३०. क्षाराग्निकर्मविधिरध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

अतोऽनन्तरं क्षाराग्निकर्मविधिरारभ्यते| यथैव हि शस्त्रेण पाटनादीनि कृत्वा तत्साध्य आमय उपक्रम्यते, तथैव क्षाराग्निभ्यामित्याह-

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-क्षारश्चाग्निश्च क्षाराग्नी, तयोः कर्म क्षाराग्निकर्म, तस्य विधिः| शेषं पूर्ववत्| क्षारस्य बाह्याभ्यन्तरोपयोगित्वेन पूर्वमुपन्यासः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-क्षारग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यातुं प्रतिजानीते-अथेति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स ० -सर्वाणि च तानि शस्त्राण्यनुशस्त्राणि च तान्येवम्, तेषां सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां मध्ये क्षारः श्रेष्ठो ज्यायान्| कुतोऽस्य श्रेष्ठता ? इत्याह-यत्-यस्मात्, बहूनि छेद्यभेद्यादीनि कर्माण्यसौ करोति| आदिशब्देन लेखनपाटनादिपरिग्रहः| विषमेष्वपि-देहदेशेषु| दुःखावचार्यशस्त्रेषु-नासार्शोर्बुदादिषु, दुःखेनावचारयितुं शक्यं शस्त्रं येषु तेषु| अपिशब्दात् समेष्वपि देहदेशेषु युज्यते| तेन च-शस्त्रेण च, सिद्धिमयात्सु-असिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु| किम्भूतेषु ? अतिकृच्छ्रेषु-अतिदुःखसाध्येषु दुष्टव्रणादिषु| चशब्दादन्येष्वपि रोगोष्वसौ क्षारौ युज्यते-योग्यः सम्पद्यते, ततोऽपि हेतोः क्षारः श्रेष्ठः| यच्चेति| यस्माच्च क्षारः पानविषयेऽपि युज्यते शरीरान्तःस्थितरोगशान्त्यै| अपिशब्दाद्बाह्येऽपि बाह्यस्थितरोगशान्त्यै लेपे स युज्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-तत्रादी क्षारकर्मविधिः| तत्र क्षारप्रशंसामाह-सर्वशस्त्रानुशस्त्राणामिति| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ३९)-"क्षारो हि नानौषधिसमवायनिर्वृतेः सर्वरसाधिष्ठानं, कटुकलवणरसभूयिष्ठस्तीक्ष्णो दहनः पाचनोऽवदारणो विलयनः शोधनो रोपणः कृम्याममेदोविषापहः सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां च वरिष्ठः, छेदनभेदनपाटनलेखनकरणात्| यतः सम्बाधावकाशजेशु दुःखावचारणीयशस्त्रेषु नासार्शोबुदादिषु शस्त्रेण चासिध्यत्सु दुष्टव्रणेषु बहुशः प्रकोपिषु प्रयुज्यते| स द्विधा बाह्यान्तःपरिमार्जनभेदेन|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सः-क्षारः, अर्शःसु विषये पेयः| तथाऽग्निसादे, तथाश्मर्यां, गुल्मादिषु च| आदिग्रहणादानाहशूलादिषु च|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ० र०-अन्तःपरिमार्जनस्य विषयमाह-स पेय इति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ.३९)-"स यथास्वमेवोपदेक्ष्यते|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-स क्षारो योज्यः साक्षात्-लेपनेन, मषादिषु| आदिग्रहणात् चर्मकीलवर्त्मतिलकादिपरिग्रहः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-बहिःपरिमार्जनस्य विषयमाह-योज्य इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-पानलेपनभेदेन द्विधोऽपि क्षारः पित्तादौ न योक्तव्यः| चले-वाते| अबले-प्राणाहीने| { ज्वरे, अतिसारे, हृद्रोगे, मूर्धरोगे, पाण्ड्वामये-पाण्डुरोगे, अरुचौ-अरोचके, कृतसंशुद्धौ-कृतवमनविरेके, श्वयथौ सर्वगात्रगे-सर्वाङ्गे शूने, तथा भीरौ, गर्भिण्याम्, ऋतुमत्याम्, } प्रोद्वृत्तफलयोनिः-वक्ष्यमाणा उत्तरतन्त्रे गुह्यरोगविज्ञाने| प्रकर्षेणोद्वृत्तं फलं-रजोरूपं, यस्या योनेः सा प्रोद्वृत्तफलयोनिः| रज एव फलं गर्भाख्यफलसाधनोपायत्वात्| प्रोद्वृत्तफलयोनेर्लक्षणमुक्तम्, यथा (हृ. उ. अ. ३३|३३)-"वेगोदावर्तनाद्योनिं प्रपीडयति मारुतः| सा फेनिलं रजः कृच्छ्रादुदावृत्तं विमुञ्चति|| इयं व्यापदुदावृत्ता" इत्यादि| तथा शिशौ-बाले, वृद्धे-गतवयसि| तथा धमन्यादिषु शरीरदेशेषु, देशेऽल्पमांसे-खल्पपिशिते| तथा, वृषणादिषु शरीरदेशेषु| तथा, अक्ष्णोः-नेत्रयोः वर्त्मरोगं वर्जयित्वाऽन्यत्र क्षारो न प्रयोज्यः| वर्त्मरोगे तु क्षारो योज्य एव| शीतवर्षोष्णा इति हेमन्तशिशिरप्रावृड्ग्रीष्माः, दुर्दिनं-मेघाद्याकुलदिवसम्, एषु क्षारो न योज्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-द्वयोरपि क्षारयोर्निषेधमाह-न त्विति| चलैवाते| अबले-दुर्बले| प्रोद्दृत्ता-संस्थानविपर्ययं प्राप्ता, फलयोनिः-गर्भाशयो, यस्याः सा तथा| तरुणास्थि-नासाद्यस्थि|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

सं-कालमुष्कको-मोक्षः| अश्वकर्णः-कुशिकः| महावृक्षः-स्नुही| आस्फोतो-गिरिकर्णिका| वृक्षको-नन्दीवृक्षः| इन्द्रवृक्षः-कुटजः| पूतीकः-पूतीकरञ्जः| नक्तमालः-करञ्जः| अश्वमारः-करवीरः| कालमुष्ककादीन् मूलादिसहितान् खण्डं खण्डं कल्पितान्-परश्वादिना छिन्नान्| तथा कोशातकीश्चतस्रो, यवस्य च शूकं नालं-यवस्य शूको नालोऽवयवो भवति, तांश्च निवाते देशे शिलातले-शिलापृष्ठे, पृथक् मुष्ककादीन्निचयीकृत्य, मुष्ककचये च सुधाश्मानि-सुधाशर्कराः, प्रक्षिप्य दीपयेत्-ज्वालयेत्| कैः ? तिलानां कुतलैः-काण्डैः| सुधाश्मानि चेति नपुंसकत्वं चिन्त्यम्| पृथग्दीपने चैषामचिन्त्यप्रभावः| एवं तानि दग्ध्वाऽनन्तरमग्नौ विगते सुधाश्मनां भस्म द्रोणं पृथक्कृत्वा-व्यस्तं संस्थाप्य, इतरभस्मनः-शम्याकादिद्रव्यभस्मनो, द्रोणमादाय-गृहीत्वा| किम्भूतं द्रोणम् ? मुष्कक उत्तरः-अधिको, यस्य तमादाय, जलमूत्रयोः प्रत्येकमर्धभारेण तत्-भस्म, गालयेत्| कथं गालयेत् ? महता-विस्तीर्णेन, वाससा| कियन्तं कालम् ? यावत् क्षारनिष्यन्दः-क्षारस्रावः, पिच्छिलरक्ताच्छस्तथा तीक्ष्णो जातः-सम्पन्नः, तदा-तस्मिम्काले, तं-क्षारनिष्यन्दं, गृहीत्वा लौह्यां स्नेहपाकविधिना पचेत्| किं कुर्वन् ? दर्व्या-खजकसंज्ञया, विघट्टयन्-आलोडयन्| ततः-अनन्तरं, तस्मिन्-क्षारनिष्यन्दे, पच्यमाने ताः-प्राक् स्थापिताः सुधाभस्मशर्कराः, { या मुष्ककमध्ये प्रक्षिप्य दत्ताः,} तथा शुक्तीः-प्राणिविशेषास्थीनि, तथा क्षीरपकं-प्रलेपकं (?) खटिकासंज्ञम्, तथा शङ्खनाभीश्चाग्निवर्णान् कृत्वा, क्षारोत्थे-क्षारनिष्यन्दे, कुडवोन्मिते-पलाष्टकपरिमाणे क्वथितक्षारोत्थे, आयसभाजने- तीक्ष्णलोहपात्रगते, बहुशः-बहून् वारान्, निर्वाप्य-शीतीकृत्य, तेनैव-क्षारनिष्यन्देन, दृषदि पिष्ट्वा तस्मिन्पच्यमाने क्षारनिष्यन्दे, प्रतीवापं विनिक्षिपेत्| द्रवद्रव्ये द्रव्यान्तरं श्लक्ष्णपिष्टं दीयते स प्रतीवाप उच्यते| न च केवलमेष एव प्रतीवापत्वेन क्षेप्तव्यो यावत् दक्षादीनामपि शकृत् श्लक्ष्णं कृत्वा विनिक्षिपेत्| दक्षः-कुक्कुटः| (शिखी-मयूरः| गृध्रः-श्येनः| कङ्ककपोतकौ-पक्षिणौ| } तथा चतुष्पदां-गवादीनां, तथा पक्षिणां पित्तं, तथा हरितालमनोह्वालवणानि च { अलं-हरितालम्| मनोह्वा-मनःशिला| लवणं-सैन्धवादि| एतानि } श्लक्ष्णानि कृत्वा प्रतीवापं विनिक्षिपेत्| अतः-प्रतीवापादनन्तरं, परितः-समन्तात्, दर्व्या तमवघट्टयेत्| सबाष्पैरित्यादि| यदा-यस्मिन् काले, स क्षारनिष्यन्दः सबाष्पैः-सोष्मभिः, बुद्बुदैर्घनो लेह इवोत्तिष्ठेत्-उद्गच्छेत्, यदा {सान्द्रतया पच्यमानः सन् लेहतुल्यो } दर्वीप्रलेपी स्यादित्यर्थः| तदा-तस्मिन् काले अयोमये-लोहभाण्डे, स्थितो यवराशौ स्थाप्यः| किं कृत्वा ? अवतार्य चुल्लीतः, तथा शीतः सन्| अयं मध्यमः क्षारः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-बहिःपरिमार्जनस्य दहनविधिमाह-कालमुष्ककेति| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ३९)-"अथ बहिःपरिमार्जनस्त्रिविधो मध्यो मृदुस्तीक्ष्णश्च| तस्य पाकविधिः| शरदि शुचिरुपोषितः शुक्लवासाः प्रशस्तेऽहनि प्रशस्तप्रदेशजातं मध्यवयसमनुपहतं महान्तं कालमुष्ककं सुरापललसुमनोक्षतादिभिश्चतुर्दिशं बलिं दत्त्वा प्रदक्षिणं चाम्यर्च्यैनमधिवासयेत्| दैवतेभ्यो नमस्तेभ्यो निवसन्तीह ये श्रिताः| गन्तुमर्हन्त्यसंक्रुद्धास्त्यक्त्वेमं वा समर्पयन्|| भेषजार्थे ग्रहीष्यामि सर्वप्राणभृतामिमम| वृक्षं न लोभान्न क्रोधाद् ब्राह्मणार्थे विशेषतः|| इति| अथापरेद्युस्तत्र यद्यद्भुतं वैकृतं वा किञ्चिन्न पश्येत् ततो युगमात्रमारुढे सवितरि ब्राह्मणान् वाचयित्वा तं पादपं पूर्वाग्रमुत्तराग्रं वा पातयेत्| एवं च पारिभद्रकादिषु|" इति| कालमुष्ककः-कृष्णो मोक्षकः| महावृक्षः-स्नुही| आस्फोतः-कोविदारः| वृक्षकः-कुटजः| इन्द्रवृक्षः-अर्जुनः| परिकल्पितान्-छिन्नान्| चतस्रः कोशातकीः-क्ष्वेडो धामार्गवः पटोली देवदाली च| निचयीकृत्य-पुञ्जीकृत्य| पृथक्-प्रत्येकम्| तेषु पुञ्जेषु मध्ये यः कालमुष्ककपुञ्जस्तत्र सुधाश्मानि प्रक्षिपेत्| सुधा-प्रासादादिधबलीकरणं द्रव्यम्, तत् येभ्यो दग्धेभ्यो जायते तानि सुधाश्मानि| ततःसर्वान् पुञ्जान् तिलानां कुतलैर्दीपयेत्| समूलनालः शुष्कतिलः-कुतलम्| दीपनं-वह्निना प्रज्वालनम्| गालनविधिमाह-दग्ध्वेति| दग्ध्वा-भस्मीकृत्य| अग्नौ विगते-शान्ते सति| सुधाश्मनां भस्म पृथक्कृत्वा, इतरद्रव्यभस्मान उत्तरं-सपादतां नीतम्,- शम्याकादीनां समानां चत्वार आढकाः, मुष्ककस्यैक आढक इत्यर्थः| जलस्यार्धभारो मुत्रस्यार्धभार इत्युभयोर्भारेणालोड्य महता वस्त्रेण गालयेत्| पुनःपुनस्तेनैव परिस्रावेणालोड्य यावत्पिच्छिलो रकोऽच्छस्तीक्ष्णश्च परिस्रावो भवति| पाकविधिमाह-तदा चेति| तदा तं क्षारनिष्यन्दं गृहीत्वा, क्षारं पक्त्वा(?) लौह्यां-लोहपात्रे, पचेत्| ताः-या मुष्ककभस्मनः पृथक् कृताः| क्षीरपकं-खटिका| शङ्खनाभिः-शङ्खस्यावर्तः| बहुशः-बहून् वारान्, त्रीणि तापनानि त्रीणी निर्वापणानीत्यर्थः| पेषणस्य क्षरोदकस्य मानोक्त्या पेष्यमानमनुक्तमपि कल्प्यम्| दक्षादीनां पक्षिणां शकृत्-पुरीषम्| चतुष्पदां पक्षिणां च पित्तम्| अलं-हरितालम्| दक्षादिविष्ठादिकं श्लक्ष्णं चूर्णं कृत्वा निक्षिपेत्| अतः-आवापानन्तरं, सुतरां परितो दर्व्याऽवघट्टयेत्| लेहवद्धनः-लेह इव सान्द्रः| अयोमये-लोहपात्रे, विनिक्षिप्य यवराशिमध्ये स्थाप्यः| अयं मध्यमः क्षारः, म्रुदुतीक्ष्णयोर्वक्ष्यमाणत्वात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स० -मृदौ क्षारे सुधादीनि निर्वाप्य-तस्मिन्निष्यन्दे प्रक्षिप्यैव, अपनयेत्-विसर्जयेत्, न तु पिष्ट्वा विनिक्षिपेत्| तीक्ष्णे क्षारे पूर्ववत्-मध्यमक्षारतुल्यं, प्रतिवापनं-निर्वाप्य पिष्ट्वा विनिक्षिपेदिति| न चैतावदेवात्र प्रतिवापनमित्याह-तथेत्यादि| लाङ्गलिकादीनि बिडपर्यन्तानि च तत्र प्रतिवापं विनिक्षिपेत्| सप्तरात्रात् परं-अनन्तरं, सः-क्षारो, योज्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र० -मृदुतीक्ष्णक्षारयोर्विशेषमाह-न त्विति| मृदौ क्षारे मध्यमवत्सर्वम्| आवापे तु विशेषः| निर्वाप्यापनयेत्, न तु पिष्ट्वा क्षिपेत्| निर्वापणद्रवमेव क्षिपेदित्यर्थः| दक्षविष्ठादिकं च क्षिपेत्| तीक्ष्णेऽपि सर्वं मध्यमवत्| लाङ्गलिकाद्यावापोऽधिकः| पूतीकपल्लवाः-करञ्जपत्राणि| तालपत्री-मुशली| सः-त्रिविधोऽपि-क्षारः, सप्तरात्रात्परं योज्यः| सप्तरात्रं यवराशौ स्थप्य इत्यर्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तीक्ष्णः क्षारो वातश्लेष्ममेदःसमुत्थेष्वर्बुदादिषु योज्यः| महत्स्वेव योज्यः, मध्येषु, क्षारान्तरविधानात्| आदिग्रहणादन्येष्वपि तत्साध्येषु रोगेष्वयं क्षारो योज्यः| मध्येष्वेष्वेवेति| एष्वेव-अनिलकफमेदोजेषु विकारेष्वर्बुदादिषु, मध्येषु-नोत्कृष्टेषु नापि हीनेषु, मध्यः क्षारो योज्यः| अन्य इति| अन्यो- मृदः क्षारः, पित्तरक्तसमुत्थेष्वर्शःसु योज्यो, न तीक्ष्णमध्यौ क्षारौ| बलार्थमित्यादि| क्षीणपानीये-घनीभूते क्षारे, बलार्थं-बलाधानार्थं, पुनः-भूयः, क्षाराम्बु-क्षारविधिस्रुतं जलम् , आवपेत्-दद्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र ० -क्षारत्रये विषयत्रयमाह-तीक्ष्ण इति| तत्र कफवातमेदोजेशु क्षारसाधेय्षु तीक्ष्णेषु तीक्ष्ण्ल् योज्यः| ते(ए)ष्वेव मध्येषु मध्यमः| पित्तास्रजन्मसु क्षारसाध्येषु अन्यो-मृदुः| तथा, गुदजन्मसु-अर्शःसु, कफवातजेष्वपि| क्षीणपानीये क्षारेऽन्यत् क्षाराम्बु निक्षिपेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-[ क्षारे नातितीक्ष्णादयो दश गुणा भवन्ति|] शीघ्रं गच्छति-आशु व्याप्नोतीति शीघ्रगः| शिखरी-उपरिष्टात्पिटिकावान्| मुखेन-काञ्जिकादिना, निर्वाप्यते-शीतीक्रियते, इति सुखनिर्वाप्यः| विष्यन्दोऽस्यास्तीति विष्यन्दी-स्रुतिमान्, न विष्यन्दी-न स्रुतिमान्| न चातिरुक्-न चार्तिमान्| नातितीक्ष्णादयो दश गुणा यस्य स दशगुणः क्षारः| सङ्ग्रहे चास्य दशैव दोषा गदिताः| तद्यथा (सू. अ. ३९)- "अत्युष्णोऽतिशीतोऽतितीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिघनोऽतिपिच्छिलोऽतिवसर्पी हीनौषधो हीनपाकश्चेति|" इति| शस्त्रस्य यत्कर्म-छेदनपाटनलेखनादिकं, तथा तेजसो-वह्नेरपि, यत्कर्म-व्याध्युपशमलक्षणं, तत्करोति| अधुना त्वन्तरानुभवद्वारेण क्षारस्य गुणान्निर्दिशति-आचूषन्निवेत्यादि| संरम्भात्-क्षोभात्, गात्रमाचूषन्निव, तथाऽऽपीडयन्निव, तथा सर्वतः-सर्वस्मिन्, अनुसरन्-गच्छन्, दोषान्-तत्साध्यान्, मूलत उन्मूलयति-उद्धरति| तथा, कर्म-स्वीयं दाहादिकं, कृत्वा गतरुजः-पुरुषस्य, स्वयमेव-यत्नं विनैव, उपशाम्यति|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-क्षारगुणानाह-नातितीक्ष्णमृदुरिति| शीघ्रगः-शीघ्रव्यापी| सितः-श्वेतः| शिखरं-चिरसंस्थस्य द्रव्यस्योपरिपिण्डिका, तद्वान्-शिखरी| सुखेन निर्वाप्यः-शीततां नेयः| न विष्यन्दी-क्लेदं नोत्पादयति| यच्छस्त्रेणाग्निना च कार्यं तत् क्षारः करोति| आचूषन्-अन्तर्गतं समाकर्षन्| आपीडयन्-सङ्कोचयन्| संरम्भात्-वेगेन| सङ्ग्रहे तु (सू. अ.३९)-"दश क्षारगुणा दशैव च दोषाः| तद्यथा,- अत्युष्णोऽतिशीतोऽतीक्ष्णोऽतिमृदुरतितनुरतिघनोऽतिपिच्छिलोऽतिविसर्पी हीनौषधौ हीनपाकश्चेति|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स ० -क्षरसाध्ये व्याधावर्शोर्बुदादौ छेदादौ [ छिन्ने-द्विधाकृते, लिखिते-शस्त्रेण विघृष्टे, स्राविते-प्रच्छाद्य निर्हृतशोणिते, ] कर्मणि कृते क्षारो योज्यो, नाकृते छेदादौ, इति क्षारस्य विषयो दर्शितः| क्षारं शलाकया दत्त्वा मात्राशतमुपेक्षेत, न काञ्जिकादिना निर्वापणं कार्यमित्यर्थः| किम्भूतया शलाकया ? प्लोतेन-चैलखण्डेन, प्रावृतः-स्थगितो, देहः विग्रहो यस्याः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र ० -अथ क्षारप्रयोगविधिः| तत्र सङ्ग्रहे (सू. अ.३९)-"तत्र क्षारकर्मण्युपहरेत् पिचुवर्तिशलाकादर्व्यञ्जलिकघृतमधुशुक्ततुषोदकमुस्तुक्षारोदकशीतप्रदेहशयनासनादीनि| अथ क्षारार्हस्योपविष्टस्य संविष्टस्य वा परिचारकोपगृहीतस्य" इति| क्षारप्रयोगमाह-क्षारसाध्य इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र क्षारसाध्येष्वर्शःसु क्षारपातनं कृत्वा मात्राशतं यावत्तावद्धस्तेन यन्त्रमावृताननं-छादितमुखं, कुर्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अर्शःसु विशेषमाह-तत्रार्शःस्विति| हस्तेनावृताननं-पाणिना मुखं पिहितम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षारसाध्येषु वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी निर्भुज्य-कुटिलीकृत्य, ततः क्षारस्पर्शपरिहाराय पिचुना-कार्पासादिमयेन, कृष्णभागं-तारकप्रदेशं, आच्छाद्य क्षारं विनिक्षिपेत्| तत्र च पद्मपत्रतनुः क्षारलेपो देयः, न गुदार्शःस्विव घनः| पद्मपत्रमिव तनुरिति "उपमानानि सामान्यवचनैः" इति समासः| घ्राणार्बुदेषु च पद्मपत्रतनुः क्षारलोपो योज्यः| कथं तत्र लेपो देयः ? इत्याह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-वर्त्मरोगेषु विशेषमाह-वर्त्मरोगेष्विति| वर्त्मनी निर्भुज्य-उद्दृत्ततां नीत्वा, पिचुना कृष्णभागमाच्छाद्य वर्त्मरोगेषु क्षारं विनिक्षिपेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-प्रत्यादित्यं-रविसम्मुखं, निषण्णस्य-संस्थितस्य| तथा, अग्रे नासिका-अग्रनासिका, तामुन्नम्य-उत्क्षिप्य| कियन्तं कालं लेपो धार्यः ? इत्याह| मात्राः पञ्चाशद्विधार्यः| वर्त्मसु चाल्पतरा मात्राः स्थानस्य सुकुमारत्वात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-घ्राणार्बुदेषु विशेषमाह-घ्राणार्बुदेष्विति| अग्रनासिकां-नासाग्रम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कर्णजेऽर्शसि तद्वत्-तेन घ्राणार्बुदेन तुल्यम्, स एव पद्मपत्रतनुः क्षारलेपस्ता एव पञ्चाशन्मात्रा धार्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-कर्णार्शःसु विशेषमाह-तद्वदर्शसीति| तद्वत्-नासार्बुदवत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अनु-पश्चात् क्षारलेपदाननियमितात्कालादनन्तरं, क्षारं प्रमार्जनेन-चैलादिना, परिमृज्य-शोधयित्वा, सुदग्धं क्षारस्थानमर्शोर्बुदाद्यधिष्ठानमवगम्य-सम्यग्दाहलक्षणेन ज्ञात्वा, तत्-क्षारदग्धं स्थानं, घृतमधुलेपितं कृत्वा पयःप्रभृतिभिर्निवापयेत्-शीतीकुर्यात्| ततः-अनन्तरं, स्वादुशीतैर्द्रव्यैः-मधुयष्टिकादिभिः, साज्यैः-सघृतैः, लेपयेत्| अभिष्यन्दीनि-स्रुतिरूपश्लेष्मकारीणि, भोज्यानि-अन्नपानानि माषदध्यादीनि, भोज्यानि-भक्षयितव्यानि| किमर्थम् ? क्लेदनाय-क्षारदग्धस्थानविशरणाय| यतः क्षारदग्धं क्लिन्नं सच्छीर्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-क्षारप्रयोगानन्तरं कृत्यमाह-क्षारमिति| सुदग्धमवगम्य-सम्यग्दग्धं ज्ञात्वा, पयोमस्त्वादिभिः सिञ्चेत्| पयोमस्तुकाञ्जिकानां विकल्पः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यदि च क्षारदग्धमिभिष्यन्दिभिरपि भोज्यैरुपयुक्तैः स्थिरमूलत्वात्-दृढमूलत्वात्, तद्रोगाधिष्ठानं न शीर्यते, ततो धान्याम्लस्य बीजं-अवयवविशेषः, तेन तथा मधुकतिलाभ्यां चालेपयेत्| तिलकल्को मधुयष्टियुक्तो घृतान्वितो व्रणस्य रोपणः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-उदग्धेऽप्यशीर्णे कृत्यमाह-यदि चेति| धान्याम्लबीजं-धान्याम्लतलस्थं द्रव्यम्| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. ३९)- "सुवर्णक्षीरियुक्तैर्वा त्रिवृद्विडङ्गसारवद्भिर्वा तिलैरालेपयेत्| मालतीवृषाङ्कोटनिम्बास्फोतपटोलीकरवीरपत्रक्वाथो वा व्रणप्रक्षलनम्| एषामेव च कल्कक्वाथे सिद्धं सर्पिस्तैलं वा रोपणम्| नागपुष्पमञ्जिष्ठाचन्दनतिलपर्णिकासु वा यथाव्याधिदोषं च व्रणवदुपक्रमेत्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पक्वजम्बूफलवदसितं-कृष्णं, तथा सन्नं-निम्रं, सम्यग्दग्धं स्थानं विद्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-सुदग्धलक्षणमाह-पक्वजम्ब्वसितमिति| पक्वजम्बूफलवदसितं-श्यामम्| सन्नं-निम्नम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-विपर्यये-पक्वजम्ब्वसितादिलक्षणविपर्यये, तथा ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यैः, आदिग्रहणात् शोफविस्फोटादिभिः, दुर्दग्धं स्थानं विद्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दुर्दग्धलक्षणमाह-विपर्यय इति| विपर्यये-ताम्रादिवर्णत्व उत्सन्नत्वे च, ताम्रताद्यैश्च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तं-तथाभूतं ज्ञात्वा, पुनर्दहेत्-भूयस्तत्र क्षारं पातयेत्, दाहाय|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दुर्दग्धे पुनर्दाहमाह-तं पुनरिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतिदग्धे सति रक्तं स्रवेत्| तथा, मूर्च्छादयो जायन्ते| आदिग्रहणाद्विसर्पशोफौषविस्फोटादयोऽपि|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अतिदग्धलक्षणमाह-अतिदग्ध इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-गुदेऽतिदग्धे विशेषेण विण्मूत्रयोः संरोधः, तथा तयोरेवातिप्रवर्तनं कदाचिद्भवति| विशेषग्रहणात् पूर्वोक्ता रक्तस्रावादयोऽपि| तथा, पुंस्त्वोपघातः-शुक्रक्षयात्कान्तागमनासामर्थ्यम्| अथवा, गुदस्य शातनात्-विदारणात्, निश्चयेन मृत्युर्भवेत्

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र ० -गुदातिदग्धलक्षणमाह-गुद इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-नासायां क्षारातिदग्धायां नासिकावंशस्य दरणाकुञ्चने उद्भवतः| तथा, विषयाज्ञानं-गन्धस्यावेदनं च भवेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-नासातिदग्धलक्षणमाह-नासायामिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तद्वत्-तेन क्षारातिदग्धनासिकाविषयाज्ञानेन तुल्यं, क्षारातिदग्धेषु श्रोत्रादिकेषु-श्रोत्रचक्षूरसनेषु स्थानेषु, विषयाज्ञानं स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-श्रोत्राद्यतिदग्धलक्षणमाह-तद्वदिति| तद्वत्-नासावत्| वंशस्थाने तत्तदवयवो ज्ञेयः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्मिन्नतिक्षारदग्धे विशेषेणाम्लैः-काञ्चिकादिभिः, सेको हितः| मधुघृततिलाश्च लेप इष्टः| तथा सर्वैव च शिशिरा क्रिया वातपित्तहरा चेष्टा| सङ्ग्रहे चोक्तम् (सू. अ.३९)- "पाययेतातियोगेऽत्र तं शीघ्रं सघृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा ससितोपलम्||" इति| अम्ल इत्यादि| तस्माद्धेतोः क्षारदग्धमम्लैः-काञ्जिकादिभिः, निर्वापयेत्तराम्| यस्मादम्लः शीतः स्पर्शेन| तेन च-अम्लेन, क्षार उपसंहितो-युक्तः, आश्वेव कटुकलवणभूयिष्ठताम् त्यक्त्वा स्वादुतां याति| तरांग्रहणमतिशयेनाम्लैर्निर्वापयेत् देशसात्य्मानुरोधात् कदाचित् क्षीरादिभिरपीति गमयति| इति क्षारविधिः| अग्निकर्मविधिमाह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ रं-अतिदग्धे प्रतीकारमाह-विशेषादिति| विशेषग्रहणात् पूर्वोक्तवन्निर्वापणम्| उक्तं च सङ्ग्रहे (सू.अ. ३९)-"तमतिप्रवृत्तमाशु पूर्वोक्तैरेव निर्वापणैः पुनःपुनर्निर्वापयेत्| अतश्च दाह्यमतिप्रमाणं न सकृदेव दहेदिति|" इति| तथा (सं.सू.अ. ३९)-"ज्वरातिसारतृण्मोहमूर्च्छाहृद्रोदनार्तिभिः| कक्षं दहत्यग्निरिव शरीरं क्षारविभ्रमः|| पाययेतातियोगेऽत्र तं शीघ्रं सघृतं दधि| सगुडं वा दधिसरं तैलं वा सासितोपलम्|| धात्रीफलकपित्थाम्लदाडिमस्वरसे घृतम्| द्विगुणे साधितं पानसेकैः क्षारातिरुग्घरम्|| दाडिमामलकाम्रातकपित्थकरमर्दकात्| आम्राच्च मातुलुङ्गाच्च रसं मृद्वग्निना पचेत्|| ततोऽतिवृत्तक्षाराय दद्यान्मात्रां यथाबलम्| क्षारो निवर्तते तेन प्रसादं त्वक् च गच्छाति|| शोणितातिप्रवृत्तौ च बाह्यान्तःशिशिरो विधिः|" इति| इति क्षारविधिः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षारादप्यग्नेः प्रशस्यतरत्वम्| कुतः ? तेन-अग्निना, दग्धानां रोगाणामर्शःप्रभृतिनामसम्भवात्| भूयोऽग्निदग्धो रोगः प्ररोहं न याति, मूलादुन्मूलनादित्यर्थः| भेषजक्षारशस्त्रैश्च ये रोगा न शान्तास्तेषां वह्निना साधनात् ज्वलनो ज्यायान्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अथाग्निकर्मविधिः| तत्राग्निप्रशंसामाह-अग्निरिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सः-अग्निदाहः त्वगादिषु युज्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अग्निभेद्या(दाह्या)न्यङ्गान्याह-त्वचीति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्र मषादिषु रोगेषु त्वग्दाहः कार्यो वर्त्यादिभिः| वर्तिः-पिचुवर्तिः| आदिग्रहणादन्येष्वपि क्षुद्रोगाध्यायोक्तेषु त्वग्दाहो योज्यः| शरादिभिरित्यादिग्रहणादन्यैरपि देशान्तरप्रसिद्धैस्त्वग्दाहः कार्यः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-त्वग्दाहविषयमाह-मषेति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ४०)-"सरुक्स्तब्धप्रम्लायदङ्गाभिष्यन्दाधिमन्थशिरोभ्रूशङ्खललाटरुजार्दितेषु यथास्वमभिष्यन्दादिषु तु भ्रूशङ्खललाटदेशेषु|" इति| त्वग्दाहसाधनान्याह-वर्तिगोदन्तेति| वर्तिः-गुग्गुल्वादिकृता| गोदन्तो-गवां दन्तः| सूर्यकान्तः-स्फटिकः| आदिशब्दात् पिप्पल्यजाशकृच्छलाकादयः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अर्शःप्रभृतिषु रोगेषु मधुस्नेहादिभिर्मांसदाहः कार्यः| आदिग्रहणेनार्बुदगण्डमालादयो गृह्यन्ते| तत्र कदाचिन्मधुना, कदाचित्पृथक्स्नेहैः, कदाचिज्जाम्बवौष्ठेन, जाम्बवौष्ठः-शलाकाविशेषो यन्त्रविधावुक्तः (हृ. सू. अ. २५|२६) येन क्षारो दीयते, कदाचिद्गुडेन, कदाचिदेवंप्रायेणान्येनापि देशविशेषप्रसिद्धेन|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-मांसदाहविषयमाह-अर्श इति| आदिशब्दादबुदगण्डमालाश्लीपदान्त्रवृद्ध्यवगाढपूयलसीकव्रणादयः| मांसदाहसाधनान्याह-मधुस्नेहेति| आदिशब्दात् सूचीशलाकामधूच्छिष्टताम्रायोरूप्यकांस्यादयः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्लिष्टवर्त्मादिषु सिरादिदाहः कार्यः| तैरेव-मधुस्नेहादिभिः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-शिरादिदाहविषयमाह-श्लिष्टवर्त्मनीति| आदिशब्दाच्छिरास्नायुसन्ध्यस्थिच्छेददन्तनाडयुपपक्ष्मकलगणादयः|०

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-क्षारवारितान् न दहेत्| न केवलं येषु क्षारो वारितस्तान् न दहेत्, यावदन्तःशल्यं तथाऽन्तर्लोहितं येषां तान्, तथा भिन्नः-शस्त्रादिना, कोष्ठः-शरीरमध्यो, येषां तान्, तथा भूरिभिर्व्रणैरार्तान् [ च न दहेत् ]|०

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अग्निदाहं निषेधति-न दहेदिति| अन्तःशल्यान् अन्तरसृजश्च| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ४०)-"उष्णे च काले आत्ययिके तु व्याधौ कृतोष्णप्रतीकारस्य पिच्छिलमन्नमशितवतोऽग्निकर्म कुर्यात्|" इति| तथा (सं. सू. अ. ४०)-"अथ दाहार्हमातुरं कृतस्वस्त्ययनमुपहृतसर्वोपकरणं प्राक्शिरःसंविष्टमाप्तावलम्बितं कृत्वा वैद्यो निर्धूमवृहत्स्थिरदीप्तखादिरबादराद्यङ्गारैरयोघटनप्रकारेण भस्त्रानिलाध्मातैर्व्यजनेन चोर्ध्वानिर्गच्छज्ज्वालतयाऽऽपादितापाद्यमान भासुराग्निव्रणैर्जाम्बवौष्ठादिभिर्व्याधिप्रदेशवशात् वलयार्धचन्द्रस्वस्तिकाष्ठापदबिन्दुरेखाप्रतिसारणविकल्पैर्मुहुर्मुहुर्हितोपहिताभिर्वाग्भिरद्भिश्चातुरमाश्वासयन् दहेदासम्यग्दाहलिङ्गोपत्तेः| उच्छूनसुषिप्रलूनदन्तनाडीसजन्तुदुष्टव्रणेषु तु स्नेहमधूच्छिष्टगुडैः पूरयित्वा दहेत्|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सुदग्धं-अग्निना रोगाधिष्ठानं ज्ञात्वा, घृतमधुभ्यामभ्यक्तं कृत्वा, स्निग्धशीतैः- मधुयष्टिशालिमूलादिभिः, प्रलेपयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दाहानन्तरं कृत्यमाह-सुदग्धमिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तस्येत्यनेन सुदग्धं स्थानं परामृश्यते| तस्य-सुदग्धस्य स्थानस्य, लिङ्गं-लक्षणं, स्थिते रक्ते-दह्यमानावस्थाप्रवृत्तासृजि निवृत्ते सति, शब्दवत्-बुद्बुदशब्दवत्, तत्स्थानं भवेत्| तथा, लसिकान्वितम्| लसिका-कुशशस्त्रादिविक्षते प्रथमं या दृश्यते जललवाकृतिः| तथा, पक्वतालफलसदृशम्, कदाचित्कपोतसदृशम्| सुखेन रोहति-सुरोहम्| तथा, नातिवेदनं-न तीव्ररुक्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-सुदग्धलक्षणमाह-तस्येति| तालं-तालफलकम्| कपोतः-पक्षी| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ४०)-"सशब्दं दहनं दुर्गन्धित्वं त्वकसङ्कोचश्च त्वग्दग्धे| कपोतवर्णत्वमल्पशोफरुजता शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे| कृष्णोन्नतव्रणत्वं स्थिते च रक्ते लसीकास्रुतिः शिरादग्धे| कृष्णारुणकर्कशस्थिरव्रणता स्नाध्वादिदग्धे च|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः प्रमाददग्धेन तुल्यं सर्वं लक्षणं बोध्यम्| न च लक्षणमन्तरेणैतत्सम्यग्ज्ञायत इति तल्लक्षणार्थं भेदान्तरदर्शनार्थं वाऽऽह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दुर्दग्धातिदग्धयोर्लक्षणमाह-प्रमाददग्धवदिति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तत्-प्रमाददग्धं, चतुष्प्रकारम्| कथम् ? तुच्छेन-तुच्छदग्धलक्षणेन, सह| अविमृश्यदग्धं हि कदाचित् सम्यग्दग्धलक्षणं, कदाचिद्दुर्दग्धलक्षणम्, कदाचिदतिदग्धलक्षणम्, कदाचिच्च तुच्छदग्धलक्षणं स्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-प्रमाददग्धभेदानाह-चतुर्धेति| तुच्छं दुर्दग्धमतिदग्धं सुदग्धं चेति चतुर्धा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तुच्छस्य-तुच्छदग्धस्य लक्षणमिति कार्ये कारणोपचारादेवमुक्तम्| त्वगित्यादि| त्वग्विवर्णा| सत्यत्यर्थमुष्यते-रुज्यते, न च स्फोटानां समुद्भूतिरिति तुच्छदग्धस्थानस्य लक्षणम्| यत्किञ्चिन्मात्रमेवाग्निना स्पृष्टं तत्तुच्छदग्धमित्युच्यते|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-तुच्छलक्षणमाह-तुच्छस्येति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-यत्र प्रदेशे स्फोटानामुद्भवो दाहयुक्ता तीव्रा ऊषारुजा, जायते, तद्दुर्दग्धं रोगाधिष्ठानं विद्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दुर्दग्धलक्षणमाह-सस्फोटदाहतीव्रोषमिति| ऊषा-सर्षपलिप्तस्येव व्यथा|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतिदाहाद्रोगाधिष्ठानस्य मांसलम्बनादयः स्युः| [ सङ्कोचः-सिरादीनाम्| धूपनं-धूमायनम्| वेदना-रुजा| सिरादीनां नाशो-व्यापत्| व्रणगाम्भीर्यं-गम्भीरव्रणता| मृत्युः-मरणं च| ]सम्यग्दग्धलिङ्गं तूक्तमेव "तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते" (श्लो.४५) इत्यादिना| तस्मात्तत्पुनर्न निर्दिष्टम्| अधुना चतुर्विधस्यास्य चिकित्सितमाह-

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अतिदग्धलक्षणमाह-अतिदाहत इति| धूपनं-धूमायनम्| सुदग्धस्य लक्षणमुक्तं प्राक् (श्लो.४५)| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ४०)-"स्नेहदाहस्तु कष्टतरो भवति| सहि स्नेहस्य सूक्ष्ममार्गानुसारित्वाद्दूरमनुप्रविशतीति|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-तुच्छदग्धस्याग्निना प्रतपनं कार्यम्| तथा, उष्णम् भेषजं-औषधम्| रक्तस्य विलयनार्थमेतत्| यतस्तुच्छदग्धेऽवश्यं स्त्यानमसृग्भवतीति युक्त्या प्रतिपादयन्नाह-स्त्यानेऽस्त्र इत्यादि| लोहिते स्त्याने सत्यतिशयेन रुग्भवति| विलीने रक्ते पीडाया मन्दता-मन्दत्वं भवति| अतस्तुच्छदग्धेऽग्नि प्रतपनं योज्यम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-तुच्छस्यौषधमाह-तुच्छस्येति| सङ्ग्रहे तु (सू.अ. ४०)-"स्त्याने रक्ते हिमैर्नोष्मा निष्क्रामतियतो बहिः| वेदना वर्द्धते तेन रुधिरं च विदह्यते|| उष्णंनिष्क्रामयत् कुर्यादूष्माणं मन्दतां रुजः|" इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-दुर्दग्धे शीतमुष्णं च पर्यायेणौषधम्| तत्रादौ-प्रथमं, हिमं भेषजं युञ्ज्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-दुर्दग्धस्यौषधमाह-दुर्दग्ध इति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सम्यग्दग्धे तवक्षीर्यादिभिलेपयत्| किम्भूतैः ? साज्यामृतैः-घृतगुडूचीयुक्तैः| आदावित्यत्रापि योज्यम्| आदौ तैर्लेपयेत्, ऊर्ध्वं-अनन्तरं, पित्तविद्रधिवत् क्रिया कार्येति शेषः|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-सम्यग्दग्धौषधमाह-सम्यग्दग्ध इति| आज्येनामृतया च सह वर्तन्त इति साज्यामृतान्यौषधानि|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अतिदग्धे द्रुतं-शीघ्रमेव, सर्वं-बहिरन्तश्च भेषजं, पित्तविसर्प इव कुर्यात्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-अतिदग्धस्यौषधमाह-अतिदग्ध इति| द्रुतं-शीघ्रम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-स्नेहदग्धेऽतितरां रूक्षं योजयेत्| [भृशतरं रूक्षं चात्र भेषजं तत्र तु योजयेत्| तुशब्दान्न केवलं ] भृशतरग्रहणाच्च बाहुल्येन रूक्षं [ प्रलेपादि तत्र योजयेत् किन्तु ] देहदेशादिसात्म्यवशात्स्निग्धमपि यथावस्थं यथायोगं योजयेत्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-स्नेहदग्धस्यौषधमाह-स्नेहदग्ध इति| भृशतरं-अत्यर्थम्| तुशब्दान्न केवलं भृशतरं रूक्षं प्रलेपादि, किन्तु पूर्वोक्तमपि यथावस्थं योजयेत्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वक्तव्यं यद्वस्तु तस्य सर्वस्यैवोक्तत्वादिदं स्थानं समाप्यते-निष्पाद्यते| किम्भूतं स्थानम् ? रहस्यवत्, रहस्यं-अत्यर्थं गुह्यरूपं, तद्यस्यास्ति तद्रहस्यवत्| कस्य स्थानम् ? हृदयस्य| हृदयशब्देनाष्टाङ्गहृदयमुपलक्ष्यते, यथा-सत्यभामा भामेति| कुत एतत्स्थानं रहस्यवत् ? इत्याह- सं-यस्मादत्र-स्थाने, अर्थाः सूत्रिताः-सूचिताः| किम्भूताः ? सूक्ष्माः,-तीक्ष्णतरमतिसमधिगम्याः| यतस्ते एवार्थाः सर्वस्मिंस्तन्त्रे प्रतन्यन्ते-विस्तार्यन्ते| तस्मादिदं स्थानं तन्त्रसम्बन्धिनामन्यस्थानानां रहस्यवदित्युक्तमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटी- कायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने क्षाराग्निकर्मविधि- र्नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः|| ३०||

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)

आ र०-सूत्रस्थानमुपसंहरति-समाप्यत इति| आ र०-[कस्मादेतद्रहस्यवदित्यत आह-अत्रार्था इति|] इति हेमाद्रिटीकायामायुर्वेदरसायने| क्षाराग्निकर्मजाध्यायः सामस्त्येन निरूपितः|| ३०||