Skip to content

30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

atō'nantaraṁ kṣārāgnikarmavidhirārabhyatē| yathaiva hi śastrēṇa pāṭanādīni kr̥tvā tatsādhya āmaya upakramyatē, tathaiva kṣārāgnibhyāmityāha-

Adhikarana kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2

athātaḥ kṣārāgnikarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

View original

अथातः क्षाराग्निकर्मविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-kṣāraścāgniśca kṣārāgnī, tayōḥ karma kṣārāgnikarma, tasya vidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavat| kṣārasya bāhyābhyantarōpayōgitvēna pūrvamupanyāsaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-kṣāragnikarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|

Adhikarana kṣārapraśaṁsā (1-2) · Śloka 2

sarvaśastrānuśastrāṇāṁ kṣāraḥ śrēṣṭhō bahūni yat| chhēdyabhēdyādikarmāṇi kurutē viṣamēṣvapi||1|| duḥkhāvacāryaśastrēṣu tēna siddhimayātsu ca| atikr̥cchhrēṣu rōgēṣu yacca pānē'pi yujyatē||2||

View original

सर्वशस्त्रानुशस्त्राणां क्षारः श्रेष्ठो बहूनि यत्| छेद्यभेद्यादिकर्माणि कुरुते विषमेष्वपि||१|| दुःखावचार्यशस्त्रेषु तेन सिद्धिमयात्सु च| अतिकृच्छ्रेषु रोगेषु यच्च पानेऽपि युज्यते||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa 0 -sarvāṇi ca tāni śastrāṇyanuśastrāṇi ca tānyēvam, tēṣāṁ sarvaśastrānuśastrāṇāṁ madhyē kṣāraḥ śrēṣṭhō jyāyān| kutō'sya śrēṣṭhatā ? ityāha-yat-yasmāt, bahūni chhēdyabhēdyādīni karmāṇyasau karōti| ādiśabdēna lēkhanapāṭanādiparigrahaḥ| viṣamēṣvapi-dēhadēśēṣu| duḥkhāvacāryaśastrēṣu-nāsārśōrbudādiṣu, duḥkhēnāvacārayituṁ śakyaṁ śastraṁ yēṣu tēṣu| apiśabdāt samēṣvapi dēhadēśēṣu yujyatē| tēna ca-śastrēṇa ca, siddhimayātsu-asidhyatsu duṣṭavraṇēṣu bahuśaḥ prakōpiṣu| kimbhūtēṣu ? atikr̥cchhrēṣu-atiduḥkhasādhyēṣu duṣṭavraṇādiṣu| caśabdādanyēṣvapi rōgōṣvasau kṣārau yujyatē-yōgyaḥ sampadyatē, tatō'pi hētōḥ kṣāraḥ śrēṣṭhaḥ| yaccēti| yasmācca kṣāraḥ pānaviṣayē'pi yujyatē śarīrāntaḥsthitarōgaśāntyai| apiśabdādbāhyē'pi bāhyasthitarōgaśāntyai lēpē sa yujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-tatrādī kṣārakarmavidhiḥ| tatra kṣārapraśaṁsāmāha-sarvaśastrānuśastrāṇāmiti| saṅgrahē tu (sū. a. 39)-"kṣārō hi nānauṣadhisamavāyanirvr̥tēḥ sarvarasādhiṣṭhānaṁ, kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇō dahanaḥ pācanō'vadāraṇō vilayanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ kr̥myāmamēdōviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṁ ca variṣṭhaḥ, chēdanabhēdanapāṭanalēkhanakaraṇāt| yataḥ sambādhāvakāśajēśu duḥkhāvacāraṇīyaśastrēṣu nāsārśōbudādiṣu śastrēṇa cāsidhyatsu duṣṭavraṇēṣu bahuśaḥ prakōpiṣu prayujyatē| sa dvidhā bāhyāntaḥparimārjanabhēdēna|" iti|

Adhikarana antaḥ parimārjanasya viṣayaḥ (3) · Śloka 3

adhunā kṣārasya pēyalēpaviṣayavibhāgaṁ darśayati- sa pēyō'rśōgnisādāśmagulmōdaragarādiṣu| |3|

View original

अधुना क्षारस्य पेयलेपविषयविभागं दर्शयति- स पेयोऽर्शोग्निसादाश्मगुल्मोदरगरादिषु| |३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saḥ-kṣāraḥ, arśaḥsu viṣayē pēyaḥ| tathā'gnisādē, tathāśmaryāṁ, gulmādiṣu ca| ādigrahaṇādānāhaśūlādiṣu ca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-antaḥparimārjanasya viṣayamāha-sa pēya iti| saṅgrahē tu (sū.a.39)-"sa yathāsvamēvōpadēkṣyatē|" iti|

Adhikarana bahiḥ parimārjanasya viṣayaḥ (3-4) · Śloka 4

| yōjyaḥ sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu||3|| bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu| |4|

View original

| योज्यः साक्षान्मषश्वित्रबाह्यार्शःकुष्ठसुप्तिषु||३|| भगन्दरार्बुदग्रन्थिदुष्टनाडीव्रणादिषु| |४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-sa kṣārō yōjyaḥ sākṣāt-lēpanēna, maṣādiṣu| ādigrahaṇāt carmakīlavartmatilakādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-bahiḥparimārjanasya viṣayamāha-yōjya iti|

Adhikarana dvayōrapi kṣārayōrniṣēdhaḥ (4-8) · Śloka 8

| na tūbhayō'pi yōktavyaḥ pittē raktē calē'balē||4|| jvarē'tisārē hanmūrdharōgē pāṇḍvāmayē'rucau| timirē kr̥tasaṁśudddhau śvayathau sarvagātragē||5|| bhīrugarbhiṇyr̥tumatīprōdvr̥ttaphalayōniṣu| ajīrṇē'nnē śiśau vr̥ddhē dhamanīsandhimarmasu||6|| taruṇāsthisirāsnāyusēvanīgalanābhiṣu| dēśē'lpamāṁsē vr̥ṣaṇamēḍhrasrōtōnakhāntarē||7|| vartmarōgādr̥tē'kṣṇōśca śītavarṣōṣṇadurdinē| |8|

View original

| न तूभयोऽपि योक्तव्यः पित्ते रक्ते चलेऽबले||४|| ज्वरेऽतिसारे हन्मूर्धरोगे पाण्ड्वामयेऽरुचौ| तिमिरे कृतसंशुद्द्धौ श्वयथौ सर्वगात्रगे||५|| भीरुगर्भिण्यृतुमतीप्रोद्वृत्तफलयोनिषु| अजीर्णेऽन्ने शिशौ वृद्धे धमनीसन्धिमर्मसु||६|| तरुणास्थिसिरास्नायुसेवनीगलनाभिषु| देशेऽल्पमांसे वृषणमेढ्रस्रोतोनखान्तरे||७|| वर्त्मरोगादृतेऽक्ष्णोश्च शीतवर्षोष्णदुर्दिने| |८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-pānalēpanabhēdēna dvidhō'pi kṣāraḥ pittādau na yōktavyaḥ| calē-vātē| abalē-prāṇāhīnē| { jvarē, atisārē, hr̥drōgē, mūrdharōgē, pāṇḍvāmayē-pāṇḍurōgē, arucau-arōcakē, kr̥tasaṁśuddhau-kr̥tavamanavirēkē, śvayathau sarvagātragē-sarvāṅgē śūnē, tathā bhīrau, garbhiṇyām, r̥tumatyām, } prōdvr̥ttaphalayōniḥ-vakṣyamāṇā uttaratantrē guhyarōgavijñānē| prakarṣēṇōdvr̥ttaṁ phalaṁ-rajōrūpaṁ, yasyā yōnēḥ sā prōdvr̥ttaphalayōniḥ| raja ēva phalaṁ garbhākhyaphalasādhanōpāyatvāt| prōdvr̥ttaphalayōnērlakṣaṇamuktam, yathā (hr̥. u. a. 33|33)-"vēgōdāvartanādyōniṁ prapīḍayati mārutaḥ| sā phēnilaṁ rajaḥ kr̥cchhrādudāvr̥ttaṁ vimuñcati|| iyaṁ vyāpadudāvr̥ttā" ityādi| tathā śiśau-bālē, vr̥ddhē-gatavayasi| tathā dhamanyādiṣu śarīradēśēṣu, dēśē'lpamāṁsē-khalpapiśitē| tathā, vr̥ṣaṇādiṣu śarīradēśēṣu| tathā, akṣṇōḥ-nētrayōḥ vartmarōgaṁ varjayitvā'nyatra kṣārō na prayōjyaḥ| vartmarōgē tu kṣārō yōjya ēva| śītavarṣōṣṇā iti hēmantaśiśiraprāvr̥ḍgrīṣmāḥ, durdinaṁ-mēghādyākuladivasam, ēṣu kṣārō na yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-dvayōrapi kṣārayōrniṣēdhamāha-na tviti| calaivātē| abalē-durbalē| prōddr̥ttā-saṁsthānaviparyayaṁ prāptā, phalayōniḥ-garbhāśayō, yasyāḥ sā tathā| taruṇāsthi-nāsādyasthi|

Adhikarana bahiḥ parimārjanasya dahanavidhiḥ galanavidhiḥ pākavidhiḥ (8-20) · Śloka 20

adhunā kṣārakriyāmāha | kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān||8|| aśvakarṇamahāvr̥kṣapalāśāsphōtavr̥kṣakān| indravr̥kṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān||9|| kākajaṅghāmapāmārgamagnimanthāgnitilvakān| sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ patikalpitān||10|| kōśātakīścatasraśca śūkaṁ nālaṁ yavasya ca| nivātē nicayīkr̥tya pr̥thak tāni śilātalē||11|| prakṣipya muṣkakacayē sudhāśmāni ca dīpayēt| tatastilānāṁ kutalairdagdhvā'gnau vigatē pr̥thak||12|| kr̥tvā sudhāśmanāṁ bhasma drōṇaṁ tvitarabhasmanaḥ| muṣkakōttaramādāya pratyēkaṁ jalamūtrayōḥ||13|| gālayēdardhabhārēṇa mahatā vāsasā ca tat| yāvatpicchhilaraktācchhastīkṣṇō jātastadā ca tam||14|| gr̥hītvā kṣāraniṣyandaṁ pacēllauhyāṁ vighaṭṭayan| pacyamānē tatastasmiṁstāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ||15|| śuktīḥ kṣīrapakaṁ śaṅkhānābhīścāyasabhājanē| kr̥tvā'gnivarṇānbahuśaḥ kṣārōtthē kuḍavōnmitē||16|| nirvāpya piṣṭvā tēnaiva pratīvāpaṁ vinikṣipēt| ślakṣṇaṁ śakr̥ddr̥kṣaśikhigr̥dhrakaṅkakapōtajam||17|| catuṣpātpakṣipittālamanōhvālavaṇāni ca| paritaḥ sutarāṁ cātō darvyā tamavaghaṭṭayēt||18|| sabāṣpaiśca yadōttiṣṭhēdbudbudairlēhavaddhanaḥ| avatārya tadā śītō yavarāśāvayōmayē||19|| sthāpyō'yaṁ madhyamaḥ kṣārō| |20|

View original

अधुना क्षारक्रियामाह | कालमुष्ककशम्याककदलीपारिभद्रकान्||८|| अश्वकर्णमहावृक्षपलाशास्फोतवृक्षकान्| इन्द्रवृक्षार्कपूतीकनक्तमालाश्वमारकान्||९|| काकजङ्घामपामार्गमग्निमन्थाग्नितिल्वकान्| सार्द्रान् समूलशाखादीन् खण्डशः पतिकल्पितान्||१०|| कोशातकीश्चतस्रश्च शूकं नालं यवस्य च| निवाते निचयीकृत्य पृथक् तानि शिलातले||११|| प्रक्षिप्य मुष्ककचये सुधाश्मानि च दीपयेत्| ततस्तिलानां कुतलैर्दग्ध्वाऽग्नौ विगते पृथक्||१२|| कृत्वा सुधाश्मनां भस्म द्रोणं त्वितरभस्मनः| मुष्ककोत्तरमादाय प्रत्येकं जलमूत्रयोः||१३|| गालयेदर्धभारेण महता वाससा च तत्| यावत्पिच्छिलरक्ताच्छस्तीक्ष्णो जातस्तदा च तम्||१४|| गृहीत्वा क्षारनिष्यन्दं पचेल्लौह्यां विघट्टयन्| पच्यमाने ततस्तस्मिंस्ताः सुधाभस्मशर्कराः||१५|| शुक्तीः क्षीरपकं शङ्खानाभीश्चायसभाजने| कृत्वाऽग्निवर्णान्बहुशः क्षारोत्थे कुडवोन्मिते||१६|| निर्वाप्य पिष्ट्वा तेनैव प्रतीवापं विनिक्षिपेत्| श्लक्ष्णं शकृद्दृक्षशिखिगृध्रकङ्ककपोतजम्||१७|| चतुष्पात्पक्षिपित्तालमनोह्वालवणानि च| परितः सुतरां चातो दर्व्या तमवघट्टयेत्||१८|| सबाष्पैश्च यदोत्तिष्ठेद्बुद्बुदैर्लेहवद्धनः| अवतार्य तदा शीतो यवराशावयोमये||१९|| स्थाप्योऽयं मध्यमः क्षारो| |२०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

saṁ-kālamuṣkakō-mōkṣaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| mahāvr̥kṣaḥ-snuhī| āsphōtō-girikarṇikā| vr̥kṣakō-nandīvr̥kṣaḥ| indravr̥kṣaḥ-kuṭajaḥ| pūtīkaḥ-pūtīkarañjaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| aśvamāraḥ-karavīraḥ| kālamuṣkakādīn mūlādisahitān khaṇḍaṁ khaṇḍaṁ kalpitān-paraśvādinā chhinnān| tathā kōśātakīścatasrō, yavasya ca śūkaṁ nālaṁ-yavasya śūkō nālō'vayavō bhavati, tāṁśca nivātē dēśē śilātalē-śilāpr̥ṣṭhē, pr̥thak muṣkakādīnnicayīkr̥tya, muṣkakacayē ca sudhāśmāni-sudhāśarkarāḥ, prakṣipya dīpayēt-jvālayēt| kaiḥ ? tilānāṁ kutalaiḥ-kāṇḍaiḥ| sudhāśmāni cēti napuṁsakatvaṁ cintyam| pr̥thagdīpanē caiṣāmacintyaprabhāvaḥ| ēvaṁ tāni dagdhvā'nantaramagnau vigatē sudhāśmanāṁ bhasma drōṇaṁ pr̥thakkr̥tvā-vyastaṁ saṁsthāpya, itarabhasmanaḥ-śamyākādidravyabhasmanō, drōṇamādāya-gr̥hītvā| kimbhūtaṁ drōṇam ? muṣkaka uttaraḥ-adhikō, yasya tamādāya, jalamūtrayōḥ pratyēkamardhabhārēṇa tat-bhasma, gālayēt| kathaṁ gālayēt ? mahatā-vistīrṇēna, vāsasā| kiyantaṁ kālam ? yāvat kṣāraniṣyandaḥ-kṣārasrāvaḥ, picchhilaraktācchhastathā tīkṣṇō jātaḥ-sampannaḥ, tadā-tasmimkālē, taṁ-kṣāraniṣyandaṁ, gr̥hītvā lauhyāṁ snēhapākavidhinā pacēt| kiṁ kurvan ? darvyā-khajakasaṁjñayā, vighaṭṭayan-ālōḍayan| tataḥ-anantaraṁ, tasmin-kṣāraniṣyandē, pacyamānē tāḥ-prāk sthāpitāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ, { yā muṣkakamadhyē prakṣipya dattāḥ,} tathā śuktīḥ-prāṇiviśēṣāsthīni, tathā kṣīrapakaṁ-pralēpakaṁ (?) khaṭikāsaṁjñam, tathā śaṅkhanābhīścāgnivarṇān kr̥tvā, kṣārōtthē-kṣāraniṣyandē, kuḍavōnmitē-palāṣṭakaparimāṇē kvathitakṣārōtthē, āyasabhājanē- tīkṣṇalōhapātragatē, bahuśaḥ-bahūn vārān, nirvāpya-śītīkr̥tya, tēnaiva-kṣāraniṣyandēna, dr̥ṣadi piṣṭvā tasminpacyamānē kṣāraniṣyandē, pratīvāpaṁ vinikṣipēt| dravadravyē dravyāntaraṁ ślakṣṇapiṣṭaṁ dīyatē sa pratīvāpa ucyatē| na ca kēvalamēṣa ēva pratīvāpatvēna kṣēptavyō yāvat dakṣādīnāmapi śakr̥t ślakṣṇaṁ kr̥tvā vinikṣipēt| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| (śikhī-mayūraḥ| gr̥dhraḥ-śyēnaḥ| kaṅkakapōtakau-pakṣiṇau| } tathā catuṣpadāṁ-gavādīnāṁ, tathā pakṣiṇāṁ pittaṁ, tathā haritālamanōhvālavaṇāni ca { alaṁ-haritālam| manōhvā-manaḥśilā| lavaṇaṁ-saindhavādi| ētāni } ślakṣṇāni kr̥tvā pratīvāpaṁ vinikṣipēt| ataḥ-pratīvāpādanantaraṁ, paritaḥ-samantāt, darvyā tamavaghaṭṭayēt| sabāṣpairityādi| yadā-yasmin kālē, sa kṣāraniṣyandaḥ sabāṣpaiḥ-sōṣmabhiḥ, budbudairghanō lēha ivōttiṣṭhēt-udgacchhēt, yadā {sāndratayā pacyamānaḥ san lēhatulyō } darvīpralēpī syādityarthaḥ| tadā-tasmin kālē ayōmayē-lōhabhāṇḍē, sthitō yavarāśau sthāpyaḥ| kiṁ kr̥tvā ? avatārya cullītaḥ, tathā śītaḥ san| ayaṁ madhyamaḥ kṣāraḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-bahiḥparimārjanasya dahanavidhimāha-kālamuṣkakēti| saṅgrahē tu (sū. a. 39)-"atha bahiḥparimārjanastrividhō madhyō mr̥dustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ| śaradi śucirupōṣitaḥ śuklavāsāḥ praśastē'hani praśastapradēśajātaṁ madhyavayasamanupahataṁ mahāntaṁ kālamuṣkakaṁ surāpalalasumanōkṣatādibhiścaturdiśaṁ baliṁ dattvā pradakṣiṇaṁ cāmyarcyainamadhivāsayēt| daivatēbhyō namastēbhyō nivasantīha yē śritāḥ| gantumarhantyasaṁkruddhāstyaktvēmaṁ vā samarpayan|| bhēṣajārthē grahīṣyāmi sarvaprāṇabhr̥tāmimama| vr̥kṣaṁ na lōbhānna krōdhād brāhmaṇārthē viśēṣataḥ|| iti| athāparēdyustatra yadyadbhutaṁ vaikr̥taṁ vā kiñcinna paśyēt tatō yugamātramāruḍhē savitari brāhmaṇān vācayitvā taṁ pādapaṁ pūrvāgramuttarāgraṁ vā pātayēt| ēvaṁ ca pāribhadrakādiṣu|" iti| kālamuṣkakaḥ-kr̥ṣṇō mōkṣakaḥ| mahāvr̥kṣaḥ-snuhī| āsphōtaḥ-kōvidāraḥ| vr̥kṣakaḥ-kuṭajaḥ| indravr̥kṣaḥ-arjunaḥ| parikalpitān-chinnān| catasraḥ kōśātakīḥ-kṣvēḍō dhāmārgavaḥ paṭōlī dēvadālī ca| nicayīkr̥tya-puñjīkr̥tya| pr̥thak-pratyēkam| tēṣu puñjēṣu madhyē yaḥ kālamuṣkakapuñjastatra sudhāśmāni prakṣipēt| sudhā-prāsādādidhabalīkaraṇaṁ dravyam, tat yēbhyō dagdhēbhyō jāyatē tāni sudhāśmāni| tataḥsarvān puñjān tilānāṁ kutalairdīpayēt| samūlanālaḥ śuṣkatilaḥ-kutalam| dīpanaṁ-vahninā prajvālanam| gālanavidhimāha-dagdhvēti| dagdhvā-bhasmīkr̥tya| agnau vigatē-śāntē sati| sudhāśmanāṁ bhasma pr̥thakkr̥tvā, itaradravyabhasmāna uttaraṁ-sapādatāṁ nītam,- śamyākādīnāṁ samānāṁ catvāra āḍhakāḥ, muṣkakasyaika āḍhaka ityarthaḥ| jalasyārdhabhārō mutrasyārdhabhāra ityubhayōrbhārēṇālōḍya mahatā vastrēṇa gālayēt| punaḥpunastēnaiva parisrāvēṇālōḍya yāvatpicchilō rakō'cchastīkṣṇaśca parisrāvō bhavati| pākavidhimāha-tadā cēti| tadā taṁ kṣāraniṣyandaṁ gr̥hītvā, kṣāraṁ paktvā(?) lauhyāṁ-lōhapātrē, pacēt| tāḥ-yā muṣkakabhasmanaḥ pr̥thak kr̥tāḥ| kṣīrapakaṁ-khaṭikā| śaṅkhanābhiḥ-śaṅkhasyāvartaḥ| bahuśaḥ-bahūn vārān, trīṇi tāpanāni trīṇī nirvāpaṇānītyarthaḥ| pēṣaṇasya kṣarōdakasya mānōktyā pēṣyamānamanuktamapi kalpyam| dakṣādīnāṁ pakṣiṇāṁ śakr̥t-purīṣam| catuṣpadāṁ pakṣiṇāṁ ca pittam| alaṁ-haritālam| dakṣādiviṣṭhādikaṁ ślakṣṇaṁ cūrṇaṁ kr̥tvā nikṣipēt| ataḥ-āvāpānantaraṁ, sutarāṁ paritō darvyā'vaghaṭṭayēt| lēhavaddhanaḥ-lēha iva sāndraḥ| ayōmayē-lōhapātrē, vinikṣipya yavarāśimadhyē sthāpyaḥ| ayaṁ madhyamaḥ kṣāraḥ, mrudutīkṣṇayōrvakṣyamāṇatvāt|

Adhikarana mr̥dutīkṣṇakṣārayōrviśēṣaḥ (20-22) · Śloka 22

na tu piṣṭvā kṣipēnmr̥dau| nirvāpyāpanayēttīkṣṇē pūrvavat prativāpanam||20|| tathā lāṅgalikādanticitrakātiviṣāvacāḥ| svarjikākanakakṣīrihiṅgupūtīkapallavāḥ||21|| tālapatrī biḍaṁ cēti, saptarātrātparaṁ tu saḥ| yōjyaḥ|22|

View original

न तु पिष्ट्वा क्षिपेन्मृदौ| निर्वाप्यापनयेत्तीक्ष्णे पूर्ववत् प्रतिवापनम्||२०|| तथा लाङ्गलिकादन्तिचित्रकातिविषावचाः| स्वर्जिकाकनकक्षीरिहिङ्गुपूतीकपल्लवाः||२१|| तालपत्री बिडं चेति, सप्तरात्रात्परं तु सः| योज्यः|२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0 -mr̥dau kṣārē sudhādīni nirvāpya-tasminniṣyandē prakṣipyaiva, apanayēt-visarjayēt, na tu piṣṭvā vinikṣipēt| tīkṣṇē kṣārē pūrvavat-madhyamakṣāratulyaṁ, prativāpanaṁ-nirvāpya piṣṭvā vinikṣipēditi| na caitāvadēvātra prativāpanamityāha-tathētyādi| lāṅgalikādīni biḍaparyantāni ca tatra prativāpaṁ vinikṣipēt| saptarātrāt paraṁ-anantaraṁ, saḥ-kṣārō, yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0 -mr̥dutīkṣṇakṣārayōrviśēṣamāha-na tviti| mr̥dau kṣārē madhyamavatsarvam| āvāpē tu viśēṣaḥ| nirvāpyāpanayēt, na tu piṣṭvā kṣipēt| nirvāpaṇadravamēva kṣipēdityarthaḥ| dakṣaviṣṭhādikaṁ ca kṣipēt| tīkṣṇē'pi sarvaṁ madhyamavat| lāṅgalikādyāvāpō'dhikaḥ| pūtīkapallavāḥ-karañjapatrāṇi| tālapatrī-muśalī| saḥ-trividhō'pi-kṣāraḥ, saptarātrātparaṁ yōjyaḥ| saptarātraṁ yavarāśau sthapya ityarthaḥ|

Adhikarana kṣāratrayē viṣayatrayam (22-23) · Śloka 23

iti kṣāratraividhyamuktvā tadviṣayaṁ nirdidikṣurāha- | tīkṣṇō'nilaślēṣmamēdōjēṣvarbudādiṣu||22|| madhyēṣvēṣvēva madhyō'nyaḥ pittāsragudajanmasu| balārthaṁ kṣīṇapānīyē kṣārāmbu punarāvapēt||23||

View original

इति क्षारत्रैविध्यमुक्त्वा तद्विषयं निर्दिदिक्षुराह- | तीक्ष्णोऽनिलश्लेष्ममेदोजेष्वर्बुदादिषु||२२|| मध्येष्वेष्वेव मध्योऽन्यः पित्तास्रगुदजन्मसु| बलार्थं क्षीणपानीये क्षाराम्बु पुनरावपेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tīkṣṇaḥ kṣārō vātaślēṣmamēdaḥsamutthēṣvarbudādiṣu yōjyaḥ| mahatsvēva yōjyaḥ, madhyēṣu, kṣārāntaravidhānāt| ādigrahaṇādanyēṣvapi tatsādhyēṣu rōgēṣvayaṁ kṣārō yōjyaḥ| madhyēṣvēṣvēvēti| ēṣvēva-anilakaphamēdōjēṣu vikārēṣvarbudādiṣu, madhyēṣu-nōtkr̥ṣṭēṣu nāpi hīnēṣu, madhyaḥ kṣārō yōjyaḥ| anya iti| anyō- mr̥daḥ kṣāraḥ, pittaraktasamutthēṣvarśaḥsu yōjyō, na tīkṣṇamadhyau kṣārau| balārthamityādi| kṣīṇapānīyē-ghanībhūtē kṣārē, balārthaṁ-balādhānārthaṁ, punaḥ-bhūyaḥ, kṣārāmbu-kṣāravidhisrutaṁ jalam , āvapēt-dadyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra 0 -kṣāratrayē viṣayatrayamāha-tīkṣṇa iti| tatra kaphavātamēdōjēśu kṣārasādhēyṣu tīkṣṇēṣu tīkṣṇl yōjyaḥ| tē(ē)ṣvēva madhyēṣu madhyamaḥ| pittāsrajanmasu kṣārasādhyēṣu anyō-mr̥duḥ| tathā, gudajanmasu-arśaḥsu, kaphavātajēṣvapi| kṣīṇapānīyē kṣārē'nyat kṣārāmbu nikṣipēt|

Adhikarana kṣāraguṇāḥ (24-26) · Śloka 26

adhunā kṣāraguṇānāha nātitīkṣṇamr̥duḥ ślakṣṇaḥ picchhilaḥ śīghragaḥ sitaḥ| śikharī sukhanirvāpyō na viṣyandī na cātiruk||24|| kṣārō daśaguṇaḥ śastratējasōrapi karmakr̥t| ācūṣanniva saṁrambhādgātramāpīḍayanniva||25|| sarvatō'nusaran dōṣānunmūlayati mūlataḥ| karma kr̥tvā gatarujaḥ svayamēvōpaśāmyati||26||

View original

अधुना क्षारगुणानाह नातितीक्ष्णमृदुः श्लक्ष्णः पिच्छिलः शीघ्रगः सितः| शिखरी सुखनिर्वाप्यो न विष्यन्दी न चातिरुक्||२४|| क्षारो दशगुणः शस्त्रतेजसोरपि कर्मकृत्| आचूषन्निव संरम्भाद्गात्रमापीडयन्निव||२५|| सर्वतोऽनुसरन् दोषानुन्मूलयति मूलतः| कर्म कृत्वा गतरुजः स्वयमेवोपशाम्यति||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-[ kṣārē nātitīkṣṇādayō daśa guṇā bhavanti|] śīghraṁ gacchati-āśu vyāpnōtīti śīghragaḥ| śikharī-upariṣṭātpiṭikāvān| mukhēna-kāñjikādinā, nirvāpyatē-śītīkriyatē, iti sukhanirvāpyaḥ| viṣyandō'syāstīti viṣyandī-srutimān, na viṣyandī-na srutimān| na cātiruk-na cārtimān| nātitīkṣṇādayō daśa guṇā yasya sa daśaguṇaḥ kṣāraḥ| saṅgrahē cāsya daśaiva dōṣā gaditāḥ| tadyathā (sū. a. 39)- "atyuṣṇō'tiśītō'titīkṣṇō'timr̥duratitanuratighanō'tipicchhilō'tivasarpī hīnauṣadhō hīnapākaścēti|" iti| śastrasya yatkarma-chhēdanapāṭanalēkhanādikaṁ, tathā tējasō-vahnērapi, yatkarma-vyādhyupaśamalakṣaṇaṁ, tatkarōti| adhunā tvantarānubhavadvārēṇa kṣārasya guṇānnirdiśati-ācūṣannivētyādi| saṁrambhāt-kṣōbhāt, gātramācūṣanniva, tathā''pīḍayanniva, tathā sarvataḥ-sarvasmin, anusaran-gacchhan, dōṣān-tatsādhyān, mūlata unmūlayati-uddharati| tathā, karma-svīyaṁ dāhādikaṁ, kr̥tvā gatarujaḥ-puruṣasya, svayamēva-yatnaṁ vinaiva, upaśāmyati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-kṣāraguṇānāha-nātitīkṣṇamr̥duriti| śīghragaḥ-śīghravyāpī| sitaḥ-śvētaḥ| śikharaṁ-cirasaṁsthasya dravyasyōparipiṇḍikā, tadvān-śikharī| sukhēna nirvāpyaḥ-śītatāṁ nēyaḥ| na viṣyandī-klēdaṁ nōtpādayati| yacchastrēṇāgninā ca kāryaṁ tat kṣāraḥ karōti| ācūṣan-antargataṁ samākarṣan| āpīḍayan-saṅkōcayan| saṁrambhāt-vēgēna| saṅgrahē tu (sū. a.39)-"daśa kṣāraguṇā daśaiva ca dōṣāḥ| tadyathā,- atyuṣṇō'tiśītō'tīkṣṇō'timr̥duratitanuratighanō'tipicchilō'tivisarpī hīnauṣadhau hīnapākaścēti|" iti|

Adhikarana kṣāraprayōgaḥ (27-28) · Śloka 28

kṣārasādhyē gadē chhinnē likhitē srāvitē'thavā| kṣāraṁ śalākayā dattvā plōtaprāvr̥tadēhayā||27|| mātrāśatamupēkṣēta| |28|

View original

क्षारसाध्ये गदे छिन्ने लिखिते स्रावितेऽथवा| क्षारं शलाकया दत्त्वा प्लोतप्रावृतदेहया||२७|| मात्राशतमुपेक्षेत| |२८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa 0 -kṣarasādhyē vyādhāvarśōrbudādau chhēdādau [ chhinnē-dvidhākr̥tē, likhitē-śastrēṇa vighr̥ṣṭē, srāvitē-pracchhādya nirhr̥taśōṇitē, ] karmaṇi kr̥tē kṣārō yōjyō, nākr̥tē chhēdādau, iti kṣārasya viṣayō darśitaḥ| kṣāraṁ śalākayā dattvā mātrāśatamupēkṣēta, na kāñjikādinā nirvāpaṇaṁ kāryamityarthaḥ| kimbhūtayā śalākayā ? plōtēna-cailakhaṇḍēna, prāvr̥taḥ-sthagitō, dēhaḥ vigrahō yasyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra 0 -atha kṣāraprayōgavidhiḥ| tatra saṅgrahē (sū. a.39)-"tatra kṣārakarmaṇyupaharēt picuvartiśalākādarvyañjalikaghr̥tamadhuśuktatuṣōdakamustukṣārōdakaśītapradēhaśayanāsanādīni| atha kṣārārhasyōpaviṣṭasya saṁviṣṭasya vā paricārakōpagr̥hītasya" iti| kṣāraprayōgamāha-kṣārasādhya iti|

Adhikarana arśaḥsu viśēṣaḥ (28) · Śloka 28

tatrārśaḥsvāvr̥tānanam| hastēna yantraṁ kurvīta|28|

View original

तत्रार्शःस्वावृताननम्| हस्तेन यन्त्रं कुर्वीत|२८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra kṣārasādhyēṣvarśaḥsu kṣārapātanaṁ kr̥tvā mātrāśataṁ yāvattāvaddhastēna yantramāvr̥tānanaṁ-chhāditamukhaṁ, kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-arśaḥsu viśēṣamāha-tatrārśaḥsviti| hastēnāvr̥tānanaṁ-pāṇinā mukhaṁ pihitam|

Adhikarana vartmarōgēṣu viśēṣaḥ (28-29) · Śloka 29

| vartmarōgēṣu vartmanī||28|| nirbhujya picunā''cchhādya kr̥ṣṇabhāgaṁ vinikṣipēt| padmapatratanuḥ kṣāralēpō, ghrāṇārbudēṣu ca||29||

View original

| वर्त्मरोगेषु वर्त्मनी||२८|| निर्भुज्य पिचुनाऽऽच्छाद्य कृष्णभागं विनिक्षिपेत्| पद्मपत्रतनुः क्षारलेपो, घ्राणार्बुदेषु च||२९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣārasādhyēṣu vartmarōgēṣu vartmanī nirbhujya-kuṭilīkr̥tya, tataḥ kṣārasparśaparihārāya picunā-kārpāsādimayēna, kr̥ṣṇabhāgaṁ-tārakapradēśaṁ, ācchhādya kṣāraṁ vinikṣipēt| tatra ca padmapatratanuḥ kṣāralēpō dēyaḥ, na gudārśaḥsviva ghanaḥ| padmapatramiva tanuriti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" iti samāsaḥ| ghrāṇārbudēṣu ca padmapatratanuḥ kṣāralōpō yōjyaḥ| kathaṁ tatra lēpō dēyaḥ ? ityāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-vartmarōgēṣu viśēṣamāha-vartmarōgēṣviti| vartmanī nirbhujya-uddr̥ttatāṁ nītvā, picunā kr̥ṣṇabhāgamācchādya vartmarōgēṣu kṣāraṁ vinikṣipēt|

Adhikarana ghrāṇārbudēṣu viśēṣaḥ (30) · Śloka 30

pratyādityaṁ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām| mātrā vidhāryaḥ pañcāśat|30|

View original

प्रत्यादित्यं निषण्णस्य समुन्नम्याग्रनासिकाम्| मात्रा विधार्यः पञ्चाशत्|३०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pratyādityaṁ-ravisammukhaṁ, niṣaṇṇasya-saṁsthitasya| tathā, agrē nāsikā-agranāsikā, tāmunnamya-utkṣipya| kiyantaṁ kālaṁ lēpō dhāryaḥ ? ityāha| mātrāḥ pañcāśadvidhāryaḥ| vartmasu cālpatarā mātrāḥ sthānasya sukumāratvāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-ghrāṇārbudēṣu viśēṣamāha-ghrāṇārbudēṣviti| agranāsikāṁ-nāsāgram|

Adhikarana karṇārśaḥsu viśēṣaḥ (30) · Śloka 30

| tadvadarśasi karṇajē||30||

View original

| तद्वदर्शसि कर्णजे||३०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇajē'rśasi tadvat-tēna ghrāṇārbudēna tulyam, sa ēva padmapatratanuḥ kṣāralēpastā ēva pañcāśanmātrā dhāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-karṇārśaḥsu viśēṣamāha-tadvadarśasīti| tadvat-nāsārbudavat|

Adhikarana kṣāraprayōgānantaraṁ kr̥tyam (31-32) · Śloka 32

kṣāraṁ pramārjanēnānu parimr̥jyāvagamya ca| sudagdhaṁ ghr̥tamadhvaktaṁ tatpayōmastukāñjikaiḥ||31|| nirvāpayēttataḥ sājyaiḥ svāduśītaiḥ pradēhayēt| abhiṣyandīni bhōjyāni klēdanāya ca||32||

View original

क्षारं प्रमार्जनेनानु परिमृज्यावगम्य च| सुदग्धं घृतमध्वक्तं तत्पयोमस्तुकाञ्जिकैः||३१|| निर्वापयेत्ततः साज्यैः स्वादुशीतैः प्रदेहयेत्| अभिष्यन्दीनि भोज्यानि क्लेदनाय च||३२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anu-paścāt kṣāralēpadānaniyamitātkālādanantaraṁ, kṣāraṁ pramārjanēna-cailādinā, parimr̥jya-śōdhayitvā, sudagdhaṁ kṣārasthānamarśōrbudādyadhiṣṭhānamavagamya-samyagdāhalakṣaṇēna jñātvā, tat-kṣāradagdhaṁ sthānaṁ, ghr̥tamadhulēpitaṁ kr̥tvā payaḥprabhr̥tibhirnivāpayēt-śītīkuryāt| tataḥ-anantaraṁ, svāduśītairdravyaiḥ-madhuyaṣṭikādibhiḥ, sājyaiḥ-saghr̥taiḥ, lēpayēt| abhiṣyandīni-srutirūpaślēṣmakārīṇi, bhōjyāni-annapānāni māṣadadhyādīni, bhōjyāni-bhakṣayitavyāni| kimartham ? klēdanāya-kṣāradagdhasthānaviśaraṇāya| yataḥ kṣāradagdhaṁ klinnaṁ sacchhīryatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-kṣāraprayōgānantaraṁ kr̥tyamāha-kṣāramiti| sudagdhamavagamya-samyagdagdhaṁ jñātvā, payōmastvādibhiḥ siñcēt| payōmastukāñjikānāṁ vikalpaḥ|

Adhikarana sudagdhē'pyaśīrṇē kr̥tyam (33-34) · Śloka 34

yadi ca sthiramūlatvātkṣāradagdhaṁ na śīryatē| dhānyāmlabījayaṣṭyāhvatilairālēpayēttataḥ||33|| tilakalkaḥ samadhukō ghr̥tāktō vraṇarōpaṇaḥ| |34|

View original

यदि च स्थिरमूलत्वात्क्षारदग्धं न शीर्यते| धान्याम्लबीजयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेत्ततः||३३|| तिलकल्कः समधुको घृताक्तो व्रणरोपणः| |३४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yadi ca kṣāradagdhamibhiṣyandibhirapi bhōjyairupayuktaiḥ sthiramūlatvāt-dr̥ḍhamūlatvāt, tadrōgādhiṣṭhānaṁ na śīryatē, tatō dhānyāmlasya bījaṁ-avayavaviśēṣaḥ, tēna tathā madhukatilābhyāṁ cālēpayēt| tilakalkō madhuyaṣṭiyuktō ghr̥tānvitō vraṇasya rōpaṇaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-udagdhē'pyaśīrṇē kr̥tyamāha-yadi cēti| dhānyāmlabījaṁ-dhānyāmlatalasthaṁ dravyam| saṅgrahē tu (sū. a. 39)- "suvarṇakṣīriyuktairvā trivr̥dviḍaṅgasāravadbhirvā tilairālēpayēt| mālatīvr̥ṣāṅkōṭanimbāsphōtapaṭōlīkaravīrapatrakvāthō vā vraṇaprakṣalanam| ēṣāmēva ca kalkakvāthē siddhaṁ sarpistailaṁ vā rōpaṇam| nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā yathāvyādhidōṣaṁ ca vraṇavadupakramēt|" iti|

Adhikarana sudagdhalakṣaṇam (34) · Śloka 34

| pakvajambvasitaṁ sannaṁ samyagdagdham|34|

View original

| पक्वजम्ब्वसितं सन्नं सम्यग्दग्धम्|३४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pakvajambūphalavadasitaṁ-kr̥ṣṇaṁ, tathā sannaṁ-nimraṁ, samyagdagdhaṁ sthānaṁ vidyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-sudagdhalakṣaṇamāha-pakvajambvasitamiti| pakvajambūphalavadasitaṁ-śyāmam| sannaṁ-nimnam|

Adhikarana durdagdhalakṣaṇam (34-35) · Śloka 35

| viparyayē||34|| tāmratātōdakaṇḍvādyairdurdagdham| |35|

View original

| विपर्यये||३४|| ताम्रतातोदकण्ड्वाद्यैर्दुर्दग्धम्| |३५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viparyayē-pakvajambvasitādilakṣaṇaviparyayē, tathā tāmratātōdakaṇḍvādyaiḥ, ādigrahaṇāt śōphavisphōṭādibhiḥ, durdagdhaṁ sthānaṁ vidyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-durdagdhalakṣaṇamāha-viparyaya iti| viparyayē-tāmrādivarṇatva utsannatvē ca, tāmratādyaiśca|

Adhikarana durdagdhē punardāhaḥ (35) · Śloka 35

taṁ punardahēt| |35|

View original

तं पुनर्दहेत्| |३५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-taṁ-tathābhūtaṁ jñātvā, punardahēt-bhūyastatra kṣāraṁ pātayēt, dāhāya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-durdagdhē punardāhamāha-taṁ punariti|

Adhikarana atidagdhalakṣaṇam (35) · Śloka 35

| atidagdhē sravēdraktaṁ mūrcchhādāhajvarādayaḥ||35||

View original

| अतिदग्धे स्रवेद्रक्तं मूर्च्छादाहज्वरादयः||३५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atidagdhē sati raktaṁ sravēt| tathā, mūrcchhādayō jāyantē| ādigrahaṇādvisarpaśōphauṣavisphōṭādayō'pi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-atidagdhalakṣaṇamāha-atidagdha iti|

Adhikarana gudātidagdhalakṣaṇam (36) · Śloka 36

gudē viśēṣādviṇmūtrasaṁrōdhō'tipravartanam| puṁstvōpaghātō mr̥tyurvā gudasya śātanāddhruvam||36||

View original

गुदे विशेषाद्विण्मूत्रसंरोधोऽतिप्रवर्तनम्| पुंस्त्वोपघातो मृत्युर्वा गुदस्य शातनाद्ध्रुवम्||३६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gudē'tidagdhē viśēṣēṇa viṇmūtrayōḥ saṁrōdhaḥ, tathā tayōrēvātipravartanaṁ kadācidbhavati| viśēṣagrahaṇāt pūrvōktā raktasrāvādayō'pi| tathā, puṁstvōpaghātaḥ-śukrakṣayātkāntāgamanāsāmarthyam| athavā, gudasya śātanāt-vidāraṇāt, niścayēna mr̥tyurbhavēt

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra 0 -gudātidagdhalakṣaṇamāha-guda iti|

Adhikarana nāsātidagdhalakṣaṇam (37) · Śloka 37

nāsāyāṁ nāsikāvaṁśadaraṇākuñcanōdbhāvaḥ| bhavēcca viṣayājñānam|37|

View original

नासायां नासिकावंशदरणाकुञ्चनोद्भावः| भवेच्च विषयाज्ञानम्|३७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nāsāyāṁ kṣārātidagdhāyāṁ nāsikāvaṁśasya daraṇākuñcanē udbhavataḥ| tathā, viṣayājñānaṁ-gandhasyāvēdanaṁ ca bhavēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-nāsātidagdhalakṣaṇamāha-nāsāyāmiti|

Adhikarana śrōtrādyatidagdhalakṣaṇam (37) · Śloka 37

| tadvacchrōtrādikēṣvapi||37||

View original

| तद्वच्छ्रोत्रादिकेष्वपि||३७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadvat-tēna kṣārātidagdhanāsikāviṣayājñānēna tulyaṁ, kṣārātidagdhēṣu śrōtrādikēṣu-śrōtracakṣūrasanēṣu sthānēṣu, viṣayājñānaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-śrōtrādyatidagdhalakṣaṇamāha-tadvaditi| tadvat-nāsāvat| vaṁśasthānē tattadavayavō jñēyaḥ|

Adhikarana atidagdhē pratīkāraḥ (38-1) · Śloka 1

viśēṣādatra sēkō'mlairlēpō madhu ghr̥taṁ tilāḥ| vātapittaharā cēṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā||38|| amlō hi śītaḥ sparśēna kṣārastēnōpasaṁhitaḥ| yātyāśu svādutāṁ tasmādamlairnirvāpayēttarām||39|| (viṣagniśastrāśanimr̥tyutulyaḥ kṣārō bhavēdalpamatiprayuktaḥ| sa dhīmatā samyaganuprayuktō rōgānnihanyādicirēṇa ghōrān)||1||

View original

विशेषादत्र सेकोऽम्लैर्लेपो मधु घृतं तिलाः| वातपित्तहरा चेष्टा सर्वैव शिशिरा क्रिया||३८|| अम्लो हि शीतः स्पर्शेन क्षारस्तेनोपसंहितः| यात्याशु स्वादुतां तस्मादम्लैर्निर्वापयेत्तराम्||३९|| (विषग्निशस्त्राशनिमृत्युतुल्यः क्षारो भवेदल्पमतिप्रयुक्तः| स धीमता सम्यगनुप्रयुक्तो रोगान्निहन्यादिचिरेण घोरान्)||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasminnatikṣāradagdhē viśēṣēṇāmlaiḥ-kāñcikādibhiḥ, sēkō hitaḥ| madhughr̥tatilāśca lēpa iṣṭaḥ| tathā sarvaiva ca śiśirā kriyā vātapittaharā cēṣṭā| saṅgrahē cōktam (sū. a.39)- "pāyayētātiyōgē'tra taṁ śīghraṁ saghr̥taṁ dadhi| saguḍaṁ vā dadhisaraṁ tailaṁ vā sasitōpalam||" iti| amla ityādi| tasmāddhētōḥ kṣāradagdhamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, nirvāpayēttarām| yasmādamlaḥ śītaḥ sparśēna| tēna ca-amlēna, kṣāra upasaṁhitō-yuktaḥ, āśvēva kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhatām tyaktvā svādutāṁ yāti| tarāṁgrahaṇamatiśayēnāmlairnirvāpayēt dēśasātymānurōdhāt kadācit kṣīrādibhirapīti gamayati| iti kṣāravidhiḥ| agnikarmavidhimāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-atidagdhē pratīkāramāha-viśēṣāditi| viśēṣagrahaṇāt pūrvōktavannirvāpaṇam| uktaṁ ca saṅgrahē (sū.a. 39)-"tamatipravr̥ttamāśu pūrvōktairēva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayēt| ataśca dāhyamatipramāṇaṁ na sakr̥dēva dahēditi|" iti| tathā (saṁ.sū.a. 39)-"jvarātisāratr̥ṇmōhamūrcchāhr̥drōdanārtibhiḥ| kakṣaṁ dahatyagniriva śarīraṁ kṣāravibhramaḥ|| pāyayētātiyōgē'tra taṁ śīghraṁ saghr̥taṁ dadhi| saguḍaṁ vā dadhisaraṁ tailaṁ vā sāsitōpalam|| dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarasē ghr̥tam| dviguṇē sādhitaṁ pānasēkaiḥ kṣārātiruggharam|| dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakāt| āmrācca mātuluṅgācca rasaṁ mr̥dvagninā pacēt|| tatō'tivr̥ttakṣārāya dadyānmātrāṁ yathābalam| kṣārō nivartatē tēna prasādaṁ tvak ca gacchāti|| śōṇitātipravr̥ttau ca bāhyāntaḥśiśirō vidhiḥ|" iti| iti kṣāravidhiḥ|

Adhikarana agnipraśaṁsā (40) · Śloka 40

agniḥ kṣārādapi śrēṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt| bhēṣajakṣāraśastraiśca na siddhānāṁ prasādhanāt||40||

View original

अग्निः क्षारादपि श्रेष्ठस्तद्दग्धानामसम्भवात्| भेषजक्षारशस्त्रैश्च न सिद्धानां प्रसाधनात्||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣārādapyagnēḥ praśasyataratvam| kutaḥ ? tēna-agninā, dagdhānāṁ rōgāṇāmarśaḥprabhr̥tināmasambhavāt| bhūyō'gnidagdhō rōgaḥ prarōhaṁ na yāti, mūlādunmūlanādityarthaḥ| bhēṣajakṣāraśastraiśca yē rōgā na śāntāstēṣāṁ vahninā sādhanāt jvalanō jyāyān|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-athāgnikarmavidhiḥ| tatrāgnipraśaṁsāmāha-agniriti|

Adhikarana agnidāhyānyaṅgāni (41) · Śloka 41

tvaci māṁsē sirāsnāyusandhyasthiṣu sa yujyatē| |41|

View original

त्वचि मांसे सिरास्नायुसन्ध्यस्थिषु स युज्यते| |४१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saḥ-agnidāhaḥ tvagādiṣu yujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-agnibhēdyā(dāhyā)nyaṅgānyāha-tvacīti|

Adhikarana tvagdāha viṣayaḥ tvagdāhasādhanāni (41-42) · Śloka 42

| maṣāṅgaglānimūrdhārtimanthakīlatilādiṣu||41|| tvagdāhō vartigōdantasūryakāntaśarādibhiḥ| |42|

View original

| मषाङ्गग्लानिमूर्धार्तिमन्थकीलतिलादिषु||४१|| त्वग्दाहो वर्तिगोदन्तसूर्यकान्तशरादिभिः| |४२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra maṣādiṣu rōgēṣu tvagdāhaḥ kāryō vartyādibhiḥ| vartiḥ-picuvartiḥ| ādigrahaṇādanyēṣvapi kṣudrōgādhyāyōktēṣu tvagdāhō yōjyaḥ| śarādibhirityādigrahaṇādanyairapi dēśāntaraprasiddhaistvagdāhaḥ kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-tvagdāhaviṣayamāha-maṣēti| saṅgrahē tu (sū.a. 40)-"sarukstabdhapramlāyadaṅgābhiṣyandādhimanthaśirōbhrūśaṅkhalalāṭarujārditēṣu yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadēśēṣu|" iti| tvagdāhasādhanānyāha-vartigōdantēti| vartiḥ-guggulvādikr̥tā| gōdantō-gavāṁ dantaḥ| sūryakāntaḥ-sphaṭikaḥ| ādiśabdāt pippalyajāśakr̥cchalākādayaḥ|

Adhikarana māṁsadāhaviṣayaḥ māṁsadāhasādhanāni (42-43) · Śloka 43

| arśōbhagandaragranthināḍīduṣṭavraṇādiṣu||42|| māṁsadāhō madhusnēhajāmbavauṣṭhaguḍādibhiḥ| |43|

View original

| अर्शोभगन्दरग्रन्थिनाडीदुष्टव्रणादिषु||४२|| मांसदाहो मधुस्नेहजाम्बवौष्ठगुडादिभिः| |४३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arśaḥprabhr̥tiṣu rōgēṣu madhusnēhādibhirmāṁsadāhaḥ kāryaḥ| ādigrahaṇēnārbudagaṇḍamālādayō gr̥hyantē| tatra kadācinmadhunā, kadācitpr̥thaksnēhaiḥ, kadācijjāmbavauṣṭhēna, jāmbavauṣṭhaḥ-śalākāviśēṣō yantravidhāvuktaḥ (hr̥. sū. a. 25|26) yēna kṣārō dīyatē, kadācidguḍēna, kadācidēvaṁprāyēṇānyēnāpi dēśaviśēṣaprasiddhēna|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-māṁsadāhaviṣayamāha-arśa iti| ādiśabdādabudagaṇḍamālāślīpadāntravr̥ddhyavagāḍhapūyalasīkavraṇādayaḥ| māṁsadāhasādhanānyāha-madhusnēhēti| ādiśabdāt sūcīśalākāmadhūcchiṣṭatāmrāyōrūpyakāṁsyādayaḥ|

Adhikarana sirādidāhaviṣayaḥ sirādidāhasādhanāniss (43-44) · Śloka 44

| śliṣṭavartmanyasr̥ksrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu||43|| sirādidāhastairēva| |44|

View original

| श्लिष्टवर्त्मन्यसृक्स्रावनील्यसम्यग्व्यधादिषु||४३|| सिरादिदाहस्तैरेव| |४४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śliṣṭavartmādiṣu sirādidāhaḥ kāryaḥ| tairēva-madhusnēhādibhiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-śirādidāhaviṣayamāha-śliṣṭavartmanīti| ādiśabdācchirāsnāyusandhyasthicchēdadantanāḍayupapakṣmakalagaṇādayaḥ|0

Adhikarana agnidāhaniṣēdhaḥ (44) · Śloka 44

na dahētkṣāravāritān| antaḥśalyāsr̥jō bhinnakōṣṭhān bhūrivraṇāturān||44||

View original

न दहेत्क्षारवारितान्| अन्तःशल्यासृजो भिन्नकोष्ठान् भूरिव्रणातुरान्||४४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣāravāritān na dahēt| na kēvalaṁ yēṣu kṣārō vāritastān na dahēt, yāvadantaḥśalyaṁ tathā'ntarlōhitaṁ yēṣāṁ tān, tathā bhinnaḥ-śastrādinā, kōṣṭhaḥ-śarīramadhyō, yēṣāṁ tān, tathā bhūribhirvraṇairārtān [ ca na dahēt ]|0

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-agnidāhaṁ niṣēdhati-na dahēditi| antaḥśalyān antarasr̥jaśca| saṅgrahē tu (sū.a. 40)-"uṣṇē ca kālē ātyayikē tu vyādhau kr̥tōṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavatō'gnikarma kuryāt|" iti| tathā (saṁ. sū. a. 40)-"atha dāhārhamāturaṁ kr̥tasvastyayanamupahr̥tasarvōpakaraṇaṁ prākśiraḥsaṁviṣṭamāptāvalambitaṁ kr̥tvā vaidyō nirdhūmavr̥hatsthiradīptakhādirabādarādyaṅgārairayōghaṭanaprakārēṇa bhastrānilādhmātairvyajanēna cōrdhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamāna bhāsurāgnivraṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradēśavaśāt valayārdhacandrasvastikāṣṭhāpadabindurēkhāpratisāraṇavikalpairmuhurmuhurhitōpahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan dahēdāsamyagdāhaliṅgōpattēḥ| ucchūnasuṣipralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇēṣu tu snēhamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahēt|" iti|

Adhikarana dāhānantaraṁ kr̥tyam (45) · Śloka 45

sudagdhaṁ ghr̥tamadhvaktaṁ snigdhaśītaiḥ pradēhayēt| |45|

View original

सुदग्धं घृतमध्वक्तं स्निग्धशीतैः प्रदेहयेत्| |४५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sudagdhaṁ-agninā rōgādhiṣṭhānaṁ jñātvā, ghr̥tamadhubhyāmabhyaktaṁ kr̥tvā, snigdhaśītaiḥ- madhuyaṣṭiśālimūlādibhiḥ, pralēpayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-dāhānantaraṁ kr̥tyamāha-sudagdhamiti|

Adhikarana sudagdhalakṣaṇam (45-46) · Śloka 46

| tasya liṅgaṁ sthitē raktē śabdavallasikānvitam||45|| pakvatālakapōtābhaṁ surōhaṁ nātivēdanam| |46|

View original

| तस्य लिङ्गं स्थिते रक्ते शब्दवल्लसिकान्वितम्||४५|| पक्वतालकपोताभं सुरोहं नातिवेदनम्| |४६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasyētyanēna sudagdhaṁ sthānaṁ parāmr̥śyatē| tasya-sudagdhasya sthānasya, liṅgaṁ-lakṣaṇaṁ, sthitē raktē-dahyamānāvasthāpravr̥ttāsr̥ji nivr̥ttē sati, śabdavat-budbudaśabdavat, tatsthānaṁ bhavēt| tathā, lasikānvitam| lasikā-kuśaśastrādivikṣatē prathamaṁ yā dr̥śyatē jalalavākr̥tiḥ| tathā, pakvatālaphalasadr̥śam, kadācitkapōtasadr̥śam| sukhēna rōhati-surōham| tathā, nātivēdanaṁ-na tīvraruk|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-sudagdhalakṣaṇamāha-tasyēti| tālaṁ-tālaphalakam| kapōtaḥ-pakṣī| saṅgrahē tu (sū.a. 40)-"saśabdaṁ dahanaṁ durgandhitvaṁ tvakasaṅkōcaśca tvagdagdhē| kapōtavarṇatvamalpaśōpharujatā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṁsadagdhē| kr̥ṣṇōnnatavraṇatvaṁ sthitē ca raktē lasīkāsrutiḥ śirādagdhē| kr̥ṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snādhvādidagdhē ca|" iti|

Adhikarana durdagdhātidagdhayōrlakṣaṇam (46) · Śloka 46

| pramādadagdhavatsarvaṁ durdagdhātyarthadagdhayōḥ||46||

View original

| प्रमाददग्धवत्सर्वं दुर्दग्धात्यर्थदग्धयोः||४६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durdagdhātyarthadagdhayōḥ pramādadagdhēna tulyaṁ sarvaṁ lakṣaṇaṁ bōdhyam| na ca lakṣaṇamantarēṇaitatsamyagjñāyata iti tallakṣaṇārthaṁ bhēdāntaradarśanārthaṁ vā''ha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-durdagdhātidagdhayōrlakṣaṇamāha-pramādadagdhavaditi|

Adhikarana pramādadagdhabhēdāḥ (47) · Śloka 47

caturdhā tattu tucchhēna saha| |47|

View original

चतुर्धा तत्तु तुच्छेन सह| |४७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tat-pramādadagdhaṁ, catuṣprakāram| katham ? tucchhēna-tucchhadagdhalakṣaṇēna, saha| avimr̥śyadagdhaṁ hi kadācit samyagdagdhalakṣaṇaṁ, kadāciddurdagdhalakṣaṇam, kadācidatidagdhalakṣaṇam, kadācicca tucchhadagdhalakṣaṇaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-pramādadagdhabhēdānāha-caturdhēti| tucchaṁ durdagdhamatidagdhaṁ sudagdhaṁ cēti caturdhā|

Adhikarana tucchalakṣaṇam (47) · Śloka 47

tuchhasya lakṣaṇam| tvagvivarṇāṣyatē'tyarthaṁ na ca sphōṭasamudbhavaḥ||47||

View original

तुछस्य लक्षणम्| त्वग्विवर्णाष्यतेऽत्यर्थं न च स्फोटसमुद्भवः||४७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tucchhasya-tucchhadagdhasya lakṣaṇamiti kāryē kāraṇōpacārādēvamuktam| tvagityādi| tvagvivarṇā| satyatyarthamuṣyatē-rujyatē, na ca sphōṭānāṁ samudbhūtiriti tucchhadagdhasthānasya lakṣaṇam| yatkiñcinmātramēvāgninā spr̥ṣṭaṁ tattucchhadagdhamityucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-tucchalakṣaṇamāha-tucchasyēti|

Adhikarana durdagdhalakṣaṇam (48) · Śloka 48

sasphōṭadāhatīvrōṣaṁ durdagdham| |48|

View original

सस्फोटदाहतीव्रोषं दुर्दग्धम्| |४८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yatra pradēśē sphōṭānāmudbhavō dāhayuktā tīvrā ūṣārujā, jāyatē, taddurdagdhaṁ rōgādhiṣṭhānaṁ vidyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-durdagdhalakṣaṇamāha-sasphōṭadāhatīvrōṣamiti| ūṣā-sarṣapaliptasyēva vyathā|

Adhikarana atidagdhalakṣaṇam (48-49) · Śloka 49

atidāhataḥ| māṁsalambanasaṅkōcadāhadhūpanavēdanāḥ||48|| sirādināśastr̥ṇmūrcchhāvraṇagāmbhīryamr̥tyavaḥ| |49|

View original

अतिदाहतः| मांसलम्बनसङ्कोचदाहधूपनवेदनाः||४८|| सिरादिनाशस्तृण्मूर्च्छाव्रणगाम्भीर्यमृत्यवः| |४९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atidāhādrōgādhiṣṭhānasya māṁsalambanādayaḥ syuḥ| [ saṅkōcaḥ-sirādīnām| dhūpanaṁ-dhūmāyanam| vēdanā-rujā| sirādīnāṁ nāśō-vyāpat| vraṇagāmbhīryaṁ-gambhīravraṇatā| mr̥tyuḥ-maraṇaṁ ca| ]samyagdagdhaliṅgaṁ tūktamēva "tasya liṅgaṁ sthitē raktē" (ślō.45) ityādinā| tasmāttatpunarna nirdiṣṭam| adhunā caturvidhasyāsya cikitsitamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-atidagdhalakṣaṇamāha-atidāhata iti| dhūpanaṁ-dhūmāyanam| sudagdhasya lakṣaṇamuktaṁ prāk (ślō.45)| saṅgrahē tu (sū.a. 40)-"snēhadāhastu kaṣṭatarō bhavati| sahi snēhasya sūkṣmamārgānusāritvāddūramanupraviśatīti|" iti|

Adhikarana tucchasyauṣadham (49-50) · Śloka 50

| tucchhasyāgnipratapanaṁ kāryamuṣṇaṁ ca bhēṣajam||49|| styānē'strē vēdanā'tyarthaṁ vilīnē mandatā rujaḥ| |50|

View original

| तुच्छस्याग्निप्रतपनं कार्यमुष्णं च भेषजम्||४९|| स्त्यानेऽस्त्रे वेदनाऽत्यर्थं विलीने मन्दता रुजः| |५०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tucchhadagdhasyāgninā pratapanaṁ kāryam| tathā, uṣṇam bhēṣajaṁ-auṣadham| raktasya vilayanārthamētat| yatastucchhadagdhē'vaśyaṁ styānamasr̥gbhavatīti yuktyā pratipādayannāha-styānē'stra ityādi| lōhitē styānē satyatiśayēna rugbhavati| vilīnē raktē pīḍāyā mandatā-mandatvaṁ bhavati| atastucchhadagdhē'gni pratapanaṁ yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-tucchasyauṣadhamāha-tucchasyēti| saṅgrahē tu (sū.a. 40)-"styānē raktē himairnōṣmā niṣkrāmatiyatō bahiḥ| vēdanā varddhatē tēna rudhiraṁ ca vidahyatē|| uṣṇaṁniṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṁ mandatāṁ rujaḥ|" iti|

Adhikarana durdagdhasyauṣadham (50) · Śloka 50

| durdagdhē śītamuṣṇaṁ ca yuñjyādādau tatō himam||50||

View original

| दुर्दग्धे शीतमुष्णं च युञ्ज्यादादौ ततो हिमम्||५०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durdagdhē śītamuṣṇaṁ ca paryāyēṇauṣadham| tatrādau-prathamaṁ, himaṁ bhēṣajaṁ yuñjyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-durdagdhasyauṣadhamāha-durdagdha iti|

Adhikarana samyagdagdhasyauṣadham (51) · Śloka 51

samyagdagdhē tavakṣīriplakṣacandanagairikaiḥ| limpētsājyāmr̥tairūrdhvaṁ pittavidradhivatkriyā||51||

View original

सम्यग्दग्धे तवक्षीरिप्लक्षचन्दनगैरिकैः| लिम्पेत्साज्यामृतैरूर्ध्वं पित्तविद्रधिवत्क्रिया||५१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyagdagdhē tavakṣīryādibhilēpayat| kimbhūtaiḥ ? sājyāmr̥taiḥ-ghr̥taguḍūcīyuktaiḥ| ādāvityatrāpi yōjyam| ādau tairlēpayēt, ūrdhvaṁ-anantaraṁ, pittavidradhivat kriyā kāryēti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-samyagdagdhauṣadhamāha-samyagdagdha iti| ājyēnāmr̥tayā ca saha vartanta iti sājyāmr̥tānyauṣadhāni|

Adhikarana atidagdhasyauṣadham (52) · Śloka 52

atidagdhē drutaṁ kuryātsarvaṁ pittavisarpavat| |52|

View original

अतिदग्धे द्रुतं कुर्यात्सर्वं पित्तविसर्पवत्| |५२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atidagdhē drutaṁ-śīghramēva, sarvaṁ-bahirantaśca bhēṣajaṁ, pittavisarpa iva kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-atidagdhasyauṣadhamāha-atidagdha iti| drutaṁ-śīghram|

Adhikarana snēhadagdhasyauṣadham (52-1) · Śloka 1

| snēhadagdhē bhr̥śataraṁ rūkṣaṁ tatra tu yōjayēt||52|| (śastrakṣārāgnayō yasmānmr̥tyōḥ paramamāyudham| apramattō bhiṣak tasmāttān samyagavacārayēt)||1||

View original

| स्नेहदग्धे भृशतरं रूक्षं तत्र तु योजयेत्||५२|| (शस्त्रक्षाराग्नयो यस्मान्मृत्योः परममायुधम्| अप्रमत्तो भिषक् तस्मात्तान् सम्यगवचारयेत्)||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snēhadagdhē'titarāṁ rūkṣaṁ yōjayēt| [bhr̥śataraṁ rūkṣaṁ cātra bhēṣajaṁ tatra tu yōjayēt| tuśabdānna kēvalaṁ ] bhr̥śataragrahaṇācca bāhulyēna rūkṣaṁ [ pralēpādi tatra yōjayēt kintu ] dēhadēśādisātmyavaśātsnigdhamapi yathāvasthaṁ yathāyōgaṁ yōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-snēhadagdhasyauṣadhamāha-snēhadagdha iti| bhr̥śataraṁ-atyartham| tuśabdānna kēvalaṁ bhr̥śataraṁ rūkṣaṁ pralēpādi, kintu pūrvōktamapi yathāvasthaṁ yōjayēt|

Adhikarana sūtrasthanasyōpasaṁhāraḥ (30) · Śloka 30

samāpyatē sthānamidaṁ hr̥dayasya rahasyavat| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyantē hi sarvataḥ||53|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē kṣārāgnikarma- vidhirnāma triṁśattamō'dhyāyaḥ||30||

View original

समाप्यते स्थानमिदं हृदयस्य रहस्यवत्| अत्रार्थाः सूत्रिताः सूक्ष्माः प्रतन्यन्ते हि सर्वतः||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने क्षाराग्निकर्म- विधिर्नाम त्रिंशत्तमोऽध्यायः||३०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vaktavyaṁ yadvastu tasya sarvasyaivōktatvādidaṁ sthānaṁ samāpyatē-niṣpādyatē| kimbhūtaṁ sthānam ? rahasyavat, rahasyaṁ-atyarthaṁ guhyarūpaṁ, tadyasyāsti tadrahasyavat| kasya sthānam ? hr̥dayasya| hr̥dayaśabdēnāṣṭāṅgahr̥dayamupalakṣyatē, yathā-satyabhāmā bhāmēti| kuta ētatsthānaṁ rahasyavat ? ityāha- saṁ-yasmādatra-sthānē, arthāḥ sūtritāḥ-sūcitāḥ| kimbhūtāḥ ? sūkṣmāḥ,-tīkṣṇataramatisamadhigamyāḥ| yatastē ēvārthāḥ sarvasmiṁstantrē pratanyantē-vistāryantē| tasmādidaṁ sthānaṁ tantrasambandhināmanyasthānānāṁ rahasyavadityuktamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē kṣārāgnikarmavidhi- rnāma triṁśattamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā ra0-sūtrasthānamupasaṁharati-samāpyata iti| ā ra0-[kasmādētadrahasyavadityata āha-atrārthā iti|] iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| kṣārāgnikarmajādhyāyaḥ sāmastyēna nirūpitaḥ|| 30||