൨൨. ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിരധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ഇദാനീം ധൂമപാനാദനന്തരം ഗണ്ഡൂഷവിധിരേവ യുക്തഃ| തദര്ഥമാഹ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗണ്ഡൂഷാദയോ വിധീയന്തേऽസ്മിന്നിതി ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിഃ| ആദിശബ്ദേന കവലാദിപരിഗ്രഹഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| ഗണ്ഡൂഷാദീനി-ഗണ്ഡൂഷകവലപ്രതിസാരണമുഖാലേപമൂര്ദ്ധതൈലകര്ണപൂരണാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നിഗ്ധാദിഭേദേന ചത്വാരഃ പ്രകാരാഃ-ഭേദാഃ, യസ്യ സ ചതുഷ്പ്രകാരോ ഗണ്ഡൂഷോ ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷഭേദാനാഹ-ചതുഷ്പ്രകാര ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, യഥാസങ്ഖ്യം പവനപിത്തശ്ലേഷ്മസു ത്രയഃ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗണ്ഡൂഷാ യോജ്യാഃ| തത്ര വാതേ സ്നിഗ്ധോ ഗണ്ഡൂഷഃ, പിത്തേ ശമനഃ, കഫേ ശോധന ഇത്യര്ഥഃ| അന്ത്യോ-രോപണാഖ്യോ വ്രണഘ്നോ-വ്രണസാധന ഉപയുജ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷാണാം ഭേദേന വിഷയമാഹ-ത്രയസ്തത്രേതി| അന്ത്യോ-രോപണഃ| വ്രണഘ്നോ-മുഖരോഗഘ്നഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- അത്ര-ഏഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, സ്നിഗ്ധോ മധുരാദിസാധിതൈഃ സ്നേഹൈര്ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നിഗ്ധസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-സ്നിഗ്ധോऽത്രേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശമനസ്തിക്താദിഭിരൌഷധൈഃ-പടോലാരിഷ്ടജമ്ബ്വാമ്രാമധുകക്വാഥശര്കരോദകക്ഷൌദ്രാദിഭിഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമനസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-സംശമന ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശോധനോ ഗണ്ഡൂഷസ്തിക്തകട്വമ്ലാദിഭിരൌഷധൈര്ഭവതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-ശോധന ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രോപണസ്തു ഗണ്ഡൂഷഃ കഷായതിക്തകൈഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രോപണസ്യ ദ്രവ്യാണ്യാഹ-രോപണഃ പുനരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു പൂര്വോക്തേഷു ഗണ്ഡൂഷേഷു മധ്യേ, സ്നേഹാദികം കല്കൈര്യഥാസ്വം യുക്തം വിപക്വം വാ, യഥാസ്പര്ശം-ശീതമുഷ്ണം വാ, പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷാര്ഥം ദ്രവ്യാണ്യാഹ-തത്രേതി| സ്നേഹാദീനി നവ യോഗ്യതാനുസാരേണ യഥാസ്വം കല്കൈഃ സംയോജ്യ വിപാച്യ വാ ശീതാന്യുഷ്ണാനി വാ പ്രയോജയേത്| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൩൧)-"തത്ര സ്വാദ്വമ്ലലവണോഷ്ണൈരൌഷധൈഃ സിദ്ധോ യുക്തോ വാ നാത്യുഷ്ണഃ സ്നേഹോ മാംസരസസ്തിലകല്കോദകം ക്ഷീരം വാ സ്നേഹികഃ| തിക്തകഷായമധുരശീതൈഃ പടോലാരിഷ്ടജമ്ബ്വാമ്രമാലതീപല്ലവോത്പലമധുകക്വാഥസിതോദക ക്ഷൌദ്രക്ഷീരേക്ഷുരസഘൃതാദിഭിഃ ശമനഃ| കഠ്വമ്ലലവണോഷ്ണൈഃ ശിരോവിരേചനാദിദ്രവ്യൈഃ ശുക്തമദ്യധാന്യാമ്ലമൂത്രാന്യതമകല്കിതാലോഡിതൈഃ ശോധനഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദന്തഹര്ഷാദൌ കവോഷ്ണമഥവാ ശീതം ദോഷവശാത് തിലകല്കോദകം ഹിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദന്തഹര്ഷാദൌ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-ദന്തഹര്ഷ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗണ്ഡൂഷധാരണേ നിത്യം തൈലം മാംസരസോ വാ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വസ്ഥേ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-നിത്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊഷാദിയുക്തേ പാകേ ക്ഷതേ ചാഗന്തുജേ, തഥാ വിഷേ ക്ഷാരാഗ്നിഭ്യാം ദഗ്ധേ ച, സര്പിര്ഗണ്ഡൂഷേ ഹിതം ക്ഷീരം വാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഊഷാദാഹമുഖപാകാദൌ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-ഊഷാദാഹാന്വിത ഇതി| ഊഷാ-ക്ഷാരേണേവ| ദാഹഃ-അഗ്നിനേവ| പാകാദയോ മുഖ ഏവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാക്ഷികഗണ്ഡൂഷധാരണം മുഖേ വൈശദ്യം-അപൈച്ഛിത്യം, ജനയതി, മുഖവ്രണാംശ്ച സന്ദധാതി| തഥാ, ദാഹം തൃഷ്ണാം ച പ്രശമയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖപൈച്ഛിത്യാദൌ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-വൈശദ്യമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ധാന്യാമ്ലം ഗണ്ഡൂഷ ഉപയുക്തം വദനവൈരസ്യം തഥാ മലം ദൌര്ഗന്ധ്യം ചാപനയതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖവൈരസ്യാദൌ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-ധാന്യാമ്ലമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തദേവ-കാഞ്ജികം, അലവണം ശീതം പരം-അതിശയേന, ആസ്യശോഷഹരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖശോഷേ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-തദേവേതി| തത്-ധാന്യാമ്ലമ്| അര്ഥാത് പൂര്വം ച ലവണോഷ്ണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷാരേണ-സ്വര്ജികാദിനാ, യുക്തം ജലം കഫസ്യ ചയമാശു ഭിനത്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയേ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-ആശ്വിതി| ക്ഷാരാമ്ബു-ക്ഷാരഗാലനോദകമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോഷ്ണപാനീയഗണ്ഡൂഷൈര്വദനലാഘവം സമ്പദ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖഗൌരവേ ഗണ്ഡൂഷമാഹ-സുഖോഷ്ണോദകഗണ്ഡൂഷൈരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതരഹിതേ രവികരാലോകേ സ്ഥാനേ| സ്കന്ധൌ ച കന്ധരാ ച സ്കന്ധകന്ധരമ്| പൂര്വം ഖിന്നം പശ്ചാന്മൃദിതം സ്കന്ധകന്ധരം യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ ഗണ്ഡൂഷമപിബന്, തഥാ കിഞ്ചിദുന്നതം മുഖം യസ്യ സ ഏവംവിധഃ സന്, ഗണ്ഡൂഷം ധാരയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷവിധിമാഹ-നിവാത ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൩൧)-"സുഖോപവിഷ്ടസ്തന്മനാഃ സ്വിന്നമൃദിതഗലകപോലലലാടദേശോ വരമധ്യാവരാം ക്രമാദ്വക്ത്രാര്ധഭാഗത്രിഭാഗചതുര്ഭാഗപൂരണീം ദ്രവമാത്രാം കല്കം വാ കോലപ്രമാണമ്| കവലേ തു പര്യായേണ കപോലൌ കണ്ഠം ച സഞ്ചാരയേത്| അയമേവ കവലഗണ്ഡൂഷയോര്വിശേഷഃ| പുനശ്ചാസ്യ സ്വേദമര്ദനാന്യാചരേത്| ഏവമുത്ക്ലിഷ്ടകഫോ വക്ത്രം പ്രതിപദ്യതേ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫേന പൂര്ണം കഫപൂര്ണമാസ്യം യസ്യ സ കഫപൂര്ണാസ്യഃ, തസ്യ ഭാവഃ കഫപൂര്ണാസ്യതാ,-കഫപൂര്ണമുഖതാ, യാവദ്ഭവേത്| അഥവാ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷി യസ്യ സ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷഃ, "ബഹുവ്രീഹൌ സക്ഥ്യക്ഷ്ണോഃ" ഇതി ഷച്| തസ്യ ഭാവഃ സ്രവദ്ഘ്രാണാക്ഷതാ യാവത്സ്യാത്, താവദ്ഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്| ഏവം ഗണ്ഡൂഷാഃ പഞ്ച സപ്ത വാ ധാരയിതവ്യാഃ, യാവത്സ്വാസ്ഥ്യം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷധാരണാവധിമാഹ-കഫപൂര്ണാസ്യതേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൩൧)-"ഭേഷജസ്യാനുപഹതിഃ കഫേന| ഏവം ത്രീന് പഞ്ച സപ്ത വാ ഗണ്ഡൂഷാന് ധാരയേത്| യാവദ്വാ സമ്യഗ്ധൂമപീതലിങ്ഗോത്പത്തിഃ| തസ്യ സ്വാസ്ഥ്യേന യോഗം, ജാഡ്യരസാജ്ഞാനാരുചിപ്രസേകോപലേപൈരയോഗം, മുഖശോഷപാകക്ലമാരുചിഹൃദയദ്രവസ്വരസാദകര്ണനാദൈരതിയോഗമുപലക്ഷയേത്| തേഷാം യഥാസ്വം പ്രതികുര്വീത|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുഖേ പൂര്ണേ സതി യഃ സഞ്ചാരയിതുമശക്യഃ സ്യാത് സ ഗണ്ഡൂഷ ഉച്യതേ| അന്യഥാ-മുഖേऽപൂര്ണേ സതി യഃ സഞ്ചാരയിതും ശക്യതേ, സ കവല ഉച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗണ്ഡൂഷകവലയോര്ഭേദമാഹ-അസഞ്ചാര്യ ഇതി| അപൂര്ണേ-കിഞ്ചിദൂനേ, സങ്ഗ്രഹേ തഥൈവോക്തത്വാത്| കവലോऽന്യഥാ-കപോലൌ കണ്ഠം ച സഞ്ചാര്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മന്യാദീനാം രോഗേണ സമ്ബന്ധഃ| പ്രസേകാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ആമയശബ്ദസ്യ കണ്ഠേന സമ്ബന്ധോ വിവിധകണ്ഠരോഗസൂചനാര്ഥഃ| മന്യാരോഗാദയോ വിശേഷേണ കവലധാരണേന സാധ്യാഃ-ചികിത്സ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കവലസ്യ വിഷയമാഹ-മന്യാശിര ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കല്കാദിഭേദേന പ്രതിസാരണം ത്രിധാ സ്യാത്| കല്കോ-ജലദിപിഷ്ടഃ| മാക്ഷികാദിനാ യദ്രവീക്രിയതേ ദ്രവ്യം സാ രസക്രിയാ| ചൂര്ണം തു-പ്രഥിതമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രതിസാരണമാഹ-കല്ക ഇതി| രസക്രിയാഅവലേഹഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്-പ്രതിസാരണം, ശ്ലേഷ്മരോഗേഷു ഗണ്ഡൂഷോക്തൈരൌഷധൈര്യോജ്യമ്| സാമാന്യോക്താവപി കഫയോഗവിഷയത്വാത് ശോധനഗണ്ഡൂഷോക്തൈരൌഷധൈരിതി വേദ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രതിസാരണസ്യ വിഷയം ദ്രവ്യാണി ചാഹ-യുഞ്ജ്യാദിതി| ഗണ്ഡൂഷവിഹിതൈഃ-ശോധനഗണ്ഡൂഷോക്തൈഃ| പ്രതിസാരണം-അങ്ഗുല്യാ ഘര്ഷണമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൧)-"തദഭിഷ്യന്ദാധിമന്ഥഗലശുണ്ഡികാദിഷു യുക്ത്യാ പ്രയോജ്യമ്| അതിപ്രസാരണാദൂഷാശോഷദാഹക്ലേദശോഫാദയോ ഭവന്തി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുഖാലേപസ്ത്രിപ്രകാരഃ, ദോഷഘ്നോ വിഷഘ്നോ വര്ണകരശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖാലേപഭേദാനാഹ-മുഖാലേപ ഇതി| ദോഷഘ്നോ വിഷഘ്നോ വര്ണ്യശ്ചേതി ത്രിധാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ ച-മുഖാലേപോ, വാതശ്ലേഷ്മണ്യുഷ്ണോ ഹിതഃ| ശേഷേഷു പിത്തേ വിഷേ (വര്ണേ) ച, അതിശയേന ശിശിരോ ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതഘ്നകഫഘ്നാവുഷ്ണൌ കാര്യാവിത്യാഹ-സ ഇതി| പിത്തഘ്നവിഷഘ്നവര്ണ്യാഃ ശീതാഃ കാര്യാ ഇത്യാഹ-ശേഷേഷ്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ദ്ധാങ്ഗുലോന്നതിഃ| ഉന്നതിഃ-ഉത്സേധഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹീനമധ്യോത്തമഭേദേന മുഖാലേപപ്രമാണമാഹ ത്രിപ്രമാണ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്യ-മുഖാലേപസ്യ, അശുഷ്കസ്യ സ്ഥിതിഃ| ശുഷ്കസ്തു മുഖാലേപശ്ഛവിം-ത്വചം, ദൂഷയതി| തം-മുഖാലേപം, ആര്ദ്രയിത്വാ-തീമയിത്വാ, അപസാരയേത്| തസ്യാന്തേ-തസ്മിന്നപനീതേ, അഭ്യങ്ഗം കുര്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖാലേപാവധിമാഹ-അശുഷ്കസ്യേതി| മുഖാലേപാപനയമാഹ-തമാര്ദ്രയിത്വേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുഖാലേപീ ച ദിവാസ്വപ്നാദി വര്ജയേത്| അഹഃസ്വപ്നാദിസേവനാത് കണ്ഡൂത്വകൂശോഷപീനസദൃഷ്ട്യുപഘാതാദിഭയം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖാലേപവര്ജ്യാന്യാഹ-വിവര്ജയേദിതി| ശുക്-ശോകഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പീനസാദൌ മുഖലേപോ ന യോജ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പീനസാദൌ മുഖാലേപം നിഷേധതി-ന യോജ്യ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ ച-മുഖാലേപഃ, സുയോജിതോ-വിധിനാ സേവിതഃ, അകാലപലിതാദീന് പരാകരോതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മുഖാലേപസ്യ ഫലമാഹ-സ ത്വിതി| നീലികാലിങ്ഗനാശോപദ്രവഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കോലമജ്ജാദയോऽര്ദ്ധശ്ലോകോക്താഃ ഷട് മുഖാലേപാഃ ഷട്സു ഹേമാന്താദിഷു ൠതുഷു സ്മൃതാഃ| മുനീന്ദ്രൈരിതി ശേഷഃ| തത്ര ബദരമജ്ജാദയോ ഹേമന്തേ, വ്യാഘ്ര്യാദയഃ ശിശിരേ, ദര്ഭമൂലാദയോ വസന്തേ, കുമുദാദയോ ഗ്രീഷ്മേ, കാലീയകാദയഃ പ്രാവൃഷി, താലീസാദയഃ ശരദി, ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്ണ്യസ്യ മുഖാലേപസ്യ തു ഭേദേന ദ്രവ്യാണ്യാഹ-കോലമജ്ജേതി| ശാബരം-ലോധ്രമ്| തന്ദുലാഃ-ശാലീനാമ്| കാലീയകം-പീതചന്ദനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുഖാലേപാഭ്യാസവതാം നരാണാം ദര്ശനം-ദൃഷ്ടിഃ, ദൃഢം സ്യാത്| മുഖം ച വികസിതമിവ തഥാ കോമലം പദ്മതുല്യം ഭവതി-ജായതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വര്ണ്യമുഖാലേപശീലനസ്യ ഫലമാഹ-മുഖാലേപനശീലാനാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭ്യങ്ഗാദിഭേദാത് ചതുര്ധാ ശിരസി തൈലം സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മൂര്ദ്ധതൈലഭേദാനാഹ-അഭ്യങ്ഗേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തച്ചോത്തരോത്തരം ബഹുഗുണം വിദ്യാത്| അഭ്യങ്ഘാത് സേകോ ബഹുഗുണാഃ, തതോऽപി പിചുഃ, തസ്മാദപി ബസ്തിഃ, ഇതി ക്രമേണ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗാദീനാം താരതമ്യമാഹ-ബഹുഗുണമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു മധ്യേ, രൌക്ഷ്യാദീഷ്വഭ്യങ്ഗഃ പ്രയോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഭ്യങ്ഗസ്യ വിഷയമാഹ-തത്രാഭ്യങ്ഗ ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അരൂംഷികാദിഷു പരിഷേകഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സേകസ്യ വിഷയമാഹ-അരുംപികേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കേശശാതാദിഷു പിചുഃ പ്രയോക്തവ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിചോര്വിഷയമാഹ-പിചുരിതി| ശാതഃ-സദനമ്| ധൂപനം-ധൂമോദ്ഗമ ഇവ| പിചുഃ-സ്നേഹാര്ദ്രപിചുധാരണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബസ്തിഃ പുനഃ പ്രസുപ്ത്യാദൌ യോജ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബസ്തേര്വിഷയമാഹ-ബസ്തിരിതി| പ്രസുപ്തിഃ-സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ജാഗരോ-നിദ്രാനാശഃ| ദാരുണേ-തീവ്രേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്യ-ശിരോബസ്തേര്വിധാനമുച്യതേ| നിഷണ്ണസ്യ-ഉപവിഷ്ടസ്യ നരസ്യ| ക്വ ? പീഠേ ജാനുതുല്യേ, തഥാ മൃദൌ-അകഠിനേ| കിമ്ഭൂതസ്യ നരസ്യ ? ശുദ്ധോ-വമനാദിനാ, അക്തഃ-തൈലാദിനാ, ഖിന്നഃ-ഖേദേന, ദേഹോ യസ്യ തസ്യ ശുദ്ധാക്തഖിന്നദേഹസ്യ| കദാ ? ദിനാന്തേ,-അപരാഹ്നേ വിഭാവര്യാം വാ| ചര്മപട്ടം-ഗവ്യം മാഹിഷം വാ, തഥാ ദ്വാദശാങ്ഗുലവിസ്തീര്ണം, തഥാ ശിരസ്തുല്യം, തഥാऽऽകര്ണം-യാവത്, ബന്ധനസ്ഥാനം യസ്യ, തദേവംവിധം ചര്മപട്ടം ചൈലവേണികയാ സംയമ്യ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| കദാ ? ലലാടേ വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ| സങ്ഗ്രഹേ തൂക്തമ് (സൂ.അ.൩൧)-"അഥ ശുദ്ധതനോഃ സായം രാത്രൌ വാ നിവാതസ്ഥസ്യ സ്വഭ്യക്തഖിന്നസ്യ സോപാശ്രയാസനോപവിഷ്ടസ്യ കേശാന്തേ ശ്ലക്ഷ്ണം ത്ര്യങ്ഗുലം മാഷപിഷ്ടേന സുസൂക്ഷ്മേണ സദ്യഃ സുഖാമ്ബുനാ മൃദിതേനോഭയതഃ പ്രദിഗ്ധം വസ്ത്രപട്ടം ബധ്നീയാത്| തതസ്തസ്യോപരി സന്ധായ ബസ്തിമാകര്ണം ബസ്തിമൂലം ച ദൃഢമവലീകം സമം ചൈലവേണികയാ ബദ്ധ്വാ പുനര്മാഷപിഷ്ടേനാപരിസ്ത്രാവി കൃത്വാ യഥാവ്യാധിദോഷദൂഷ്യഹിതം സിദ്ധമന്യതമം സ്നേഹം സുഖോഷ്ണമാസേചയേത്|" ഇതി| തത ഏവം കൃതേ സതി വ്യാധിവശേന പക്വം സ്നേഹം കോഷ്ണമുപരിച്ചിദ്രേണാവസേചയേത്| കേശഭൂമേരുപരിഷ്ടാദങ്ഗുലം യാവത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശിരോബസ്തിവിധിമാഹ-വിധിസ്തസ്യേതി| ലലാടശബ്ദേന കേശരഹിതഃ പ്രദേശഃ, തസ്മിന് വസ്ത്രവേഷ്ടിതേ| ആകര്ണം-കര്ണാദധോ ന വേഷ്ടയേദിത്യര്ഥഃ, ആബന്ധനസ്ഥാനം-യാവതി പ്രദേശേ ബസ്തേര്ബന്ധനം താവന്തം പ്രദേശം വേഷ്ടയേത്| ശിരഃസമം-ശിരഃപരിധിമിത്യര്ഥഃ| വേഷ്ടനവസ്ത്രമപ്യുഭയതോ മാഷകല്കേന ലേപയേത്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൩൧)-"കേശാന്തേശ്ലക്ഷ്ണം ത്ര്യങ്ഗുലം സുപൂക്ഷ്മേണ മാഷപിഷ്ടേന സദ്യഃ സുഖാമ്ബുമൃദിതേനോഭയതഃ പ്രദിഗ്ധം വസ്ത്രപട്ടം ബധ്നീയാത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തം ച-സ്നേഹ, യാവദ്വക്ത്രനാസികാസ്രുതിഃ സ്യാത്താവദ്ധാരയേത്| ചല ആദിര്യേഷാം തേ ചലാദയഃ, തേഷു യഥാസങ്ഹ്ഖ്യം ദശാഷ്ടൌ ഷട് മാത്രാസഹസ്രാണി യാവത്സ്നേഹം ധാരയേത്| വാതേ ദശ മാത്രാസഹസ്രാണി, പിത്തേऽഷ്ടൌ മാത്രാസഹസ്രാണി, കഫേ ഷണ്മാത്രാസഹസ്രാണീത്യര്ഥഃ| അരുജേ തു-സ്വസ്ഥവൃതേ, ഏകം മാത്രാസഹസ്രം ധാരയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബസ്തിധാരണാവധിമാഹ-ധാരയേദിതി| അരുജേത്വേകം മാത്രാസഹസ്രമ്| മാത്രാമാനം ക്ലേദാസമ്ഭവേ| ക്ലേദേ ത്വര്വാഗപി നിവര്തതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മുക്തസ്നേഹസ്യ-അപനീതശിരോബസ്തേഃ, സ്കന്ധശിരോഗ്രീവാദി മര്ദയേത്| സ്നേഹബസ്തിര്ഹി സ്നേഹശബ്ദേനാത്ര ഗൃഹ്യതേ| തതഃ "ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത് " ഇത്യാദികമാചരേത്| തത്ര ഹ്യവോചത് (ഹൃ.സൂ.അ.൧൬|൨൮)-"സര്വകര്മസ്വയം പ്രായോ വ്യാധിക്ഷീണേഷു ച ക്രമഃ|" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബസ്ത്യന്തേ കൃത്യമാഹ-സ്കന്ധാദീതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്യ ച-സ്നേഹബസ്തേഃ, പരമഃ സേകഃ സപ്ത ദിനാനി| തസ്മാത്ത്രീണി പഞ്ച സപ്ത വാऽഹാനി കാര്യഃ ശിരോബസ്തിരിത്യവതിഷ്ഠതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബസ്ത്യാവൃത്ത്യവധിമാഹ-പരമമിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ. ൩൧)-"ഉഷ്ണാമ്ബുനാ സ്നാതം ച യഥാര്ഹം ഭോജയേത്| സ്നേഹോക്തം ചാസ്യാചാരമാദിശേത്| ഏവം ത്രീണി പഞ്ച സപ്ത വാ ദിനാനി യോജയേദിതി|" തഥാ (സം.സൂ.അ. ൩൧)-"സാപാശ്രയം പീഠം, സായം രാത്രിര്വാ കാലഃ, വേദനോപശമോ വാऽവധിഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കര്ണേ പൂരണം ധാരയേത്| കിം കുര്വന് ? കര്ണമൂലം വിമര്ദയന്| കിയന്തം കാലമ് ? യാവത്പീഡായാ മാര്ദവം ഭവേത്| സ്വസ്ഥവൃതേ തു മാത്രാശതം യാവദ്ബിഭൃയാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കര്ണപൂരണേ വിധിം മാനം ചാഹ-ധാരയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദക്ഷിണം ഹസ്താഗ്രം കര്തൃ യാവത് ദക്ഷിണം ജാനുമണ്ഡലം പര്യേതി-പരിവര്തതേ| ദക്ഷിണശബ്ദോऽത്ര കാകാക്ഷിഗോലകന്യായേന ദ്വയോരപി യുജ്യതേ| കിയത്കാലേന ? ഇത്യാഹ-നിമേഷോന്മേഷമാത്രേണ സമം,-ന തു വിശ്രമ്യ| സാ മാത്രാ സ്മൃതേതി| മുനിഭിരിതി ശേഷഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാത്രാലക്ഷണമാഹ-യാവദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കചാനാം സദനാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| പരിഫുടനം-കചാനാമേവ, പ്രകൃതത്വാത്| ശിരസോ മരുദാമയാംശ്ച ഹന്തി| ഇന്ദ്രിയാണാം-ചക്ഷുരാദീനാം, പ്രസാദം ജനയതി| തഥാ, സ്വരാദിബലം ച മൂര്ദ്ധതൈലം ജനയതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിടയാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഗണ്ഡൂഷാദിവിധിര്നാമ ദ്വാവിംശതിതമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൨||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മൂര്ദ്ധതൈലശീലനസ്യ ഫലമാഹ-കചസദനേതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ഗണ്ഡൂഷാദിപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൨൨||