Skip to content

22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

idānīṁ dhūmapānādanantaraṁ gaṇḍūṣavidhirēva yuktaḥ| tadarthamāha

Adhikarana gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ (2-3) · Śloka 3

athātō gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||

View original

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gaṇḍūṣādayō vidhīyantē'sminniti gaṇḍūṣādividhiḥ| ādiśabdēna kavalādiparigrahaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| gaṇḍūṣādīni-gaṇḍūṣakavalapratisāraṇamukhālēpamūrddhatailakarṇapūraṇāni|

Adhikarana gaṇḍūṣabhēdāḥ (1) · Śloka 1

catuṣprakarō gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśōdhanau| rōpaṇaśca|1|

View original

चतुष्प्रकरो गण्डूषः स्निग्धः शमनशोधनौ| रोपणश्च|१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snigdhādibhēdēna catvāraḥ prakārāḥ-bhēdāḥ, yasya sa catuṣprakārō gaṇḍūṣō bhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣabhēdānāha-catuṣprakāra iti|

Adhikarana gaṇḍūṣāṇāṁ dōṣabhēdēna viṣayaḥ (1-2) · Śloka 2

| trayastatra triṣu yōjyāścalādiṣu||1|| antyō vraṇaghnaḥ| |2|

View original

| त्रयस्तत्र त्रिषु योज्याश्चलादिषु||१|| अन्त्यो व्रणघ्नः| |२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, yathāsaṅkhyaṁ pavanapittaślēṣmasu trayaḥ snigdhādayō gaṇḍūṣā yōjyāḥ| tatra vātē snigdhō gaṇḍūṣaḥ, pittē śamanaḥ, kaphē śōdhana ityarthaḥ| antyō-rōpaṇākhyō vraṇaghnō-vraṇasādhana upayujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣāṇāṁ bhēdēna viṣayamāha-trayastatrēti| antyō-rōpaṇaḥ| vraṇaghnō-mukharōgaghnaḥ|

Adhikarana snigdhasya dravyāṇi (2) · Śloka 2

idānīmēṣāṁ lakṣaṇāni vaktumāha snigdhō'tra svādvamlapaṭusādhitaiḥ| snēhaiḥ|2|

View original

इदानीमेषां लक्षणानि वक्तुमाह स्निग्धोऽत्र स्वाद्वम्लपटुसाधितैः| स्नेहैः|२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0- atra-ēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, snigdhō madhurādisādhitaiḥ snēhairbhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snigdhasya dravyāṇyāha-snigdhō'trēti|

Adhikarana śamanasya dravyāṇi (2) · Śloka 2

| saṁśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||

View original

| संशमनस्तिक्तकषायमधुरौषधैः||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śamanastiktādibhirauṣadhaiḥ-paṭōlāriṣṭajambvāmrāmadhukakvāthaśarkarōdakakṣaudrādibhiḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śamanasya dravyāṇyāha-saṁśamana iti|

Adhikarana śōdhanasya dravyāṇi (3) · Śloka 3

śōdhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ| |3|

View original

शोधनस्तिक्तकट्वम्लपटूष्णैः| |३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śōdhanō gaṇḍūṣastiktakaṭvamlādibhirauṣadhairbhavati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śōdhanasya dravyāṇyāha-śōdhana iti|

Adhikarana rōpaṇasya dravyāṇi (3) · Śloka 3

rōpaṇaḥ punaḥ| kaṣāyatiktakaiḥ|3|

View original

रोपणः पुनः| कषायतिक्तकैः|३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rōpaṇastu gaṇḍūṣaḥ kaṣāyatiktakaiḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rōpaṇasya dravyāṇyāha-rōpaṇaḥ punariti|

Adhikarana gaṇḍūṣārthaṁ dravyāṇi (3-4) · Śloka 4

nanu, dravyāṇāṁ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cēttatrāha | tatra snēhaḥ kṣīraṁ madhūdakam||3|| śuktaṁ madhyaṁ rasō mūtraṁ dhānyāmlaṁ ca yathāyatham| kalkairyuktaṁ vipakvaṁ vā yathāsparśaṁ prayōjayēt||4||

View original

ननु, द्रव्याणां शुष्कत्वाद्गण्डूषानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह | तत्र स्नेहः क्षीरं मधूदकम्||३|| शुक्तं मध्यं रसो मूत्रं धान्याम्लं च यथायथम्| कल्कैर्युक्तं विपक्वं वा यथास्पर्शं प्रयोजयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu pūrvōktēṣu gaṇḍūṣēṣu madhyē, snēhādikaṁ kalkairyathāsvaṁ yuktaṁ vipakvaṁ vā, yathāsparśaṁ-śītamuṣṇaṁ vā, prayōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣārthaṁ dravyāṇyāha-tatrēti| snēhādīni nava yōgyatānusārēṇa yathāsvaṁ kalkaiḥ saṁyōjya vipācya vā śītānyuṣṇāni vā prayōjayēt| uktaṁ ca saṅgrahē (sū.a. 31)-"tatra svādvamlalavaṇōṣṇairauṣadhaiḥ siddhō yuktō vā nātyuṣṇaḥ snēhō māṁsarasastilakalkōdakaṁ kṣīraṁ vā snēhikaḥ| tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ paṭōlāriṣṭajambvāmramālatīpallavōtpalamadhukakvāthasitōdaka kṣaudrakṣīrēkṣurasaghr̥tādibhiḥ śamanaḥ| kaṭhvamlalavaṇōṣṇaiḥ śirōvirēcanādidravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitālōḍitaiḥ śōdhanaḥ|" iti|

Adhikarana dantaharṣādau gaṇḍūṣaḥ (5-6) · Śloka 6

dantaharṣē dantacālē mukharōgē ca vātikē| sukhōṣṇamathavā śītaṁ tilakalkōdakaṁ hitam||5|| gaṇḍūṣadhāraṇē| |6|

View original

दन्तहर्षे दन्तचाले मुखरोगे च वातिके| सुखोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्||५|| गण्डूषधारणे| |६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dantaharṣādau kavōṣṇamathavā śītaṁ dōṣavaśāt tilakalkōdakaṁ hitam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dantaharṣādau gaṇḍūṣamāha-dantaharṣa iti|

Adhikarana svasthē gaṇḍūṣaḥ (6) · Śloka 6

nityaṁ tailaṁ māṁsarasō'thavā| |6|

View original

नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा| |६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-gaṇḍūṣadhāraṇē nityaṁ tailaṁ māṁsarasō vā hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-svasthē gaṇḍūṣamāha-nityamiti|

Adhikarana ūṣādāhamukhapākādau gaṇḍūṣaḥ (6-7) · Śloka 7

| ūṣādāhānvitē pākē kṣatē cāgantusambhavē||6|| viṣē kṣārāgnidagdhē ca sarpirdhāryaṁ payō'thavā| |7|

View original

| ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे||६|| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| |७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ūṣādiyuktē pākē kṣatē cāgantujē, tathā viṣē kṣārāgnibhyāṁ dagdhē ca, sarpirgaṇḍūṣē hitaṁ kṣīraṁ vā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ūṣādāhamukhapākādau gaṇḍūṣamāha-ūṣādāhānvita iti| ūṣā-kṣārēṇēva| dāhaḥ-agninēva| pākādayō mukha ēva|

Adhikarana mukhapaicchilyādau gaṇḍūṣaḥ (7-8) · Śloka 8

| vaiśadyaṁ janayatyāśu sandadhāti mukhē vraṇān||7|| dāhatr̥ṣṇāpraśamanaṁ madhugaṇḍūṣadhāraṇam| |8|

View original

| वैशद्यं जनयत्याशु सन्दधाति मुखे व्रणान्||७|| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्| |८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mākṣikagaṇḍūṣadhāraṇaṁ mukhē vaiśadyaṁ-apaicchhityaṁ, janayati, mukhavraṇāṁśca sandadhāti| tathā, dāhaṁ tr̥ṣṇāṁ ca praśamayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhapaicchityādau gaṇḍūṣamāha-vaiśadyamiti|

Adhikarana mukhavairasyādau gaṇḍūṣaḥ (8) · Śloka 8

| dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||

View original

| धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhānyāmlaṁ gaṇḍūṣa upayuktaṁ vadanavairasyaṁ tathā malaṁ daurgandhyaṁ cāpanayati|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhavairasyādau gaṇḍūṣamāha-dhānyāmlamiti|

Adhikarana mukhaśōṣē gaṇḍūṣaḥ (9) · Śloka 9

tadēvālavaṇaṁ śītaṁ mukhaśōṣaharaṁ param| |9|

View original

तदेवालवणं शीतं मुखशोषहरं परम्| |९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadēva-kāñjikaṁ, alavaṇaṁ śītaṁ paraṁ-atiśayēna, āsyaśōṣaharam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhaśōṣē gaṇḍūṣamāha-tadēvēti| tat-dhānyāmlam| arthāt pūrvaṁ ca lavaṇōṣṇam|

Adhikarana ślēṣmasañcayē gaṇḍūṣaḥ (9) · Śloka 9

| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣō bhinatti ślēṣmaṇaścayam||9||

View original

| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kṣārēṇa-svarjikādinā, yuktaṁ jalaṁ kaphasya cayamāśu bhinatti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ślēṣmasañcayē gaṇḍūṣamāha-āśviti| kṣārāmbu-kṣāragālanōdakam|

Adhikarana mukhagauravē gaṇḍūṣaḥ (10) · Śloka 10

sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairjāyatē vaktralāghavam| |10|

View original

सुखोष्णोदकगण्डूषैर्जायते वक्त्रलाघवम्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kōṣṇapānīyagaṇḍūṣairvadanalāghavaṁ sampadyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhagauravē gaṇḍūṣamāha-sukhōṣṇōdakagaṇḍūṣairiti|

Adhikarana gaṇḍūṣavidhiḥ (10-11) · Śloka 11

| nivātē sātapē swinnamr̥ditaskandhakandharaḥ||10|| gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyō vidhārayēt| |11|

View original

| निवाते सातपे स्विन्नमृदितस्कन्धकन्धरः||१०|| गण्डूषमपिबन् किञ्चिदुन्नतास्यो विधारयेत्| |११|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vātarahitē ravikarālōkē sthānē| skandhau ca kandharā ca skandhakandharam| pūrvaṁ khinnaṁ paścānmr̥ditaṁ skandhakandharaṁ yasya sa ēvam| tathā gaṇḍūṣamapiban, tathā kiñcidunnataṁ mukhaṁ yasya sa ēvaṁvidhaḥ san, gaṇḍūṣaṁ dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣavidhimāha-nivāta iti| saṅgrahē tu (sū.a.31)-"sukhōpaviṣṭastanmanāḥ svinnamr̥ditagalakapōlalalāṭadēśō varamadhyāvarāṁ kramādvaktrārdhabhāgatribhāgacaturbhāgapūraṇīṁ dravamātrāṁ kalkaṁ vā kōlapramāṇam| kavalē tu paryāyēṇa kapōlau kaṇṭhaṁ ca sañcārayēt| ayamēva kavalagaṇḍūṣayōrviśēṣaḥ| punaścāsya svēdamardanānyācarēt| ēvamutkliṣṭakaphō vaktraṁ pratipadyatē|" iti|

Adhikarana gaṇḍūṣadhāraṇāvadhiḥ (11) · Śloka 11

kiyantaṁ kālaṁ ? ityāha | kaphapūrṇāsyatā yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||

View original

कियन्तं कालं ? इत्याह | कफपूर्णास्यता यावत्स्रवद्घ्राणाक्षताऽथवा||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphēna pūrṇaṁ kaphapūrṇamāsyaṁ yasya sa kaphapūrṇāsyaḥ, tasya bhāvaḥ kaphapūrṇāsyatā,-kaphapūrṇamukhatā, yāvadbhavēt| athavā sravadghrāṇākṣi yasya sa sravadghrāṇākṣaḥ, "bahuvrīhau sakthyakṣṇōḥ" iti ṣac| tasya bhāvaḥ sravadghrāṇākṣatā yāvatsyāt, tāvadgaṇḍūṣān dhārayēt| ēvaṁ gaṇḍūṣāḥ pañca sapta vā dhārayitavyāḥ, yāvatsvāsthyaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣadhāraṇāvadhimāha-kaphapūrṇāsyatēti| saṅgrahē tu (sū. a. 31)-"bhēṣajasyānupahatiḥ kaphēna| ēvaṁ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayēt| yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgōtpattiḥ| tasya svāsthyēna yōgaṁ, jāḍyarasājñānāruciprasēkōpalēpairayōgaṁ, mukhaśōṣapākaklamārucihr̥dayadravasvarasādakarṇanādairatiyōgamupalakṣayēt| tēṣāṁ yathāsvaṁ pratikurvīta|" iti|

Adhikarana gaṇḍūṣakavalayōrbhaidaḥ (12) · Śloka 12

asañcāryō mukhē pūrṇē gaṇḍūṣaḥ, kavalō'nyathā| |12|

View original

असञ्चार्यो मुखे पूर्णे गण्डूषः, कवलोऽन्यथा| |१२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukhē pūrṇē sati yaḥ sañcārayitumaśakyaḥ syāt sa gaṇḍūṣa ucyatē| anyathā-mukhē'pūrṇē sati yaḥ sañcārayituṁ śakyatē, sa kavala ucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-gaṇḍūṣakavalayōrbhēdamāha-asañcārya iti| apūrṇē-kiñcidūnē, saṅgrahē tathaivōktatvāt| kavalō'nyathā-kapōlau kaṇṭhaṁ ca sañcāryaḥ|

Adhikarana kavalasya viṣayaḥ (12) · Śloka 12

manyāśiraḥkarṇamukhākṣirōgāḥ prasēkakaṇṭhāmayavaktraśōṣāḥ| hr̥llāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśēṣātkavalagrahēṇa||12||

View original

मन्याशिरःकर्णमुखाक्षिरोगाः प्रसेककण्ठामयवक्त्रशोषाः| हृल्लासतन्द्रारुचिपीनसाश्च साध्या विशेषात्कवलग्रहेण||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-manyādīnāṁ rōgēṇa sambandhaḥ| prasēkādīnāṁ dvandvaḥ| āmayaśabdasya kaṇṭhēna sambandhō vividhakaṇṭharōgasūcanārthaḥ| manyārōgādayō viśēṣēṇa kavaladhāraṇēna sādhyāḥ-cikitsyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kavalasya viṣayamāha-manyāśira iti|

Adhikarana pratisāraṇam (13) · Śloka 13

| kalkō rasakriyā cūrṇastrividhaṁ pratisāraṇam||13||

View original

| कल्को रसक्रिया चूर्णस्त्रिविधं प्रतिसारणम्||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kalkādibhēdēna pratisāraṇaṁ tridhā syāt| kalkō-jaladipiṣṭaḥ| mākṣikādinā yadravīkriyatē dravyaṁ sā rasakriyā| cūrṇaṁ tu-prathitamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pratisāraṇamāha-kalka iti| rasakriyāavalēhaḥ|

Adhikarana pratisāraṇasya viṣayō dravyāṇi ca (1) · Śloka 1

yuñjyāttat kapharōgēṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ| ||1||

View original

युञ्ज्यात्तत् कफरोगेषु गण्डूषविहितौषधैः| ||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tat-pratisāraṇaṁ, ślēṣmarōgēṣu gaṇḍūṣōktairauṣadhairyōjyam| sāmānyōktāvapi kaphayōgaviṣayatvāt śōdhanagaṇḍūṣōktairauṣadhairiti vēdyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pratisāraṇasya viṣayaṁ dravyāṇi cāha-yuñjyāditi| gaṇḍūṣavihitaiḥ-śōdhanagaṇḍūṣōktaiḥ| pratisāraṇaṁ-aṅgulyā gharṣaṇam| saṅgrahē tu (sū.a. 31)-"tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu yuktyā prayōjyam| atiprasāraṇādūṣāśōṣadāhaklēdaśōphādayō bhavanti|" iti|

Adhikarana mukhālēpabhēdāḥ (14) · Śloka 14

| mukhālēpastridhā dōṣaviṣahā varṇakr̥cca|14|

View original

| मुखालेपस्त्रिधा दोषविषहा वर्णकृच्च|१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukhālēpastriprakāraḥ, dōṣaghnō viṣaghnō varṇakaraśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhālēpabhēdānāha-mukhālēpa iti| dōṣaghnō viṣaghnō varṇyaścēti tridhā|

Adhikarana vātaghnakaphaghnāvuṣṇau kāryau, pitttaghnaviṣanghavarṇyāḥ śītāḥ kāryāḥ (14-15) · Śloka 15

| saḥ||14|| uṣṇō vātakaphē śastaḥ, śēṣēṣvanyarthaśītalaḥ| |15|

View original

| सः||१४|| उष्णो वातकफे शस्तः, शेषेष्वन्यर्थशीतलः| |१५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sa ca-mukhālēpō, vātaślēṣmaṇyuṣṇō hitaḥ| śēṣēṣu pittē viṣē (varṇē) ca, atiśayēna śiśirō hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vātaghnakaphaghnāvuṣṇau kāryāvityāha-sa iti| pittaghnaviṣaghnavarṇyāḥ śītāḥ kāryā ityāha-śēṣēṣviti|

Adhikarana mukhālēpapramaṇam (15) · Śloka 15

| tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulōnnatiḥ||15||

View original

| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्द्धाङ्गुलोन्नतिः||१५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-caturbhāgatribhāgārddhāṅgulōnnatiḥ| unnatiḥ-utsēdhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hīnamadhyōttamabhēdēna mukhālēpapramāṇamāha tripramāṇa iti|

Adhikarana mukhālēpāvadhiḥ,mukhālēpāpanayanam (16) · Śloka 16

aśuṣkasya sthitistasya, śuṣkō dūṣayati cchavim| tamārdrayitvā'panayēttadantē'bhyaṅgamācarēt||16||

View original

अशुष्कस्य स्थितिस्तस्य, शुष्को दूषयति च्छविम्| तमार्द्रयित्वाऽपनयेत्तदन्तेऽभ्यङ्गमाचरेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya-mukhālēpasya, aśuṣkasya sthitiḥ| śuṣkastu mukhālēpaśchaviṁ-tvacaṁ, dūṣayati| taṁ-mukhālēpaṁ, ārdrayitvā-tīmayitvā, apasārayēt| tasyāntē-tasminnapanītē, abhyaṅgaṁ kuryāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhālēpāvadhimāha-aśuṣkasyēti| mukhālēpāpanayamāha-tamārdrayitvēti|

Adhikarana mukhālēpavarjyāni (17) · Śloka 17

vivarjayēddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ| |17|

View original

विवर्जयेद्दिवास्वप्नभाष्याग्न्यातपशुक्क्रुधः| |१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukhālēpī ca divāsvapnādi varjayēt| ahaḥsvapnādisēvanāt kaṇḍūtvakūśōṣapīnasadr̥ṣṭyupaghātādibhayaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhālēpavarjyānyāha-vivarjayēditi| śuk-śōkaḥ|

Adhikarana pīnasādau mukhālēpaniṣēdhaḥ (17-18) · Śloka 18

| na yōjyaḥ pīnasē'jīrṇē dattanasyē hanugrahē||17|| arōcakē jāgaritē| |18|

View original

| न योज्यः पीनसेऽजीर्णे दत्तनस्ये हनुग्रहे||१७|| अरोचके जागरिते| |१८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pīnasādau mukhalēpō na yōjyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pīnasādau mukhālēpaṁ niṣēdhati-na yōjya iti|

Adhikarana mukhālēpasya phalam (18) · Śloka 18

sa tu hanti suyōjitaḥ| akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||

View original

स तु हन्ति सुयोजितः| अकालपलितव्यङ्गवलीतिमिरनीलिकाः||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sa ca-mukhālēpaḥ, suyōjitō-vidhinā sēvitaḥ, akālapalitādīn parākarōti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mukhālēpasya phalamāha-sa tviti| nīlikāliṅganāśōpadravaḥ|

Adhikarana kōlamajjādayaḥ ṣaṇmukhālēpā,hēmantādiṣu ṣaḍr̥tuṣu yōjyāḥ (19-22) · Śloka 22

kōlamajjā vr̥ṣānmūlaṁ śābaraṁ gaurasarṣapāḥ| siṁhīmūlaṁ tilāḥ kr̥ṣṇā dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19|| darbhamūlahimōśīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ| kumudōtpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20|| kālīyakatilōśīramāṁsītagarapadmakam| tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21|| ityārddhārddhōditā lēpā hēmantādiṣu ṣaṭ smr̥tāḥ| |22|

View original

कोलमज्जा वृषान्मूलं शाबरं गौरसर्षपाः| सिंहीमूलं तिलाः कृष्णा दार्वीत्वङ्निस्तुषा यवाः||१९|| दर्भमूलहिमोशीरशिरीषमिशितण्डुलाः| कुमुदोत्पलकह्लारदूर्वामधुकचन्दनम्||२०|| कालीयकतिलोशीरमांसीतगरपद्मकम्| तालीसगुन्द्रापुण्ड्राह्वयष्टीकाशनतागुरु||२१|| इत्यार्द्धार्द्धोदिता लेपा हेमन्तादिषु षट् स्मृताः| |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kōlamajjādayō'rddhaślōkōktāḥ ṣaṭ mukhālēpāḥ ṣaṭsu hēmāntādiṣu r̥̄tuṣu smr̥tāḥ| munīndrairiti śēṣaḥ| tatra badaramajjādayō hēmantē, vyāghryādayaḥ śiśirē, darbhamūlādayō vasantē, kumudādayō grīṣmē, kālīyakādayaḥ prāvr̥ṣi, tālīsādayaḥ śaradi, iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-varṇyasya mukhālēpasya tu bhēdēna dravyāṇyāha-kōlamajjēti| śābaraṁ-lōdhram| tandulāḥ-śālīnām| kālīyakaṁ-pītacandanam|

Adhikarana varṇyamukhālēpaśīlanasya phalam (22-23) · Śloka 23

| mukhālēpanaśīlānāṁ dr̥ḍhaṁ bhavati darśanam||22|| vadanaṁ cāparimlānaṁ ślakṣṇaṁ tāmarasōpamam| |23|

View original

| मुखालेपनशीलानां दृढं भवति दर्शनम्||२२|| वदनं चापरिम्लानं श्लक्ष्णं तामरसोपमम्| |२३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukhālēpābhyāsavatāṁ narāṇāṁ darśanaṁ-dr̥ṣṭiḥ, dr̥ḍhaṁ syāt| mukhaṁ ca vikasitamiva tathā kōmalaṁ padmatulyaṁ bhavati-jāyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-varṇyamukhālēpaśīlanasya phalamāha-mukhālēpanaśīlānāmiti|

Adhikarana mūrddhatailabhēdāḥ (23-24) · Śloka 24

| abhyaṅgasēkapicavō bastiścēti caturvidham||23|| mūrddhatailam| |24|

View original

| अभ्यङ्गसेकपिचवो बस्तिश्चेति चतुर्विधम्||२३|| मूर्द्धतैलम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-abhyaṅgādibhēdāt caturdhā śirasi tailaṁ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mūrddhatailabhēdānāha-abhyaṅgēti|

Adhikarana abhyaṅgādīnāṁ tāratamyam (24) · Śloka 24

bahuguṇaṁ tadvidyāduttarōttaram| |24|

View original

बहुगुणं तद्विद्यादुत्तरोत्तरम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-taccōttarōttaraṁ bahuguṇaṁ vidyāt| abhyaṅghāt sēkō bahuguṇāḥ, tatō'pi picuḥ, tasmādapi bastiḥ, iti kramēṇa|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgādīnāṁ tāratamyamāha-bahuguṇamiti|

Adhikarana abhyaṅgasya viṣayaḥ (24) · Śloka 24

| tatrābhyaṅgaḥ prayōktavyō raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||

View original

| तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu madhyē, raukṣyādīṣvabhyaṅgaḥ prayōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-abhyaṅgasya viṣayamāha-tatrābhyaṅga iti|

Adhikarana sēkasya viṣayaḥ (25) · Śloka 25

arūṁṣikāśirastōdadāhapākavraṇēṣu tu| pariṣēkaḥ|25|

View original

अरूंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु तु| परिषेकः|२५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-arūṁṣikādiṣu pariṣēkaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sēkasya viṣayamāha-aruṁpikēti|

Adhikarana picōrviṣayaḥ (25-26) · Śloka 26

| picuḥ kēśaśātasphuṭanadhūpanē||25|| nētrastambhē ca| |26|

View original

| पिचुः केशशातस्फुटनधूपने||२५|| नेत्रस्तम्भे च| |२६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kēśaśātādiṣu picuḥ prayōktavyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-picōrviṣayamāha-picuriti| śātaḥ-sadanam| dhūpanaṁ-dhūmōdgama iva| picuḥ-snēhārdrapicudhāraṇam|

Adhikarana bastērviṣayaḥ (26) · Śloka 26

bastistu prasuptyarditajāgajē| nāsāsyaśōṣē timirē śirōrōgē ca dāruṇē||26||

View original

बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागजे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे||२६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bastiḥ punaḥ prasuptyādau yōjyaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastērviṣayamāha-bastiriti| prasuptiḥ-sparśājñānam| jāgarō-nidrānāśaḥ| dāruṇē-tīvrē|

Adhikarana śirōbastividhiḥ (27-30) · Śloka 30

vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhē jānusamē mr̥dau| śuddhāktasvinnadēhasya dināntē gavyamāhiṣam||27|| dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ carmapaṭṭaṁ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṁ lalāṭē vastravēṣṭitē||28|| cailavēṇikayā baddhvā māṣakalkēna lēpayēt| tatō yathāvyādhi śrutaṁ snēhaṁ kōṣṇaṁ niṣēcayēt||29|| ūrdhvaṁ kēśabhuvō yāvadaṅgulam| |30|

View original

विधिस्तस्य निषण्णस्य पीठे जानुसमे मृदौ| शुद्धाक्तस्विन्नदेहस्य दिनान्ते गव्यमाहिषम्||२७|| द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं चर्मपट्टं शिरःसमम्| आकर्णबन्धनस्थानं ललाटे वस्त्रवेष्टिते||२८|| चैलवेणिकया बद्ध्वा माषकल्केन लेपयेत्| ततो यथाव्याधि श्रुतं स्नेहं कोष्णं निषेचयेत्||२९|| ऊर्ध्वं केशभुवो यावदङ्गुलम्| |३०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya-śirōbastērvidhānamucyatē| niṣaṇṇasya-upaviṣṭasya narasya| kva ? pīṭhē jānutulyē, tathā mr̥dau-akaṭhinē| kimbhūtasya narasya ? śuddhō-vamanādinā, aktaḥ-tailādinā, khinnaḥ-khēdēna, dēhō yasya tasya śuddhāktakhinnadēhasya| kadā ? dināntē,-aparāhnē vibhāvaryāṁ vā| carmapaṭṭaṁ-gavyaṁ māhiṣaṁ vā, tathā dvādaśāṅgulavistīrṇaṁ, tathā śirastulyaṁ, tathā''karṇaṁ-yāvat, bandhanasthānaṁ yasya, tadēvaṁvidhaṁ carmapaṭṭaṁ cailavēṇikayā saṁyamya māṣakalkēna lēpayēt| kadā ? lalāṭē vastravēṣṭitē| saṅgrahē tūktam (sū.a.31)-"atha śuddhatanōḥ sāyaṁ rātrau vā nivātasthasya svabhyaktakhinnasya sōpāśrayāsanōpaviṣṭasya kēśāntē ślakṣṇaṁ tryaṅgulaṁ māṣapiṣṭēna susūkṣmēṇa sadyaḥ sukhāmbunā mr̥ditēnōbhayataḥ pradigdhaṁ vastrapaṭṭaṁ badhnīyāt| tatastasyōpari sandhāya bastimākarṇaṁ bastimūlaṁ ca dr̥ḍhamavalīkaṁ samaṁ cailavēṇikayā baddhvā punarmāṣapiṣṭēnāparistrāvi kr̥tvā yathāvyādhidōṣadūṣyahitaṁ siddhamanyatamaṁ snēhaṁ sukhōṣṇamāsēcayēt|" iti| tata ēvaṁ kr̥tē sati vyādhivaśēna pakvaṁ snēhaṁ kōṣṇamupariccidrēṇāvasēcayēt| kēśabhūmērupariṣṭādaṅgulaṁ yāvat|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirōbastividhimāha-vidhistasyēti| lalāṭaśabdēna kēśarahitaḥ pradēśaḥ, tasmin vastravēṣṭitē| ākarṇaṁ-karṇādadhō na vēṣṭayēdityarthaḥ, ābandhanasthānaṁ-yāvati pradēśē bastērbandhanaṁ tāvantaṁ pradēśaṁ vēṣṭayēt| śiraḥsamaṁ-śiraḥparidhimityarthaḥ| vēṣṭanavastramapyubhayatō māṣakalkēna lēpayēt| uktaṁ hi saṅgrahē (sū.a. 31)-"kēśāntēślakṣṇaṁ tryaṅgulaṁ supūkṣmēṇa māṣapiṣṭēna sadyaḥ sukhāmbumr̥ditēnōbhayataḥ pradigdhaṁ vastrapaṭṭaṁ badhnīyāt|" iti|

Adhikarana bastidhāraṇāvadhiḥ (30-31) · Śloka 31

sa ca snēhaḥ kiyatkālaṁ dhāryaḥ ? ityāha dhārayēcca tam| āvaktranāsikōtklēdāddaśāṣṭau ṣaṭ calādiṣu||30|| mātrāsahasrāṇyarujē tvēkaṁ| |31|

View original

स च स्नेहः कियत्कालं धार्यः ? इत्याह धारयेच्च तम्| आवक्त्रनासिकोत्क्लेदाद्दशाष्टौ षट् चलादिषु||३०|| मात्रासहस्राण्यरुजे त्वेकं| |३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-taṁ ca-snēha, yāvadvaktranāsikāsrutiḥ syāttāvaddhārayēt| cala ādiryēṣāṁ tē calādayaḥ, tēṣu yathāsaṅhkhyaṁ daśāṣṭau ṣaṭ mātrāsahasrāṇi yāvatsnēhaṁ dhārayēt| vātē daśa mātrāsahasrāṇi, pittē'ṣṭau mātrāsahasrāṇi, kaphē ṣaṇmātrāsahasrāṇītyarthaḥ| arujē tu-svasthavr̥tē, ēkaṁ mātrāsahasraṁ dhārayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastidhāraṇāvadhimāha-dhārayēditi| arujētvēkaṁ mātrāsahasram| mātrāmānaṁ klēdāsambhavē| klēdē tvarvāgapi nivartatē|

Adhikarana bastyantē kr̥tyam (31) · Śloka 31

skandhādi mardayēt| muktasnēhasya|31|

View original

स्कन्धादि मर्दयेत्| मुक्तस्नेहस्य|३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-muktasnēhasya-apanītaśirōbastēḥ, skandhaśirōgrīvādi mardayēt| snēhabastirhi snēhaśabdēnātra gr̥hyatē| tataḥ "uṣṇōdakōpacārī syāt " ityādikamācarēt| tatra hyavōcat (hr̥.sū.a.16|28)-"sarvakarmasvayaṁ prāyō vyādhikṣīṇēṣu ca kramaḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastyantē kr̥tyamāha-skandhādīti|

Adhikarana bastyāvr̥ttyavadhiḥ (31) · Śloka 31

| paramaṁ saptāhaṁ tasya sēvanam||31||

View original

| परमं सप्ताहं तस्य सेवनम्||३१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasya ca-snēhabastēḥ, paramaḥ sēkaḥ sapta dināni| tasmāttrīṇi pañca sapta vā'hāni kāryaḥ śirōbastirityavatiṣṭhatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bastyāvr̥ttyavadhimāha-paramamiti| saṅgrahē tu (sū.a. 31)-"uṣṇāmbunā snātaṁ ca yathārhaṁ bhōjayēt| snēhōktaṁ cāsyācāramādiśēt| ēvaṁ trīṇi pañca sapta vā dināni yōjayēditi|" tathā (saṁ.sū.a. 31)-"sāpāśrayaṁ pīṭhaṁ, sāyaṁ rātrirvā kālaḥ, vēdanōpaśamō vā'vadhiḥ|" iti|

Adhikarana karṇapūraṇēvidhirmānaṁ ca mātrālakṣaṇam (32) · Śloka 32

dhārayētpūraṇaṁ karṇē karṇamūlaṁ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṁ yāvanmātrāśatamavēdanē||32||

View original

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||३२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇē pūraṇaṁ dhārayēt| kiṁ kurvan ? karṇamūlaṁ vimardayan| kiyantaṁ kālam ? yāvatpīḍāyā mārdavaṁ bhavēt| svasthavr̥tē tu mātrāśataṁ yāvadbibhr̥yāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇapūraṇē vidhiṁ mānaṁ cāha-dhārayēditi|

Adhikarana mātrālakṣaṇam (33) · Śloka 33

atha mātrāyāḥ kiṁ pramāṇaṁ ? ityāha yāvatparyēti hastāgraṁ dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalam| nimēṣōnmēṣakālēna samaṁ mātrā tu sā smr̥tā||33||

View original

अथ मात्रायाः किं प्रमाणं ? इत्याह यावत्पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||३३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dakṣiṇaṁ hastāgraṁ kartr̥ yāvat dakṣiṇaṁ jānumaṇḍalaṁ paryēti-parivartatē| dakṣiṇaśabdō'tra kākākṣigōlakanyāyēna dvayōrapi yujyatē| kiyatkālēna ? ityāha-nimēṣōnmēṣamātrēṇa samaṁ,-na tu viśramya| sā mātrā smr̥tēti| munibhiriti śēṣaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mātrālakṣaṇamāha-yāvaditi|

Adhikarana mūrddhatailaśīlanasya phalam (22) · Śloka 22

kacasadanasitatvapiñjaratvaṁ pariphuṭanaṁ śirasaḥ samīrarōgān| jayati, janayatīndriyaprasādaṁ svarahanumūrddhabalaṁ ca mūrddhatailam||34|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||

View original

कचसदनसितत्वपिञ्जरत्वं परिफुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति, जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्द्धबलं च मूर्द्धतैलम्||३४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kacānāṁ sadanādibhiḥ sambandhaḥ| pariphuṭanaṁ-kacānāmēva, prakr̥tatvāt| śirasō marudāmayāṁśca hanti| indriyāṇāṁ-cakṣurādīnāṁ, prasādaṁ janayati| tathā, svarādibalaṁ ca mūrddhatailaṁ janayati| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviraciṭayāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṁśatitamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 22||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mūrddhatailaśīlanasya phalamāha-kacasadanēti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| gaṇḍūṣādiprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 22||