೧೪. ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾದನನ್ತರಂ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾರಮ್ಭೇಽಯಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪೂರ್ವಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಪಕ್ರಮೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇಽಭಿಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ವಿವಿಧಂ-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಚ ತದುಪಕ್ರಮಣಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಉಪಕ್ರಮಶ್ಚ ಸಮಾಸತೋ ದ್ವಿವಿಧಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪಠಿತಾನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಮತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಭವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ದೋಷಾಣಾಮುಪಕ್ರಮ ಉಕ್ತಃ| ತಸ್ಯೇದಾನೀಂ ಭೇದಾ ವಾಚ್ಯಾಃ| ತತ್ರ ದ್ವೌ ಭೇದೌ ಮುಖ್ಯೌ| ಅತ ಏವಾಯಂ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ-ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಸ್ಯ, ದ್ವಿತ್ವಾದ್ಧೇತೋರುಪಕ್ರಮೋ ದ್ವಿಧೈವ ಮತಃ-ಇಷ್ಟಃ| ಏವಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣಂ ಕುರ್ವನ್ ಪರಮತಂ ಕ್ಷಿಪತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಪಕ್ರಮಭೇದಾನಾಹ-ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯೇತಿ| ಉಪಕ್ರಮ್ಯಸ್ಯ-ರೋಗಸ್ಯ| ದ್ವಿತ್ವಾತ್-ಸಾಮನಿರಾಮಭೇದೇನ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋರ್ದ್ವಯೋರುಪಕ್ರಮಯೋಃ, ಏಕ ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪ ಉಪಕ್ರಮೋ, ದ್ವಿತೀಯಶ್ಚಾಪತರ್ಪಣರೂಪ ಉಪಕ್ರಮಃ| ಬೃಂಹಣೋ ಲಙ್ಘನಶ್ಚ ತಯೋಃ-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋಃ, ಪರ್ಯಾಯೌ ತತ್ಪರ್ಯಾಯಾವುದಾಹೃತೌ|| ಬೃಂಹಣಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಹತ್ತ್ವಾಯ ಭವತಿ| ಲಙ್ಘನಂ ತದುಚ್ಯತೇ ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಲಾಘವಾಯ-ಲಾಘವೋತ್ಪಾದನಾಯ, ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಬೃಂಹಣಮಿತಿ| ಯದ್ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಹತ್ತ್ವಾಯ-ಸ್ಥೌಲ್ಯಾಯ, ತದ್ದೃಂಹಣಮ್| ಯಲ್ಲಾಘವಾಯ-ಕಾಶ್ರ್ಯಾಯ, ತಲ್ಲಙ್ಘನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಚ್ಚ ತಚ್ಚ ತೇ,-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣೇ, ಭೌಮಾಪಮಿತರಚ್ಚ ಭವತಃ| ಭೂಮೇರಿದಂ ಭೌಮಮ್| ಅಪಾಮಿದಮಾಪಮ್| ಭೌಮಯುಕ್ತಮಾಪಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಮ್| ಇತರತ್-ಭೌಮಾಪಾದನ್ಯದಗ್ನಿವಾಯ್ವಾಕಾಶಾತ್ಮಕಮಪತರ್ಪಣಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ಕಿಞ್ಹ್ಚಿದ್ಭೌಮಾಪಮಪ್ಯಪತರ್ಪಣಮ್| ಯಥಾ,-ಯವಕಮಸೂರಮಕುಷ್ಠತಣ್ಡುಲೀಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಗ್ನಿಪವನೋತ್ಕಟಸ್ಯ ಕಟುಕಸ್ಯಾಪಿ ಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೇಃ ಸನ್ತರ್ಪಣತ್ವಮ್, ವೃಷ್ಯತ್ವೇನ ಸನ್ತರ್ಪಣಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೇ ಉದಾಹರತಿ-ಭವತ ಇತಿ| ಭೌಮಮಾಪ್ಯಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ಬೃಂಹಣಮ್| ಇತರತ್-ಆಗ್ನೇಯಂ ವಾಯವ್ಯಂ ನಾಭಸಂ ಚ ಲಙ್ಘನಮ್| ಇತಿ ವಿಭಾಗೇನ ತೇ-ದ್ವೇ ಭವತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹನಾದಿ ಯಚ್ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕರ್ಮ, ತದಪಿ ದ್ವಿತಯಂ-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಂ, ನಾತಿವರ್ತತೇ-ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭೂತಾನಾಂ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಾತ್ ದ್ವೈಧ್ಯಾತ್-ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಕತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಬೃಂಹಣೇ, ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಚ ಲಙ್ಘನೇಽನ್ತರ್ಭಾವಮಾಹ-ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಭೂತಾನಾಂ ದ್ವೈಧ್ಯಾತ್-ಸ್ನೇಹನರೂಕ್ಷಣಾದಿಕದ್ರವ್ಯಕಾರಣಾನಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾದೀನಾಂ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನರೂಪದ್ವೈವಿಧ್ಯಾವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಯೋಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣಯೋರ್ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾಪರಪರ್ಯಾಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ, ಯಲ್ಲಙ್ಘನಂ-ಅಪತರ್ಪಣಮ್, ತತ್ ದ್ವಿಧಾ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ| ಇತಿ ಹೇತ್ವರ್ಥೇ, ಯತಃ ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚ ತತೋ ದ್ವಿಧೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನಭೇದಾನಾಹ-ಶೋಧನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದೌಷಧಂ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನನ್ತಃಸ್ಥಿತಾನ್, ಬಹಿರೀರಯೇತ್-ಕ್ಷಿಪೇತ್, ತಚ್ಛೋಧನಮ್| ತಚ್ಚ ಪಞ್ಚಧಾ,-ಪಞ್ಚವಿಧಮ್| ತದೇವ ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಮಾಹ-ನಿರೂಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿರೂಹೋ-ಬಸ್ತಿಃ, ತಥಾ ವಮನಮ್, ತಥಾ ಕಾಯವಿರೇಕಃ ಶಿರೋವಿರೇಕಶ್ಚ, ತಥಾಽಸ್ರವಿಸ್ರುತಿಃ-ರಕ್ತಸ್ರಾವಶ್ಚ, ಇತಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಶೋಧನಮ್| ಸರ್ವಶರೀರಸ್ಯ ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೇರಧೋಮಲನಿರ್ಹರಣಂ ಯತ್ ಸ ಕಾಯವಿರೇಕಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಯತ್ತು ಕೇವಲಂ ಶಿರಃಸಂಜ್ಞಕಸ್ಯ ಶರೀರಾವಯವಸ್ಯ ಘ್ರಾಣೇನೋರ್ಧ್ವಮಲನಿರ್ಹರಣಂ ಸ ಶಿರೋವಿರೇಕಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭೇದಾಂಶ್ಚಾಹ-ಯದೀರಯೇದಿತಿ, ನಿರೂಹ ಇತಿ| ಯದ್ದೋಷಾನ್ ಬಹಿರ್ನಿಷ್ಕಾಸಯೇತ್ತಚ್ಛೋಧನಮ್| ತತ್ತು ನಿರೂಹಾದಿಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚಧಾ| ಕಾಯರೇಕೋ-ವಿರೇಚನಮ್| ಶಿರೋರೇಕೋ-ನಸ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದೌಷಧಂ ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ನ ಶೋಧಯತಿ-ನಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಾನ್ ಬಹಿರ್ನಿಷ್ಕಾಸಯತಿ, ತಥಾ ಸಮಾನ್-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾನ್, ನೋದೀರಯತಿ-ನ ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶಯತಿ, ವಿಷಮಾಂಶ್ಚ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದ್ಧೀನಾಧಿಕಭವಾವಸ್ಥಿತಾನ್, ಸಮೀಕರೋತಿ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾನ್ ವಿದಧಾತಿ, ತಚ್ಛಮನಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಸಪ್ತಧಾ,-ಸಪ್ತಪ್ರಕಾರಮ್, ಪಾಚನಾದಿಭೇದೇನ| ಪಾಚಯತೀತಿ ಪಾಚನಮ್| ಪಚತೋಽಗ್ರೇಃ ಪಕ್ತುಂ ಶಕ್ತಿಮಧಿಕಾಂ ಯದುತ್ಪಾದಯತಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ರಿಯಾ ವಾ ಪಾಚನಮುಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಲಙ್ಘನಂ ಮುಸ್ತಾದಿ ವಾ| ದೀಪನಂ ಯಥಾ,-ಘೃತಾದಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚ ದೀಪನಪಾಚನಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ,_"ಯದಗ್ನಿಕೃತ್ಪಚೇನ್ನಾಮಂ ದೀಪನಂ ತದ್ಯಥಾ ಘೃತಮ್| ಪಾಚನಂ ತದ್ವಿಪರ್ಯಸ್ತಂ ಯಥಾ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಙ್ಘನಮ್||" ಇತಿ| [ಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಪಾಚನಂ ಪಾಚಯೇದ್ದೋಷಾನ್ ಸಾಮಾನ್ ಶಮನಮೇವ ತು| ದೀಪನಂ ಹ್ಯಗ್ನಿಕೃತ್ತ್ವಾಮಂ ಕದಾಚಿತ್ಪಾಚಯೇನ್ನ ವಾ||" ಇತಿ| ] ಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ಷುತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹಾವಿಹ ಗೃಹೀತೌ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಭೇದಾಂಶ್ಚಾಹ-ನ ಶೋಧಯತೀತಿ, ಪಾಚನಮಿತಿ| ಯದ್ದೋಷಾನ್ ನ ಶೋಧಯತಿ-ಬಹಿರ್ನ ನಿಷ್ಕಾಸಯತಿ, ಸಮಾನ್-ಜವಿಕೃತಾನ್, ನೋದೀರಯತಿ-ನ ವಿಕೃತಿಂ ನಯತಿ, ವಿಷಮಾನ್-ನಿಕೃತಾಣ್, ಸಮೀಕರೋತಿ-ಪ್ರಕೃತಿಂ ನಯತಿ, ತಚ್ಛಮನಮ್| ತಚ್ಚ ಪಾಚನಾದಿಭೇದಾತ್ ಸಪ್ತಧಾ| ಕ್ಷುತ್-ಅನ್ನವರ್ಜನಮ್| ತೃಟ್-ಉದಕವರ್ಜನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷೇ| ವಿಶೇಷಸ್ತು ಲಙ್ಘನಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಶೋಧನಂ ಶಮನ ಚೇತಿ ದ್ವಿಧಾ ಲಙ್ಘನಮುಕ್ತಮ್| ಬೃಂಹಣಮಪಿ ಶೋಧನಂ ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ದುಗ್ಧಾದಿದ್ರವ್ಯಮ್, ಶೋಧನಸ್ವಭಾವದ್ರವ್ಯಾತ್| ತೇನ ಯಥಾವಿಧೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಕೇವಲಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಕೋಪ ಆಶಙ್ಕ್ಯತೇ| ಯಥಾ-ಲಙ್ಘನೇನ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯೇಣ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿನಾ| ತತೋ ಬೃಂಹಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಸ್ತುಶಬ್ದಃ ಕೃತಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಯಚ್ಛೋಧನಂ ತನ್ಮರುತಃ ಕೇವಲಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಹಿತಸ್ಯ ವಾ ಶಮನಮ್, ನ ತು ಲಙ್ಘನಶೋಧನವತ್ಕೋಪನಮ್| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ಬೃಂಹಣಂ ಶೋಧನರೂಪಂ ವಾತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾ ಶಮನಮೇವೋಕ್ತಮ್, ನ ಕೋಪನಂ ಜಾತುಚಿದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಙ್ಘನಂ ತೂಭಯರೂಪಮಪಿ ವಾತಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರ್ವಾ ಕೋಪೇನಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಶೋಧನಶಮನ-ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾಭಾವಾತ್ ತಯೋಶ್ಚ ಲಙ್ಘನಭೇದತ್ವಾತ್ ಬೃಂಹಣಸ್ಯಾನೌಷಧತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಮೇವೇತ್ಯಾಹ-ಬೃಂಹಣಂ ಶಮನಂ ತ್ವಿತಿ| ಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಸ್ಯ ಸಮೀಕರಣಾಚ್ಛಮನಮ್ |

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕರ್ಶಿತಶಬ್ದಸ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶಿತಾನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭಾರಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಾರಕ್ಷೀಣಾನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷು| ರೂಕ್ಷಾದೀನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ-ಅನ್ಯಾನನುಕ್ತಾನಪಿ ಬೃಂಹಯೇತ್| [ಇತ್ಥಂ ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸರ್ವಾನಪಿ ಬೃಂಹಯೇತ್,] ಅತಿತರಾಂ ತು ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಶಿತಾದೀನ್ ಬೃಂಹಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಂಹಣಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಬೃಂಹಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽಪರಾನಪಿ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಪಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಂಸಾದಿಭಿರ್ಬೃಂಹಯೇತ್ ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ| ಕಥಮ್ಭೂತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ ? ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧೈಃ, ನ ತು ರೂಕ್ಷತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ, ತೇಷಾಮಪತರ್ಪಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಸ್ವಪ್ನೋ-ನಿದ್ರಾ| ಶಯ್ಯಾಸುಖಂ-ಖಟ್ವಾಜನಿತಂ ಶರ್ಮ| ನಿರ್ವೃತಿಃ-ಚಿತ್ತಸ್ಯಾಮಾಕುಲತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಂಹಣಾನ್ಯಾಹ-ಮಾಂಸಕ್ಷೀರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಸ್ತ್ರಿಗ್ಧೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ| ಶಯ್ಯಾಸುಖಂ-ನಿದ್ರಾಂ ವಿನಾ ಶಯನೇಽವಸ್ಥಾನಮ್| ನಿರ್ವೃತಿಃ-ಸನ್ತೋಷಃ| ಹರ್ಷಣಂ-ಆನನ್ದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೇಹಾದೀನಾಮಿನಿರ್ಮತ್ವರ್ಥೀಯಃ| ಮೇಹಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಶಿಶಿರೇ ಪುನರಪರಾನಪಿ-ಅನ್ಯಾನಪಿ, ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿತಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಂ ತು ಶಿಶಿರೇ ಹೇಮನ್ತವಿಧಿರ್ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತ ಏವ| ಶಿಶಿರಶಬ್ದಃ ಶೀತಮಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ| ತೇನ ಹೇಮನ್ತೇಽಪಿ ಲಙ್ಘಯೇದಿತ್ಯರ್ಥ ಉಪಲಭ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಮೇಹಾಮೇದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮದೋಷಃ-ಅಜೀರ್ಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಙ್ಘಯೇದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಲಙ್ಘನೀಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸಂಶೋಧನಾಖ್ಯೈರ್ಲಙ್ಘನೈಃ ಸ್ಥೈಲ್ಯಾದ್ಯಧಿಕಾನ್ ತಥಾ, ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಪಿತ್ತಕಫಾನೇಭಿರೇವ- ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರ್ಗದೈರಾತುರಾನ್ ಪ್ರಾಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈರ್ಲಙ್ಘನಭೇದೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ದೇಶಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ನಿಯಮಸ್ಯಾಸರ್ವವಿಷಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಹೀನಸ್ಥೌಲ್ಯಬಲಾದಿಕಾಂಸ್ತು ಸತಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈಃ-ಬುಭುಕ್ಷಾಪಿಪಾಸಾವೇಗವಿಧಾರಣಾಖ್ಯೈರ್ಲಙ್ಘನವಿಶೇಷೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ದೋಷೈಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫೈರ್ಮಧ್ಯಬಲೈರಾರ್ತಾನ್, ತಥಾ ದೃಢಾನ್-ಶಕ್ತಾನ್, ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಆಯಾಸೋ-ವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಕಿಮುತ-ಕಿಂಪುನಃ ? ಅಲ್ಪಬಲೈರ್ದೋಷೈರಾರ್ತಾನ್ ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಸುತರಾಂ ಹೀನಬಲೈರಾರ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಲಙ್ಘನಭೇದಸ್ಯ ಶೋಧನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೈರಿತಿ| ಅಧಿಕಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್ ಸಂಶೋಧನೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಪಾಚನದೀಪನಯೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ-ಆಮದೌಷೇತಿ, ವಿಬನ್ಧಗೌರವೇತಿ, ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನಿತಿ| ಆಮದೋಷಾದಿಭಿರರ್ತಾನ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪೂರ್ವಂ ಪಾಚನದೀಪನೈರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್, ಪಶ್ಚಾಚ್ಛೋಧನೈಃ| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋರ್ವಿಷಯಮಾಹ-ಏಭಿರೇವೇತಿ, ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾನಿಗ್ರಹೈರಿತಿ| ಏಭಿಃ-ಆಮದೋಷಾದಿಭಿಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಾತಪಮಾರುತಾನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ-ದೋಷೈಸ್ತ್ವಾರ್ತಾನಿತಿ, ಸಮೀರಣೇತಿ| ಮಧ್ಯಬಲೈರ್ದೋಷೈರ್ರಾರ್ತಾನ್ ಸಮೀರಣಾದಿಭಿರ್ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಕಿಂ ಪುನರಲ್ಪಬಲೈರ್ದೋಷೈರಾರ್ತಾನ್? ಸುತರಾಂ ಹೀನಬಲೈರಾರ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘಯೇದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಙ್ಘನೀಯಾನ್-ಲಙ್ಹ್ಘನಾರ್ಹಾನ್ ಮೇಹಾಮದೋಷಾದಿಯುತಾನ್, ನ ಬೃಂಹಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನೀಯೇಷು ಪುರುಷೇಷು ಬೃಂಹಣಸಾಧ್ಯರೋಗೋತ್ಪತ್ತೌ ಬೃಂಹಣೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ನಿಷೇಧಮಾಹ-ನ ಬೃಂಹಯೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೇ ಪುನರ್ಬೃಂಹ್ಯಾಸ್ತಾನ್ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯಾಮಯಾರ್ತಾನ್ ಮೃದು ಕೃತ್ವಾ ಲಙ್ಘಯೇತ್,-ಮೃದುನಾ ಲಙ್ಘನಪ್ರಕಾರೇಣಾಪತರ್ಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತ್ವಾ ವಾಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣೇನ, ದೇಶಕಾಲಾದೀನಾಂ ಬಲತಃ-ಅನುರೋಧೇನ, ತಾನುಪಾಚರೇತ್-ಉಪಕ್ರಮೇತ್, ವಿನೈವ ಲಙ್ಘನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಂಹಣೀಯೇಷು ಪ್ರುರುಷೇಶು ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯರೋಗೋತ್ಪತ್ತೌ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಬೃಂಹ್ಯಾಂಸ್ತ್ವಿತಿ| ದೇಶಾದಿವಶೇನ ತ್ವನ್ಯಥಾಽಪ್ಯುಪಾಚರೇದಿತ್ಯಾಹ-ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವೇತಿ| ತಾನ್-ಲಙ್ಘ್ಯಾನ್ ಬೃಂಹ್ಯಾಂಶ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬೃಂಹಿತೇ ಸತಿ ಬಲಂ ಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಬೃಂಹಣಸಾಧ್ಯಾ ಯ ಆಮಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷಯೋ-ವಿನಾಶಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಬೃಂಹತಿಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ರ ಬೃಂಹತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಬೃಂಹಿತೇ ಸ್ಯಾದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದಿಸ್ತನ್ದ್ರಾನಾಶಶ್ಚೇತ್ಯನ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥೋ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾ-ಕರಣಪಾಟವಮ್| ಕ್ಷುತ್ತೃಷೋಃ ಸಹ-ಏಕಕಾಲಮುದಯಃ| ಶುದ್ಧಹೃದಯೇತಿ| ಹೃದಯಂ ಚೋದ್ಗಾರಶ್ಚ ಕಣ್ಠಶ್ಚ ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಮ್, ಶುದ್ಧಂ ಚ ತದ್ಧೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಂ ಚ ತಸ್ಯ ಭಾವಃ ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠತಾ| ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತಾದೀನಾಂ ಪದಾನಾಮಸಮಸ್ತಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ದೋಷದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧೇನೈಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಚತುರಾಣಾಂ ಬಹುತರಾಣಾಂ ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಲಙ್ಹ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವೇತ್, ನ ತ್ವೇಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋರ್ಬಹೂನಾಂ ಚೋತ್ಪತ್ತೌ ಲಙ್ಘಿತಲಕ್ಷಣತ್ವಂ ಭವೇತ್, ಮುನಿರಪ್ಯನೇನೈವ ಹೇತುನಽಸಮಾಸೇನೈವ ಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಧತ್ತ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೨|೩೪) - "ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ವಿಸರ್ಗೇ ಗಾತ್ರಲಾಘವೇ| ಹೃದಯೋದ್ಗಾರಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುದ್ಧೌ ತನ್ದ್ರಾಕ್ಲಮೇ ಗತೇ|| ಸ್ವೇದೇ ಜಾತೇ ರುಚೌ ಚೈವ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಸಹೋದಯೇ| ಕೃತಂ ಲಙ್ಘನಮಾದೇಶ್ಯಂ ನಿರ್ವ್ಯಥೇ ಚಾನ್ತರಾತ್ಮನಿ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಿಮಲೇನ್ದ್ರಿಯತೇತಿ, ಕ್ಷುತ್ತೃಡಿತಿ, ವ್ಯಾಧಿಮಾರ್ದವಮಿತಿ| ಸರ್ಗೋ ಮಲಾನಾಂ-ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇ-ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನೇ, ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಿಸೇವಿತೇ ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತಃ| ಅನಪೇಕ್ಷಿತಾಶ್ಚ ತೇ ಮಾತ್ರಾದಯಶ್ಚ-ಅನಪೇಕ್ಷಿತಮಾತ್ರಾದಯಃ, ತೈಃ ಸೇವಿತೇ| ಮಾತ್ರಾದ್ಯನಪೇಕ್ಷಯಾ ಕೃತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇ ಚ-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯಃ, ಸೌಷಧಾಃ-ಸಭೇಷಜಾಃ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ-ಪುರಸ್ತಾದ್ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಬೃಂಹತಾತಿಲಙ್ಘಿತಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅನಪೇಕ್ಷಿತೇತ್ಯಾದಿ, ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯೇತಿ| ಮಾತ್ರಾದೇಶಕಾಲಾದೀನನಪೇಕ್ಷ್ಯಾತಿಸೇವಿತಂ ಬೃಂಹಣಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತೇ, ಲಙ್ಘನಂ ತ್ವತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ಕೇ ತೇಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಯೋಽತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯಶ್ಚ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತೇ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಬೃಂಹಿತಶ್ಚಾತಿಲಙ್ಘಿತಶ್ಚೇತ್ಯೇಕವದ್ಭಾವಃ| ಅತಿಬೃಂಹಿತೇಽತಿಲಙ್ಘಿತೇ ಚ ತೈರೇವ-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ತಥಾಽತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ, ರೂಪಂ-ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಯಯೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಲಕ್ಷಣತ್ವಮ್ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ರೂಪಂ ತೈರೇಯೇತಿ| ಯತ್ರ ಕಾರ್ಯೈಕಸಮಧಿಗಮ್ಯಂ ಕಾರಣಮ್, ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಮೇವ ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಬೃಂಹಿತಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತೇ| 'ಅತಿಬೃಂಹಿತಂ ಕುರುತೇ' ಇತ್ಯನುಪಾತ್ತೇನಾಪಿ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದತ್ರ ಕರ್ತೃಪದೇನ ಕ್ರಿಯಾಪದೇನ ಚ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ತದಪೇಕ್ಷಯಾಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯತಯೈವಾನುಪಾತ್ತೇನಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕ್ರಿಯಾದಿನಾ ಭವತ್ಯೇವ, ಸುಕವಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವಂಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ಭಗವತೋ ವ್ಯಾಸಸ್ಯ-"ಯಶ್ಚ ನಿಮ್ಬಂ ಪರಶುನಾ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮಧುಸರ್ಪಿಷಾ| ಯಶ್ಚೈನಂ ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯೇನ ಸರ್ವಸ್ಯ ಕಟುರೇವ ಸಃ||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಛೇದಸೇಕಾಲಙ್ಕರಣಕ್ರಿಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನಿಮ್ಬಾದೀನಾಂ ದ್ವಿತೀಯಾಽರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧಶ್ಚ| ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷ್ವತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಷು, ಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಂ ಸರ್ವಂ-ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಮಿಷ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಹ-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾಪಚೀತಿ, ಕಾಸಸನ್ನ್ಯಾಸೇತಿ| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ 'ಅತಿಬೃಂಹಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್' ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನಾಮೌಷಧಮಾಹ-ತತ್ರ ಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮನಾಶನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುಲತ್ಥಾದಿಕಂ ಸ್ಥೂಲಾಯೇಷ್ಯತೇ| ಜೂರ್ಣಃ-ತೃಣಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೋ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ ಜೋನ್ಧಲಕ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ದಣ್ಡಾಹತಂ-ಮಥಿತಮ್| ತ್ರಿಫಲಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ರಸಾಞ್ಜನಾದೇಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಗೋಽಗ್ನಿಮನ್ಥರಸಸಹಿತೋ ಹಿತಃ, ಅತಿಸ್ಥೂಲಾಯೇತಿ ಪ್ರಕೃತೇನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಡಙ್ಗಾದಿಯೋಗಃ ಸರ್ವಸಮಭಾಗೋಽತಿಸ್ಥೌಲ್ಯದೋಷಜಿತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಲತ್ಥೇತಿ, ಮಸ್ತ್ವಿತಿ| ಜೂರ್ಣೌ-ಯಾವನಾಲಃ| ಮಧೂದಕಂ-ಮಧುಮಿಶ್ರಮುದಕಮ್| ದಣ್ಡಾಹತಂ-ತಕ್ರಮ್| ತ್ರಿಫಲಾದೀಂಶ್ಚತುರೋ ಯೋಗಾನಾಹ-ಮಧುನಾ ತ್ರಿಫಲಾಮಿತಿ| ರಸಾಞ್ಜನಾದೀಮ್ಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಯೋಗಾನಾಹ-ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯೇತಿ, ಶಿಲಾಜತುಪ್ರಯೋಗಶ್ಚೇತಿ| ಸಾಗ್ನಿಮನ್ಥರಸ ಇತಿ ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಗ್ನಿಮನ್ಥರಸಃ-ತರ್ಕಾರೀಸ್ವರಸಃ| ವಿಡಙ್ಗಾದಿಯೋಗಮಾಹ-ವಿಡಙ್ಗಮಿತಿ, ಯವಾಮಲಕಚೂರ್ನಮಿತಿ| ಕ್ಷಾರೋ-ಯವಕ್ಷಾರಃ| ಕಾಲಲೋಹರಜೋ-ಲೋಹಚೂರ್ಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ಯೋಷಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಃ ಪರಸ್ಪರಸಮಭಾಗಾನೀತ್ಯೇಕೋ ಭಾಗಃ, ತತ್ಸಮೋ ಮಧುನೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಭಾಗಃ, ಘೃತಸ್ಯ ತೃತೀಯಃ, ತೈಲಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಃ, ಏಷಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ಷೋಡಶಗುಣಾ ಯವಸಕ್ತವಃ| ತದೇತತ್ಪೀತಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಿಹನ್ತಿ| ಅನ್ಯಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ವಿಧಾನ್ ರೋಗಾನ್-ಬೃಂಹಣೋತ್ಥಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನ್ ನಿಹನ್ತಿ| ತಥಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಕರಂ ಸನ್ನಸ್ಯ-ಮನ್ದಸ್ಯಾಗ್ನೇರ್ದೀಪನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯೋಷಾದಿಯೋಗಮಾಹ-ವ್ಯೋಷಕಟ್ವೀತಿ, ಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲೇತಿ, ನಿಶೇ ಬೃಹತ್ಯಾವಿತಿ, ಏಷಾಮಿತಿ, ಸಕ್ತುಭಿರಿತಿ, ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿಕಾನಿತಿ, ಹೃದ್ರೋಗಕಾಮಲೇತಿ, ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಸ್ಮೃತಿಕರಮಿತಿ| ಕೇಮ್ಬುಕಾನ್ಮೂಲಮ್| ಕೇಮ್ಬುಕಂ-ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಷೋಡಶಗುಣೈಃ-ಚೂರ್ಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಪೀತಂ-ಶೀತೋದಕೇನ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೪) -"ಗುರ್ವಾದಿವೃದ್ಧಸಂಲೀನಶ್ಲೇಷ್ಮಮಿಶ್ರೋಽನ್ನಜೋ ರಸಃ| ಆಮ ಏವ ಶ್ಲಥೀಕುರ್ವನ್ ಧಾತೂನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮುಪನಯೇತ್|| ಅತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದತಿಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಸ್ವೇದಶ್ವಾಸಾತಿನಿದ್ರತಾಃ| ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ ಗದ್ಗದತ್ವಂ ಚ ಭವೇನ್ಮೇದೋಽತಿಪುಷ್ಟಿತಾ| ಸ್ರೋತಃಸು ಮೇದೋರುದ್ಧೇಷು ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ|| ಚರನ್ ಪ್ರಜ್ವಲಯತ್ನಗ್ನಿಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಷೌ ಸ್ತಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಕೋಟರವದ್ದೃದ್ಧೌ ದಹತೋಽಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ಚ ತೌ|| ಸ್ವೇದವಾಹಿಶಿರಾಮೂಲಭವಾದ್ವಿಷ್ಯನ್ದನಾದಪಿ| ಮೇದಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯೋಗಾಚ್ಚ ಭವತಿ ಸ್ವೇದಭೂರಿತಾ|| ಕೋಷ್ಠ ಏವ ವಿಪಕ್ಕೇಽಸ್ಯ ಸಂರುದ್ಧಸ್ರೋತೋಸೋ ರಸೇ| ಸರ್ವತ್ರಾಲಬ್ಧವೃತ್ತಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಯೋ ಮೇದಃ ಪ್ರಚೀಯತೇ|| ತಚ್ಛೇಷಾಽಪಿ ರಸೋಽಲ್ಪತ್ವಾನ್ನಾಲಂ ರಕ್ತಾದಿಪುಷ್ಟಯೇ| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ರಕ್ತಾದಿಚಯೇ ಪ್ರಾಕ್ ಚಿತಂ ಚೀಯತೇತರಾಮ್|| ಮೇದಸ್ತೇನಾಸಮತ್ವೇನ ಧಾತೂನಾಂ ವಿದಧಾತಿ ತತ್| ಶ್ವಾಸಾದೀನಚಿರಾಚ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಜ್ವರೋದರಭಗನ್ದರಾನ್|| ಮೇಹೋರುಸ್ತಮ್ಭಪಿಟಿಕಾವಿದ್ರಧಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಗದಾನ್| ಅಯಥೋಪಚಯೋತ್ಸಾಹಶ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ|| ಅತಿಸ್ಥೂಲಃ ಸ್ಮೃತೋ ಯೋಜ್ಯಂ ತತ್ರಾನ್ನಂ ಮಾರುತಾಪಹಮ್| ಮದನಂ ತ್ರಿಫಲಾಮುಸ್ತಾಸ್ಪತಾಹ್ವಾರಿಷ್ಟವತ್ಸಕಮ್|| ಸಪಾಠಾರಗ್ವಧಂ ಪೀತಮತಿಬೃಂಹಣರೋಗಜಿತ್| ತದ್ವದ್ವತ್ಸಕಶಮ್ಯಾಕದೇವದಾರುನಿಶಾದ್ವಯಮ್|| ಸಮುಸ್ತಪಾಠಾಖದಿರತ್ರಿಫಲಾನಿಮ್ಬಗೋಕ್ಷುರಮ್| ಮದನಾದೀನಿ ಚಾಲೇಪಃ ಸ್ನಾನಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜಯೇತ್|| ಹಿಙ್ಗುಗೋಮೇದಕವ್ಯೋಷಕುಷ್ಠಕ್ರೌಞ್ಚಾಸ್ಥಿಗೋಕ್ಷುರಮ್| ಏಲಾವೃಷಕಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಖರಾಶ್ವೋಪಲಭೇದಕಮ್|| ತಕ್ರೇಣ ದಧಿಮಣ್ಡೇನ ಪೀತಂ ಕೋಲರಸೇನ ವಾ| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಕೃಮೀನ್ ಮೇಹಾನ್ ಸ್ಥೂಲತಾಂ ಚ ವ್ಯಪೋಹತಿ|| ಕೃಮಿಘ್ನತ್ರಿಫಲಾತೈಲಸಕ್ತುತ್ರ್ಯೂಷಣದೀಪ್ಯಕೈಃ| ಲೋಹೋದಕಾಪ್ಲುತೋ ಮನ್ಥಃ ಶಸ್ತೋ ಬೃಂಹಣರೋಗಿಣಾಮ್|| ಯೋಜ್ಯಂ ತಥಾ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿ ಸ್ವೇದಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಾದ್ಯಪಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದಯೋಽತಿಲಙ್ಘನಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಶಬ್ದೇನ ಸಮಾಸಃ, ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಚ ರುಜಾಶಬ್ದೇನ| ಮೂತ್ರಗ್ರಹಾದ್ಯಾಶ್ಚೇತ್ಯಾದ್ಯಶಬ್ದೇನ ನಾನಾವಿಧಾನಾಂ ವಾತರೋಗಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನಾಹ-ಅತಿಕಾಱ್ಶ್ಯಮಿತಿ, ಸ್ನೇಹೇತಿ, ಸ್ನೇಹೇತಿ, ಬಸ್ತೀತಿ, ಪ್ರಲಾಪೇತಿ, ವರ್ಚೋಮೂತ್ರೇತಿ| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ನವಾನಾಂ ಕ್ಷಯಃ| ಸ್ನೇಹಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮ್| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ರುಜಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತ್ರ ಚಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ವರಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ನ ಕಾರ್ಶ್ಯಮಾತ್ರಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಮಾತ್ರಂ ವಾ| ಯಸ್ಮಾದತಿಸ್ಥೂಲಾತಿಕೃಶಾವೇವ ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣಾಭ್ಯಾಮುಪಕ್ರಮ್ಯಾವತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತೌ, ನ ಸ್ಥೂಲಕೃಶೌ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ-ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಬೃಂಹಣಂ ನಾಲಂ-ನ ಸಮರ್ಥಮ್, ನ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ಸಮರ್ಥಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮತಿಮೇದೋಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| ಯನ್ಮೇದಃಕ್ಷಪಣಂ ತದಗ್ನಿನಾಶಕೃದ್ವಾತಹೃಚ್ಚ| ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಹಿ ಬೃಂಹಣೇನ ಮೇದೋಽತಿತರಾಮುಪಚೀಯತೇ, ಲಙ್ಘನೇನ ಚ ಮೇದಃಕ್ಷಪಣಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತ್ವಗ್ನಿಪವನಾವಸ್ಯೋಪಚೀಯತೇ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಬೃಂಹಣಂ-ಮಾಂಸಕ್ಷೀರಾದಿ, ಯಚ್ಚ ಲಙ್ಘನಂ-ಕೋದ್ರವಶ್ಯಾಮಾಕಾದಿ, ತತ್ಪೂರ್ವಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ನ ಭೇಷಜಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ಥೌಲ್ಯಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ-ನ ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯೇತಿ| ಬೃಂಹಣಂ ಲಙ್ಘನಂ ವಾ ನ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಭೇಷಜಮ್| ಯತಸ್ತಸ್ಯಾತಿಮೇದೋಗ್ನಿವಾತಜಿದ್ಭೇಷಜಮಲಂ-ಸಮರ್ಥಮ್| ಲಙ್ಘನಮತಿಮೇದೋಜಿತ್ ಭವತಿ, ನ ತ್ವತ್ಯಗ್ನಿವಾತಜಿತ್| ಬೃಂಹಣಮತ್ಯಗ್ನಿವಾತಜಿದ್ಭವತಿ, ನ ತ್ವತಿಮೇದೋಜಿತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಕ್ರಶಿಮಾ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧತೃಪ್ತಿಭಿಃ ಸೌಖ್ಯೇನ-ಅನಾಯಾಸೇನ ಚ, ನಶ್ಯತಿ-ಶಾಮ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್ವರಮ್| ಯತಶ್ಚ ಸ್ಥವಿಮಾ-ಸ್ಥೂಲತ್ವಂ, ಅತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈಃ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತ್ಯನ್ತಂ ವಿಪರೀತಾನಿ ಚ ತಾನಿ ನಿಷೇವಣಾನಿ ಚಾತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣಾನಿ ತೈಃ,-ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಪ್ರಾಯೈಃ ರೂಕ್ಷೈರನ್ನಪಾನೌಷಧಸೇವನೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋಶ್ಚ ಯದಿ ಬೃಂಹಣಸಾದ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಾರ್ಹಿ ಸ್ಥೂಲಸ್ಯೋಪಕ್ರಮವಿರೋಧಾತ್ತಥಾ ಸುಖೇನ ನ ಶಾಮ್ಯತಿ ಯಥಾ ಕೃಶಸ್ಯ| ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೋಽಪಿ ವಿಸೂಚಿಕಾದಿರ್ಯಾದಿ ಚೈತಯೋಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸೋಽಪಿ ಕೃಶಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುಪಶಮಂ ಗಚ್ಛತಿ| ಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ತು ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾತ್ ದುಃಖೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ| ತಥಾ ಹಿ-ಅತ್ರ ಪ್ರಧಾನೋಪಕ್ರಮಃ ಸ್ವೇದಃ, ಸ ಚ ತಾವನ್ನ ಘಟತೇ| "ನ ಸ್ವೇದಯೇದತಿಸ್ಥೂಲಮ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೭|೨೧) ಇತಿ ನಿಷೇಧಾತ್| ಅಥೈನಂ ಲಙ್ಘಯತಿ ತದಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೨೪) - "ಸ್ರೋತಃಸು ಮೇದೋರುದೇಷು ವಾಯುಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಶೇಷತಃ| ಚರನ್ ಪ್ರಜ್ವಲಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕ್ಷುತೃಷೌ ಸ್ತಸ್ತತೋಽಧಿಕಮ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಕೋಟರವದ್ದೃದ್ಧೌ ದಹತೋಽಗ್ನ್ಯನಿಲೌ ಚ ತೌ||" ಇತ್ಯಾದಿ ನ್ಯಾಯಾದ್ವಾತಸಖೇನಾಗ್ನಿನಾ ವನಸ್ಯೇವಾಸ್ಯ ಮಹತಿ ವ್ಯಾಪದುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಅಥ ಬೃಂಹಣೋಪಕ್ರಮಃ ಕ್ರಿಯತೇಽಸ್ಯ ತದಾಽಽಮದೋಷೋ ವರ್ಧೇತ| ಕೃಶಸ್ಯ ತ್ವವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾದ್ವಿಸೂಚಿಕಾದಿಃ ಸುಖೇನೋಪಕ್ರಮ್ಯಃ| ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದ್ವರಮ್| ಕ್ರಶಿಮೇತಿ ಕೃಶಶಬ್ದಾತ್ಪೃಥ್ವಾದಿಪಾಠಾದಿಮನಿಚ್, ರಋತೋ ಹಲಾದೇರಿತಿ ರೇಫಾದೇಶಃ| ಸ್ಥವಿಮೇತಿ ದೃಢಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾದಿಮನಿಜಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸತಿ ಸ್ಥೂಲದೂರೇತಿ ಯಣಾದಿಪರಸ್ಯ ಲೋಪಃ, ಋಕಾರಸ್ಯ ಚ ಗುಣಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಥೌಲ್ಯಯೋರ್ವರಾವರತ್ವೇ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ-ಮಧುರೇತ್ಯಾದಿ, ಕ್ರಶಿಮೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾನಂ ಸೌಹಿತ್ಯೈಃ, ತೃಸ್ಯಭ್ಯಾಸಾರ್ಥಂ ಬಹುವಚನಮ್| ಕ್ರಶಿಮಾ-ಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ಸ್ಥವಿಮಾ-ಸ್ಥೌಲ್ಯಮ್| ಸ ಚಾತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತನಿಷೇವಣೈರ್ನಶ್ಯತಿ| ಅತ್ಯನ್ತವಿಪರೀತಾನಿ-ಅತ್ಯಗ್ಲಾತಿರೂಕ್ಷಾದೀನಿ, ಅತಿದುಃಖಂ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ಕೃಶೇ, ಬೃಂಹಣಂ ಸರ್ವಂ ಪಾನಾನ್ನೌಷಧಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಯೋಜಯೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಚಿನ್ತಯಾ-ಚೇತಸಃ ಶೋಕಕಾರ್ಯಾದ್ಯನಾಕುಲತ್ವೇನ, ತಥಾ ಹರ್ಷಣೇನ-ಚಿತ್ತತುಷ್ಟ್ಯಾ, ತಥಾ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ-ಆಹಾರವಿಶೇಷಾದಿನಾ ಬೃಂಹಣೇನ, ತಥಾ ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್-ಅತಿನಿದ್ರಾಸೇವನೇನ, ಕೃಶಃ ಪುಷ್ಯತಿ-ಸರ್ವೋಪಚಿತಧಾತುಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕ ಇವ ? ವರಾಹ ಏವ,-ಶೂಕರೋ ಯಥಾ| ಅನ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪುಷ್ಟಿಹೇತುಭ್ಯಃ ಕೃಶವಿಷಯೇ ಸ್ವಪ್ನ ಏವ ಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ದರ್ಶಯಿತುಂ ವರಾಹೋ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ತಥಾ ಹಿ-ವರಾಹಸ್ಯ ಸ್ವಪ್ನಮನ್ತರೇಣ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ತಥಾವಿಧೋಽಭ್ಯವಹಾರಾದಿರುಪಲಭ್ಯತೇ, ಯಥಾಽಸೌ ಪುಷ್ಟೋಽತಿಮೇದುರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಅತಿಸ್ಥೂಲಾತಿಕೃಶಯೋಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಮುನಿನಾಽಭ್ಯಧಾಯಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧|೯) - "ಮೇದೋಮಾಂಸಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚಲಸ್ಫಿಗುದರಸ್ತನಃ| ಅಯಥೋಪಚ್ಚಯೋತ್ಸಾಹೋ ನರೋಽತಿಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ||" ತಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೧|೧೪)- "ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗುದರಗ್ರೀವೋ ಧಮನೀಜಾಲಸನ್ತತಃ| ತ್ವಗಸ್ಥಿಶೇಷೋಽತಿಕೃಶಃ ಸ್ಥೂಲಪರ್ವಾ ನರೋ ಮತಃ||" ಇತಿ| ಸ೦-ಮಾಂಸೇನ ಸಮಮಪರಂ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕರಂ ನ ಚ ವಿದ್ಯತೇ| ಸರ್ವಬೃಹತ್ತ್ವಕರೇಭ್ಯೋ ಮಾಂಸಮತಿಬೃಂಹಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸಂ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾತ್,-ಪುಷ್ಟತ್ತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಚಿನ್ತಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಮೌಷಧಮಿತ್ಯಾಹ-ಅಚಿನ್ತಯೇತಿ, ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಹ್ಗಾಚ್ಚೇತಿ| ಹರ್ಷಣೇನ-ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾದಿನಾ| ಸನ್ತರ್ಪಣೇನ-ಸೌಹಿತ್ಯೇನ| ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್-ನಿದ್ರಾಭ್ಯಾಸಾತ್| ಆ೦ ರ೦-ಕಾರ್ಶ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತರಮೌಷಧಮಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಶಯಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತಮಮೌಷಧಮಾಹ-ಮಾಂಸಾದೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಾದಾನಾಂ-ಮಾಂಸಾಸೇವಿನಾಂ ಮಾಂಸಮ್, ಮಾಂಸೇನ ಸಮ್ಭೃತತ್ವಾತ್-ಪುಷ್ಟತ್ವಾತ್, ವಿಶೇಷೇತೋ ದೇಹಬೃಹತ್ತ್ವಕೃತ್ ಇತ್ಯನುಷಙ್ಗಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೨೪)-"ಅತಿಕಾರ್ಶ್ಯೇನ ನಾಯಾಸವರ್ಷಶೀತೋಷ್ನತೃಟ್ಕ್ಷುಧಃ| ತೃಪ್ತಿಹಗುಲ್ಮಾರ್ಶೋವಹ್ನಿಮನ್ದತಾಃ| ಕೃಶಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ ಬಾಧನ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿಲಾಮಯಾಃ| ಶುಷ್ಕಸ್ಫಿಗುದರಗ್ರೀವಃ ಸ್ಥೂಲಪರ್ವಾ ಶಿರಾತತಃ| ಉಚ್ಯತೇಽತಿಕೃಶಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋ ಬೃಂಹಣೋ ವಿಧಿಃ|| ಅಶ್ವಗನ್ಧಾ ವಿದಾರ್ಯಾದ್ಯೋ ವೃಷ್ಯಾಶ್ಚೌಷಧಯೋ ಹಿತಾಃ| ಲಙ್ಘನೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷು ಶೇಷೇಷ್ವಪ್ಯುಪಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಯತ್ತದಾತ್ವೇ ಸಮರ್ಥಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಚ್ಚಾಭ್ಯಾಸೇನ ಪುಷ್ಟಯೇ| ಸದ್ಯಃಕ್ಷೀಣೋ ಯತಃ ಸದ್ಯೋಬೃಂಹಣೇನೋಪಚೀಯತೇ|| ಚಿರಂ ಕ್ರಮೇಣ ಚ ಕ್ಷೀಣಸ್ತದಭ್ಯಾಸೇನ ತತ್ರ ಚ| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹಮಾತ್ರಾಗ್ನಿಮಲಾದೀನ್ ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್|| ಕ್ರಮಾನ್ಮಾಂಸರಸಾಂಸ್ತಲ್ಮಾದ್ದಕಲಾವಣಿಕಾನ್ ಲಘೂನ್| ವೇಸವಾರೀಕೃತೈಸ್ತದ್ವಜ್ಜಾಙ್ಗಲೈಶ್ಚ ಕೃತಾಕೃತಾನ್|| ರಸಾಂಸ್ತಥಾ ಚ ಕ್ಷೀರಾದೀಂಸ್ತರ್ಪಣಾಂಸ್ತರ್ಪಣಾನ್ ಪುನಃ| ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್ಕೃಶಾನಾಂ ಜ್ವರಿಣಾಂ ಕಾಸಿನಾಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಿಣಾಮ್|| ತೃಷ್ಯತಾಮುರ್ಧ್ವವಾತಾನಾಂ ಮೂಢಮಾರುತವರ್ಚಸಾಮ್| ಸಮಕೃಷ್ಣಾಸಿತಾತೈಲಕ್ಷೌದ್ರಾಜ್ಯೋ ಹಿ ಸತರ್ಪಣಃ|| ಮನ್ಥಸ್ತದ್ವತ್ಸಿತಾಕ್ಷೌದ್ರಮದಿರಾಸಕ್ತುಯೋಜಿತಃ| ಫಾಣಿತಂ ಸಕ್ತವಃ ಸರ್ಪೈರ್ದಧಿಮಣ್ಡೋಽಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಮ್|| ತರ್ಪಣಂ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಘ್ನಮುದಾವರ್ತಹರಂ ಪರಮ್| ಮನ್ಥಃ ಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲಿಕದಾಡಿಮೈಃ|| ಪರೂಷಕೈಃ ಸಾಮಲಕೈಃ ಸದ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾದಿರೋಗಜಿತ್| ಸ್ವಾದುರಮ್ಲೋ ಜಲಕೃತಃ ಸಸ್ನೇಹೋ ರೂಕ್ಷ ಏವ ವಾ|| ಸದ್ಯಃ ಸನ್ತರ್ಪಣೋ ಮನ್ಥಃ ಸ್ಥೈರ್ಯವರ್ಣಬಲಪ್ರದಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದ್ಗುರು ಯಚ್ಚಾಪತರ್ಪಣಂ, ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಶಾಲೂಕಾದಿ| ಏತಾದ್ಧಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಾನ್ಮೇದಃ ಕ್ಷಪಯತಿ, ಗೌರವಾಚ್ಚ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಾಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ| ಯದತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಚ, ತದತಿಕೃಶೇ ಹಿತಂ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕೈಣೇಯಶಶಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾದಿಕಮ್| ಅತಿಕೃಶಸ್ಯ ಹ್ಯಗ್ನಿರಪಿ ಕೃಶೋ ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಯಪಿ ತಸ್ಯ ಗುರ್ವನ್ನಪಾನೌಷಧಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತತೋಽಗ್ನಿಸಾದೋಽಸ್ಯ ಜಾಯತೇ| ತಥಾಽಸ್ಯ ಲಘು ಅಪತರ್ಪಣಮುಪಯುಜ್ಯತೇ, ತದ್ಭೂಯಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಯಾಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾಲ್ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಚ ಯತ್ತತ್ಕೃಶಾಯ ಹಿತಮ್| ಗುರು ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚಶಬ್ದಾಲ್ಲಘು ಚ ಯದತರ್ಪಣಂ ಶ್ಯಾಮಾಕಕೋರದೂಷಾದಿಕಂ, ತಥಾಽನ್ಯದಪಿ ಯನ್ನ ಗುರು ನ ಚ ಲಘು ಮೇದೋಘ್ನಂ ಜಾಗರವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಚಿನ್ತಾದಿಕಂ, ತಚ್ಚ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಮಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ಉಭಯೋಃ-ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋರ್ಯವಗೋಧೂಮಂ ಹಿತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಯವಯೋಗಧೂಮಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತದ್ಯೋಗ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಯೋಃ-ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋಃ, ಯೋಗ್ಯಾ-ಉಚಿತಾ, ಆಹಿತಾ-ಕೃತಾ, ಕಲ್ಪನಾ-ಸಂಯೋಗಸಂಸ್ಕಾರಾದಿನೋಪಯೋಗೋಽಪಾಯೋ ವಾ, ಯಸ್ಮಿನ್ ಯವಗೋಧೂಮೇ, ತದೇವಮ್| ಯವಾಃ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಾಃ, ಗೋಧೂಮಾಃ ಕೃಶೇ, ಇತ್ಯರ್ಥಃ| 'ಹಿತಯೋಗೇ ಚತುರ್ಥೀ ವಕ್ತವ್ಯಾ" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ನ ಚತುರ್ಥೀ| ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಹ್ಯೇವಂ ಪ್ರಯೋಗಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ ರುದ್ರಟಸ್ಯ (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ. ೫|೧೪ ಟೀ.) - "ಸಾಮಾಜಾ ಧೀಮತಾಂ ಹಿತಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾಽಸ್ಯೈವ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೨೯) - "ವಿಲೇಪಿ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನೀ ದೀಪನೀ ಹಿತಾ| ವ್ರಣಾಕ್ಷಿರೋಗಸಂಶುದ್ಧದುರ್ಬಲಸ್ನೇಹಪಾಯಿನಾಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯಯೋಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾದೌಷಧಮಾಹ-ಗುರು ಚಾತರ್ಪಣಮಿತ್ಯಾದಿ, ಯವಗೋಧೂಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುರುತ್ವೇ ಸತಿ ಯದಪತರ್ಪಣಂ ತತ್ಸ್ಥೂಲೇ ಹಿತಮ್| ಲಘುತ್ವೇ ಸತಿ ಯತ್ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ತತ್ಕೃಶೇ ಹಿತಮ್| ಯವಾಶ್ಚ ಗೋಧೂಮಾಶ್ಚ ಯವಗೋಧೂಮಮ್| ತದುಭಯೋಃ ಸ್ಥೂಲಕೃಶಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣ ಹಿತಮ್| ತಚ್ಚ ತದುಚಿತಕೃತಕಲ್ಪನಮ್| ಯಥಾ,-ಸ್ಥೂಲೇ ತೈಲತಕ್ರಾದಿಸಿದ್ಧಾ ಭಕ್ಷ್ಯಾಃ ಕೃಶೇ ವ್ರುತಕ್ಷೀರಾದಿಸಿದ್ಧಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೪) -"ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಽಪಿ ಸ್ಯಾತಾಂ ತತ್ರಾಪ್ಯಯಂ ವಿಧಿಃ| ಸತತವ್ಯಾಧಿತತಯಾ ಸದಾ ಯೋಜ್ಯೋ ವಿಭಜ್ಯ ಚ|| ಮಾತ್ರಾದಿಯುಕ್ತೇ ಸೇವೇತ ಯಸ್ತು ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೇ| ಸಮಧಾತ್ವಗ್ನಿದೇಹೋಽಸೌ ಸಿಂಹಸಂಹನನೋ ಭವೇತ್|| ದೃಢೇನ್ದ್ರಿಯಬಲತ್ವಾಚ್ಚ ನ ದ್ವನ್ದ್ವೈರಭಿಭೂಯತೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಂ-ಪೃಥಗ್ರೂಪಾಣಾಂ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಾದಿತರತಮಭೇದೇನಾಽಽನನ್ತ್ಯಂ ಯಾತಾನಾಂ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ತೇಷಾಮೇವ ಸ್ಥಾನವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಾ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ತಿರ್ಯಗೂರ್ಧ್ವಾಧೋಲಕ್ಷಣಾ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಥಾ ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಲಕ್ಷಣಾ ಚ ಯಾ ಗತಿಃ, ತಯಾ| ಅತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ-ಬಹವೋ ಭವನ್ತ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದತಃ,-ಗ್ರಾಹೀ ಚ ಭೇದೀ ಚ ಗ್ರಾಹಿಭೇದಿನೌ, ತಾವಾದೀ ಯೇಷಾಂ-ರೋಗಾನುರೋಧಾನ್ನಾನಾವಿಧಾನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ, ತೇ ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಭೇದೋ-ವಿಶೇಷೋ, ಗ್ರಾಹಿಭೇದ್ಯಾದಿಭೇದಃ, ತಸ್ಮಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ-ಅನನ್ತಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಪಿ ದ್ವಿತ್ವಾತ್-ಸನ್ತರ್ಪಣಾಪತರ್ಪಣರೂಪಾತ್, ನ ತೇಽತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ| ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಮಪತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಂ ವಾ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ನ ತೇಷಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ರೂಪಾನ್ತರಂ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮಿವ ನಾತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯಾಹ-ಭಿನ್ನಾ ಅಪಿ ಗದಾ ಇವ| ಯಥಾ,-ವಾತಾದಿದೋಷವಶಾನ್ನಾನಾವಿಧಾ ಅಪಿ ಜ್ವರಾದಯೋ ಬೃಂಹಣಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯತ್ವಂ [ಸಾಮತ್ವಂ ನಿರಾಮತ್ವಂ ವಾ ] ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ, ಯಥೋಪಕ್ರಮಾ ಅಪೀತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಾಧ್ಯಾಯಶ್ಚತುರ್ದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೪||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-"ಸ್ನೇಹನಂ ರೂಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ" (ಶ್ಲೋ. ೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇಽಪ್ಯುಪಕ್ರಮದ್ವಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವ ಉಕ್ತಃ| ಇದಾನೀಂ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಕ್ತ್ವಮೇವ ಕುತಃ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ದೋಷಗತ್ವೇತಿ| ದೋಷಗತ್ಯಾ-ದ್ದೋಷಶ(ಸ)ರಣತ್ವೇನ, ಯಥಾ ಯಥಾ ದೋಷಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ತಥಾ ತಥೋಪಕ್ರಮಾ ಭಿದ್ಯನ್ತೇ| ಯಥಾ,-ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತೇ ಗ್ರಾಹೀ, ಅಪ್ರವೃತ್ತೇ ಭೇದೀ, ದಾಹೇ ಶೀತಃ, ಶೀತೇ ಉಷ್ಣಃ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಕ್ತ್ವೇ ಹೇತುಶ್ಚೇತ್ಪೃಥಕ್ತ್ವಮೇವಾಸ್ತು, ನೇತ್ಯಾಹ-ನ ತೇ ದ್ವಿತ್ವಾದಿತಿ| ದ್ವಿತ್ವಾಞ್ಚಾತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ-ಬೃಂಹಣತ್ವಂ ಲಙ್ಘನತ್ವಂ ವಾ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಯಥಾ,-ನಾನಾವಿಧಾ ಅಪಿ ಗದಾಃ ಸಾಮತ್ವಂ ನಿರಾಮತ್ವಂ ವಾ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ವ್ದ್ಯುಪಕ್ರಮಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೧೪||