Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
രസഭേദീയാദനന്തരം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ| യതോ "ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ" ഇത്യുക്തമ്, അത ഈദൃക്സ്വരൂപാസ്തേ ദോഷാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമധ്യായോऽയമുച്യതേ-
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦
Adhikarana ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
രസഭേദീയാദനന്തരം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ| യതോ "ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ" ഇത്യുക്തമ്, അത ഈദൃക്സ്വരൂപാസ്തേ ദോഷാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമധ്യായോऽയമുച്യതേ - - - - അഥാതോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते| यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാ ആദയോ യേഷാം തേ-ദോഷാദയഃ, തേഷാം വിജ്ഞാനം-പ്രാകൃതേന വൈകൃതേന ച സ്വരൂപേണാ ൯ വഗമഃ, തസ്മൈ ഹിതോ യഃ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ആദിശബ്ദേന ധാതവോ മലാശ്ച സങ്ഗ്രഹ്യന്തേ| തത്സ്വരൂ ൧൦ പാവഗമേന ച ത ഏവ ദോഷാഃ സമ്യഗ്ജ്ഞാതാ ഭവന്തി| ധാതൂനാം മലാനാം ച ദോഷാധാരഭൂതത്വാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഹേതുസ്കന്ധാനന്തരം ലക്ഷണസ്കന്ധമാരഭതേ| തത്ര ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| ദോഷാദിവിജ്ഞാനാധീനത്വാല്ലക്ഷണസ്യ| ദോഷദൂഷ്യവൈഷമ്യം ച രോഗലക്ഷണമ്| വൈഷമ്യജ്ഞാനം ച സാമ്യജ്ഞാനാധീനമ്| അത ഏവാദൌ സാമ്യജ്ഞാനമ്|
Adhikarana ദേഹസ്യ മൂലം ദോഷാദയഃ (൧) · Śloka ൧
ദോഷധാതുമലാ മൂലം സദാ ദേഹസ്യ--| |൧|
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--| |१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ധാതവോ-രസാദയഃ, മലാഃ-മൂത്രാദയഃ, തേ ദേഹസ്യ മൂലമിവ മൂലമ്| യഥാ,-വൃക്ഷസ്യ സ്കന്ധശാഖാദിയുക്തസ്യ മൂലം പ്രധാനമ്, തദാരബ്ധത്വാത്| തഥാ,-ദേഹസ്യ ദോഷധാതുമലാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-തത്ര സാമ്യഫലമാഹ-ദോഷധാതുമലാ ഇതി| ദോഷാ-വാതാദയഃ| ധാതവോ-രസാദയഃ| മലാഃ-പുരീഷാദയഃ| മൂലം-കാരണമ്| സദാ-സര്വാസു ജന്മാദ്യവസ്ഥാസു| സമാ ഇതി പ്രകരണാല്ലഭ്യതേ|
Adhikarana വായോഃ സാമ്യലക്ഷണമ്, പിത്തസ്യ സാമ്യലക്ഷണമ്, ശ്ച്ലേഷ്മണഃ സാമ്യലക്ഷണമ് (൧-൩) · Śloka ൩
തം ചലഃ| ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസനിശ്വാസചേഷ്ടാവേഗപ്രവര്തനൈഃ||൧|| സമ്യഗ്ഗത്യാ ച ധാതൂനാമക്ഷാണാം പാടവേന ച| അനുഗൃഹ്ണാത്യവികൃതഃ, പിത്തം പക്ത്യൂഷ്മദര്ശനൈഃ||൨|| ക്ഷുത്തൃഡ്രുചിപ്രഭാമേധാധീശൌര്യതനുമാര്ദവൈഃ| ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിരത്വസ്നിഗ്ധത്വസന്ധിബന്ധക്ഷമാദിഭിഃ||൩||
तं चलः| उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१|| सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च| अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२|| क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः| श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തം ച-ദേഹം, ചലോ-വായുഃ, ഉത്സാഹാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി-ഉപകുരുതേ| ഉത്സാഹഃ-സര്വചേഷ്ടാസൂദ്യോഗഃ, ഉച്ഛ്വാസഃ-ഊര്ധ്വം ശ്വസനം ശ്വാസമുക്തിഃ, നിശ്വാസഃ-ശ്വാസസ്യ ശരീരാന്തഃ പ്രവേശനമ്, ചേഷ്ടനം-ചേഷ്ടാ വാക്കായമനോവ്യാപാരഃ, വേഗാനാം പ്രവര്തനം-വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം ബഹിര്നിരസനമ്, ഏതൈശ്ച മാരുതോ ദേഹമനുഗൃഹ്ണാതി| പിത്തം പക്ത്യാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി| പക്തിഃ-പാകഃ| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| ദര്ശനം-ദൃഷ്ടിഃ| മേധാ-ബുദ്ധിവിശേഷഃ| ധീഃ-പ്രജ്ഞാ| ശൌര്യം-പൌരുഷമ്| തനുമാര്ദവം-ശരീരമൃദുത്വമ്| ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിരത്വാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി| ക്ഷമാ-ക്ഷാന്തിഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വായോഃ സാമ്യം ലക്ഷയതി-തം ചല ഇതി| തം-ദേഹമ്| ചലോ-വായുഃ| ഉത്സാഹഃ-അധ്യവസായഃ| ഉച്ഛ്വാസഃ-ശ്വാസനിര്ഗമഃ| നിശ്വാസഃ-ശ്വാസപ്രവേശഃ| ചേഷ്ടാ-ഗമനാദിക്രിയാ| വേഗപ്രവര്തനം-വിണ്മൂത്രാദിപ്രവൃത്തിഃ| ധാതൂനാം സമ്യഗ്ഗതിഃ-മാര്ഗേണാദ്രുതവിലമ്ബിതസഞ്ചാരഃ| അക്ഷാണാം പാടവം-ഇന്ദ്രിയാണാം വിഷയഗ്രഹണസാമര്ഥ്യമ്| അനുഗൃഹ്ണാതി-ഉപകരോതി| അവികൃതഃ-സമഃ| പിത്തസ്യ സാമ്യം ലക്ഷയതി-പിത്തമിതി| പക്തിഃ-പാകഃ| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| ദര്ശനം-ചാക്ഷുഷജ്ഞാനമ്| ക്ഷത്-ബുഭുക്ഷാ| തൃട്-പിപാസാ| രുചിഃ-പ്രീതിഃ| പ്രഭാ-കാന്തിഃ| മേധാ-ജ്ഞാനധാരണമ്| ധീഃ-ജ്ഞാനമ്| ശൌര്യം-ബലമ്| തനുത്വം-അസ്ഥൂലത്വമ്| മാര്ദവം-സൌകുമാര്യമ്| ശ്ലേഷ്മണഃ സാമ്യം ലക്ഷയതി-ശ്ലേഷ്മേതി| സ്ഥിരത്വം-ദൃഢാങ്ഗത്വമ്| സ്നിഗ്ധത്വം-സ്നേഹാക്തത്വമിവ| സന്ധിബന്ധഃ-സുശ്ലിഷ്ടസന്ധിത്വമ്| ക്ഷമാ-സഹിഷ്ണുത്വമ്| ആദിശബ്ദാദലൌല്യാദയഃ| "തമനുഗൃഹ്ണാത്യവികൃതഃ" ഇതി വാക്യദ്വയേऽനുവര്തതേ|
Adhikarana ധാതൂനാം ശ്രേഷ്ഠകര്മാണി (൪) · Śloka ൪
ഇദാനീം ധാതൂനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - പ്രീണനം ജീവനം ലേപഃ സ്നേഹോ ധാരണപൂരണേ| ഗര്ഭോത്പാദശ്ച ധാതൂനാം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ ക്രമാത്സ്മൃതമ്||൪||
इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പ്രീണനാദീനി കര്മാണി രസാദീനാം ക്രമാത്-ക്രമേണ ശ്രേഷ്ഠാനി സ്മൃതാനി, മുനിഭിരിതി ശേഷഃ| സങ്ഗ്രഹോക്താനി മധ്യമാന്യപരാണി കര്മാണ്യേഷാം സന്ത്യേവ| യഥാ,-രസസ്യ തുഷ്ടിരക്തപുഷ്ട്യാദികം കര്മ, രക്തസ്യ ച വര്ണപ്രസാദോ മാംസപോഷണമ്, മാംസസ്യ ബലം മേദഃപുഷ്ടീ ച മേദസഃ സ്വേദദാര്ഢ്യാസ്ഥിപുഷ്ടയശ്ച, അസ്ഥ്നോ മജ്ജപോഷണമ്, മജ്ജ്ഞോ ബലമസ്ഥിപൂരണം ശുക്രപുഷ്ടിശ്ച, ശുക്രസ്യ ഹര്ഷോ ബലം ച, ഏതൈര്ധാതവോ ദേഹമനുഗൃഹ്ണന്തീത്യര്ഥഃ| പ്രീണനം-ആപ്യായനമ്| രസോ ഹി സമ്യഗഭ്യവഹരതഃ സ്രോതാംസി പ്രവിശ്യേന്ദ്രിയപ്രസാദമഭിനിര്വര്തയന് മനസഃ പ്രീതിമാദധാതി| ജീവനം-ഓജോവൃദ്ധികരമ്, രക്തകര്മ| ലേപഃ-ഉപദേഹോ, മാംസസ്യ കര്മ| തദുപലിപ്താന്യസ്ഥീനി ചേഷ്ടാം ക്ഷമന്തേ| സ്നേഹോ-നേത്രാദിഷു സ്നിഗ്ധതാ, മേദസഃ കര്മ| ധാരണം-ഊര്ധ്വധാരണമ്, അസ്ഥികര്മ| പൂരണം-സ്നേഹേനാസ്ഥ്നാമ്, മജ്ജ്ഞഃ കര്മ| ശുക്രസ്യ ഗര്ഭോത്പത്തിഃ, ശ്രേഷ്ഠം കര്മേതി യോജ്യമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ധാതൂനാം സാമ്യം ലക്ഷയതി-പ്രീണനമിതി| പ്രീണനം-തൃപ്തിഃ, അവികൃതസ്യ രസസ്യ ശ്രേഷ്ഠം കര്മ| ജീവനം-പ്രാണധാരണമ്, രക്തസ്യ| ലേപോ-ഭിത്തേര്മൃത്തികയേവ, മാംസസ്യ| സ്നേഹഃ സ്നിഗ്ധത്വമ്, മേദസഃ| ധാരണം-അവലമ്ബനമ്, അസ്ഥ്നഃ| പൂരണം-അസ്ഥിപൂരണമ്, മജ്ജ്ഞഃ| ഗര്ഭോത്പാദഃ ശുക്രസ്യ| ശ്രേഷ്ഠഗ്രഹണാദന്യാന്യപ്യുത്തരധാതുപുഷ്ട്യാദീനി സന്തീതി ജ്ഞാപയതി|
Adhikarana മലാനാം കര്മാണി (൫) · Śloka ൫
ഇദാനീം മലാനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - അവഷ്ടമ്ഭഃ പുരീഷസ്യ, മൂത്രസ്യ ക്ലേദവാഹനമ്| സ്വേദസ്യ ക്ലേദവിധൃതിഃ|൫|
इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्| स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അവഷ്ടമ്ഭോ-ദേഹധാരണശക്തിഃ, ശ്രേഷ്ഠം കര്മ പുരീഷസ്യ സ്മൃതമ്| മൂത്രസ്യ ക്ലേദവാഹനം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ, മൂത്രം ക്ലേദം നിര്വാഹയതി| സ്വേദസ്യ ക്ലേദവിധാരണം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ, ക്ലേദാഭാവേ ഹി ശോഷഃ സ്യാത്, മധ്യമത്വക്ऽऽസ്നേഹകചരോമധാരണമപി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പുരീഷസ്യ സാമ്യം ലക്ഷയതി-അവഷ്ടമ്ഭ ഇതി| അവഷ്ടമ്ഭോ-ധാരണമ്| മൂത്രസ്യ സാമ്യം ലക്ഷയതി-മൂത്രസ്യേതി| ക്ലേദവാഹനം-ക്ലേദസ്യ ബഹിര്നിര്ഗമനമ്| സ്വേദസ്യ സാമ്യം ലക്ഷയതി-സ്വേദസ്യേതി| കേശവിധൃതിഃ-രോമ്ണാമവലമ്ബനമ്| "ശ്രേഷ്ഠം കര്മ" ഇതി വാക്യത്രയേऽനുവര്തതേ| തേന അനിലാനലധാരണബസ്തിപൂരണക്ലേദധാരണാദീന്യന്യാന്യപി കര്മാണി ജ്ഞേയാനി|
Adhikarana വൃദ്ധവായോഃ കര്മാണി (൫-൬) · Śloka ൬
| വൃദ്ധസ്തു കുരുതേऽനിലഃ||൫|| കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യോഷ്ണകാമത്വകമ്പാനാഹശകൃദ്ഗ്രഹാന്| ബലനിദ്രേന്ദ്രിയഭ്രംശപ്രലാപഭ്രമദീനതാഃ||൬||
| वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५|| कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्| बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വൃദ്ധഃ പുനര്വായുഃ കാര്ശ്യാദീന് കരോതി| ബലാദീനാം ഭ്രംശേന സമ്ബന്ധഃ| ബലസ്യ പ്രാണോപഘാതോ ഭ്രംശഃ| നിദ്രായാസ്തു നാശോ ഭ്രംശഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ വൈഷമ്യജ്ഞാനമ്| തത്തു പഞ്ചധാ| വക്ഷ്യതി-ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൧/൨)- "നിദാനം പൂര്വരൂപാണിരൂപാണ്യുപശയസ്തഥാ| സമ്പ്രാപ്തിശ്ചേതി വിജ്ഞാനം രോഗാണാം പഞ്ചധാ സ്മൃതമ്||" ഇതി| തത്രാദൌ രൂപമ്, തസ്യാന്തരങ്ഗത്വാത്| പൂര്വരൂപം തു രൂപമേവാവ്യക്തമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൧/൬)- "ലിങ്ഗമവ്യക്തമല്പത്വാവ്ദ്യാധീനാം തദ്യഥായഥമ്| തദേവ വ്യക്തതാം യാതം രൂപമിത്യഭിധീയതേ||" ഇതി| വൈഷമ്യം ച ദ്വിധാ,-വൃദ്ധിക്ഷയഭേദാത്| തത്രാദൌ വൃദ്ധിലക്ഷണമ്| തത്ര വായോരാഃ-വൃദ്ധ ഇതി| കാര്ശ്യം-കൃശത്വമ്| കാര്ഷ്ണ്യം-കൃഷ്ണവര്ണത്വമ്| ഉഷ്ണകാമത്വം-ഉഷ്ണാഭിലാഷഃ| കമ്പോ-വേപഥുഃ| ആനാഹഃ-ബദ്ധോദരതാ| ശകൃദ്ഗ്രഹഃ-പുരീഷരോധഃ| ബലാദീനാം ഭ്രംശോ-നാശഃ| പ്രലാപഃ-അസമ്ബദ്ധപ്രലാപഃ| ഭ്രമഃ-ചക്രരൂഢസ്യേവ| ദീനതാ- മ്ലാനത്വമ്|
Adhikarana വൃദ്ധപിത്തസ്യ കര്മാണി (൭) · Śloka ൭
പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വക്ക്ഷുത്തൃഡ്ദാഹാല്പനിദ്രതാഃ| പിത്തമ്|൭|
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः| पित्तम्|७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പീതസ്യ വിഡാദിഭിസ്ത്വഗന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ, തതഃ ക്ഷുദാദിഭിര്ദ്വന്ദ്വഃ, തതസ്തലപ്രത്യയഃ| പിത്തം വൃദ്ധം പീതവിണ്മൂത്രാദീന് കരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തസ്യാഹ-പീതവിണ്മൂത്രേതി| വിണ്മൂത്രനേത്രത്വചാം പീതത്വമ്| ക്ഷുത്തൃഷാവിഹ തീവ്രേ ജ്ഞേയേ, സമയോഃ സ-ലക്ഷണത്വാത്| ദാഹഃ-സന്താപഃ| അല്പനിദ്രതാ-നിദ്രാല്പത്വമ്|
Adhikarana വൃദ്ധശ്ലേശ്മണഃ കര്മാണി (൭-൮) · Śloka ൮
| ശ്ലേഷ്മാऽഗ്നിസദനപ്രസേകാലസ്യഗൌരവമ്||൭|| ശ്വൈത്യശൈത്യശ്ലഥാങ്ഗത്വം ശ്വാസകാസാതിനിദ്രതാഃ| |൮|
| श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७|| श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः| |८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധോऽഗ്നിസാദാദീന് കരോതി| ശ്വൈത്യം- ഗാത്രശുക്ലതാ| ശൈത്യം-അങ്ഗാനാം ശിശിരത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശ്ലേഷ്മണ ആഹ-ശ്ലേഷ്മേതി| അഗ്നിസദനം-അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| പ്രസേകോ-ലാലാസ്രാവഃ| ആലസ്യം-അനുത്സാഹഃ| ഗൌരവം-ദുര്വഹാങ്ഗത്വമ്| ശ്വൈത്യം-ശുക്ലത്വമ്| ശൈത്യം-ശീതസ്പര്ശത്വമ്| ശ്ലഥാങ്ഗത്വം-അവയവശൈഥില്യമ്| ശ്വാസകാസൌ-രോഗൌ| അതിനിദ്രതാ-നിദ്രാധിക്യമ്|
Adhikarana വൃദ്ധരസസ്യ കര്മാണി (൮) · Śloka ൮
| രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്|൮|
| रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസശ്ച ശ്ലേഷ്മവത്, രസോऽപി വൃദ്ധോऽഗ്നിസാദാദീന് വിദധാതീത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രസസ്യാഹ-രസോऽപീതി| ശ്ലേഷമവദഗ്നിസാദാദീന് കരോതി| അപിശബ്ദോऽന്യാനഷ്യതിദേശാന് സൂചയതി| തേന രക്തം പിത്തവത്, മാംസമേദസീ ശ്ലേഷ്മവത്|
Adhikarana വൃദ്ധരക്തസ്യ കര്മാണി (൮-൯) · Śloka ൯
| രക്തം വിസര്പപ്ലീഹവിദ്രധീന്||൮|| കുഷ്ഠവാതാസ്രപിത്താസ്രഗുല്മോപകുശകാമലാഃ| വ്യങ്ഗാഗ്നിനാശസമ്മോഹരക്തത്വങ്നേത്രമൂത്രതാഃ||൯||
| रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः| व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്തം വൃദ്ധം വിസര്പാദീന് കരോതി| ഉപകുശോ നാമ ദന്തരോഗജാതിഃ, ഉത്തരതന്ത്രേ (അ. ൨൧|൨൧) വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രക്തസ്യാഹ-രക്തമിതി| വീസര്പാദയോ വ്യങ്ഗാന്താഃ രോഗാഃ| തത്രോപകുശോ-ദന്തമാംസജരോഗഃ| വ്യങ്ഗം-ക്ഷുദ്രരോഗവിശേഷഃ| സമ്മോഹോ-മൂര്ച്ഛാ| ത്വങ്നേത്രമൂത്രാണാം രക്തത്വമ്|
Adhikarana വൃദ്ധമാംസസ്യ കര്മാണി (൧൦) · Śloka ൧൦
മാംസം ഗണ്ഡാര്ബുദഗ്രന്ഥിഗണ്ഡോരൂദരവൃദ്ധിതാഃ| കണ്ഠാദിഷ്വധിമാംസം ച|൧൦|
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः| कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാംസം വൃദ്ധം ഗണ്ഡാദീന് രോഗാന് കരോതി| ഗണ്ഡശബ്ദേന ഗണ്ഡമാലാ ഗലഗണ്ഡശ്ച ഗൃഹീതൌ, ആദ്യന്തലോപാത്| ഇതരശ്ച ഗണ്ഡോ ഗണ്ഡമാംസാഢ്യാത്| ഗണ്ഡശ്ചാര്ബുദം ച ഗ്രന്ഥിശ്ച ഗണ്ഡാര്ബുദഗ്രന്ഥയഃ| ഗണ്ഡൌ ച ഊരൂ ചോദരം ച തേഷാം വൃദ്ധിതാ| തതോ ദ്വന്ദ്വഃ| താഃ കരോതി| വൃദ്ധിതാ-വൃദ്ധിത്വമ്| കണ്ഠാദിഷ്വധികം മാംസം ച കുരുതേ| ആദിശബ്ദേന താലുജിഹ്വാദിപരിഗ്രഹഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മാംസസ്യാഹ-മാംസമിതി| ഗണ്ഡാദയോ രോഗാഃ| ഗണ്ഡോ-ഗലഗണ്ഡാദിഃ| ഗണ്ഡയോരൂര്വോരുദരേ ച വൃദ്ധതാ-സ്ഥൌല്യമ്| കണ്ഠാദിഷു-കണ്ഠതാലുജിഹ്വാദിഷു| അധിമാംസം-മാംസസ്യോപരി മാംസമ്|
Adhikarana വൃദ്ധമേദസഃ കര്മാണി (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
തദ്വന്മേദസ്തഥാ ശ്രമമ്||൧൦|| അല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്വാസം സ്ഫിക്സ്തനോദരലമ്ബനമ്| |൧൧|
तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०|| अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- മേദോऽപി വൃദ്ധം ഗണ്ഡാദീന് കുരുതേ| തഥാല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്രമം കുരുതേ, ശ്വാസം ച| തഥാ, സ്ഫിജോഃ സ്തനയോരുദരസ്യ ച ലമ്ബനം കുരുതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മേദസ ആഹ-തദ്വദിതി| തദ്വത്-മാംസവത്| തഥാ, അല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്രമശ്വാസൌ| സ്ഫിഗാദീനാം ലമ്ബനമ്| സ്ഫിജൌ-കടിപ്രോഥൌ|
Adhikarana വൃദ്ധാസ്ഥ്നഃ കര്മാണി (൧൧) · Śloka ൧൧
| അസ്ഥ്യധ്യസ്ഥ്യധിദന്താംശ്ച|൧൧|
| अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്ഥി വൃദ്ധമധ്യസ്ഥ്യധിഹന്താംശ്ച കുരുതേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അസ്ഥ്ന ആഹ-അസ്ഥീതി| അധ്യസ്ഥി-അധികമസ്ഥി| അധിദന്താഃ-അധികാ ദന്താഃ|
Adhikarana വൃദ്ധമജ്ജ്ഞഃ കര്മാണി (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
മജ്ജാ നേത്രാങ്ഗഗൌരവമ്||൧൧|| പര്വസു സ്ഥൂലമൂലാനി കുര്യാത്കൃച്ഛ്രാണ്യരൂംഷി ച| |൧൨|
मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११|| पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च| |१२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മജ്ജാ വൃദ്ധോ നേത്രയോരങ്ഗാനാം ച ഗൌരവം കുര്യാത്| കുരുത ഇതി പ്രകൃതേ കുര്യാദിത്യുക്തം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| പര്വസു-അങ്ഗുല്യാദിസന്ധിഷു, അരൂംഷി-പിടികാവിശേഷാന്, കുര്യാത്| കീദൃശാനി ? സ്ഥൂലമൂലാനി,-സ്ഥൂലാനി മൂലാനി യേഷാം താനി| തഥാ, കൃച്ഛ്രാണി-കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മജ്ജ്ഞ ആഹ-മജ്ജേതി| അങ്ഗഗൌരവേണൈവാക്തേ നേത്രഗൌരവേ നേത്രഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| പര്വസു-സന്ധിഷു| സ്ഥൂലമൂലാനി-മൂലപ്രദേശേ സ്ഥൂലാനി| കൃച്ഛ്രാണി-കഷ്ടസാധ്യാനി| അരൂംഷി-വ്രണാന്|
Adhikarana വൃദ്ധശുക്രസ്യ കര്മാണി (൧൨) · Śloka ൧൨
| അതിസ്ത്രീകാമതാം വൃദ്ധം ശുക്രം ശുക്രാശ്മരീമപി||൧൨||
| अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുക്രം വൃദ്ധമതിസ്ത്രീകാമതാം കുര്യാത്, ശുക്രാശ്മരീം ച| അപിശബ്ദാദ്ബലസ്നേഹാദ്യപി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശുക്രസ്യാഹ-അതീതി| അതിസ്ത്രീകാമതാ-പുനഃ പുനഃ സ്ത്രീസങ്ഗേച്ഛാ| ശുക്രാശ്മരീ-രോഗഃ|
Adhikarana വൃദ്ധശകൃതഃ കര്മാണി (൧൩) · Śloka ൧൩
കുക്ഷാവാധ്മാനമാടോപം ഗൌരവം വേദനാം ശകൃത്| |൧൩|
कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्| |१३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശകൃത്-പുരീഷം, വൃദ്ധം കുക്ഷാവാധ്മാനാദീന് കുര്യാത്| കുര്യാദിതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്| ആധ്മാനം-ആനാഹഃ| ആടോപഃ-അന്ത്രകൂജനാദി| [ഗൌരവം-ഗുരുത്വമ്, വേദനാം ച കുക്ഷൌ|]
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശകൃത ആഹ-കുക്ഷാവിതി| കുക്ഷൌ-ഉദരേ, ആധ്മാനാദീനി| ആധ്മാനം-വാതേനോദരപൂരണമ്| ആടോപോ-ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ| ഗൌരവം-ദുര്വഹത്വമ്| വേദനാം-ശൂലമ്| ശകൃത്-പുരീഷമ്|
Adhikarana വൃദ്ധമൂത്രസ്യ കര്മാണി (൧൩) · Śloka ൧൩
| മൂത്രം തു ബസ്തിനിസ്തോദം കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞതാമ്||൧൩||
| मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മൂത്രം വൃദ്ധം ബസ്തേര്നിസ്തോദം-അതിവ്യഥാം കുര്യാത്| തഥാ കൃതേऽപി മൂത്രേऽകൃതസംജ്ഞതാം-അകൃതാഭാസത്വമിവ കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മൂത്രസ്യാഹ-മൂത്രമിതി| ബസ്തിനിസ്തോദോ-ബസ്തിദേശേ വ്യഥാ| കൃതമപി മൂത്രോത്സര്ഗമകൃതമിവ മന്യതേ|
Adhikarana വൃദ്ധസ്വേദസ്യ കര്മാണി (൧൪) · Śloka ൧൪
സ്വേദോऽതിസ്വേദദൌര്ഗന്ധ്യകണ്ഡൂഃ| |൧൪|
स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः| |१४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്വേദോ വൃദ്ധോऽതിസ്വേദാദീന് കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്വേദസ്യാഹ-സ്വേദ ഇതി| അതിസ്വേദഃ-സ്വേദാധിക്യമ്| ദൌര്ഗന്ധ്യം-ദുര്ഗന്ധതാ| കണ്ഡൂഃ-കച്ഛൂഃ|
Adhikarana ഏവം ദൂഷികാദയോ മലാഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
ഏവം ച ലക്ഷയേത്| ദൂഷികാദീനപി മലാന് ബാഹുല്യഗുരുതാദിഭിഃ||൧൪||
एवं च लक्षयेत्| दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, ദൂഷികാദീനപി മലാന് ലക്ഷയേത്-അനുമിനുയാത്| ദൂഷികാ-അക്ഷിമലഃ| ആദിശബ്ദാത് ഘ്രാണകര്ണനാസാമലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കഥം ലക്ഷയേത് ? ഇത്യാഹ-ബാഹുല്യേത്യാദി| മലബാഹുല്യേന തത്സ്ഥാനഗൌരവേണ ച| ആദിഗ്രഹണാത്കണ്ഡൂക്ലേദാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദൂഷികാദീനാഹ-ഏവം ചേതി| ദൂഷികാ-നേത്രമലഃ| ആദിശബ്ദാത് കര്ണമലാദയഃ| ഏവമിതി യഥാ| സ്വാധിക്യസ്വാശയഗൌരവാദിഭിഃ പുരീഷാദയോ വൃദ്ധാ ലക്ഷ്യന്തേ| ആദിശബ്ദാത് സ്വാശയവ്യഥാദയഃ|
Adhikarana ക്ഷീണാനിലസ്യ കര്മാണി (൧൫) · Śloka ൧൫
വൃദ്ധാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യഭിധായ, ക്ഷീണാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യാഹ - - - - ലിങ്ഗം ക്ഷീണേऽനിലേऽങ്ഗസ്യ സാദോऽല്പം ഭാഷിതേഹിതമ്| സംജ്ഞാമോഹസ്തഥാ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധയുക്താമയസമ്ഭവഃ||൧൫||
वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्| संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനിലേ ക്ഷീണേ-സ്വപ്രമാണാപചിതേ, വക്ഷ്യമാണാനി ലിങ്ഗാനി| വായോസ്തു സര്വക്ഷയേ ദേഹ ഏവ ന സ്യാത്, കസ്യ തല്ലിങ്ഗം സ്യാത്| കിം പുനസ്തല്ലിങ്ഗമ് ? ഇത്യാഹ-അങ്ഗസ്യേത്യാദി| അങ്ഗസ്യ സാദഃ-ക്രിയാസ്വസാമര്ഥ്യമ്| ഈഹിതം-ചേഷ്ടിതമ്, കായികം കര്മ| ഭാഷിതം ചേഹിതം ച ഭാഷിതേഹിതമ്,-അല്പവചനാऽല്പചേഷ്ടിതത്വം ച സ്യാത്| തഥാ, സംജ്ഞാമോഹഃ-സംവിദോऽഭാവഃ| തഥാ, ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ യ ഉക്താഃ-അഗ്നിസാദപ്രസേകാദയഃ, തേഷാമാമയാനാം സമ്ഭവോ ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ ക്ഷയലക്ഷണമ്| തത്ര വായോരാഹ-ലിങ്ഗമിതി| അങ്ഗസ്യ സാദഃ-ശ്രാന്തത്വമിവ| ഭാഷിതേഹിതമല്പമ്| ഭാഷിതം-വാചികം കര്മ| ഈഹിതം-കായികമ്| സംജ്ഞാ-ബുദ്ധിഃ, തസ്യാ മോഹോവിവേചനാക്ഷമത്വമ്| ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധയുക്തമയാഃ-അഗ്നിസദനാദയഃ|
Adhikarana ക്ഷീണപിത്തസ്യ കര്മാണി (൧൬) · Śloka ൧൬
പിത്തേ മന്ദോऽനലഃ ശീതം പ്രഭാഹാനിഃ| |൧൬|
पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः| |१६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ലിങ്ഗം ക്ഷീണേ ഇത്യനുവര്തതേ| പിത്തേ ക്ഷീണേ ലിങ്ഗമേതത്| അഗ്നിര്മന്ദഃ ശീതം കാന്തിഹാനിശ്ച സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പിത്തസ്യാഹ-പിത്ത ഇതി| മന്ദോऽനലഃ-അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| ശീതം-ഹിമസ്പര്ശേനേവ ദുഃഖമ്| പ്രഭാഹാനിഃ-കാന്തിനാശഃ|
Adhikarana ക്ഷീണകഫസ്യ കര്മാണി (൧൬) · Śloka ൧൬
കഫേ ഭ്രമഃ| ശ്ലേഷ്മാശയാനാം ശൂന്യത്വം ഹൃദ്ദ്രവഃ ശ്ലഥസന്ധിതാ||൧൬||
कफे भ्रमः| श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫേ ക്ഷീണേ ഭ്രമോ ഭവതി| തഥാ, ശ്ലേഷ്മാശയാനാം ശൂന്യത്വം ഭവതി| ശ്ലേഷ്മാശയാഃ-ഉരഃശിരഃസന്ധ്യാദ്യാഃ| [തഥാ, ഹൃദ്ദ്രാവാദയഃ സ്യുഃ| ഹൃദ്ദ്രവഃ-ഹൃദി കമ്പ ഇത്യര്ഥഃ|]
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-കഫസ്യാഹ-കഫ ഇതി| ഭ്രമഃ-ചക്രാരൂഢസ്യേവ| ശ്ലേഷ്മാശയാനാം-ഉരഃപ്രഭൃതീനാമ്| ശൂന്യത്വം-രിക്തത്വമ്| ഹൃദ്ദ്രവഃ-അനുകമ്പയേവ പീഡാ ഹൃദയസ്യ| ശ്ലഥസന്ധിതാ-സന്ധിശൈഥില്യമ്|
Adhikarana ക്ഷീണരസസ്യ കര്മാണി (൧൭) · Śloka ൧൭
രസേ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ ശോഷോ ഗ്ലാനിഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| |൧൭|
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता| |१७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസേ ക്ഷീണേ രൌക്ഷ്യാദയഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രസസ്യാഹ-രസ ഇതി| രൌക്ഷ്യം-സ്നേഹാഭാവഃ| ശ്രമഃ-ശ്രാന്തത്വമ്| ശോഷോ-മുഖാദീനാമ്| ഗ്ലാനിഃ-ക്ലമഃ| ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ-ശബ്ദശ്രവണദ്വേഷഃ|
Adhikarana ക്ഷീണരക്തസ്യ കര്മാണി (൧൭) · Śloka ൧൭
| രക്തേऽമ്ലശിശിരപ്രീതിശിരാശൈഥില്യരൂക്ഷതാഃ||൧൭||
| रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്തേ ക്ഷീണേऽമ്ലാദ്യഭിലാഷാദയഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-രക്തസ്യാഹ-രക്ത ഇതി| അമ്ലശീതയോരഭിലാഷഃ| ശിരാണാം ശൈഥില്യമ്| രൂക്ഷതാ_ശരീരസ്യ|
Adhikarana ക്ഷീണമാംസസ്യ കര്മാണി (൧൮) · Śloka ൧൮
മാംസേऽക്ഷഗ്ലാനിഗണ്ഡസ്ഫിക്ऽऽശുഷ്കതാസന്ധിവേദനാഃ| |൧൮|
मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാംസേ ക്ഷീണേऽക്ഷഗ്ലാനിഃ, ഗല്ലയോഃ സ്ഫിജോശ്ച ശുഷ്കത്വമ്, സന്ധീനാം വേദനാഃ സ്യുഃ, സ്ഫുടന്തീവ സന്ധയ ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മാംസസ്യാഹ-മാംസ ഇതി| അക്ഷഗ്ലാനിഃ-ഇന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമ്| ഗണ്ഡയോഃ സ്ഫിജോശ്ച ശുഷ്കതാ| സന്ധീനാം വ്യഥാ|
Adhikarana ക്ഷീണമേദസഃ കര്മാണി (൧൮) · Śloka ൧൮
| മേദസി ക്ഷീണേ കട്യാഃ പ്ലീഹ്നോ വൃദ്ധിഃ കൃശാങ്ഗതാ||൧൮||
| मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മേദസി ക്ഷീണേ കട്യാഃ സ്വാപഃ പ്ലീഹവൃധിഃ കൃശാങ്ഗത്വം ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മേദസ ആഹ-മേദസീതി| കഠ്യാഃ സ്വപനംസ്പര്ശാജ്ഞത്വമ്| പ്ലീഹ്നോ വൃദ്ധിഃ| ഇതരേഷാമങ്ഗാനാം കാര്ശ്യമ്|
Adhikarana ക്ഷീണസ്യാസ്ഥ്നഃ കര്മാണി (൧൯) · Śloka ൧൯
അസ്ഥ്ന്യസ്ഥിതോദഃ ശദനം ദന്തകേശനഖാദിഷു| |൧൯|
अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु| |१९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അസ്ഥ്നി ക്ഷീണേऽസ്ഥ്നാം തോദോ ഭവതി| ശദനം-ശാതഃ, പാത ഇത്യര്ഥഃ| കേഷാമ് ? ദന്താദീനാമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അസ്ഥ്ന ആഹ-അസ്ഥ്നീതി| അസ്ഥിതോദഃ-അസ്ഥ്നാം വ്യഥാ| ദന്താദീനാം ശദനം-ശാതഃ| ആദിശബ്ദാദ്രോമാദയഃ|
Adhikarana ക്ഷീണമജ്ജ്ഞഃ കര്മാണി (൧൯) · Śloka ൧൯
| അസ്ഥ്നാം മജ്ജനി സൌഷിര്യം ഭ്രമസ്തിമിരദര്ശനമ്||൧൯||
| अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മജ്ജനി ക്ഷീണേऽസ്ഥ്നാം സൌഷിര്യം ഭ്രമാദിശ്ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മജ്ജ്ഞ ആഹ-അസ്ഥ്നമിതി| അസ്ഥ്നാം സൌഷിര്യം സരന്ധ്രത്വമ്| ഭ്രമഃ-ചക്രാരൂഢസ്യേവ| തിമിരദര്ശനം-സര്വസ്യൈവ വസ്തുനസ്തമോരൂപത്വേനാവഭാസഃ|
Adhikarana ക്ഷീണശുക്രസ്യ കര്മാണി (൨൦) · Śloka ൨൦
ശുക്രേ ചിരാത് പ്രസിച്യേത ശുക്രം ശോണിതമേവ വാ| തോദോऽത്യര്ഥം വൃഷണയോര്മേഢ്രം ധൂമായതീവ ച||൨൦||
शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा| तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശുക്രേ ക്ഷീണേ ശുക്രം ചിരാത് പ്രസിച്യേത, രക്തം വാ| പ്രസിച്യേതേതി കര്മകര്തരി| വൃഷണയോരതിശയേന തോദോ-വ്യഥാ സ്യാത്| മേഢ്രം-ശിശ്നം, ധൂമായതീവ ച| ധൂമായതീതി ലോഹിതാദേരാകൃതിഗണത്വാത് ക്വിപ്, അകൃത്സാര്വധാതുകേത്യാദിനാ ദീര്ഘഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ശുക്രസ്യാഹ-ശുക്ര ഇതി| ശുക്രം സമ്ഭോഗേ ചിരാത് പ്രസിച്യേത, ശോണിതമേവ വാ| പ്രസിച്യേത-സ്രവേത്| വൃഷണയോരത്യര്ഥം വേദനാ| മേഢ്രം ധൂമായതി| ലോഹിതാദിക്യഷന്താത് പരസ്മൈപദമ്|
Adhikarana ക്ഷീണപുരീഷസ്യ കര്മാണി (൨൧) · Śloka ൨൧
പുരീഷേ വായുരന്ത്രാണി സശബ്ദോ വേഷ്ടയന്നിവ| കുക്ഷൌ ഭ്രമതി യാത്യൂര്ധ്വം ഹൃത്പാര്ശ്വേ പീഡയന് ഭൃശമ്||൨൧||
पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव| कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പുരീഷേ ക്ഷീണേ വായുഃ കുക്ഷൌ ഭ്രമതി| അന്ത്രാണി വേഷ്ടയന്നിവ ശബ്ദം ജനയന് യാത്യൂര്ധ്വമ്| കിം കുര്വന് ? ഹൃത്പാര്ശ്വേ ഭൃശം പീഡയന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-പുരീഷസ്യാഹ-പുരീഷ ഇതി| അന്ത്രാണി വേഷ്ടയന്നിവ സശബ്ദോ വായുഃ കുക്ഷൌ ഭ്രമതി, കദാചിത് ഹൃദയപാര്ശ്വേ പീഡയന്നൂര്ധ്വം യാതി|
Adhikarana ക്ഷീണമൂത്രസ്യ കര്മാണി (൨൨) · Śloka ൨൨
മൂത്രേऽല്പം മൂത്രയേത്കൃച്ഛ്രാദ്വിവര്ണം സാസ്രമേവ വാ| |൨൨|
मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा| |२२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦- മൂത്രേ ക്ഷീണേऽല്പം മൂത്രയേത്, കൃച്ഛ്രാദ്വിവര്ണം സരക്തമേവ വാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-മൂത്രസ്യാഹ-മൂത്ര ഇതി| അല്പം മൂത്രം കൃച്ഛ്രാന്മൂത്രയേത്| തച്ച വിവര്ണം-രക്തമിശ്രവര്ണാഭം, രക്തമിശ്രമേവ വാ| ഏവകാരേണ രക്തവര്ണാഭാസത്വം വ്യാവര്ത്യതേ| അത ഏവ വിവര്ണശബ്ദേന തല്ലഭ്യതേ|
Adhikarana ക്ഷീണസ്വേദസ്യ കര്മാണി (൨൨) · Śloka ൨൨
| സ്വേദേ രോമച്യുതിഃ സ്തബ്ധരോമതാ സ്ഫുടനം ത്വചഃ||൨൨||
| स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്വേദേ ക്ഷീണേ രോമ്ണാം ച്യുതിഃ-ശാതഃ, രോമ്ണാം ച സ്തബ്ധത്വമ്| ത്വചഃ-ചര്മണഃ, സ്ഫുടനം-ദരണമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-സ്വേദസ്യാഹ-സ്വേദ ഇതി| കേഷാംചിദ്രോമ്ണാം ച്യുതിഃ, കേഷാംചിത് സ്തബ്ധതാ| ത്വചഃ സ്ഫുടനം-വിദാരണമ്|
Adhikarana ഘ്രാണാമലാനാം ക്ഷയലിങ്ഗമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
ഇദാനീം ഘ്രാണാദിമലാനാമപി സാമാന്യേനക്ഷയലിങ്ഗമാഹ - - - - മലാനാമതിസൂക്ഷ്മാണാം ദുര്ലക്ഷ്യം ലക്ഷയേത് ക്ഷയമ്| സ്വമലായനസംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവൈഃ||൨൩||
इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्| स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മലാനാമതിസൂക്ഷ്മാണാം-സുസ്വല്പാനാം ദൂഷികാദീനാം, ദുഃഖേന ബോദ്ധും ശക്യം-ദുര്ലക്ഷ്യമ്, ക്ഷയം ലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| കൈഃ ? മലാനാം സ്ഥാനാനി-മലായനാനി, സ്വാനി ച താനി മലായനാനി ച-സ്വമലായനാനി, തേഷാമ് സംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവാനി-സ്വമലായനസംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവാനി, തൈഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദൂഷികാദീനാമാഹ-മലാനാമിതി| അതിസൂക്ഷ്മാണാം-അത്യല്പാനാമ്| അതിസൂക്ഷ്മത്വാദേവ ദുര്ലക്ഷ്യമ്| മലായനം-മലമാര്ഗോ നേത്രാദിഃ, തസ്യ സംശോഷാദയഃ|
Adhikarana ദോഷധാതുമലാനാം സമാസതോ വൃദ്ധിക്ഷയനിദാനമ് (൨൪-൨൫) · Śloka ൨൫
ഏവം വ്യാസേന ദോഷധാതുമലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയാവഭിധായ സമാസതോऽഭിധാതുമിദമാഹ- ദോഷാദീനാം യഥാസ്വം ച വിദ്യാദ്ദൃദ്ധിക്ഷയൌ ഭിഷക്| ക്ഷയേണ വിപരീതാനാം ഗുണാനാം വര്ധനേന ച||൨൪|| വൃദ്ധിം മലാനാം സങ്ഗാച്ച ക്ഷയം ചാതി വിസര്ഗതഃ| |൨൫|
एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्| क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४|| वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः| |२५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷധാതുമലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജാനീയാത്| കഥമ് ? യഥാസ്വം ദോഷാദീനാം ഗുണേഭ്യോ വിപരീതാ യേ ഗുണാസ്തേഷാം ഗുണാനാം ക്ഷയേണ വര്ധനേന ച ദേഹഗതേന ദോഷാദീനാം യഥാക്രമം വൃദ്ധിം ക്ഷയം ച വിദ്യാത്| യഥാ,-വായോര്ഗുണാ രൂക്ഷലഘുശീതാദയഃ, തേഷാം വിപരീതാഃ-സ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണാദയഃ, തേഷാം സ്നിഗ്ധാദീനാം ദേഹേ യദാ ക്ഷയോ ദൃശ്യതേ തദാ വായോര്വൃദ്ധിം വിദ്യാത്| യദാ തു തേഷാം സ്നിഗ്ധാദീനാം ദേഹേ വൃദ്ധിര്ദൃശ്യതേ തദാ വായോഃ ക്ഷയോ ജ്ഞേയഃ| ഏവം സ്വബുധ്ദ്യാ വികല്പ്യ മലാനാം ധാതൂനാം ച വാച്യമ്| വൃദ്ധിം മലാനാമിത്യാദി| ന കേവലം മലാനാം പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജ്ഞേയൌ, യാവദമുനാऽപി വക്ഷ്യമാണേന ലക്ഷണേന തേഷാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജ്ഞേയൌ, [ഇതി ചശബ്ദേന ദ്യോതയതി]| ഏവം സ്വബുധ്ദ്യാ വികല്പ്യ, മലാനാം സങ്ഗാത്-ബഹിരനിഃസരണലക്ഷണാച്ച വൃദ്ധിം വിദ്യാത്| തേഷാമേവ മലാനാമതിവിസര്ഗാത്-അതിപ്രവര്തനാത് ക്ഷയം വിദ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- നിദാനമാഹ- ദോഷാദീനാമിതി| യഥാസ്വം വിപരീതാനാം ഗുണാനാം ക്ഷയേണ നിദാനേന ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിം, വര്ധനേന ക്ഷയം, ജാനീയാത്| തൌ ച രൂക്ഷാദീനാം ഗുണാനാം ബഹുത്വാല്പത്വാഭ്യാം ക്രമാദ്ഭവതഃ| തത്ര ക്ഷയേണോത്പന്നം വികാരം വായോര്വൃദ്ധിരിതി വ്യവസ്യേത്, വര്ധനേനോത്പന്നം ക്ഷയ ഇതി| ഏവം പിത്താദിഷ്വപി| തഥാ, മലാനാമപ്യതിസങ്ഗാന്നിദാനാദ്ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിം വിദ്യാത്, അതിവിസര്ഗാത് ക്ഷയമ്| തത്രാതിസങ്ഗോ-യഥാകാലമശോധനാദ്വേഗവിധാരണാദ്വിഷ്ടമ്ഭകാഹാരവിഹാരശീലനാച്ച| അതിവിസര്ഗോ-അതിശോധനാദ്വേഗോദീരണാത്സ്രംസനാഹാരവിഹാരസേവനാച്ച|
Adhikarana ക്ഷയവൃദ്ധ്യോഃ പീഡാകരത്വേ താരതമ്യമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
| മലോചിതത്വാദ്ദേഹസ്യ ക്ഷയോ വൃദ്ധേസ്തു പീഡനഃ||൨൫||
| मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദ്വാവപി മലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ പീഡാകരൌ ദേഹസ്യ| തത്രാപി യ ഏഷാം ക്ഷയഃ സ വൃദ്ധിതോऽപ്യതിശയേന പീഡാകരഃ, അനൌചിത്യാത്| ദേഹിനാം ഹി പ്രായേണ മലക്ഷയോऽനുചിതോ-അനഭ്യസ്തഃ, വൃദ്ധിസ്തൂചിതൈവേതി ന തഥാ പീഡാം കരോതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷയവൃ- പീഡാകരത്വേ താരത്മ്യമാഹ-മലോചിതത്വാദിതി| ദോഷാദീനാം വൃദ്ധിര്ദേഹപീഡനീ| ക്ഷയസ്തു തതോऽപി ദേഹപീഡനഃ| കുതഃ? മലോചിതത്വാത്| ദേഹോ ഹി മലസാത്മ്യഃ| സാത്മ്യം ച ബഹ്നപി നാതിബാധതേ| വക്ഷ്യതി(?)-"സാത്മയം ഹ്യാശു ബലം ധത്തേ നാതിദോഷം ച ബഹ്നപി|" ഇതി| മലശബ്ദേന ദോഷധാതുമലാനാം ഗ്രഹണമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ.അ. ൧൯/൮൬) - "വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താദിമലോച്ചയാനാം വിക്ഷേപസംഹാരകരഃ സ യസ്മാത്|" ഇതി|
Adhikarana ദോഷദൂഷ്യയോരാശ്രയാശ്രയിഭാവഃ, ആശ്രയാശ്രയിഭാവസ്യ ഫലമ്, അപവാദഃ, വൃദ്ധിക്ഷയജവികാരേഷു ലങ്ഘന ബൃംഹണമ് (൨൬-൨൯) · Śloka ൨൯
അഥ ദോഷാദീനാമാശ്രയാശ്രയിഭാവം ദര്ശയതി - - - - തത്രാസ്ഥനി സ്ഥിതോ വായുഃ, പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ| ശ്ലേഷ്മാ ശേഷേഷു, തേനൈഷാമാശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ||൨൬|| യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ധനക്ഷപണൌഷധമ്| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവം, പ്രായോ വൃദ്ധിര്ഹി തര്പണാത്||൨൭|| ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ തസ്മാത് സങ്ക്ഷയസ്തദ്വിപര്യാത്| വായുനാऽനുഗതോऽസ്മാച്ച വൃദ്ധിക്ഷയസമുദ്ഭവാന്||൨൮|| വികാരാന് സാധയേച്ഛീഘ്രം ക്രമാല്ലങ്ഘനബൃംഹണൈഃ| |൨൯|
अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः| श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६|| यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्| अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७|| श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्| वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८|| विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः| |२९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തത്ര-തേഷു വാതാദിഷു മധ്യേ, അസ്ഥ്നി വായുഃ സ്ഥിതഃ-ആശ്രിതഃ| പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ സ്ഥിതമ്| ശ്ലേഷ്മാ ശേഷേഷു-രസമാംസമേദോമജ്ജശുക്രമൂത്രപുരീഷാദിഷു സ്ഥിതഃ| യതശ്ചൈവമാശ്രയാശ്രയിഭാവോദോഷധാതൂനാം, തേന ഹേതുനാ, ആശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ-പരസ്പരം, യദേകസ്യ-ആശ്രയസ്യ വര്ധനം, തദന്യസ്യ-ആശ്രയിണോऽപി വര്ധനമ്, യദാശ്രയസ്യ ക്ഷപണം തദാശ്രയിണോऽപി ക്ഷപണമ്| നനു, ഏവമസ്ഥ്നോ വാതാശ്രയസ്യ യദ്വര്ധനം തദസ്യാശ്രയിണോ വാതസ്യാപി വര്ധനം, യദസ്യ ക്ഷപണം തദപി വാതസ്യ ക്ഷപണം പ്രാപ്നോതീത്യത ആഹ-അസ്ഥീത്യാദി| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവം വര്ധനക്ഷപണൌഷധമ്, സമ്ഭവതീത്യധ്യാഹാര്യമ്| ഹി-യസ്മാത്, പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, യാ വൃദ്ധിഃ-വര്ധനം ദോഷധാതൂനാമ്, സാ തര്പണാത്-ബൃംഹണാദ്ഭവതി| പ്രായോഗ്രഹണം വായുപരിഹാരാര്ഥമ്| സാ ച ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ-അനുബദ്ധാ| യത ഏവം യാ വൃദ്ധിഃ സാ സന്തര്പണാത്, തസ്മാദ്ധേതോര്യ ഏഷാം ദോഷാദീനാം ക്ഷയഃ സ പ്രായോ-ഭൂയിഷ്ഠമ്, അപതര്പണാത്-ലങ്ഘനരൂപാദ്ഭവതി| സ ച സങ്ക്ഷയോ വായുനാऽനുഗതഃ| ഏവം യദസ്ഥ്നോ വര്ധനമൌഷധമ്, തത് സ്നിഗ്ധമധുരാദി ബൃംഹണരൂപം വാതസ്യ ക്ഷപണമ്| യച്ച വാതസ്യ വര്ധമൌഷധമ്, തത് രൂക്ഷതിക്താദ്യപതര്പണം ലങ്ഘനരൂപമസ്ഥ്നഃ ക്ഷപണമ്| തദര്ഥമേതദുക്തമ്-അസ്മാച്ചേത്യാദി| യത ഏവം വൃദ്ധേഃ സന്തര്പണരൂപത്വം ക്ഷയസ്യാപതര്പണരൂപത്വമ്, അതോ വൃദ്ധിക്ഷയസമ്ഭവാന് വികാരാന് ദോഷധാതൂനാം സമ്ബന്ധിനഃ ക്രമാല്ലങ്ഘനബൃംഹണൈഃ സാധയേത്-ഉപക്രമേത്| കഥമ് ? ശീഘ്രം ചിരോത്ഥിതാ ഹി തേ ദുശ്ചികിത്സ്യാഃ സ്യുഃ| വൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈഃ, ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈരിതി ക്രമാര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദൂഷ്യാണാം വൃദ്ധിക്ഷയഹേത്വാദിവിജ്ഞാനാര്ഥം ദോഷദൂഷ്യയോരാശ്രയാശ്രയിഭാവമാഹ-തത്രേതി| തത്ര-തേഷു ദോഷാദിഷു മധ്യേ| ശേഷേഷു-രസമാംസമേദോമജ്ജശുക്രമൂത്രപുരീഷാദിഷു| ആശ്രയായിഭാവസ്യ ഫലമാഹ തേനേതി| തേന-ആശ്രയാശ്രയിഭാവേന ഹേതുനാ| ഏഷാം-ദോഷാദീനാമ്| ആശ്രയാശ്രയിണാം ആധാരാധേയഭാവേന സ്ഥിതാനാമ്| യദേകസ്യ വര്ധനക്ഷപണൌഷധം തദേവാന്യസ്യ| കഥമ്? മിഥഃ,-പരസ്പരമ്| യദാശ്രയസ്യ തദാശ്രയിണഃ, യദാശ്രയിണസ്തദാശ്രയസ്യേത്യര്ഥഃ| വര്ധനം-വൃദ്ധി ഹേതുഃ| ക്ഷപണം-ക്ഷയഹേതുഃ| ഔഷധം-വൈഷമ്യനിവര്തകമ്, സാമ്യഹേതുരിത്യര്ഥഃ| അപവാദമാഹ-അസ്ഥിമാരുതയോരിതി| അസ്ഥിമാരുതയോരാശ്രയാശ്രയിഭാവേऽപ്യേവം ന ജ്ഞേയമ്| യദ്ധി വായോര്വര്ധനം രൂക്ഷാദി, തദസ്ഥ്നഃ ക്ഷപണമ്| യദസ്ഥ്നോ വര്ധനം സ്നിഗ്ധാദി, തദ്വായോഃ ക്ഷപണമ്| അസ്ഥ്നോ വൃദ്ധൌ ലങ്ഘനമൌഷധമ്| വായോര്വൃദ്ധൌ ബൃംഹണമ്| അസ്ഥിക്ഷയേ ബൃംഹണമൌഷധമ്, വാതക്ഷയേ ലങ്ഘനമിതി| അഥോപശയം വിവക്ഷുശ്ഛികിത്സാമാഹ| ചികിത്സൈവ ഹി പ്രയുജ്യമാനാ ഉപശയ ഉച്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൧/൬) -"ഹേതുവ്യാധിവപര്യസ്തവിപര്യസ്താര്ഥകാരിണാമ്| ഔഷധാന്നവിഹാരാണാമുപയോഗം സുഖാവഹമ്|| വിദ്യാദുപശയം വ്യാധേഃ സ ഹി സാത്മ്യമിതി സ്മൃതഃ|" ഇതി| ചികിത്സാ ച ദ്വിവിധാ,-ബൃംഹണലങ്ഘനഭേദാത്| തത്ര ബൃംഹണലങ്ഘനേ വിഭജതി-പ്രായോ വൃദ്ധിരിതി| വൃദ്ധിജാന് വികാരാന് ലങ്ഘനേന സാധയേത്, ക്ഷയജാന് ബൃംഹണേന| കുതോऽയം വിഭാഗഃ? ഹി-യസ്മാത്, വൃദ്ധിസ്തര്പ്രണാത്ബൃംഹണാദ്ഭവതി| സാ ച ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ,-യത്ര യത്ര വൃദ്ധിസ്തത്ര തത്ര ശ്ലേഷ്മാ, പിത്താദിവൃദ്ധാവപി ശ്ലേഷ്മാനുഗമോऽസ്തീത്യര്ഥഃ| തസ്മാത്സര്വേഷു വൃദ്ധിവികാരേഷു ലങ്ഘനമൌഷധമ്, ഹേതുവിപരീതത്വാത് ശ്ലേഷ്മാനുഗമേന വ്യാധിവിപരീതത്വാച്ച| തഥാ, സങ്ക്ഷയസ്തദ്വിപര്യയാത്-തര്പണവിപര്യയാല്ലങ്ഘനാദ്ഭവതി| സ ച വായുനാऽനുഗതഃ,-യത്ര യത്ര ക്ഷയസ്തത്ര തത്ര വായുഃ, കഫാദിക്ഷയേऽപി വായോരനുഗമോऽസ്തീത്യര്ഥഃ| തസ്മാത്സര്വേഷു ക്ഷയവികാരേഷു ബൃംഹണമൌഷധമ്, ഹേതുവിപരീതത്വാദ്വാതാനുഗമേന വ്യാധിവിപരീതത്വാച്ച|
Adhikarana അപവാദഃ (൨൯) · Śloka ൨൯
നനു, ഏവം വാതവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈസ്തത്ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈരിതി സ്യാത്| അത ഇദമാഹ - - - - | വായോരന്യത്ര, തജ്ജാംസ്തു തൈരേവോത്ക്രമയോജിതൈഃ||൨൯||
ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्| अत इदमाह - - - - | वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വായും ഹിത്വാ വൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈഃ, ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈഃ സാധയേത്| തജ്ജാന്-വായുസമ്ഭവാന് വികാരാന്, പുനസ്തൈരേവ-ലങ്ഘനബൃംഹണൈരുത്ക്രമയോജിതൈരുപക്രമേത്| യഥാനിര്ദിഷ്ടക്രമാദ്വിപരീതഃ ക്രമഃ-ഉത്ക്രമഃ| യഥാ,-വാതവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ബൃംഹണൈഃ തത്ക്ഷയോത്ഥാംശ്ച ലങ്ഘനൈരിതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഏതച്ച സര്വം വായോരന്യത്ര| വായുവൃദ്ധൌ തര്പണം ന ഹേതുഃ, ന വാ ലങ്ഘനമൌഷധമിത്യര്ഥഃ| തര്ഹി തത്ര കിമ്? ഇത്യത ആഹ-തജ്ജാനിതി| തജ്ജാന്-വായുവൃദ്ധിക്ഷയജാന്| വൃദ്ധിജാന് ബൃംഹണേന സാധയേത്, ക്ഷയജാന് ലങ്ഘനേന, ഇത്യുത്ക്രമയോജനാ| വായുവൃദ്ധിര്ലങ്ഘനാത്, ക്ഷയോ ബൃംഹണാദിത്യത ഏവ ജ്ഞേയമ്| പ്രായോഗ്രഹണാവ്ദ്യഭിചാരോऽപി| യഥാ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ. ൭) -"കഫേ ലങ്ഘനസാധ്യേऽപി കര്തരി ജ്വരഗുല്മയോഃ| തുല്യേऽപി ദേശകാലാദൌ ലങ്ഘനം ന സമം മതമ്||" ഇതി|
Adhikarana രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാദീനാം രക്തസ്രുതിവിരേചനാദിഭിരുപക്രമഃ, ധാതോര്വൃദ്ധിക്ഷയകരണപ്രകാരഃ (൩൦-൩൩) · Śloka ൩൩
ദോഷാണാം വിശേഷചികിത്സേഹ നോക്താ, ദോഷോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| രസചികിത്സാ ച "രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്" ഇത്യുക്തേര്നേഹ പുനര്നിര്ദിഷ്ടാ| അതോ രക്താദീനാം ചികിത്സാമാഹ - - - - വിശേഷാദ്രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് രക്തസ്രുതിവിരേചനൈഃ| മാംസവൃദ്ധിഭവാന് രോഗാന് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ||൩൦|| സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യോപചാരേണ മേദോജാനസ്ഥിസങ്ക്ഷയാത്| ജാതാന് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതര്ബസ്തിഭിസ്തഥാ||൩൧|| വിഡ്വൃദ്ധിജാനതീസാരക്രിയയാ, വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാന്| മേഷാജമധ്യകുല്മാഷയവമാഷദ്വയാദിഭിഃ||൩൨|| മൂത്രവൃദ്ധിക്ഷയോത്ഥാംശ്ച മേഹകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| വ്യായാമാഭ്യഞ്ജനസ്വേദമദ്യൈഃ സ്വേദക്ഷയോദ്ഭവാന്||൩൩||
दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्| रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा| अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः| मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०|| स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्| जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१|| विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्| मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२|| मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया| व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വൃദ്ധിക്ഷയോപക്രമേ ഏവം സ്ഥിതേऽപി വിശേഷേണ രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് രക്തസ്രുതിവിരേചനൈരുപക്രമേത| മാംസവൃദ്ധിജാന് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ| മേദോവൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാം ജാതാന്-മേദോജാനിതി മധ്യമപദലോപോऽത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| മേദോവൃദ്ധിജാന് വികാരാന് സ്ഥൌല്യോപചാരേണ ദ്വിവിധോപക്രമണീയോക്ത്യാ സ്ഥൌല്യചികിത്സയാ, മേദഃക്ഷയജാന് കാര്ശ്യോപചാരേണോപാചരേത്| അസ്ഥിക്ഷയജാന് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതൈഃ, ബസ്തിഭിസ്തഥാ-തഥാരൂപൈസ്തിക്തസംയുതൈരിത്യര്ഥഃ| നനു, യാനി വാതകൃന്തി ദ്രവ്യാണി താന്യസ്ഥിക്ഷയോദ്ഭവവികാരാണാം വൃദ്ധികരണാനീതി തദ്ദ്രവ്യോപയോഗോऽത്ര ന യുക്തഃ, തിക്തസ്യ വാതകൃതത്വാത്| അത്രോച്യതേ| യദ്ദ്രവ്യം സ്നിഗ്ധം ശോഷണം ഖരത്വമുത്പാദയതി തദസ്ഥ്നോ വര്ധനം യുക്തമ്, ഖരസ്വഭാവത്വാദസ്ഥ്നാമ്| ന ചൈവംവിധമേകം ദ്രവ്യമസ്തി, യത് സ്നിഗ്ധം ശോഷണം ച| തസ്മാത് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതൈര്ബസ്തിഭിശ്ച തിക്തസംയുതൈശ്ചേത്യുപദിഷ്ടമ്| ക്ഷീരഘൃതസ്യ തിക്തയുക്തസ്യ ഖരസ്വഭാവത്വാത്| വിഡ്വൃദ്ധിജാന്-പുരീഷവൃദ്ധിജാന്, അതീസാരചികിത്സയാ സാധയേത്| വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാന് മേഷാജമധ്യാദിഭിഃ സാധയേത്| മേഷ-ഉരഭ്രഃ, അജഃ-ച്ഛാഗഃ, തയോര്മധ്യം-അന്തരാധിഃ| കുല്മാഷഃ-അര്ധസ്വിന്നോ മാഷാദിര്ഹിങ്ഗുഘൃതാദിസംസ്കൃതഃ| മാഷദ്വയം-മാഷോ രാജമാഷശ്ച| ആദിശബ്ദേന കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്താദീനാം ഗ്രഹണമ്| മൂത്രവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് മേഹചികിത്സയാ, മൂത്രക്ഷയോത്ഥാന് മൂത്രകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ, സ്വേദക്ഷയജാന് വ്യാധീന് വ്യായാമാദിഭിഃ സാധയേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥ കേഷാംചിദ്വിശേഷഃ| തത്ര രക്തവൃദ്ധിജാനാഹവിശേഷാദിതി| രക്തസ്രുതിഃ-ശിരാവ്യധാദിഃ| മാംസവൃദ്ധിജാനാഹ-മാംസവൃദ്ധിഭവാനിതി| മേദോജാനാഹ-സ്ഥൌല്യേതി| മേദോവൃദ്ധിജാന് സ്ഥൌല്യോപചാരേണ-ദ്വിവിധോപക്രമണീയാധ്യായോക്തേന| മേദഃക്ഷയനാന് കാര്ശ്യോപചാരേണ| അസ്ഥിക്ഷയജാനാഹ-അസ്ഥിസങ്ക്ഷയാദിതി| തഥേതി തിക്തസംയുതൈഃ| തഥാ ച ഖാരണാദിഃ-"പഞ്ചകര്മാണി സര്പീഷി സതിക്താ ബസ്തയസ്തഥാ| പയഃ" ഇതി| ന ചൈവം തിക്തസംയുതൈരിതി ബസ്തീനാമേവ വിശേഷണം വക്തും യുക്തമ്, "ബസ്തയഃ ക്ഷീരസര്പീഷി തിക്തകോപഹിതാശ്ഛ യേ|" ഇതി ചരകവചനാത് (സൂ. അ. ൨൮/൨൪)| വിഡ്വൃദ്ധിജാനാഹ-വിഡ്വൃദ്ധിജാനിതി| അതീസാരക്രിയയാ അതീസാരചികിത്സിതേന| വിട്ക്ഷയജാനാഹ-വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാനിതി| മേഷാജയോര്മധ്യം-അന്തരാധിഃ| മാഷദ്വയം-മാഷോ രാജമാഷശ്ഛ| ആദിശബ്ദാന്മത്സ്യമാംസാദയഃ| മൂത്രവൃദ്ധിക്ഷയജാനാഹ-മൂത്രേതി| മൂത്രവൃദ്ധിജാന് പ്രമേഹചികിത്സയാ| മൂത്രക്ഷയജാന് കൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| സ്വേദക്ഷയജാനാഹ-വ്യായാമേതി|
Adhikarana ധാതുജാനാമുപക്രമാന്തരമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫
സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ കായഗ്നേരംശാ ധാതുഷു സംശ്രിതാഃ| തേഷാം സാദാതിദീപ്തിഭ്യാം ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയോദ്ഭവഃ||൩൪|| പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്ദൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമ്| |൩൫|
स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः| तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४|| पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്വസ്ഥാനം കായാഗ്നേഃ-പക്വാമാശയയോര്മധ്യമ്| യഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൧൦) - "പിത്തം പഞ്ചാത്മകം തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്|" ഇത്യാദി യാവത് "പാചകം നാമ തത് സ്മൃതമ്|" ഇതി| തത്ര പക്വാമാശയമധ്യേ തിഷ്ഠതീതി സ്വസ്ഥാനസ്ഥഃ, തസ്യൈവംവിധസ്യ കായാഗ്നേഃ-ജാഠരാനലസ്യ, അംശാഃ-ഭാഗാഃ, ധാതുഷു-രസാദിഷു സംശ്രിതാഃ| തേഷാം-അഗ്ന്യംശാനാമ്, സാദേന-മാന്ദ്യേന, ധാതൂനാം വൃദ്ധ്യുദ്ഭവഃ| തഥാ തേഷാമംശാനാമതിദീപ്ത്യാ-അതിതൈക്ഷ്ണ്യാത്, ധാതുക്ഷയോദ്ഭവഃ| പൂര്വോ-രസാഖ്യോ, ധാതുര്വൃദ്ധോ ഭൂത്വാ പരം-രക്താഖ്യം, ധാതും വൃദ്ധം കുര്യാത്| പൂര്വശ്ച ക്ഷീണോ ധാതുഃ പരം ധാതും തദ്വിധം-ക്ഷീണമേവ കുര്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ധാതുജാനാമുപക്രമാന്തരമാഹ-സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യേതി| സ്വസ്ഥാനസ്ഥത്യ-ഗ്രഹണീസ്ഥസ്യ| കായാഗ്നേഃ-അന്നപക്തുഃ| അംശാഃ-ക്ഷുദ്രാണി രൂപാന്തരാണി| ധാതുഷു-ധാത്വാശയേഷു, സര്വധാത്വഗ്നയ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാം സാദേന-മാന്ദ്യേന ധാതുവൃദ്ധയുദ്ഭവഃ, അതിദീപ്ത്യാ ധാതുക്ഷയശ്ഛ| ധാതുവൃദ്ധൌ മാന്ദ്യോപക്രമഃ, ധാതുക്ഷയേ തൈക്ഷ്ണ്യോപക്രമഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, പൂര്വോ ധാതുര്വൃദ്ധഃ പരം വൃദ്ധം കുര്യാത്, ക്ഷീണഃ ക്ഷീണമ്| പരധാതോര്വൃദ്ധൌ പൂര്വസ്യ ക്ഷയഃ കാര്യഃ, ക്ഷയേ വ്രുദ്ധിരിത്യര്ഥഃ| ഇത്യുപശയപ്രകരണമ്|
Adhikarana വൃദ്ധിക്ഷയവികാരസംപ്രാപ്തിഃ, മലായനാനി (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
| ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ധാതൂന് ദൂഷയന്ത്യുഭയേ മലാന്||൩൫|| അധോ ദ്വേ, സപ്ത ശിരസി, ഖാനി സ്വേദവഹാനി ച| മലാ മലായനാനി സ്യുര്യഥാസ്വം തേഷ്വതോ ഗദാഃ||൩൬||
| दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५|| अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च| मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈഃ-മധുരാദിഭിര്മിഥ്യായോഗാതിയോഗസേവിതൈഃ കുപിതാഃ, ധാതൂന് ദൂഷയന്തി| ഉഭയേ-ദോഷാ ധാതവശ്ച, മലാന് ദൂഷയന്തി| മലാ മലായനാനി ദൂഷയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൭|൪൨) - "മലായനാനി ബാധ്യന്തേ ദുഷ്ടൈര്മാത്രാധികൈര്മലൈഃ|" ഇതി| കാനി മലായനാനി ? ഇത്യാഹ-അധോ ദ്വേ ഇത്യാദി| അധോ ദ്വേ-ഗുദമേഢ്രാഖ്യേ, സപ്ത ശിരസി ഖാനി-ദ്വേ അക്ഷിണീ ദ്വൌ കര്ണൌ ദ്വൌ നാസാപുടാവാസ്യം ചേതി, തഥാ സ്വേദവഹാനി-രോമകൂപാഖ്യാനി ഛിദ്രാണി സര്വശരീരഗതാനി, മലായനാനി സ്യുഃ| അതോ-ദൂഷണാത്കാരണാത്, തേഷു-മലായനേഷു ദുഷ്ടേഷു, യഥാസ്വം ഗദാഃ-രോഗാഃ സ്യുഃ| യോ യസ്യ സ്വോ- യഥാസ്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വൃദ്ധിക്ഷയവികാരസമ്പ്രാപ്തിമാഹ-ദോഷാ ദുഷ്ടാ ഇതി| രസൈഃ-മധുരാദിഭിഃ, ദുഷ്ടാ ദോഷാഃ-വാതാദയോ,ധാതൂന്-രസാദീന്, ദൂഷയന്തി| രസഗ്രഹണം വീര്യാദീനാമുപലക്ഷണമ്| ഉഭയേ-ദോഷാ ധാതവശ്ഛ, മലാന്-പുരീഷാദീന്, ദൂഷയന്തി| തേ മലാ മലായനാനി-സ്രോതാംസി, ദൂഷയന്തി| കാനി പുനസ്താനി? അധോ ദ്വേ-ഗുഹ്യം ഗുദശ്ഛ| സപ്ത ശിരസി-കര്ണൌ നേത്രേ നാസികേ മുഖം ച| സ്വേദവഹാനി ഖാനി-രോമകൂപാഃ, തേഷാമസങ്ഖ്യത്വാത്സങ്ഖ്യാനുക്തിഃ| അതോ-ദുഷ്ടേരനന്തരമ്, തേഷു-ദുഷ്ടേഷു ദോഷധാതുമലമലായനേഷു, ഗദാഃ സ്യുഃ| കഥമ്? യഥാസ്വമ്,- സ്വസ്ഥാനാനതിക്രമേണ| സ്ഥാനവിഭാഗ ഉക്തഃ സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ. ൧൯)-"വക്ഷ്യന്തേ വാതജാസ്തത്ര നിദാനേ വാതരോഗികേ| പിത്തം ത്വചി സ്ഥിതം കുര്യാദ്വിസ്ഫോടകമസൂരികാഃ|| രക്തേ വിസര്പം ദാഹം ച മാംസേ മാംസപാകകോഥനമ്| സദാഹാന് മേദസി ഗ്രന്ഥീന് സ്വേദാത്യുദ്വമനം തൃഷമ്|| അസ്ഥ്നി ദാഹം ഭൃശം മഞ്ജ്ഞി ഹാരിദ്രനഖനേത്രതാമ്| പൂതി പീതാവഭാസം ച ശുക്രം ശുക്രസമാശ്രിതമ്|| ശിരാഗതം ക്രോധനതാം പ്രലാപം സ്രായുഗം തൃഷമ്| കോഷ്ഠഗം മദതൃട്ദാഹാന് വ്യാപിനോऽന്യാംശ്ഛ യക്ഷ്മണഃ| ശ്ലേഷ്മാ ത്വചി സ്ഥിതഃ കുര്യാത്സ്തമ്ഭംശ്വേതാവഭാസതാമ്| പാണ്ഡ്വാമയം ശോണിതഗോ മാംസസംസ്ഥോऽര്ബുദാപചീ|| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധാഭഗാത്രതാം ചാതിഗൌരവമ്| മേദോഗഃ സ്ഥൂലതാം മേഹമസ്ഥ്നാം സ്തബ്ധത്വമസ്ഥിഗഃ|| മജ്ജഗഃ ശുക്ലനേത്രത്വം ശുക്രസ്ഥഃ ശുക്രസഞ്ചയമ്| വിബന്ധം ഗൌരവം ചാതി ശിരാസ്ഥഃ സ്തബ്ധഗാത്രതാമ്|| സ്രായുഗഃ സന്ധിശൂന്യത്വം കോഷ്ഠഗോ ജഠരോന്നതിമ്| അരോചകാവിപാകൌ ച താംസ്താംശ്ഛ കഫജാന് ഗദാന്|| വിണ്മൂത്രയോഃ സാശ്രയയോസ്തത്ര തത്രോപദേക്ഷ്യതേ| ഉപതാപോപഘാതൌ ച സ്വാശ്രയേന്ദ്രിയഗൈര്മലൈഃ||" ഇതി|
Adhikarana ഓജസഃ പ്രാധാന്യമ് (൩൭-൩൯) · Śloka ൩൯
ദോഷധാതുമലാനാം സമവിഷമാവസ്ഥാ ഗദിതാ| ഓജസസ്തു നിരൂപയന്നാഹ - - - - ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം പരം സ്മൃതമ്| ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി ദേഹസ്ഥിതിനിബന്ധനമ്||൩൭|| സ്നിഗ്ധം സോമാത്മകം ശുദ്ധമീഷല്ലോഹിതപീതകമ്| യന്നാശേ നിയതം നാശോ യസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി||൩൮|| നിഷ്പദ്യന്തേ യതോ ഭാവാ വിവിധാ ദേഹസംശ്രയാഃ| |൩൯|
दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता| ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्| हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७|| स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्| यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८|| निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः| |३९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രസാദീനാം ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം യത്പരം-ഉത്കൃഷ്ടം, തേജസ്തദോജഃ സ്മൃതമ്, [ന തു ശുക്രസ്യൈവ മലഃ|] തഥാ,ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി| സകലശരീരവ്യാപിനസ്തസ്യ ഷഡ്ബിന്ദുകസ്യ വിശേഷേണ ഹൃദയം സ്ഥാനമ്| തഥാ, ദേഹസ്യ സ്ഥിതിര്ദേഹസ്ഥിതിസ്തസ്യാ നിബന്ധനം-ജീവിതാധിഷ്ഠാനമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ, പരശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-അന്യദപ്യോജോऽസ്തി ന തദ്ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം തേജഃ, ശ്ലേഷ്മാഖ്യമിതി| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൯) - "തേജോ യത്സര്വധാതൂനാമോജസ്തത് പരമുച്യതേ| മൃദു സോമാത്മകം ശുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്||" ഇത്യാദി| യന്നാശേ-യസ്യൌജസോऽഭാവേ, നിയതം-നിശ്ചിതം, പ്രാണിനോ നാശഃ-അഭാവഃ| യസ്മിന്നോജസി തിഷ്ഠതി-വിദ്യമാനേ, തിഷ്ഠതി-പ്രാണിതി, ദേഹീതി ശേഷഃ| യതോ-യസ്മാത്, ഭാവാഃ-പദാര്ഥാഃ, നിഷ്പദ്യന്തേ-ജായന്തേ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വിവിധാഃ-അനേകപ്രകാരാഃ| തഥാ, ദേഹഃ സംശ്രയോ യേഷാം തേ ദേഹസംശ്രയാഃ| ലക്ഷണമോജസോ മുനിനാऽഭ്യധായി (ച. സൂ. അ. ൧൭|൭൪) - "ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം സ്നിഗ്ധമീഷത്സപീതകമ്| ഓജഃ ശരീരേ സങ്ഖ്യാതം തന്നാശേ നാ വിനശ്യതി||" ഇത്യാദി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-അഥൌജോവിജ്ഞാനമ്, തസ്യാപി മലത്വാത്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൬൩) -"കഫഃ പിത്തം മലാഃ ഖേഷു പ്രസ്വേദോ നഖരോമ ച| സ്നേഹോऽക്ഷിത്വഗ്വിശാമോജോ ധാതൂനാം ക്രമശോ മലാഃ||" ഇതി| യത്തുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (ശാ. അ. ൬) -"ശുക്രസ്യ സാര ഓജഃ| അത്യന്തഷുദ്ധതയാ ചാസ്മിന് മലത്വാഭാവഃ| അന്യേ പുനരത ഏവ തസ്യ നേച്ഛന്തി പാകമ്|" ഇതി| തന്നരശരീരചരശുക്രവിഷയമ്| യത്തു സമ്ഭോഗാദങ്ഗനാഗര്ഭാശയഗതമാര്തവേനൈകത്ര ലോലീഭൂതം ജീവാധിഷ്ഠിതം ശുക്രം, തസ്യ പാകാദ്രസാദിവന്മലസാരൌ സ്തഃ| തത്ര മല ഓജഃ, സാരോ ഗര്ഭഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൬൩) -"രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രജായതേ||" ഇതി| മലത്വം ച ഗര്ഭാപേക്ഷയാ, രസാദ്യപേക്ഷയാ തു സാആത്വമേവേതി| അത ഏവാഹ ചരകഃ (സൂ. അ. ൩൦/൯, സങ്ഗ്രഹേ ച സൂ. അ. ൧൯) -"യത്സാരമാദൌ ഗര്ഭസ്യ യച്ച ഗര്ഭരസാദ്രസഃ| സംവര്തമാനം ഹൃദയം സമാവിശതി യത്പുരാ|| യച്ഛരീരരസസ്നേഹഃ പ്രാണാ യത്ര പ്രതിഷ്ഠിതാഃ|" ഇതി| ന ചൈവമോജോനേകത്വം വാച്യമ്| യദേവ ഹി ശുക്രമലരൂപമോജഃ, തദേവ ഗര്ഭഹൃദയമനുപ്രവിഷ്ടമഷ്ടബിന്ദുപ്രമാണമാര്തവാനുവിദ്ധത്വാദീഷദ്രക്തപീതം ജീവാനുവിദ്ധം ജീവശോണിതമുച്യതേ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ-"പ്രാണാശ്രയസ്യൌജസോऽഷ്ടൌ ബിന്ദവോ ഹൃദയാശ്രിതാഃ|" ഇതി| തഥാ ചരകോऽപി (സൂ. അ. ൧൭/൭൪) -"ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്| ഓജഃ ശരീരേ വ്യാഖ്യാതം തന്നാശാന്മ്രിയതേ നരഃ||" ഇതി| തദേവാഹാരരസേന സമാനഗുണത്വാദാപ്യായിതമര്ധാഞ്ജലിപരിമാണം സര്വദേഹവ്യാപി രസാത്മകമുച്യതേ| യദ്വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൧൮) -"ദശമൂലശിരാ ഹൃത്സ്ഥാസ്താഃ സര്വം സര്വതോ വപുഃ| രസാത്മകം വഹന്ത്യോജസ്തന്നിബദ്ധം ഹി ചേഷ്ടിതമ്||' ഇതി| ഖാരണാദിരപ്യാഹ-"രസധാതോഃ പരം ധാമ പച്യമാനാത്പ്രസീദതി| സൌമ്യസ്വഭാവം രക്താഗ്രേ യത്തദോജഃ പ്രകീര്തിതമ്||" ഇതി| തദേവ സര്വാന് ധാതൂനനുപ്രവിഷ്ടം തേഷാം പ്രഭാവാതിശയമാദധാനം തത്തേജ ഉച്യതേ| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൧൫/൨൩) -"രസാദീനാം ശുക്രാന്താനാം ധാതൂനാം യത്പരംതേജഃ തദോജസ്തദ്ബലമിത്യുച്യതേ|" ഇതി| തദേവ പുനഃ പാകാച്ചാമീകരമിവാപേതോപാധിമലമത്യന്തം ശുക്രസാര ഉച്യതേ| തസ്മാച്ഛുക്രമലരൂപം മൂലഭൂതമേവാജ ഇതി സ്ഥിതമ്| യത്തൂക്തം ചരകേണാ (സൂ. അ. ൧൭/൧൧൫) -"പ്രാകൃതസ്തു ബലം ശ്ലേഷ്മാ വികൃതോ മല ഉച്യതേ| സ ചൈവോജഃ സ്മൃതഃ കായേ" ഇതി| തദോജോ ഹേതുത്വാത് ശ്ലേഷ്മണ ഓജസ്ത്വമ്, ആയുര്ഘൃതമിതിവത്| ഏതേനൈതദുപപന്നമ്, "ധാതൂനാം തേജസി രസേ തഥാ ജീവിതശോണിതേ| ശ്ലേഷ്മണി പ്രാകൃതേ വൈദ്യൈരോജഃശബ്ദഃ പ്രകീര്തിതഃ||" ഇതി| ഓജസോ മലത്വേऽപി പൃഥക്വഥനം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| പ്രാധാന്യേ ഹേതുമാഹ-ഓജസ്ത്വിതി| ഓജഃ പുനഃ പരം-പ്രധാനം സ്മൃതമ്| തദ്ധി ശുക്രാന്താനാം ധാതൂനാം പരം തേജഃ| ശുക്രാന്താനാം ഗ്രഹണം സര്വധാതുപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| തഥാ, ഹൃദയസ്ഥമ്| ന കേവലം തത്സ്ഥം വ്യാപ്യപി| ദേഹസ്ഥിതിനിബന്ധന,- ദേഹസ്യ സ്ഥിതയോ-നാനാവസ്ഥാഃ, താസാം നിബന്ധനം-കാരണമ്| കാരണത്വമേവ വിവൃണോതി-യന്നാശ ഇതി|
Adhikarana ഓജഃക്ഷയലക്ഷണം ചികിത്സാ (൩൯-൪൧) · Śloka ൪൧
| ഓജഃ ക്ഷീയേത കോപക്ഷുദ്ധ്യാനശോകശ്രമാദിഭിഃ||൩൯|| ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുഃച്ഛായോ ദുര്മനാ രൂക്ഷോ ഭവേത്ക്ഷാമശ്ച തത്ക്ഷയേ||൪൦|| ജീവനീയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്| |൪൧|
| ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९|| बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०|| जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഓജഃ കോപാദിഭിഃ ക്ഷീയേത| തത്ക്ഷയേ-തസ്യൌജസഃ ക്ഷയേ, ബിഭേതി ദുര്ബല ഇത്യാദിലക്ഷണമ്| ജീവനീയൌഷധാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്| ജീവനീയൌഷധാനി-ജീവന്ത്യാദീനി ദശ ജീവനസംജ്ഞാനി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൮) തഥാऽന്യാനി യാനി മധുരാണി ക്ഷീരാദീനി ദ്രവ്യാണി| ക്ഷീരസ്യ ജീവനീയത്വേനൈവ ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ പൃഥക്പാഠോऽതിശയാര്ഥഃ, അതിശയേനാത്ര ക്ഷീരമൌഷധമിതി| രസോ-മാംസരസഃ| ആദി (ദ്യ)-ഗ്രഹണേന കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്താഘൃതാദിപരിഗ്രഹഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ക്ഷയഹേതൂനാഹ-ഓജഃ ക്ഷീയേതേതി| ക്ഷുത്-ബുഭുക്ഷാ| ധ്യാനം-ചിന്താ| ആദിശബ്ദാത്-ഭ്രമോന്ത്രാസകടുരൂക്ഷഭോജനാദയഃ| ഓജഃക്ഷയം ലക്ഷയതി-ബിഭേതീതി| ബിഭേതി-ത്രസ്യതി| ദുര്ബലോ-ഹീനബലോ ഭവതി| അഭീക്ഷ്ണം-പുനഃപുനരകസ്മാത്| ധ്യായതി-ചിന്തയതി| വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ-ഹൃദയാദിസ്ഥാനേഷു വ്യാഥാവാന്| ദുഃച്ഛായോ-മലിനകാന്തിഃ| ദുര്മനാഃ-ഗതോത്സാഹഃ| രൂക്ഷോ-നിസ്നേഹാങ്ഗഃ| ക്ഷാമഃ-കൃശാങ്ഗഃ| ക്ഷയൌഷധഭങ്ഗ്യാ വൃദ്ധിഹേതൂനാഹ-ജീവനീയേതി| ജീവനീയാഃ-ജീവന്ത്യാദയഃ| രസോ-മാംസരസഃ| ആദി(ദ്യ) ശബ്ദേന ശര്കരാദയഃ|
Adhikarana ഓജോവൃദ്ധിലക്ഷണമ് (൪൧) · Śloka ൪൧
| ഓജോവൃദ്ധൌ ഹി ദേഹസ്യ തുഷ്ടിപുഷ്ടിബലോദയഃ||൪൧||
| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഓജോവിവൃദ്ധൌ സത്യാം ദേഹസ്യ തുഷ്ടിഃ-പ്രഹര്ഷഃ, പുഷ്ടിഃ-വൃദ്ധിഃ, ബലം-സാമര്ഥ്യമ്, ഏഷാമുദയഃ-സമ്യഗ്വൃദ്ധിര്ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഓജോവൃദ്ധിം ലക്ഷയതി-ഓജോവൃദ്ധാവിതി| തുഷ്ടിഃ സന്തോഷഃ| പുഷ്ടിഃ-സ്ഥൌല്യമ്| ബലോദയഃ-ശക്ത്യുത്കര്ഷഃ| ഓജോവൃദ്ധേസ്തുഷ്ട്യാദിഹേതുത്വാന്ന വാതാദിവൃദ്ധികാരകാരിത്വമ്| വ്രൂദ്ധമപി യദാ ത്വോജോ വ്യാപദ്യതേ സ്വസ്ഥാനാദ്വിസ്രംസതേ വാ, തദാ വാതാദിവദ്വികാരകാരിത്വമ്| തഥാ ച സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൧൫/൩൦) -"ത്രയോ ദോഷാ ബലസ്യോക്താ വ്യാപദ്വിസ്രംസനക്ഷയാഃ|" ഇതി| ബലം-ഓജഃ|
Adhikarana സംക്ഷേപേണ വൃദ്ധിക്ഷയഭേഷജകഥനമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപേണ വൃദ്ധിക്ഷയഭേഷജം കഥയന്നാഹ - - - - യദന്നം ദ്വേഷ്ടി യദപി പ്രാര്ഥയേതാവിരോധി തു| തത്തത്ത്യജന് സമശ്നംശ്ച തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്||൪൨||
इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യദന്നം പുരുഷോ ദ്വേഷ്ടി-നാഭിനന്ദതി, യദപ്യന്നം പ്രാര്ഥയേത, തത്തദന്നം ദ്വിഷ്ടം ത്യജന്-പരിഹരന്, ഇഷ്ടമന്നം സമശ്നന്-ഭക്ഷയന്, ദോഷാണാം സമ്ബന്ധിനൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ തൌ തൌ-യൌ യസ്യ ദോഷസ്യാത്മീയൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ, തൌ തൌ ജയേത്| നനു, കിമവിശേഷേണൈതത് പ്രാര്ഥിതമശ്നന് ദോഷക്ഷയം ജയേത് ? നേത്യാഹ-അവിരോധി തു| തുരവധാരണേ| അവിരോധ്യേവ| തത്തഥാവിധമന്നമശ്നന് ദോഷാണാം ക്ഷയം ജയേത്, ന തു വിരോധ്യന്നമശ്നന്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജ്ഞാത്വാ യദനുഷ്ഠേയം തത്സങ്ക്ഷേപേണാഹ-യദന്നമിതി| യദ്യദന്ന ദ്വേഷ്ടി തത്തത്ത്യജന് തഥാ യദ്യത്പ്രാര്ഥയേത തത്തത്സമശ്നന് തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്| കിം തത്സര്വമ് ? നേത്യാഹ-അവിരോധി ത്വിതി| യത്പ്രാര്ഥയേത് തച്ചേദവിരോധി-അപഥ്യം ന ഭവതി, തത്സമശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| തച്ഛബ്ദേऽപി വീപ്സാകരണാത് യച്ഛബ്ദേऽപി വീപ്സാ ജ്ഞേയാ|
Adhikarana യഥാരുച്യുപചാരസ്യ നാനുചിതത്വമ്, വാതാദീനാം വിപരീതസമാനയോ രുചികരത്വമ് (൪൩) · Śloka ൪൩
നനു, ദ്വേഷ്യാന്നത്യാഗേനേഷ്ടാന്നഭക്ഷണേന | ച ] കുതോ ഹേതോര്ദോഷാണാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത് ? ഇത്യാഹ - - - - കുര്വതേ ഹി രുചിം ദോഷാ വിപരീതസമാനയോഃ| വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ഭൂയിഷ്ഠം ലക്ഷയന്ത്യബുധാസ്തു ന||൪൩||
ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन | च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ദോഷാഃ-വാതാദയോ, വിപരീതസമാനയോഃ രുചിം കുര്വന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ സന്തഃ ? വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച, യഥാക്രമമ്| വൃദ്ധാഃ-പ്രമാണാധികാഃ സന്തഃ, സ്വഗുണേഭ്യോ യദ്വിപരീതഗുണമന്നം തേഷാം ക്ഷപണഹേതുഃ, തദ്വിഷയാം രുചിം-പ്രീതിമുത്പാദയന്തി| ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന| ക്ഷീണാഃ-സ്വപ്രമാണാപചിതാഃ സന്തോ, യത്സ്വസമാനഗുണമാഹാരജാതം തേഷാം വര്ധനഹേതുഃ, തദ്വിഷയാം പ്രീതിമുത്പാദയന്തി| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ സ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരമന്നമഭിലഷതി|പിത്തം വൃദ്ധം ശീതമധുരരുക്ഷതിക്തകശായമന്നഭിലഷതി| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധോ രൂക്ഷോഷ്ണകടുതിക്തകഷായമന്നമഭിലഷതി| വാതഃ ക്ഷീണോ രൂക്ഷകഷായാദ്യന്നമഭിലഷതി| പിത്തം ക്ഷീണമമ്ലലവണകടുകമന്നമഭിലഷതി| ശ്ലേഷ്മാ ക്ഷീണഃ സ്നിഗ്ധമധുരാമ്ലലവണമന്നമഭിലഷതി| ഭൂയിഷ്ഠമിത്യനേന പ്രായികത്വമസ്യാ വ്യവസ്ഥായാ ദര്ശയതി| തേന ദോഷഗതിവൈചിത്ര്യാദന്യഥാऽപി ക്വചിദ്ഭവതി| യഥാ,-കസ്യചിന്നരസ്യ വാതോऽപി ക്ഷീണഃ സ്നിഗ്ധമധുരാദ്യന്നമഭിലഷതി, പിത്തമപി വൃദ്ധമമ്ലലവണാദ്യന്നമഭിലഷതി, ശ്ലേഷ്മാऽപി വൃദ്ധോ മധുരാമ്ലാദ്യന്നമഭിലഷതീതി വ്യഭിചാരാത്| അത ഏവാബുധാഃ-അപണ്ഡിതാഃ, ന ലക്ഷയന്തി-ന വിദന്തി, യഥാ-കിമയ ദോഷഃ ക്ഷീണ ഉത വൃദ്ധ ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ന ച യഥാരുച്യുപചാരസ്യാനുചിതത്വമാശങ്കനീയമിത്യാഹ-കുര്വതേ ഹീതി| ഹി-യസ്മാത്, വൃദ്ധാ ദോഷാഃ വിപരീതേ രുചിം കുര്വതേ, ക്ഷീണാഃ സമാനേ| ചകാരാദ്ദൃദ്ധാ ദോഷാഃ സമാനേ ദ്വേഷം കുര്വതേ, ക്ഷീണാസ്തു വിപരീതേ, ഇത്യപി ജ്ഞേയമ്| അയമര്ഥഃ,-യദാ വായോര്വൃദ്ധിസ്തദാ തദ്വിപരീതാനാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണാനാം രുചിസ്തത്സമാനാനാം രൂക്ഷാദിഗുണാനാം ദ്വേഷ ഉത്പദ്യതേ, അത ഇഷ്ടസേവനാദ്ദ്വിഷ്ടത്യാഗാദ്വായോര്വൃദ്ധിം ജയേത്| യദാ തു വായോഃ ക്ഷയസ്തദാ തത്സമാനാനാം രൂക്ഷാദിഗുണാനാം രുചിസ്തദ്വിപരീതാനാം സ്നിഗ്ധാദിഗുണാനാം ദ്വേഷ ഉത്പദ്യതേ, അത ഇഷ്ടസേവനാദ്ദ്വിഷ്ടത്യാഗാദ്വായോഃ ക്ഷയം ജയേത്| ഏവം പിത്താദിഷ്വപി| ദോഷശബ്ദോ ദോഷധാതുമലാനാമുപലക്ഷണമ്| ഭൂയിഷ്ഠം-പ്രായേണ, കദാചിദന്യഥാऽപി രുചിദ്വേഷൌ ഭവതഃ| യഥാ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. നി. അ. ൧൬/൩൦) സാമേ വായൌ-"കടുരൂക്ഷാഭിലാഷേണ തദ്വിധോപശയേന ച|" ഇതി| ഏവം സത്യപ്യേതാദൃശീം സ്ഥിതിമബുധാ ന ലക്ഷയന്തി| ഏതേന ബുദ്ധിമതാ ഭിഷജാ പരീക്ഷ്യായമുപചാരഃ കാര്യഃ| മന്ദബുദ്ധീനാം തു യഥോപദേശമിത്യുക്തം ഭവതി| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൫) -"യഥോക്തനുസരണമേവ തു ശ്രേയോ മന്ദബുദ്ധേഃ|" ഇതി|
Adhikarana ഉക്തയോ രുചിദ്വേഷയോരുപപത്തിഃ (൪൪) · Śloka ൪൪
ന ചാനേനൈവ ലക്ഷണേന വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ലക്ഷണീയാഃ| കിം തര്ഹി ? അന്യദപി ലക്ഷണമസ്തീത്യാഹ - - - - യഥാബലം യഥാസ്വം ച ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ| രൂപാണി, ജഹതി ക്ഷീണാഃ, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||൪൪||
न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः| किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥാബലം-ബലാനതിക്രമേണ, യഥാസ്വം ച-യദ്യദാത്മീയം യഥാ, രൂപാണി-ഗുണകര്മലക്ഷണാനി, ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ-വിസ്താരയന്തി| ക്ഷീണാശ്ച ബലാനതിക്രമേണ യഥാസ്വം രൂപാണി ജഹതി-ത്യജന്തി| യഥാ,-വായുര്വൃദ്ധോ രൌക്ഷ്യശൈത്യപാരുഷ്യസ്രംസവ്യാസാദീനി വിസ്താരയതി| ക്ഷീണസ്തു വായുഃ പൂര്വോക്താനി രൌക്ഷ്യാദീനി ജഹാതി, അത ഏവ ന വ്യഞ്ജയതി| അഥ സമാ ദോഷാഃ കിം വിദധതി ? ഇത്യാഹ-സമാ ഇത്യാദി| യദാ ന വൃദ്ധാ ന ച ക്ഷീണാഃ-സമാ ദോഷാഃ,-സ്വപ്രമാണസ്ഥാഃ, തദാ സ്വം കര്മ-ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസാദികം യഥോക്തം കുര്വതേ| തല്ലക്ഷണത്തേ ലക്ഷണീയാഃ| തദേവം വൃദ്ധക്ഷീണസമാ ദോഷാ വേദ്യാഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ഉക്തയോ രുചിദ്വേഷയോരുപപത്തിമാഹ-യഥാബലമിതി| വൃദ്ധാ ദോഷാ രൂപാണി-രൌക്ഷ്യാദീനി, വിതന്വതേ-വിശേഷേണ പ്രകടയന്തി| താന്യേവ ക്ഷീണാ ജഹതി-ന്യൂനാനി ദര്ശയന്തീത്യര്ഥഃ| യഥാബലം-വൃദ്ധാ അധികാനി, വൃദ്ധതരാ അധികതരാണി, വൃദ്ധതമാ അധികതമാനീത്യര്ഥഃ| ഏവം ക്ഷീണേഷ്വപി| യഥാസ്വം-വായൂ രാക്ഷ്യാദീനി, പിത്തമൌഷ്ണ്യാദീനി, ശ്ലേഷ്മാ സ്നേഹാദീനീത്യര്ഥഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി,- ശരീരേ യോ യോ ഗുണോऽധികോ ഭവതി തസ്യ തസ്യ ദ്വേഷ ഉത്പദ്യതേ, യോ യോ ഹീനസ്തസ്യ തസ്യ രുചിഃ| വായോ വൃദ്ധേ രൂക്ഷാദയഃ ശരീരേ അധികാ ഭവന്തി, തതസ്തേഷാം ദ്വേഷ ഉത്പദ്യതേ, ക്ഷീണേऽത ഏവ ഹീനാഃ, അതസ്തേഷാം രുചിഃ| ഏവം പിത്താദിഷ്വപി| സമേഷു പുനര്ദോഷേഷ്വപൂര്വൌ രുചിദ്വേഷൌ നോത്പദ്യേതേ ഇത്യാഹ-സമാഃ സ്വമിതി| സ്വശബ്ദേന ജാതിവയോദേശകാലാനുരൂപം ശാരീരം കര്മോച്യതേ, ന ദോഷകര്മ| തസ്യ യഥാസ്വമിത്യനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്| തസ്മാജ്ജാത്യാദിവശാദ്യസ്യ യഥാ രുചിദ്വേഷൌ തസ്യ തഥൈവാനുവര്തയന്തി സമാ ദോഷാഃ, നാന്യഥാ കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ദോഷവൈഷമ്യാനുത്പാദനേ യത്നഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
ക്ഷീണാ ദോഷാഃ ക്ഷീണത്വാദേവാകിഞ്ചിത്കരത്വാത് കദാചിത്പീഡാം നോത്പാദയന്ത്യേവ, ഇതി വിചിന്ത്യാല്പമതയോ വൈദ്യാഃ ക്ഷീണദോഷവര്ധനാര്ഥം കദാചിദനാദരം കുര്യുരിത്യാഹ - - - - യ ഏവ ദേഹസ്യ സമാ വിവൃദ്ധ്യൈ ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാ വധായ| യസ്മാദതസ്തേ ഹിതചര്യയൈവ ക്ഷയാദ്വിവൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ||൪൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസുനൂശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||
क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യ ഏവ ദോഷാഃ സമാഃ സന്തോ ദേഹസ്യ വിവൃദ്ധ്യൈ-വര്ധനായ ഭവന്തി, ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാഃ-സ്വപ്രമാണാദധികാ ഹീനാ വാ സന്തോ, വധായ-ദേഹവിഘാതായ സ്യുഃ| യസ്മാദേവം തതസ്തേ ദോഷാ ഹിതചര്യയൈവ ക്ഷയാത്-ഹീനത്വാദ്രക്ഷണീയാഃ| കുത ഇവ ? വിവൃധേരിവ| യഥാ വിവൃദ്ധേഃ-വിശേഷേണ വര്ധനാത്തേ രക്ഷ്യന്തേ, തഥാ ക്ഷയാദപി രക്ഷണീയാ ഇതി| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായ ഏകാദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൧||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦-ദോഷവൈഷമ്യാനുത്പാദനേ യത്നം വിധത്തേ-യ ഏവ ദേഹസ്യേതി| ഹിതചര്യയാ-പഥ്യാഭ്യാമാഹാരവിഹാരാഭ്യാമ്, ചരതേര്ഗതിഭക്ഷണാര്ഥത്വാത്| ഏവശബ്ദേന ഹിതചര്യായാ അയോഗഃ, അഹിതചര്യായാശ്ഛ യോഗോ വ്യവച്ഛിദ്യതേ| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ദോഷാദീനാം പ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൧൧||