Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rasabhēdīyādanantaraṁ dōṣādivijñānīya ārabhyatē| yatō "dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ" ityuktam, ata īdr̥ksvarūpāstē dōṣā iti jñāpanārthamadhyāyō'yamucyatē-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
0
Adhikarana dōṣādivijñānīyādhyāyaḥ (2) · Śloka 2
rasabhēdīyādanantaraṁ dōṣādivijñānīya ārabhyatē|
yatō "dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ" ityuktam, ata īdr̥ksvarūpāstē dōṣā iti jñāpanārthamadhyāyō'yamucyatē - - - - athātō dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē||2||
View original
रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते|
यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣā ādayō yēṣāṁ tē-dōṣādayaḥ, tēṣāṁ vijñānaṁ-prākr̥tēna vaikr̥tēna ca svarūpēṇā 9 vagamaḥ, tasmai hitō yaḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| ādiśabdēna dhātavō malāśca saṅgrahyantē| tatsvarū 10 pāvagamēna ca ta ēva dōṣāḥ samyagjñātā bhavanti| dhātūnāṁ malānāṁ ca dōṣādhārabhūtatvāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-hētuskandhānantaraṁ lakṣaṇaskandhamārabhatē| tatra dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| dōṣādivijñānādhīnatvāllakṣaṇasya| dōṣadūṣyavaiṣamyaṁ ca rōgalakṣaṇam| vaiṣamyajñānaṁ ca sāmyajñānādhīnam| ata ēvādau sāmyajñānam|
Adhikarana dēhasya mūlaṁ dōṣādayaḥ (1) · Śloka 1
dōṣadhātumalā mūlaṁ sadā dēhasya--|
|1|
View original
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--|
|१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavō-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrādayaḥ, tē dēhasya mūlamiva mūlam| yathā,-vr̥kṣasya skandhaśākhādiyuktasya mūlaṁ pradhānam, tadārabdhatvāt| tathā,-dēhasya dōṣadhātumalāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tatra sāmyaphalamāha-dōṣadhātumalā iti| dōṣā-vātādayaḥ| dhātavō-rasādayaḥ| malāḥ-purīṣādayaḥ| mūlaṁ-kāraṇam| sadā-sarvāsu janmādyavasthāsu| samā iti prakaraṇāllabhyatē|
Adhikarana vāyōḥ sāmyalakṣaṇam, pittasya sāmyalakṣaṇam, śclēṣmaṇaḥ sāmyalakṣaṇam (1-3) · Śloka 3
taṁ calaḥ|
utsāhōcchvāsaniśvāsacēṣṭāvēgapravartanaiḥ||1||
samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṁ pāṭavēna ca|
anugr̥hṇātyavikr̥taḥ, pittaṁ paktyūṣmadarśanaiḥ||2||
kṣuttr̥ḍruciprabhāmēdhādhīśauryatanumārdavaiḥ|
ślēṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||
View original
तं चलः|
उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१||
सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च|
अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२||
क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः|
श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-taṁ ca-dēhaṁ, calō-vāyuḥ, utsāhādibhiranugr̥hṇāti-upakurutē| utsāhaḥ-sarvacēṣṭāsūdyōgaḥ, ucchvāsaḥ-ūrdhvaṁ śvasanaṁ śvāsamuktiḥ, niśvāsaḥ-śvāsasya śarīrāntaḥ pravēśanam, cēṣṭanaṁ-cēṣṭā vākkāyamanōvyāpāraḥ, vēgānāṁ pravartanaṁ-vātaviṇmūtrādīnāṁ bahirnirasanam, ētaiśca mārutō dēhamanugr̥hṇāti| pittaṁ paktyādibhiranugr̥hṇāti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṁ-dr̥ṣṭiḥ| mēdhā-buddhiviśēṣaḥ| dhīḥ-prajñā| śauryaṁ-pauruṣam| tanumārdavaṁ-śarīramr̥dutvam| ślēṣmā sthiratvādibhiranugr̥hṇāti| kṣamā-kṣāntiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vāyōḥ sāmyaṁ lakṣayati-taṁ cala iti| taṁ-dēham| calō-vāyuḥ| utsāhaḥ-adhyavasāyaḥ| ucchvāsaḥ-śvāsanirgamaḥ| niśvāsaḥ-śvāsapravēśaḥ| cēṣṭā-gamanādikriyā| vēgapravartanaṁ-viṇmūtrādipravr̥ttiḥ| dhātūnāṁ samyaggatiḥ-mārgēṇādrutavilambitasañcāraḥ| akṣāṇāṁ pāṭavaṁ-indriyāṇāṁ viṣayagrahaṇasāmarthyam| anugr̥hṇāti-upakarōti| avikr̥taḥ-samaḥ| pittasya sāmyaṁ lakṣayati-pittamiti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṁ-cākṣuṣajñānam| kṣat-bubhukṣā| tr̥ṭ-pipāsā| ruciḥ-prītiḥ| prabhā-kāntiḥ| mēdhā-jñānadhāraṇam| dhīḥ-jñānam| śauryaṁ-balam| tanutvaṁ-asthūlatvam| mārdavaṁ-saukumāryam| ślēṣmaṇaḥ sāmyaṁ lakṣayati-ślēṣmēti| sthiratvaṁ-dr̥ḍhāṅgatvam| snigdhatvaṁ-snēhāktatvamiva| sandhibandhaḥ-suśliṣṭasandhitvam| kṣamā-sahiṣṇutvam| ādiśabdādalaulyādayaḥ| "tamanugr̥hṇātyavikr̥taḥ" iti vākyadvayē'nuvartatē|
Adhikarana dhātūnāṁ śrēṣṭhakarmāṇi (4) · Śloka 4
idānīṁ dhātūnāṁ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṁ jīvanaṁ lēpaḥ snēhō dhāraṇapūraṇē|
garbhōtpādaśca dhātūnāṁ śrēṣṭhaṁ karma kramātsmr̥tam||4||
View original
इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे|
गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prīṇanādīni karmāṇi rasādīnāṁ kramāt-kramēṇa śrēṣṭhāni smr̥tāni, munibhiriti śēṣaḥ| saṅgrahōktāni madhyamānyaparāṇi karmāṇyēṣāṁ santyēva| yathā,-rasasya tuṣṭiraktapuṣṭyādikaṁ karma, raktasya ca varṇaprasādō māṁsapōṣaṇam, māṁsasya balaṁ mēdaḥpuṣṭī ca mēdasaḥ svēdadārḍhyāsthipuṣṭayaśca, asthnō majjapōṣaṇam, majjñō balamasthipūraṇaṁ śukrapuṣṭiśca, śukrasya harṣō balaṁ ca, ētairdhātavō dēhamanugr̥hṇantītyarthaḥ| prīṇanaṁ-āpyāyanam| rasō hi samyagabhyavaharataḥ srōtāṁsi praviśyēndriyaprasādamabhinirvartayan manasaḥ prītimādadhāti| jīvanaṁ-ōjōvr̥ddhikaram, raktakarma| lēpaḥ-upadēhō, māṁsasya karma| tadupaliptānyasthīni cēṣṭāṁ kṣamantē| snēhō-nētrādiṣu snigdhatā, mēdasaḥ karma| dhāraṇaṁ-ūrdhvadhāraṇam, asthikarma| pūraṇaṁ-snēhēnāsthnām, majjñaḥ karma| śukrasya garbhōtpattiḥ, śrēṣṭhaṁ karmēti yōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dhātūnāṁ sāmyaṁ lakṣayati-prīṇanamiti| prīṇanaṁ-tr̥ptiḥ, avikr̥tasya rasasya śrēṣṭhaṁ karma| jīvanaṁ-prāṇadhāraṇam, raktasya| lēpō-bhittērmr̥ttikayēva, māṁsasya| snēhaḥ snigdhatvam, mēdasaḥ| dhāraṇaṁ-avalambanam, asthnaḥ| pūraṇaṁ-asthipūraṇam, majjñaḥ| garbhōtpādaḥ śukrasya| śrēṣṭhagrahaṇādanyānyapyuttaradhātupuṣṭyādīni santīti jñāpayati|
Adhikarana malānāṁ karmāṇi (5) · Śloka 5
idānīṁ malānāṁ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya klēdavāhanam|
svēdasya klēdavidhr̥tiḥ|5|
View original
इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्|
स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-avaṣṭambhō-dēhadhāraṇaśaktiḥ, śrēṣṭhaṁ karma purīṣasya smr̥tam| mūtrasya klēdavāhanaṁ śrēṣṭhaṁ karma, mūtraṁ klēdaṁ nirvāhayati| svēdasya klēdavidhāraṇaṁ śrēṣṭhaṁ karma, klēdābhāvē hi śōṣaḥ syāt, madhyamatvak''snēhakacarōmadhāraṇamapi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-purīṣasya sāmyaṁ lakṣayati-avaṣṭambha iti| avaṣṭambhō-dhāraṇam| mūtrasya sāmyaṁ lakṣayati-mūtrasyēti| klēdavāhanaṁ-klēdasya bahirnirgamanam| svēdasya sāmyaṁ lakṣayati-svēdasyēti| kēśavidhr̥tiḥ-rōmṇāmavalambanam| "śrēṣṭhaṁ karma" iti vākyatrayē'nuvartatē| tēna anilānaladhāraṇabastipūraṇaklēdadhāraṇādīnyanyānyapi karmāṇi jñēyāni|
Adhikarana vr̥ddhavāyōḥ karmāṇi (5-6) · Śloka 6
|
vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ||5||
kārśyakārṣṇyōṣṇakāmatvakampānāhaśakr̥dgrahān|
balanidrēndriyabhraṁśapralāpabhramadīnatāḥ||6||
View original
|
वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५||
कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्|
बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vr̥ddhaḥ punarvāyuḥ kārśyādīn karōti| balādīnāṁ bhraṁśēna sambandhaḥ| balasya prāṇōpaghātō bhraṁśaḥ| nidrāyāstu nāśō bhraṁśaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha vaiṣamyajñānam| tattu pañcadhā| vakṣyati-hi (hr̥. ni. a. 1/2)- "nidānaṁ pūrvarūpāṇirūpāṇyupaśayastathā| samprāptiścēti vijñānaṁ rōgāṇāṁ pañcadhā smr̥tam||" iti| tatrādau rūpam, tasyāntaraṅgatvāt| pūrvarūpaṁ tu rūpamēvāvyaktam| vakṣyati hi (hr̥. ni. a. 1/6)- "liṅgamavyaktamalpatvāvdyādhīnāṁ tadyathāyatham| tadēva vyaktatāṁ yātaṁ rūpamityabhidhīyatē||" iti| vaiṣamyaṁ ca dvidhā,-vr̥ddhikṣayabhēdāt| tatrādau vr̥ddhilakṣaṇam| tatra vāyōrāḥ-vr̥ddha iti| kārśyaṁ-kr̥śatvam| kārṣṇyaṁ-kr̥ṣṇavarṇatvam| uṣṇakāmatvaṁ-uṣṇābhilāṣaḥ| kampō-vēpathuḥ| ānāhaḥ-baddhōdaratā| śakr̥dgrahaḥ-purīṣarōdhaḥ| balādīnāṁ bhraṁśō-nāśaḥ| pralāpaḥ-asambaddhapralāpaḥ| bhramaḥ-cakrarūḍhasyēva| dīnatā- mlānatvam|
Adhikarana vr̥ddhapittasya karmāṇi (7) · Śloka 7
pītaviṇmūtranētratvakkṣuttr̥ḍdāhālpanidratāḥ|
pittam|7|
View original
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः|
पित्तम्|७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pītasya viḍādibhistvagantaiḥ sambandhaḥ, tataḥ kṣudādibhirdvandvaḥ, tatastalapratyayaḥ| pittaṁ vr̥ddhaṁ pītaviṇmūtrādīn karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittasyāha-pītaviṇmūtrēti| viṇmūtranētratvacāṁ pītatvam| kṣuttr̥ṣāviha tīvrē jñēyē, samayōḥ sa-lakṣaṇatvāt| dāhaḥ-santāpaḥ| alpanidratā-nidrālpatvam|
Adhikarana vr̥ddhaślēśmaṇaḥ karmāṇi (7-8) · Śloka 8
|
ślēṣmā'gnisadanaprasēkālasyagauravam||7||
śvaityaśaityaślathāṅgatvaṁ śvāsakāsātinidratāḥ|
|8|
View original
|
श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७||
श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः|
|८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślēṣmā vr̥ddhō'gnisādādīn karōti| śvaityaṁ- gātraśuklatā| śaityaṁ-aṅgānāṁ śiśiratvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ślēṣmaṇa āha-ślēṣmēti| agnisadanaṁ-agnimāndyam| prasēkō-lālāsrāvaḥ| ālasyaṁ-anutsāhaḥ| gauravaṁ-durvahāṅgatvam| śvaityaṁ-śuklatvam| śaityaṁ-śītasparśatvam| ślathāṅgatvaṁ-avayavaśaithilyam| śvāsakāsau-rōgau| atinidratā-nidrādhikyam|
Adhikarana vr̥ddharasasya karmāṇi (8) · Śloka 8
|
rasō'pi ślēṣmavat|8|
View original
|
रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasaśca ślēṣmavat, rasō'pi vr̥ddhō'gnisādādīn vidadhātītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-rasasyāha-rasō'pīti| ślēṣamavadagnisādādīn karōti| apiśabdō'nyānaṣyatidēśān sūcayati| tēna raktaṁ pittavat, māṁsamēdasī ślēṣmavat|
Adhikarana vr̥ddharaktasya karmāṇi (8-9) · Śloka 9
|
raktaṁ visarpaplīhavidradhīn||8||
kuṣṭhavātāsrapittāsragulmōpakuśakāmalāḥ|
vyaṅgāgnināśasammōharaktatvaṅnētramūtratāḥ||9||
View original
|
रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८||
कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः|
व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktaṁ vr̥ddhaṁ visarpādīn karōti| upakuśō nāma dantarōgajātiḥ, uttaratantrē (a. 21|21) vakṣyamāṇalakṣaṇā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktasyāha-raktamiti| vīsarpādayō vyaṅgāntāḥ rōgāḥ| tatrōpakuśō-dantamāṁsajarōgaḥ| vyaṅgaṁ-kṣudrarōgaviśēṣaḥ| sammōhō-mūrcchā| tvaṅnētramūtrāṇāṁ raktatvam|
Adhikarana vr̥ddhamāṁsasya karmāṇi (10) · Śloka 10
māṁsaṁ gaṇḍārbudagranthigaṇḍōrūdaravr̥ddhitāḥ|
kaṇṭhādiṣvadhimāṁsaṁ ca|10|
View original
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः|
कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsaṁ vr̥ddhaṁ gaṇḍādīn rōgān karōti| gaṇḍaśabdēna gaṇḍamālā galagaṇḍaśca gr̥hītau, ādyantalōpāt| itaraśca gaṇḍō gaṇḍamāṁsāḍhyāt| gaṇḍaścārbudaṁ ca granthiśca gaṇḍārbudagranthayaḥ| gaṇḍau ca ūrū cōdaraṁ ca tēṣāṁ vr̥ddhitā| tatō dvandvaḥ| tāḥ karōti| vr̥ddhitā-vr̥ddhitvam| kaṇṭhādiṣvadhikaṁ māṁsaṁ ca kurutē| ādiśabdēna tālujihvādiparigrahaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsasyāha-māṁsamiti| gaṇḍādayō rōgāḥ| gaṇḍō-galagaṇḍādiḥ| gaṇḍayōrūrvōrudarē ca vr̥ddhatā-sthaulyam| kaṇṭhādiṣu-kaṇṭhatālujihvādiṣu| adhimāṁsaṁ-māṁsasyōpari māṁsam|
Adhikarana vr̥ddhamēdasaḥ karmāṇi (10-11) · Śloka 11
tadvanmēdastathā śramam||10||
alpē'pi cēṣṭitē śvāsaṁ sphikstanōdaralambanam|
|11|
View original
तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०||
अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्|
|११|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- mēdō'pi vr̥ddhaṁ gaṇḍādīn kurutē| tathālpē'pi cēṣṭitē śramaṁ kurutē, śvāsaṁ ca| tathā, sphijōḥ stanayōrudarasya ca lambanaṁ kurutē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mēdasa āha-tadvaditi| tadvat-māṁsavat| tathā, alpē'pi cēṣṭitē śramaśvāsau| sphigādīnāṁ lambanam| sphijau-kaṭiprōthau|
Adhikarana vr̥ddhāsthnaḥ karmāṇi (11) · Śloka 11
|
asthyadhyasthyadhidantāṁśca|11|
View original
|
अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthi vr̥ddhamadhyasthyadhihantāṁśca kurutē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthna āha-asthīti| adhyasthi-adhikamasthi| adhidantāḥ-adhikā dantāḥ|
Adhikarana vr̥ddhamajjñaḥ karmāṇi (11-12) · Śloka 12
majjā nētrāṅgagauravam||11||
parvasu sthūlamūlāni kuryātkr̥cchrāṇyarūṁṣi ca|
|12|
View original
मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११||
पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च|
|१२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-majjā vr̥ddhō nētrayōraṅgānāṁ ca gauravaṁ kuryāt| kuruta iti prakr̥tē kuryādityuktaṁ spaṣṭārtham| parvasu-aṅgulyādisandhiṣu, arūṁṣi-piṭikāviśēṣān, kuryāt| kīdr̥śāni ? sthūlamūlāni,-sthūlāni mūlāni yēṣāṁ tāni| tathā, kr̥cchrāṇi-kr̥cchrasādhyāni|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-majjña āha-majjēti| aṅgagauravēṇaivāktē nētragauravē nētragrahaṇamatiśayārtham| parvasu-sandhiṣu| sthūlamūlāni-mūlapradēśē sthūlāni| kr̥cchrāṇi-kaṣṭasādhyāni| arūṁṣi-vraṇān|
Adhikarana vr̥ddhaśukrasya karmāṇi (12) · Śloka 12
|
atistrīkāmatāṁ vr̥ddhaṁ śukraṁ śukrāśmarīmapi||12||
View original
|
अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śukraṁ vr̥ddhamatistrīkāmatāṁ kuryāt, śukrāśmarīṁ ca| apiśabdādbalasnēhādyapi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śukrasyāha-atīti| atistrīkāmatā-punaḥ punaḥ strīsaṅgēcchā| śukrāśmarī-rōgaḥ|
Adhikarana vr̥ddhaśakr̥taḥ karmāṇi (13) · Śloka 13
kukṣāvādhmānamāṭōpaṁ gauravaṁ vēdanāṁ śakr̥t|
|13|
View original
कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्|
|१३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śakr̥t-purīṣaṁ, vr̥ddhaṁ kukṣāvādhmānādīn kuryāt| kuryāditi sambhāvanāyāṁ liṅ| ādhmānaṁ-ānāhaḥ| āṭōpaḥ-antrakūjanādi| [gauravaṁ-gurutvam, vēdanāṁ ca kukṣau|]
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śakr̥ta āha-kukṣāviti| kukṣau-udarē, ādhmānādīni| ādhmānaṁ-vātēnōdarapūraṇam| āṭōpō-guḍaguḍāśabdaḥ| gauravaṁ-durvahatvam| vēdanāṁ-śūlam| śakr̥t-purīṣam|
Adhikarana vr̥ddhamūtrasya karmāṇi (13) · Śloka 13
|
mūtraṁ tu bastinistōdaṁ kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñatām||13||
View original
|
मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūtraṁ vr̥ddhaṁ bastērnistōdaṁ-ativyathāṁ kuryāt| tathā kr̥tē'pi mūtrē'kr̥tasaṁjñatāṁ-akr̥tābhāsatvamiva kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mūtrasyāha-mūtramiti| bastinistōdō-bastidēśē vyathā| kr̥tamapi mūtrōtsargamakr̥tamiva manyatē|
Adhikarana vr̥ddhasvēdasya karmāṇi (14) · Śloka 14
svēdō'tisvēdadaurgandhyakaṇḍūḥ|
|14|
View original
स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः|
|१४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svēdō vr̥ddhō'tisvēdādīn kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-svēdasyāha-svēda iti| atisvēdaḥ-svēdādhikyam| daurgandhyaṁ-durgandhatā| kaṇḍūḥ-kacchūḥ|
Adhikarana ēvaṁ dūṣikādayō malāḥ (14) · Śloka 14
ēvaṁ ca lakṣayēt|
dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||
View original
एवं च लक्षयेत्|
दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁ-anēna prakārēṇa, dūṣikādīnapi malān lakṣayēt-anuminuyāt| dūṣikā-akṣimalaḥ| ādiśabdāt ghrāṇakarṇanāsāmalādīnāṁ grahaṇam| kathaṁ lakṣayēt ? ityāha-bāhulyētyādi| malabāhulyēna tatsthānagauravēṇa ca| ādigrahaṇātkaṇḍūklēdādayō gr̥hyantē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dūṣikādīnāha-ēvaṁ cēti| dūṣikā-nētramalaḥ| ādiśabdāt karṇamalādayaḥ| ēvamiti yathā| svādhikyasvāśayagauravādibhiḥ purīṣādayō vr̥ddhā lakṣyantē| ādiśabdāt svāśayavyathādayaḥ|
Adhikarana kṣīṇānilasya karmāṇi (15) · Śloka 15
vr̥ddhānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyāha - - - - liṅgaṁ kṣīṇē'nilē'ṅgasya sādō'lpaṁ bhāṣitēhitam|
saṁjñāmōhastathā ślēṣmavr̥ddhayuktāmayasambhavaḥ||15||
View original
वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्|
संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anilē kṣīṇē-svapramāṇāpacitē, vakṣyamāṇāni liṅgāni| vāyōstu sarvakṣayē dēha ēva na syāt, kasya talliṅgaṁ syāt| kiṁ punastalliṅgam ? ityāha-aṅgasyētyādi| aṅgasya sādaḥ-kriyāsvasāmarthyam| īhitaṁ-cēṣṭitam, kāyikaṁ karma| bhāṣitaṁ cēhitaṁ ca bhāṣitēhitam,-alpavacanā'lpacēṣṭitatvaṁ ca syāt| tathā, saṁjñāmōhaḥ-saṁvidō'bhāvaḥ| tathā, ślēṣmavr̥ddhau ya uktāḥ-agnisādaprasēkādayaḥ, tēṣāmāmayānāṁ sambhavō bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha kṣayalakṣaṇam| tatra vāyōrāha-liṅgamiti| aṅgasya sādaḥ-śrāntatvamiva| bhāṣitēhitamalpam| bhāṣitaṁ-vācikaṁ karma| īhitaṁ-kāyikam| saṁjñā-buddhiḥ, tasyā mōhōvivēcanākṣamatvam| ślēṣmavr̥ddhayuktamayāḥ-agnisadanādayaḥ|
Adhikarana kṣīṇapittasya karmāṇi (16) · Śloka 16
pittē mandō'nalaḥ śītaṁ prabhāhāniḥ|
|16|
View original
पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः|
|१६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-liṅgaṁ kṣīṇē ityanuvartatē| pittē kṣīṇē liṅgamētat| agnirmandaḥ śītaṁ kāntihāniśca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittasyāha-pitta iti| mandō'nalaḥ-agnimāndyam| śītaṁ-himasparśēnēva duḥkham| prabhāhāniḥ-kāntināśaḥ|
Adhikarana kṣīṇakaphasya karmāṇi (16) · Śloka 16
kaphē bhramaḥ|
ślēṣmāśayānāṁ śūnyatvaṁ hr̥ddravaḥ ślathasandhitā||16||
View original
कफे भ्रमः|
श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphē kṣīṇē bhramō bhavati| tathā, ślēṣmāśayānāṁ śūnyatvaṁ bhavati| ślēṣmāśayāḥ-uraḥśiraḥsandhyādyāḥ| [tathā, hr̥ddrāvādayaḥ syuḥ| hr̥ddravaḥ-hr̥di kampa ityarthaḥ|]
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaphasyāha-kapha iti| bhramaḥ-cakrārūḍhasyēva| ślēṣmāśayānāṁ-uraḥprabhr̥tīnām| śūnyatvaṁ-riktatvam| hr̥ddravaḥ-anukampayēva pīḍā hr̥dayasya| ślathasandhitā-sandhiśaithilyam|
Adhikarana kṣīṇarasasya karmāṇi (17) · Śloka 17
rasē raukṣyaṁ śramaḥ śōṣō glāniḥ śabdāsahiṣṇutā|
|17|
View original
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता|
|१७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasē kṣīṇē raukṣyādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-rasasyāha-rasa iti| raukṣyaṁ-snēhābhāvaḥ| śramaḥ-śrāntatvam| śōṣō-mukhādīnām| glāniḥ-klamaḥ| śabdāsahiṣṇutā-śabdaśravaṇadvēṣaḥ|
Adhikarana kṣīṇaraktasya karmāṇi (17) · Śloka 17
|
raktē'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||
View original
|
रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktē kṣīṇē'mlādyabhilāṣādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-raktasyāha-rakta iti| amlaśītayōrabhilāṣaḥ| śirāṇāṁ śaithilyam| rūkṣatā_śarīrasya|
Adhikarana kṣīṇamāṁsasya karmāṇi (18) · Śloka 18
māṁsē'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivēdanāḥ|
|18|
View original
मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः|
|१८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsē kṣīṇē'kṣaglāniḥ, gallayōḥ sphijōśca śuṣkatvam, sandhīnāṁ vēdanāḥ syuḥ, sphuṭantīva sandhaya ityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsasyāha-māṁsa iti| akṣaglāniḥ-indriyadaurbalyam| gaṇḍayōḥ sphijōśca śuṣkatā| sandhīnāṁ vyathā|
Adhikarana kṣīṇamēdasaḥ karmāṇi (18) · Śloka 18
|
mēdasi kṣīṇē kaṭyāḥ plīhnō vr̥ddhiḥ kr̥śāṅgatā||18||
View original
|
मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mēdasi kṣīṇē kaṭyāḥ svāpaḥ plīhavr̥dhiḥ kr̥śāṅgatvaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mēdasa āha-mēdasīti| kaṭhyāḥ svapanaṁsparśājñatvam| plīhnō vr̥ddhiḥ| itarēṣāmaṅgānāṁ kārśyam|
Adhikarana kṣīṇasyāsthnaḥ karmāṇi (19) · Śloka 19
asthnyasthitōdaḥ śadanaṁ dantakēśanakhādiṣu|
|19|
View original
अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु|
|१९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthni kṣīṇē'sthnāṁ tōdō bhavati| śadanaṁ-śātaḥ, pāta ityarthaḥ| kēṣām ? dantādīnām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthna āha-asthnīti| asthitōdaḥ-asthnāṁ vyathā| dantādīnāṁ śadanaṁ-śātaḥ| ādiśabdādrōmādayaḥ|
Adhikarana kṣīṇamajjñaḥ karmāṇi (19) · Śloka 19
|
asthnāṁ majjani sauṣiryaṁ bhramastimiradarśanam||19||
View original
|
अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-majjani kṣīṇē'sthnāṁ sauṣiryaṁ bhramādiśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-majjña āha-asthnamiti| asthnāṁ sauṣiryaṁ sarandhratvam| bhramaḥ-cakrārūḍhasyēva| timiradarśanaṁ-sarvasyaiva vastunastamōrūpatvēnāvabhāsaḥ|
Adhikarana kṣīṇaśukrasya karmāṇi (20) · Śloka 20
śukrē cirāt prasicyēta śukraṁ śōṇitamēva vā|
tōdō'tyarthaṁ vr̥ṣaṇayōrmēḍhraṁ dhūmāyatīva ca||20||
View original
शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा|
तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śukrē kṣīṇē śukraṁ cirāt prasicyēta, raktaṁ vā| prasicyētēti karmakartari| vr̥ṣaṇayōratiśayēna tōdō-vyathā syāt| mēḍhraṁ-śiśnaṁ, dhūmāyatīva ca| dhūmāyatīti lōhitādērākr̥tigaṇatvāt kvip, akr̥tsārvadhātukētyādinā dīrghaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śukrasyāha-śukra iti| śukraṁ sambhōgē cirāt prasicyēta, śōṇitamēva vā| prasicyēta-sravēt| vr̥ṣaṇayōratyarthaṁ vēdanā| mēḍhraṁ dhūmāyati| lōhitādikyaṣantāt parasmaipadam|
Adhikarana kṣīṇapurīṣasya karmāṇi (21) · Śloka 21
purīṣē vāyurantrāṇi saśabdō vēṣṭayanniva|
kukṣau bhramati yātyūrdhvaṁ hr̥tpārśvē pīḍayan bhr̥śam||21||
View original
पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव|
कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-purīṣē kṣīṇē vāyuḥ kukṣau bhramati| antrāṇi vēṣṭayanniva śabdaṁ janayan yātyūrdhvam| kiṁ kurvan ? hr̥tpārśvē bhr̥śaṁ pīḍayan|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-purīṣasyāha-purīṣa iti| antrāṇi vēṣṭayanniva saśabdō vāyuḥ kukṣau bhramati, kadācit hr̥dayapārśvē pīḍayannūrdhvaṁ yāti|
Adhikarana kṣīṇamūtrasya karmāṇi (22) · Śloka 22
mūtrē'lpaṁ mūtrayētkr̥cchrādvivarṇaṁ sāsramēva vā|
|22|
View original
मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा|
|२२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- mūtrē kṣīṇē'lpaṁ mūtrayēt, kr̥cchrādvivarṇaṁ saraktamēva vā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mūtrasyāha-mūtra iti| alpaṁ mūtraṁ kr̥cchrānmūtrayēt| tacca vivarṇaṁ-raktamiśravarṇābhaṁ, raktamiśramēva vā| ēvakārēṇa raktavarṇābhāsatvaṁ vyāvartyatē| ata ēva vivarṇaśabdēna tallabhyatē|
Adhikarana kṣīṇasvēdasya karmāṇi (22) · Śloka 22
|
svēdē rōmacyutiḥ stabdharōmatā sphuṭanaṁ tvacaḥ||22||
View original
|
स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svēdē kṣīṇē rōmṇāṁ cyutiḥ-śātaḥ, rōmṇāṁ ca stabdhatvam| tvacaḥ-carmaṇaḥ, sphuṭanaṁ-daraṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-svēdasyāha-svēda iti| kēṣāṁcidrōmṇāṁ cyutiḥ, kēṣāṁcit stabdhatā| tvacaḥ sphuṭanaṁ-vidāraṇam|
Adhikarana ghrāṇāmalānāṁ kṣayaliṅgam (23) · Śloka 23
idānīṁ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyēnakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṁ durlakṣyaṁ lakṣayēt kṣayam|
svamalāyanasaṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavaiḥ||23||
View original
इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्|
स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-malānāmatisūkṣmāṇāṁ-susvalpānāṁ dūṣikādīnāṁ, duḥkhēna bōddhuṁ śakyaṁ-durlakṣyam, kṣayaṁ lakṣayēt-jānīyāt| kaiḥ ? malānāṁ sthānāni-malāyanāni, svāni ca tāni malāyanāni ca-svamalāyanāni, tēṣām saṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavāni-svamalāyanasaṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavāni, taiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dūṣikādīnāmāha-malānāmiti| atisūkṣmāṇāṁ-atyalpānām| atisūkṣmatvādēva durlakṣyam| malāyanaṁ-malamārgō nētrādiḥ, tasya saṁśōṣādayaḥ|
Adhikarana dōṣadhātumalānāṁ samāsatō vr̥ddhikṣayanidānam (24-25) · Śloka 25
ēvaṁ vyāsēna dōṣadhātumalānāṁ vr̥ddhikṣayāvabhidhāya samāsatō'bhidhātumidamāha- dōṣādīnāṁ yathāsvaṁ ca vidyāddr̥ddhikṣayau bhiṣak|
kṣayēṇa viparītānāṁ guṇānāṁ vardhanēna ca||24||
vr̥ddhiṁ malānāṁ saṅgācca kṣayaṁ cāti visargataḥ|
|25|
View original
एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्|
क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४||
वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः|
|२५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣadhātumalānāṁ vr̥ddhikṣayau jānīyāt| katham ? yathāsvaṁ dōṣādīnāṁ guṇēbhyō viparītā yē guṇāstēṣāṁ guṇānāṁ kṣayēṇa vardhanēna ca dēhagatēna dōṣādīnāṁ yathākramaṁ vr̥ddhiṁ kṣayaṁ ca vidyāt| yathā,-vāyōrguṇā rūkṣalaghuśītādayaḥ, tēṣāṁ viparītāḥ-snigdhagurūṣṇādayaḥ, tēṣāṁ snigdhādīnāṁ dēhē yadā kṣayō dr̥śyatē tadā vāyōrvr̥ddhiṁ vidyāt| yadā tu tēṣāṁ snigdhādīnāṁ dēhē vr̥ddhirdr̥śyatē tadā vāyōḥ kṣayō jñēyaḥ| ēvaṁ svabudhdyā vikalpya malānāṁ dhātūnāṁ ca vācyam| vr̥ddhiṁ malānāmityādi| na kēvalaṁ malānāṁ pūrvōktēna prakārēṇa vr̥ddhikṣayau jñēyau, yāvadamunā'pi vakṣyamāṇēna lakṣaṇēna tēṣāṁ vr̥ddhikṣayau jñēyau, [iti caśabdēna dyōtayati]| ēvaṁ svabudhdyā vikalpya, malānāṁ saṅgāt-bahiraniḥsaraṇalakṣaṇācca vr̥ddhiṁ vidyāt| tēṣāmēva malānāmativisargāt-atipravartanāt kṣayaṁ vidyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nidānamāha- dōṣādīnāmiti| yathāsvaṁ viparītānāṁ guṇānāṁ kṣayēṇa nidānēna dōṣādīnāṁ vr̥ddhiṁ, vardhanēna kṣayaṁ, jānīyāt| tau ca rūkṣādīnāṁ guṇānāṁ bahutvālpatvābhyāṁ kramādbhavataḥ| tatra kṣayēṇōtpannaṁ vikāraṁ vāyōrvr̥ddhiriti vyavasyēt, vardhanēnōtpannaṁ kṣaya iti| ēvaṁ pittādiṣvapi| tathā, malānāmapyatisaṅgānnidānāddōṣādīnāṁ vr̥ddhiṁ vidyāt, ativisargāt kṣayam| tatrātisaṅgō-yathākālamaśōdhanādvēgavidhāraṇādviṣṭambhakāhāravihāraśīlanācca| ativisargō-atiśōdhanādvēgōdīraṇātsraṁsanāhāravihārasēvanācca|
Adhikarana kṣayavr̥ddhyōḥ pīḍākaratvē tāratamyam (25) · Śloka 25
|
malōcitatvāddēhasya kṣayō vr̥ddhēstu pīḍanaḥ||25||
View original
|
मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvāvapi malānāṁ vr̥ddhikṣayau pīḍākarau dēhasya| tatrāpi ya ēṣāṁ kṣayaḥ sa vr̥ddhitō'pyatiśayēna pīḍākaraḥ, anaucityāt| dēhināṁ hi prāyēṇa malakṣayō'nucitō-anabhyastaḥ, vr̥ddhistūcitaivēti na tathā pīḍāṁ karōti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣayavr̥- pīḍākaratvē tāratmyamāha-malōcitatvāditi| dōṣādīnāṁ vr̥ddhirdēhapīḍanī| kṣayastu tatō'pi dēhapīḍanaḥ| kutaḥ? malōcitatvāt| dēhō hi malasātmyaḥ| sātmyaṁ ca bahnapi nātibādhatē| vakṣyati(?)-"sātmayaṁ hyāśu balaṁ dhattē nātidōṣaṁ ca bahnapi|" iti| malaśabdēna dōṣadhātumalānāṁ grahaṇam| vakṣyati hi (hr̥. sū.a. 19/86) - "viṭślēṣmapittādimalōccayānāṁ vikṣēpasaṁhārakaraḥ sa yasmāt|" iti|
Adhikarana dōṣadūṣyayōrāśrayāśrayibhāvaḥ, āśrayāśrayibhāvasya phalam, apavādaḥ, vr̥ddhikṣayajavikārēṣu laṅghana br̥ṁhaṇam (26-29) · Śloka 29
atha dōṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṁ darśayati - - - - tatrāsthani sthitō vāyuḥ, pittaṁ tu svēdaraktayōḥ|
ślēṣmā śēṣēṣu, tēnaiṣāmāśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ||26||
yadēkasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham|
asthimārutayōrnaivaṁ, prāyō vr̥ddhirhi tarpaṇāt||27||
ślēṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt|
vāyunā'nugatō'smācca vr̥ddhikṣayasamudbhavān||28||
vikārān sādhayēcchīghraṁ kramāllaṅghanabr̥ṁhaṇaiḥ|
|29|
View original
अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः|
श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६||
यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्|
अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७||
श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्|
वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८||
विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः|
|२९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu vātādiṣu madhyē, asthni vāyuḥ sthitaḥ-āśritaḥ| pittaṁ tu svēdaraktayōḥ sthitam| ślēṣmā śēṣēṣu-rasamāṁsamēdōmajjaśukramūtrapurīṣādiṣu sthitaḥ| yataścaivamāśrayāśrayibhāvōdōṣadhātūnāṁ, tēna hētunā, āśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ-parasparaṁ, yadēkasya-āśrayasya vardhanaṁ, tadanyasya-āśrayiṇō'pi vardhanam, yadāśrayasya kṣapaṇaṁ tadāśrayiṇō'pi kṣapaṇam| nanu, ēvamasthnō vātāśrayasya yadvardhanaṁ tadasyāśrayiṇō vātasyāpi vardhanaṁ, yadasya kṣapaṇaṁ tadapi vātasya kṣapaṇaṁ prāpnōtītyata āha-asthītyādi| asthimārutayōrnaivaṁ vardhanakṣapaṇauṣadham, sambhavatītyadhyāhāryam| hi-yasmāt, prāyō-bāhulyēna, yā vr̥ddhiḥ-vardhanaṁ dōṣadhātūnām, sā tarpaṇāt-br̥ṁhaṇādbhavati| prāyōgrahaṇaṁ vāyuparihārārtham| sā ca ślēṣmaṇā'nugatā-anubaddhā| yata ēvaṁ yā vr̥ddhiḥ sā santarpaṇāt, tasmāddhētōrya ēṣāṁ dōṣādīnāṁ kṣayaḥ sa prāyō-bhūyiṣṭham, apatarpaṇāt-laṅghanarūpādbhavati| sa ca saṅkṣayō vāyunā'nugataḥ| ēvaṁ yadasthnō vardhanamauṣadham, tat snigdhamadhurādi br̥ṁhaṇarūpaṁ vātasya kṣapaṇam| yacca vātasya vardhamauṣadham, tat rūkṣatiktādyapatarpaṇaṁ laṅghanarūpamasthnaḥ kṣapaṇam| tadarthamētaduktam-asmāccētyādi| yata ēvaṁ vr̥ddhēḥ santarpaṇarūpatvaṁ kṣayasyāpatarpaṇarūpatvam, atō vr̥ddhikṣayasambhavān vikārān dōṣadhātūnāṁ sambandhinaḥ kramāllaṅghanabr̥ṁhaṇaiḥ sādhayēt-upakramēt| katham ? śīghraṁ cirōtthitā hi tē duścikitsyāḥ syuḥ| vr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayōtthān br̥ṁhaṇairiti kramārthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dūṣyāṇāṁ vr̥ddhikṣayahētvādivijñānārthaṁ dōṣadūṣyayōrāśrayāśrayibhāvamāha-tatrēti| tatra-tēṣu dōṣādiṣu madhyē| śēṣēṣu-rasamāṁsamēdōmajjaśukramūtrapurīṣādiṣu| āśrayāyibhāvasya phalamāha tēnēti| tēna-āśrayāśrayibhāvēna hētunā| ēṣāṁ-dōṣādīnām| āśrayāśrayiṇāṁ ādhārādhēyabhāvēna sthitānām| yadēkasya vardhanakṣapaṇauṣadhaṁ tadēvānyasya| katham? mithaḥ,-parasparam| yadāśrayasya tadāśrayiṇaḥ, yadāśrayiṇastadāśrayasyētyarthaḥ| vardhanaṁ-vr̥ddhi hētuḥ| kṣapaṇaṁ-kṣayahētuḥ| auṣadhaṁ-vaiṣamyanivartakam, sāmyahēturityarthaḥ| apavādamāha-asthimārutayōriti| asthimārutayōrāśrayāśrayibhāvē'pyēvaṁ na jñēyam| yaddhi vāyōrvardhanaṁ rūkṣādi, tadasthnaḥ kṣapaṇam| yadasthnō vardhanaṁ snigdhādi, tadvāyōḥ kṣapaṇam| asthnō vr̥ddhau laṅghanamauṣadham| vāyōrvr̥ddhau br̥ṁhaṇam| asthikṣayē br̥ṁhaṇamauṣadham, vātakṣayē laṅghanamiti| athōpaśayaṁ vivakṣuśchikitsāmāha| cikitsaiva hi prayujyamānā upaśaya ucyatē| vakṣyati hi (hr̥. ni. a. 1/6) -"hētuvyādhivaparyastaviparyastārthakāriṇām| auṣadhānnavihārāṇāmupayōgaṁ sukhāvaham|| vidyādupaśayaṁ vyādhēḥ sa hi sātmyamiti smr̥taḥ|" iti| cikitsā ca dvividhā,-br̥ṁhaṇalaṅghanabhēdāt| tatra br̥ṁhaṇalaṅghanē vibhajati-prāyō vr̥ddhiriti| vr̥ddhijān vikārān laṅghanēna sādhayēt, kṣayajān br̥ṁhaṇēna| kutō'yaṁ vibhāgaḥ? hi-yasmāt, vr̥ddhistarpraṇātbr̥ṁhaṇādbhavati| sā ca ślēṣmaṇā'nugatā,-yatra yatra vr̥ddhistatra tatra ślēṣmā, pittādivr̥ddhāvapi ślēṣmānugamō'stītyarthaḥ| tasmātsarvēṣu vr̥ddhivikārēṣu laṅghanamauṣadham, hētuviparītatvāt ślēṣmānugamēna vyādhiviparītatvācca| tathā, saṅkṣayastadviparyayāt-tarpaṇaviparyayāllaṅghanādbhavati| sa ca vāyunā'nugataḥ,-yatra yatra kṣayastatra tatra vāyuḥ, kaphādikṣayē'pi vāyōranugamō'stītyarthaḥ| tasmātsarvēṣu kṣayavikārēṣu br̥ṁhaṇamauṣadham, hētuviparītatvādvātānugamēna vyādhiviparītatvācca|
Adhikarana apavādaḥ (29) · Śloka 29
nanu, ēvaṁ vātavr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayōtthān br̥ṁhaṇairiti syāt|
ata idamāha - - - - |
vāyōranyatra, tajjāṁstu tairēvōtkramayōjitaiḥ||29||
View original
ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्|
अत इदमाह - - - - |
वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāyuṁ hitvā vr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayōtthān br̥ṁhaṇaiḥ sādhayēt| tajjān-vāyusambhavān vikārān, punastairēva-laṅghanabr̥ṁhaṇairutkramayōjitairupakramēt| yathānirdiṣṭakramādviparītaḥ kramaḥ-utkramaḥ| yathā,-vātavr̥ddhyutthān vikārān br̥ṁhaṇaiḥ tatkṣayōtthāṁśca laṅghanairiti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ētacca sarvaṁ vāyōranyatra| vāyuvr̥ddhau tarpaṇaṁ na hētuḥ, na vā laṅghanamauṣadhamityarthaḥ| tarhi tatra kim? ityata āha-tajjāniti| tajjān-vāyuvr̥ddhikṣayajān| vr̥ddhijān br̥ṁhaṇēna sādhayēt, kṣayajān laṅghanēna, ityutkramayōjanā| vāyuvr̥ddhirlaṅghanāt, kṣayō br̥ṁhaṇādityata ēva jñēyam| prāyōgrahaṇāvdyabhicārō'pi| yathā (saṅgrahē sū. a. 7) -"kaphē laṅghanasādhyē'pi kartari jvaragulmayōḥ| tulyē'pi dēśakālādau laṅghanaṁ na samaṁ matam||" iti|
Adhikarana raktavr̥ddhyutthādīnāṁ raktasrutivirēcanādibhirupakramaḥ, dhātōrvr̥ddhikṣayakaraṇaprakāraḥ (30-33) · Śloka 33
dōṣāṇāṁ viśēṣacikitsēha nōktā, dōṣōpakramaṇīyē vakṣyamāṇatvāt|
rasacikitsā ca "rasō'pi ślēṣmavat" ityuktērnēha punarnirdiṣṭā|
atō raktādīnāṁ cikitsāmāha - - - - viśēṣādraktavr̥ddhyutthān raktasrutivirēcanaiḥ|
māṁsavr̥ddhibhavān rōgān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30||
sthaulyakārśyōpacārēṇa mēdōjānasthisaṅkṣayāt|
jātān kṣīraghr̥taistiktasaṁyutarbastibhistathā||31||
viḍvr̥ddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayōdbhavān|
mēṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32||
mūtravr̥ddhikṣayōtthāṁśca mēhakr̥cchracikitsayā|
vyāyāmābhyañjanasvēdamadyaiḥ svēdakṣayōdbhavān||33||
View original
दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्|
रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा|
अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः|
मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०||
स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्|
जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१||
विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्|
मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२||
मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया|
व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vr̥ddhikṣayōpakramē ēvaṁ sthitē'pi viśēṣēṇa raktavr̥ddhyutthān raktasrutivirēcanairupakramēta| māṁsavr̥ddhijān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ| mēdōvr̥ddhikṣayābhyāṁ jātān-mēdōjāniti madhyamapadalōpō'tra draṣṭavyaḥ| mēdōvr̥ddhijān vikārān sthaulyōpacārēṇa dvividhōpakramaṇīyōktyā sthaulyacikitsayā, mēdaḥkṣayajān kārśyōpacārēṇōpācarēt| asthikṣayajān kṣīraghr̥taistiktasaṁyutaiḥ, bastibhistathā-tathārūpaistiktasaṁyutairityarthaḥ| nanu, yāni vātakr̥nti dravyāṇi tānyasthikṣayōdbhavavikārāṇāṁ vr̥ddhikaraṇānīti taddravyōpayōgō'tra na yuktaḥ, tiktasya vātakr̥tatvāt| atrōcyatē| yaddravyaṁ snigdhaṁ śōṣaṇaṁ kharatvamutpādayati tadasthnō vardhanaṁ yuktam, kharasvabhāvatvādasthnām| na caivaṁvidhamēkaṁ dravyamasti, yat snigdhaṁ śōṣaṇaṁ ca| tasmāt kṣīraghr̥taistiktasaṁyutairbastibhiśca tiktasaṁyutaiścētyupadiṣṭam| kṣīraghr̥tasya tiktayuktasya kharasvabhāvatvāt| viḍvr̥ddhijān-purīṣavr̥ddhijān, atīsāracikitsayā sādhayēt| viṭkṣayōdbhavān mēṣājamadhyādibhiḥ sādhayēt| mēṣa-urabhraḥ, ajaḥ-cchāgaḥ, tayōrmadhyaṁ-antarādhiḥ| kulmāṣaḥ-ardhasvinnō māṣādirhiṅgughr̥tādisaṁskr̥taḥ| māṣadvayaṁ-māṣō rājamāṣaśca| ādiśabdēna kākāṇḍōlātmaguptādīnāṁ grahaṇam| mūtravr̥ddhyutthān mēhacikitsayā, mūtrakṣayōtthān mūtrakr̥cchracikitsayā, svēdakṣayajān vyādhīn vyāyāmādibhiḥ sādhayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha kēṣāṁcidviśēṣaḥ| tatra raktavr̥ddhijānāhaviśēṣāditi| raktasrutiḥ-śirāvyadhādiḥ| māṁsavr̥ddhijānāha-māṁsavr̥ddhibhavāniti| mēdōjānāha-sthaulyēti| mēdōvr̥ddhijān sthaulyōpacārēṇa-dvividhōpakramaṇīyādhyāyōktēna| mēdaḥkṣayanān kārśyōpacārēṇa| asthikṣayajānāha-asthisaṅkṣayāditi| tathēti tiktasaṁyutaiḥ| tathā ca khāraṇādiḥ-"pañcakarmāṇi sarpīṣi satiktā bastayastathā| payaḥ" iti| na caivaṁ tiktasaṁyutairiti bastīnāmēva viśēṣaṇaṁ vaktuṁ yuktam, "bastayaḥ kṣīrasarpīṣi tiktakōpahitāścha yē|" iti carakavacanāt (sū. a. 28/24)| viḍvr̥ddhijānāha-viḍvr̥ddhijāniti| atīsārakriyayā atīsāracikitsitēna| viṭkṣayajānāha-viṭkṣayōdbhavāniti| mēṣājayōrmadhyaṁ-antarādhiḥ| māṣadvayaṁ-māṣō rājamāṣaścha| ādiśabdānmatsyamāṁsādayaḥ| mūtravr̥ddhikṣayajānāha-mūtrēti| mūtravr̥ddhijān pramēhacikitsayā| mūtrakṣayajān kr̥cchracikitsayā| svēdakṣayajānāha-vyāyāmēti|
Adhikarana dhātujānāmupakramāntaram (34-35) · Śloka 35
svasthānasthasya kāyagnēraṁśā dhātuṣu saṁśritāḥ|
tēṣāṁ sādātidīptibhyāṁ dhātuvr̥ddhikṣayōdbhavaḥ||34||
pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryāddr̥ddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham|
|35|
View original
स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः|
तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्|
|३५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svasthānaṁ kāyāgnēḥ-pakvāmāśayayōrmadhyam| yathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 12|10) - "pittaṁ pañcātmakaṁ tatra pakvāmāśayamadhyagam|" ityādi yāvat "pācakaṁ nāma tat smr̥tam|" iti| tatra pakvāmāśayamadhyē tiṣṭhatīti svasthānasthaḥ, tasyaivaṁvidhasya kāyāgnēḥ-jāṭharānalasya, aṁśāḥ-bhāgāḥ, dhātuṣu-rasādiṣu saṁśritāḥ| tēṣāṁ-agnyaṁśānām, sādēna-māndyēna, dhātūnāṁ vr̥ddhyudbhavaḥ| tathā tēṣāmaṁśānāmatidīptyā-atitaikṣṇyāt, dhātukṣayōdbhavaḥ| pūrvō-rasākhyō, dhāturvr̥ddhō bhūtvā paraṁ-raktākhyaṁ, dhātuṁ vr̥ddhaṁ kuryāt| pūrvaśca kṣīṇō dhātuḥ paraṁ dhātuṁ tadvidhaṁ-kṣīṇamēva kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dhātujānāmupakramāntaramāha-svasthānasthasyēti| svasthānasthatya-grahaṇīsthasya| kāyāgnēḥ-annapaktuḥ| aṁśāḥ-kṣudrāṇi rūpāntarāṇi| dhātuṣu-dhātvāśayēṣu, sarvadhātvagnaya ityarthaḥ| tēṣāṁ sādēna-māndyēna dhātuvr̥ddhayudbhavaḥ, atidīptyā dhātukṣayaścha| dhātuvr̥ddhau māndyōpakramaḥ, dhātukṣayē taikṣṇyōpakramaḥ kārya ityarthaḥ| tathā, pūrvō dhāturvr̥ddhaḥ paraṁ vr̥ddhaṁ kuryāt, kṣīṇaḥ kṣīṇam| paradhātōrvr̥ddhau pūrvasya kṣayaḥ kāryaḥ, kṣayē vruddhirityarthaḥ| ityupaśayaprakaraṇam|
Adhikarana vr̥ddhikṣayavikārasaṁprāptiḥ, malāyanāni (35-36) · Śloka 36
|
dōṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhayē malān||35||
adhō dvē, sapta śirasi, khāni svēdavahāni ca|
malā malāyanāni syuryathāsvaṁ tēṣvatō gadāḥ||36||
View original
|
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५||
अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च|
मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dōṣā duṣṭā rasaiḥ-madhurādibhirmithyāyōgātiyōgasēvitaiḥ kupitāḥ, dhātūn dūṣayanti| ubhayē-dōṣā dhātavaśca, malān dūṣayanti| malā malāyanāni dūṣayantīti sambandhaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 7|42) - "malāyanāni bādhyantē duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ|" iti| kāni malāyanāni ? ityāha-adhō dvē ityādi| adhō dvē-gudamēḍhrākhyē, sapta śirasi khāni-dvē akṣiṇī dvau karṇau dvau nāsāpuṭāvāsyaṁ cēti, tathā svēdavahāni-rōmakūpākhyāni chidrāṇi sarvaśarīragatāni, malāyanāni syuḥ| atō-dūṣaṇātkāraṇāt, tēṣu-malāyanēṣu duṣṭēṣu, yathāsvaṁ gadāḥ-rōgāḥ syuḥ| yō yasya svō- yathāsvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vr̥ddhikṣayavikārasamprāptimāha-dōṣā duṣṭā iti| rasaiḥ-madhurādibhiḥ, duṣṭā dōṣāḥ-vātādayō,dhātūn-rasādīn, dūṣayanti| rasagrahaṇaṁ vīryādīnāmupalakṣaṇam| ubhayē-dōṣā dhātavaścha, malān-purīṣādīn, dūṣayanti| tē malā malāyanāni-srōtāṁsi, dūṣayanti| kāni punastāni? adhō dvē-guhyaṁ gudaścha| sapta śirasi-karṇau nētrē nāsikē mukhaṁ ca| svēdavahāni khāni-rōmakūpāḥ, tēṣāmasaṅkhyatvātsaṅkhyānuktiḥ| atō-duṣṭēranantaram, tēṣu-duṣṭēṣu dōṣadhātumalamalāyanēṣu, gadāḥ syuḥ| katham? yathāsvam,- svasthānānatikramēṇa| sthānavibhāga uktaḥ saṅgrahē (sū.a. 19)-"vakṣyantē vātajāstatra nidānē vātarōgikē| pittaṁ tvaci sthitaṁ kuryādvisphōṭakamasūrikāḥ|| raktē visarpaṁ dāhaṁ ca māṁsē māṁsapākakōthanam| sadāhān mēdasi granthīn svēdātyudvamanaṁ tr̥ṣam|| asthni dāhaṁ bhr̥śaṁ mañjñi hāridranakhanētratām| pūti pītāvabhāsaṁ ca śukraṁ śukrasamāśritam|| śirāgataṁ krōdhanatāṁ pralāpaṁ srāyugaṁ tr̥ṣam| kōṣṭhagaṁ madatr̥ṭdāhān vyāpinō'nyāṁścha yakṣmaṇaḥ| ślēṣmā tvaci sthitaḥ kuryātstambhaṁśvētāvabhāsatām| pāṇḍvāmayaṁ śōṇitagō māṁsasaṁsthō'rbudāpacī|| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṁ cātigauravam| mēdōgaḥ sthūlatāṁ mēhamasthnāṁ stabdhatvamasthigaḥ|| majjagaḥ śuklanētratvaṁ śukrasthaḥ śukrasañcayam| vibandhaṁ gauravaṁ cāti śirāsthaḥ stabdhagātratām|| srāyugaḥ sandhiśūnyatvaṁ kōṣṭhagō jaṭharōnnatim| arōcakāvipākau ca tāṁstāṁścha kaphajān gadān|| viṇmūtrayōḥ sāśrayayōstatra tatrōpadēkṣyatē| upatāpōpaghātau ca svāśrayēndriyagairmalaiḥ||" iti|
Adhikarana ōjasaḥ prādhānyam (37-39) · Śloka 39
dōṣadhātumalānāṁ samaviṣamāvasthā gaditā|
ōjasastu nirūpayannāha - - - - ōjastu tējō dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smr̥tam|
hr̥dayasthamapi vyāpi dēhasthitinibandhanam||37||
snigdhaṁ sōmātmakaṁ śuddhamīṣallōhitapītakam|
yannāśē niyataṁ nāśō yasmiṁstiṣṭhati tiṣṭhati||38||
niṣpadyantē yatō bhāvā vividhā dēhasaṁśrayāḥ|
|39|
View original
दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता|
ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्|
हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७||
स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्|
यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८||
निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः|
|३९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasādīnāṁ dhātūnāṁ śukrāntānāṁ yatparaṁ-utkr̥ṣṭaṁ, tējastadōjaḥ smr̥tam, [na tu śukrasyaiva malaḥ|] tathā,hr̥dayasthamapi vyāpi| sakalaśarīravyāpinastasya ṣaḍbindukasya viśēṣēṇa hr̥dayaṁ sthānam| tathā, dēhasya sthitirdēhasthitistasyā nibandhanaṁ-jīvitādhiṣṭhānamityarthaḥ| anyē tvāhuḥ, paraśabdēnaitat dyōtayati,-anyadapyōjō'sti na taddhātūnāṁ śukrāntānāṁ tējaḥ, ślēṣmākhyamiti| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū. a. 19) - "tējō yatsarvadhātūnāmōjastat paramucyatē| mr̥du sōmātmakaṁ śuddhaṁ raktamīṣatsapītakam||" ityādi| yannāśē-yasyaujasō'bhāvē, niyataṁ-niścitaṁ, prāṇinō nāśaḥ-abhāvaḥ| yasminnōjasi tiṣṭhati-vidyamānē, tiṣṭhati-prāṇiti, dēhīti śēṣaḥ| yatō-yasmāt, bhāvāḥ-padārthāḥ, niṣpadyantē-jāyantē| kimbhūtāḥ ? vividhāḥ-anēkaprakārāḥ| tathā, dēhaḥ saṁśrayō yēṣāṁ tē dēhasaṁśrayāḥ| lakṣaṇamōjasō muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 17|74) - "hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ snigdhamīṣatsapītakam| ōjaḥ śarīrē saṅkhyātaṁ tannāśē nā vinaśyati||" ityādi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-athaujōvijñānam, tasyāpi malatvāt| vakṣyati hi (hr̥. śā. a. 3/63) -"kaphaḥ pittaṁ malāḥ khēṣu prasvēdō nakharōma ca| snēhō'kṣitvagviśāmōjō dhātūnāṁ kramaśō malāḥ||" iti| yattuktaṁ saṅgrahē (śā. a. 6) -"śukrasya sāra ōjaḥ| atyantaṣuddhatayā cāsmin malatvābhāvaḥ| anyē punarata ēva tasya nēcchanti pākam|" iti| tannaraśarīracaraśukraviṣayam| yattu sambhōgādaṅganāgarbhāśayagatamārtavēnaikatra lōlībhūtaṁ jīvādhiṣṭhitaṁ śukraṁ, tasya pākādrasādivanmalasārau staḥ| tatra mala ōjaḥ, sārō garbhaḥ| vakṣyati hi (hr̥. śā. a. 3/63) -"rasādraktaṁ tatō māṁsaṁ māṁsānmēdastatō'sthi ca| asthnō majjā tataḥ śukraṁ śukrādgarbhaḥ prajāyatē||" iti| malatvaṁ ca garbhāpēkṣayā, rasādyapēkṣayā tu sāaatvamēvēti| ata ēvāha carakaḥ (sū. a. 30/9, saṅgrahē ca sū. a. 19) -"yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṁvartamānaṁ hr̥dayaṁ samāviśati yatpurā|| yaccharīrarasasnēhaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ|" iti| na caivamōjōnēkatvaṁ vācyam| yadēva hi śukramalarūpamōjaḥ, tadēva garbhahr̥dayamanupraviṣṭamaṣṭabindupramāṇamārtavānuviddhatvādīṣadraktapītaṁ jīvānuviddhaṁ jīvaśōṇitamucyatē| uktaṁ ca tantrāntarē-"prāṇāśrayasyaujasō'ṣṭau bindavō hr̥dayāśritāḥ|" iti| tathā carakō'pi (sū. a. 17/74) -"hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ raktamīṣatsapītakam| ōjaḥ śarīrē vyākhyātaṁ tannāśānmriyatē naraḥ||" iti| tadēvāhārarasēna samānaguṇatvādāpyāyitamardhāñjaliparimāṇaṁ sarvadēhavyāpi rasātmakamucyatē| yadvakṣyati (hr̥. śā. a. 3/18) -"daśamūlaśirā hr̥tsthāstāḥ sarvaṁ sarvatō vapuḥ| rasātmakaṁ vahantyōjastannibaddhaṁ hi cēṣṭitam||' iti| khāraṇādirapyāha-"rasadhātōḥ paraṁ dhāma pacyamānātprasīdati| saumyasvabhāvaṁ raktāgrē yattadōjaḥ prakīrtitam||" iti| tadēva sarvān dhātūnanupraviṣṭaṁ tēṣāṁ prabhāvātiśayamādadhānaṁ tattēja ucyatē| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 15/23) -"rasādīnāṁ śukrāntānāṁ dhātūnāṁ yatparaṁtējaḥ tadōjastadbalamityucyatē|" iti| tadēva punaḥ pākāccāmīkaramivāpētōpādhimalamatyantaṁ śukrasāra ucyatē| tasmācchukramalarūpaṁ mūlabhūtamēvāja iti sthitam| yattūktaṁ carakēṇā (sū. a. 17/115) -"prākr̥tastu balaṁ ślēṣmā vikr̥tō mala ucyatē| sa caivōjaḥ smr̥taḥ kāyē" iti| tadōjō hētutvāt ślēṣmaṇa ōjastvam, āyurghr̥tamitivat| ētēnaitadupapannam, "dhātūnāṁ tējasi rasē tathā jīvitaśōṇitē| ślēṣmaṇi prākr̥tē vaidyairōjaḥśabdaḥ prakīrtitaḥ||" iti| ōjasō malatvē'pi pr̥thakvathanaṁ prādhānyakhyāpanārtham| prādhānyē hētumāha-ōjastviti| ōjaḥ punaḥ paraṁ-pradhānaṁ smr̥tam| taddhi śukrāntānāṁ dhātūnāṁ paraṁ tējaḥ| śukrāntānāṁ grahaṇaṁ sarvadhātuprāptyartham| tathā, hr̥dayastham| na kēvalaṁ tatsthaṁ vyāpyapi| dēhasthitinibandhana,- dēhasya sthitayō-nānāvasthāḥ, tāsāṁ nibandhanaṁ-kāraṇam| kāraṇatvamēva vivr̥ṇōti-yannāśa iti|
Adhikarana ōjaḥkṣayalakṣaṇaṁ cikitsā (39-41) · Śloka 41
|
ōjaḥ kṣīyēta kōpakṣuddhyānaśōkaśramādibhiḥ||39||
bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitēndriyaḥ|
duḥcchāyō durmanā rūkṣō bhavētkṣāmaśca tatkṣayē||40||
jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam|
|41|
View original
|
ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः|
दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०||
जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्|
|४१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ōjaḥ kōpādibhiḥ kṣīyēta| tatkṣayē-tasyaujasaḥ kṣayē, bibhēti durbala ityādilakṣaṇam| jīvanīyauṣadhādyāstatra bhēṣajam| jīvanīyauṣadhāni-jīvantyādīni daśa jīvanasaṁjñāni (hr̥. sū. a. 15|8) tathā'nyāni yāni madhurāṇi kṣīrādīni dravyāṇi| kṣīrasya jīvanīyatvēnaiva grahaṇē siddhē pr̥thakpāṭhō'tiśayārthaḥ, atiśayēnātra kṣīramauṣadhamiti| rasō-māṁsarasaḥ| ādi (dya)-grahaṇēna kākāṇḍōlātmaguptāghr̥tādiparigrahaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣayahētūnāha-ōjaḥ kṣīyētēti| kṣut-bubhukṣā| dhyānaṁ-cintā| ādiśabdāt-bhramōntrāsakaṭurūkṣabhōjanādayaḥ| ōjaḥkṣayaṁ lakṣayati-bibhētīti| bibhēti-trasyati| durbalō-hīnabalō bhavati| abhīkṣṇaṁ-punaḥpunarakasmāt| dhyāyati-cintayati| vyathitēndriyaḥ-hr̥dayādisthānēṣu vyāthāvān| duḥcchāyō-malinakāntiḥ| durmanāḥ-gatōtsāhaḥ| rūkṣō-nisnēhāṅgaḥ| kṣāmaḥ-kr̥śāṅgaḥ| kṣayauṣadhabhaṅgyā vr̥ddhihētūnāha-jīvanīyēti| jīvanīyāḥ-jīvantyādayaḥ| rasō-māṁsarasaḥ| ādi(dya) śabdēna śarkarādayaḥ|
Adhikarana ōjōvr̥ddhilakṣaṇam (41) · Śloka 41
|
ōjōvr̥ddhau hi dēhasya tuṣṭipuṣṭibalōdayaḥ||41||
View original
|
ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ōjōvivr̥ddhau satyāṁ dēhasya tuṣṭiḥ-praharṣaḥ, puṣṭiḥ-vr̥ddhiḥ, balaṁ-sāmarthyam, ēṣāmudayaḥ-samyagvr̥ddhirbhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ōjōvr̥ddhiṁ lakṣayati-ōjōvr̥ddhāviti| tuṣṭiḥ santōṣaḥ| puṣṭiḥ-sthaulyam| balōdayaḥ-śaktyutkarṣaḥ| ōjōvr̥ddhēstuṣṭyādihētutvānna vātādivr̥ddhikārakāritvam| vrūddhamapi yadā tvōjō vyāpadyatē svasthānādvisraṁsatē vā, tadā vātādivadvikārakāritvam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 15/30) -"trayō dōṣā balasyōktā vyāpadvisraṁsanakṣayāḥ|" iti| balaṁ-ōjaḥ|
Adhikarana saṁkṣēpēṇa vr̥ddhikṣayabhēṣajakathanam (42) · Śloka 42
idānīṁ saṅkṣēpēṇa vr̥ddhikṣayabhēṣajaṁ kathayannāha - - - - yadannaṁ dvēṣṭi yadapi prārthayētāvirōdhi tu|
tattattyajan samaśnaṁśca tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt||42||
View original
इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु|
तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadannaṁ puruṣō dvēṣṭi-nābhinandati, yadapyannaṁ prārthayēta, tattadannaṁ dviṣṭaṁ tyajan-pariharan, iṣṭamannaṁ samaśnan-bhakṣayan, dōṣāṇāṁ sambandhinau vr̥ddhikṣayau tau tau-yau yasya dōṣasyātmīyau vr̥ddhikṣayau, tau tau jayēt| nanu, kimaviśēṣēṇaitat prārthitamaśnan dōṣakṣayaṁ jayēt ? nētyāha-avirōdhi tu| turavadhāraṇē| avirōdhyēva| tattathāvidhamannamaśnan dōṣāṇāṁ kṣayaṁ jayēt, na tu virōdhyannamaśnan|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vr̥ddhikṣayau jñātvā yadanuṣṭhēyaṁ tatsaṅkṣēpēṇāha-yadannamiti| yadyadanna dvēṣṭi tattattyajan tathā yadyatprārthayēta tattatsamaśnan tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt| kiṁ tatsarvam ? nētyāha-avirōdhi tviti| yatprārthayēt taccēdavirōdhi-apathyaṁ na bhavati, tatsamaśnīyādityarthaḥ| tacchabdē'pi vīpsākaraṇāt yacchabdē'pi vīpsā jñēyā|
Adhikarana yathārucyupacārasya nānucitatvam, vātādīnāṁ viparītasamānayō rucikaratvam (43) · Śloka 43
nanu, dvēṣyānnatyāgēnēṣṭānnabhakṣaṇēna |
ca ] kutō hētōrdōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣayau jayēt ? ityāha - - - - kurvatē hi ruciṁ dōṣā viparītasamānayōḥ|
vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayantyabudhāstu na||43||
View original
ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन |
च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः|
वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hi-yasmāt, dōṣāḥ-vātādayō, viparītasamānayōḥ ruciṁ kurvanti| kimbhūtāḥ santaḥ ? vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca, yathākramam| vr̥ddhāḥ-pramāṇādhikāḥ santaḥ, svaguṇēbhyō yadviparītaguṇamannaṁ tēṣāṁ kṣapaṇahētuḥ, tadviṣayāṁ ruciṁ-prītimutpādayanti| bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna| kṣīṇāḥ-svapramāṇāpacitāḥ santō, yatsvasamānaguṇamāhārajātaṁ tēṣāṁ vardhanahētuḥ, tadviṣayāṁ prītimutpādayanti| yathā,-vātō vr̥ddhaḥ snigdhāmlamadhuramannamabhilaṣati|pittaṁ vr̥ddhaṁ śītamadhurarukṣatiktakaśāyamannabhilaṣati| ślēṣmā vr̥ddhō rūkṣōṣṇakaṭutiktakaṣāyamannamabhilaṣati| vātaḥ kṣīṇō rūkṣakaṣāyādyannamabhilaṣati| pittaṁ kṣīṇamamlalavaṇakaṭukamannamabhilaṣati| ślēṣmā kṣīṇaḥ snigdhamadhurāmlalavaṇamannamabhilaṣati| bhūyiṣṭhamityanēna prāyikatvamasyā vyavasthāyā darśayati| tēna dōṣagativaicitryādanyathā'pi kvacidbhavati| yathā,-kasyacinnarasya vātō'pi kṣīṇaḥ snigdhamadhurādyannamabhilaṣati, pittamapi vr̥ddhamamlalavaṇādyannamabhilaṣati, ślēṣmā'pi vr̥ddhō madhurāmlādyannamabhilaṣatīti vyabhicārāt| ata ēvābudhāḥ-apaṇḍitāḥ, na lakṣayanti-na vidanti, yathā-kimaya dōṣaḥ kṣīṇa uta vr̥ddha iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-na ca yathārucyupacārasyānucitatvamāśaṅkanīyamityāha-kurvatē hīti| hi-yasmāt, vr̥ddhā dōṣāḥ viparītē ruciṁ kurvatē, kṣīṇāḥ samānē| cakārāddr̥ddhā dōṣāḥ samānē dvēṣaṁ kurvatē, kṣīṇāstu viparītē, ityapi jñēyam| ayamarthaḥ,-yadā vāyōrvr̥ddhistadā tadviparītānāṁ snigdhādiguṇānāṁ rucistatsamānānāṁ rūkṣādiguṇānāṁ dvēṣa utpadyatē, ata iṣṭasēvanāddviṣṭatyāgādvāyōrvr̥ddhiṁ jayēt| yadā tu vāyōḥ kṣayastadā tatsamānānāṁ rūkṣādiguṇānāṁ rucistadviparītānāṁ snigdhādiguṇānāṁ dvēṣa utpadyatē, ata iṣṭasēvanāddviṣṭatyāgādvāyōḥ kṣayaṁ jayēt| ēvaṁ pittādiṣvapi| dōṣaśabdō dōṣadhātumalānāmupalakṣaṇam| bhūyiṣṭhaṁ-prāyēṇa, kadācidanyathā'pi rucidvēṣau bhavataḥ| yathā vakṣyati (hr̥. ni. a. 16/30) sāmē vāyau-"kaṭurūkṣābhilāṣēṇa tadvidhōpaśayēna ca|" iti| ēvaṁ satyapyētādr̥śīṁ sthitimabudhā na lakṣayanti| ētēna buddhimatā bhiṣajā parīkṣyāyamupacāraḥ kāryaḥ| mandabuddhīnāṁ tu yathōpadēśamityuktaṁ bhavati| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 15) -"yathōktanusaraṇamēva tu śrēyō mandabuddhēḥ|" iti|
Adhikarana uktayō rucidvēṣayōrupapattiḥ (44) · Śloka 44
na cānēnaiva lakṣaṇēna vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ|
kiṁ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṁ yathāsvaṁ ca dōṣā vr̥ddhā vitanvatē|
rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṁ karma kurvatē||44||
View original
न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः|
किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते|
रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathābalaṁ-balānatikramēṇa, yathāsvaṁ ca-yadyadātmīyaṁ yathā, rūpāṇi-guṇakarmalakṣaṇāni, dōṣā vr̥ddhā vitanvatē-vistārayanti| kṣīṇāśca balānatikramēṇa yathāsvaṁ rūpāṇi jahati-tyajanti| yathā,-vāyurvr̥ddhō raukṣyaśaityapāruṣyasraṁsavyāsādīni vistārayati| kṣīṇastu vāyuḥ pūrvōktāni raukṣyādīni jahāti, ata ēva na vyañjayati| atha samā dōṣāḥ kiṁ vidadhati ? ityāha-samā ityādi| yadā na vr̥ddhā na ca kṣīṇāḥ-samā dōṣāḥ,-svapramāṇasthāḥ, tadā svaṁ karma-utsāhōcchvāsādikaṁ yathōktaṁ kurvatē| tallakṣaṇattē lakṣaṇīyāḥ| tadēvaṁ vr̥ddhakṣīṇasamā dōṣā vēdyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-uktayō rucidvēṣayōrupapattimāha-yathābalamiti| vr̥ddhā dōṣā rūpāṇi-raukṣyādīni, vitanvatē-viśēṣēṇa prakaṭayanti| tānyēva kṣīṇā jahati-nyūnāni darśayantītyarthaḥ| yathābalaṁ-vr̥ddhā adhikāni, vr̥ddhatarā adhikatarāṇi, vr̥ddhatamā adhikatamānītyarthaḥ| ēvaṁ kṣīṇēṣvapi| yathāsvaṁ-vāyū rākṣyādīni, pittamauṣṇyādīni, ślēṣmā snēhādīnītyarthaḥ| ētaduktaṁ bhavati,- śarīrē yō yō guṇō'dhikō bhavati tasya tasya dvēṣa utpadyatē, yō yō hīnastasya tasya ruciḥ| vāyō vr̥ddhē rūkṣādayaḥ śarīrē adhikā bhavanti, tatastēṣāṁ dvēṣa utpadyatē, kṣīṇē'ta ēva hīnāḥ, atastēṣāṁ ruciḥ| ēvaṁ pittādiṣvapi| samēṣu punardōṣēṣvapūrvau rucidvēṣau nōtpadyētē ityāha-samāḥ svamiti| svaśabdēna jātivayōdēśakālānurūpaṁ śārīraṁ karmōcyatē, na dōṣakarma| tasya yathāsvamityanēnaiva labdhatvāt| tasmājjātyādivaśādyasya yathā rucidvēṣau tasya tathaivānuvartayanti samā dōṣāḥ, nānyathā kurvantītyarthaḥ|
Adhikarana dōṣavaiṣamyānutpādanē yatnaḥ (11) · Śloka 11
kṣīṇā dōṣāḥ kṣīṇatvādēvākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṁ nōtpādayantyēva, iti vicintyālpamatayō vaidyāḥ kṣīṇadōṣavardhanārthaṁ kadācidanādaraṁ kuryurityāha - - - - ya ēva dēhasya samā vivr̥ddhyai ta ēva dōṣā viṣamā vadhāya|
yasmādatastē hitacaryayaiva kṣayādvivr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ||45||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय|
यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ya ēva dōṣāḥ samāḥ santō dēhasya vivr̥ddhyai-vardhanāya bhavanti, ta ēva dōṣā viṣamāḥ-svapramāṇādadhikā hīnā vā santō, vadhāya-dēhavighātāya syuḥ| yasmādēvaṁ tatastē dōṣā hitacaryayaiva kṣayāt-hīnatvādrakṣaṇīyāḥ| kuta iva ? vivr̥dhēriva| yathā vivr̥ddhēḥ-viśēṣēṇa vardhanāttē rakṣyantē, tathā kṣayādapi rakṣaṇīyā iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñānīyādhyāya ēkādaśaḥ samāptaḥ|| 11||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dōṣavaiṣamyānutpādanē yatnaṁ vidhattē-ya ēva dēhasyēti| hitacaryayā-pathyābhyāmāhāravihārābhyām, caratērgatibhakṣaṇārthatvāt| ēvaśabdēna hitacaryāyā ayōgaḥ, ahitacaryāyāścha yōgō vyavacchidyatē| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| dōṣādīnāṁ prakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 11||