Adhikarana ਅਧ੍ਯਾਯੋਪਕ੍ਰਮਃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਰਸਭੇਦੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ "ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦੁਪਯੋਜ੍ਯਾਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਈਦਕ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਸ੍ਤੇ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯੋਯਮੁਚ੍ਯਤੇ-
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
੦
Adhikarana ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ (੨) · Śloka ੨
ਰਸਭੇਦੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ "ਦੋਸਭੇਸਜਵਸ਼ਾਦੁਪਯੋਜ੍ਯਾਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਈਦਕ੍ਸ੍ਵਰੂਪਾਸ੍ਤੇ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯੋਯਮੁਚ੍ਯਤੇ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते| यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸਾ ਆਦਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ-ਦੋਸਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਪ੍ਰਾਕਤੇਨ ਵੈਕਤੇਨ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾ ੯ ਵਗਮਃ, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਯਃ, ਤਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਾਤਵੋ ਮਲਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂ ੧੦ ਪਾਵਗਮੇਨ ਚ ਤ ਏਵ ਦੋਸਾਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਧਾਤੂਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ ਚ ਦੋਸਾਧਾਰਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਹੇਤੁਸ੍ਕਨ੍ਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਕਨ੍ਧਮਾਰਭਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਤ੍ਵਾਲ੍ਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਵੈਸਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਸਾਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਦੌ ਸਾਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮ੍|
Adhikarana ਦੇਹਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਦੋਸਾਦਯਃ (੧) · Śloka ੧
ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾ ਮੂਲਂ ਸਦਾ ਦੇਹਸ੍ਯ--| |੧|
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--| |१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਧਾਤਵੋ-ਰਸਾਦਯਃ, ਮਲਾਃ-ਮੂਤ੍ਰਾਦਯਃ, ਤੇ ਦੇਹਸ੍ਯ ਮੂਲਮਿਵ ਮੂਲਮ੍| ਯਥਾ,-ਵਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍, ਤਦਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ,-ਦੇਹਸ੍ਯ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਸਾਮ੍ਯਫਲਮਾਹ-ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾ ਇਤਿ| ਦੋਸਾ-ਵਾਤਾਦਯਃ| ਧਾਤਵੋ-ਰਸਾਦਯਃ| ਮਲਾਃ-ਪੁਰੀਸਾਦਯਃ| ਮੂਲਂ-ਕਾਰਣਮ੍| ਸਦਾ-ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਜਨ੍ਮਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸੁ| ਸਮਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਰਣਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ|
Adhikarana ਵਾਯੋਃ ਸਾਮ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਸ਼੍ਚ੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਾਮ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧-੩) · Śloka ੩
ਤਂ ਚਲਃ| ਉਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਸ਼੍ਵਾਸਚੇਸ੍ਟਾਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੈਃ||੧|| ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤ੍ਯਾ ਚ ਧਾਤੂਨਾਮਕ੍ਸਾਣਾਂ ਪਾਟਵੇਨ ਚ| ਅਨੁਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਵਿਕਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਤ੍ਯੂਸ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ||੨|| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਰੁਚਿਪ੍ਰਭਾਮੇਧਾਧੀਸ਼ੌਰ੍ਯਤਨੁਮਾਰ੍ਦਵੈਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਕ੍ਸਮਾਦਿਭਿਃ||੩||
तं चलः| उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१|| सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च| अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२|| क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः| श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਂ ਚ-ਦੇਹਂ, ਚਲੋ-ਵਾਯੁਃ, ਉਤ੍ਸਾਹਾਦਿਭਿਰਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਉਪਕੁਰੁਤੇ| ਉਤ੍ਸਾਹਃ-ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸੂਦ੍ਯੋਗਃ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਸਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸਮੁਕ੍ਤਿਃ, ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਃ-ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍, ਚੇਸ੍ਟਨਂ-ਚੇਸ੍ਟਾ ਵਾਕ੍ਕਾਯਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਃ, ਵੇਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ-ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰਸਨਮ੍, ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤੋ ਦੇਹਮਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਪਕ੍ਤਿਃ-ਪਾਕਃ| ਊਸ੍ਮਾ-ਔਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਦਸ੍ਟਿਃ| ਮੇਧਾ-ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਧੀਃ-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ| ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ-ਪੌਰੁਸਮ੍| ਤਨੁਮਾਰ੍ਦਵਂ-ਸ਼ਰੀਰਮਦੁਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਕ੍ਸਮਾ-ਕ੍ਸਾਨ੍ਤਿਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਾਯੋਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਤਂ ਚਲ ਇਤਿ| ਤਂ-ਦੇਹਮ੍| ਚਲੋ-ਵਾਯੁਃ| ਉਤ੍ਸਾਹਃ-ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਃ| ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ-ਸ਼੍ਵਾਸਨਿਰ੍ਗਮਃ| ਨਿਸ਼੍ਵਾਸਃ-ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ| ਚੇਸ੍ਟਾ-ਗਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾ| ਵੇਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ-ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਤਿਃ-ਮਾਰ੍ਗੇਣਾਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਸਞ੍ਚਾਰਃ| ਅਕ੍ਸਾਣਾਂ ਪਾਟਵਂ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਅਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਉਪਕਰੋਤਿ| ਅਵਿਕਤਃ-ਸਮਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ| ਪਕ੍ਤਿਃ-ਪਾਕਃ| ਊਸ੍ਮਾ-ਔਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਚਾਕ੍ਸੁਸਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਕ੍ਸਤ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਤਟ੍-ਪਿਪਾਸਾ| ਰੁਚਿਃ-ਪ੍ਰੀਤਿਃ| ਪ੍ਰਭਾ-ਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਮੇਧਾ-ਜ੍ਞਾਨਧਾਰਣਮ੍| ਧੀਃ-ਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸ਼ੌਰ੍ਯਂ-ਬਲਮ੍| ਤਨੁਤ੍ਵਂ-ਅਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਮ੍| ਮਾਰ੍ਦਵਂ-ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ| ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ-ਦਢਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਂ-ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਃ-ਸੁਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਸਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਸਮਾ-ਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਲੌਲ੍ਯਾਦਯਃ| "ਤਮਨੁਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਵਿਕਤਃ" ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਦ੍ਵਯੇਨੁਵਰ੍ਤਤੇ|
Adhikarana ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਕਰ੍ਮਾਣਿ (੪) · Śloka ੪
ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਜੀਵਨਂ ਲੇਪਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਧਾਰਣਪੂਰਣੇ| ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਾਦਸ਼੍ਚ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍||੪||
इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे| गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪ੍ਰੀਣਨਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾਨਿ ਸ੍ਮਤਾਨਿ, ਮੁਨਿਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਾਨਿ ਮਧ੍ਯਮਾਨ੍ਯਪਰਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੇਸਾਂ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਯਥਾ,-ਰਸਸ੍ਯ ਤੁਸ੍ਟਿਰਕ੍ਤਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦੋ ਮਾਂਸਪੋਸਣਮ੍, ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਬਲਂ ਮੇਦਃਪੁਸ੍ਟੀ ਚ ਮੇਦਸਃ ਸ੍ਵੇਦਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਸ੍ਥਿਪੁਸ੍ਟਯਸ਼੍ਚ, ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਪੋਸਣਮ੍, ਮਜ੍ਜ੍ਞੋ ਬਲਮਸ੍ਥਿਪੂਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪੁਸ੍ਟਿਸ਼੍ਚ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਹਰ੍ਸੋ ਬਲਂ ਚ, ਏਤੈਰ੍ਧਾਤਵੋ ਦੇਹਮਨੁਗਹ੍ਣਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰੀਣਨਂ-ਆਪ੍ਯਾਯਨਮ੍| ਰਸੋ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗਭ੍ਯਵਹਰਤਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਦਧਾਤਿ| ਜੀਵਨਂ-ਓਜੋਵਦ੍ਧਿਕਰਮ੍, ਰਕ੍ਤਕਰ੍ਮ| ਲੇਪਃ-ਉਪਦੇਹੋ, ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ| ਤਦੁਪਲਿਪ੍ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਚੇਸ੍ਟਾਂ ਕ੍ਸਮਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਨੇਹੋ-ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਾ, ਮੇਦਸਃ ਕਰ੍ਮ| ਧਾਰਣਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਧਾਰਣਮ੍, ਅਸ੍ਥਿਕਰ੍ਮ| ਪੂਰਣਂ-ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਸ੍ਥ੍ਨਾਮ੍, ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਪ੍ਰੀਣਨਮਿਤਿ| ਪ੍ਰੀਣਨਂ-ਤਪ੍ਤਿਃ, ਅਵਿਕਤਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ| ਜੀਵਨਂ-ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮ੍, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ| ਲੇਪੋ-ਭਿਤ੍ਤੇਰ੍ਮਤ੍ਤਿਕਯੇਵ, ਮਾਂਸਸ੍ਯ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵਮ੍, ਮੇਦਸਃ| ਧਾਰਣਂ-ਅਵਲਮ੍ਬਨਮ੍, ਅਸ੍ਥ੍ਨਃ| ਪੂਰਣਂ-ਅਸ੍ਥਿਪੂਰਣਮ੍, ਮਜ੍ਜ੍ਞਃ| ਗਰ੍ਭੋਤ੍ਪਾਦਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ| ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪ੍ਯੁਤ੍ਤਰਧਾਤੁਪੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ|
Adhikarana ਮਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੫) · Śloka ੫
ਇਦਾਨੀਂ ਮਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭਃ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਵਿਧਤਿਃ|੫|
इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्| स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭੋ-ਦੇਹਧਾਰਣਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ, ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਲੇਦਂ ਨਿਰ੍ਵਾਹਯਤਿ| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਵਿਧਾਰਣਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ, ਕ੍ਲੇਦਾਭਾਵੇ ਹਿ ਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਨੇਹਕਚਰੋਮਧਾਰਣਮਪਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭ ਇਤਿ| ਅਵਸ੍ਟਮ੍ਭੋ-ਧਾਰਣਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਕ੍ਲੇਦਵਾਹਨਂ-ਕ੍ਲੇਦਸ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗਮਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਸਾਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯੇਤਿ| ਕੇਸ਼ਵਿਧਤਿਃ-ਰੋਮ੍ਣਾਮਵਲਮ੍ਬਨਮ੍| "ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਮ" ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਤ੍ਰਯੇਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੇਨ ਅਨਿਲਾਨਲਧਾਰਣਬਸ੍ਤਿਪੂਰਣਕ੍ਲੇਦਧਾਰਣਾਦੀਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੫-੬) · Śloka ੬
| ਵਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇਨਿਲਃ||੫|| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਸ੍ਣਕਾਮਤ੍ਵਕਮ੍ਪਾਨਾਹਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਾਨ੍| ਬਲਨਿਦ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਭ੍ਰਂਸ਼ਪ੍ਰਲਾਪਭ੍ਰਮਦੀਨਤਾਃ||੬||
| वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५|| कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्| बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਦ੍ਧਃ ਪੁਨਰ੍ਵਾਯੁਃ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਬਲਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣੋਪਘਾਤੋ ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਯਾਸ੍ਤੁ ਨਾਸ਼ੋ ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਵੈਸਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ-ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧/੨)- "ਨਿਦਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਸ਼ਯਸ੍ਤਥਾ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਰੂਪਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਤੁ ਰੂਪਮੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧/੬)- "ਲਿਙ੍ਗਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਵ੍ਦ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍| ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਂ ਰੂਪਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ,-ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਭੇਦਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਃ-ਵਦ੍ਧ ਇਤਿ| ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਂ-ਕਸ਼ਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ-ਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਤ੍ਵਮ੍| ਉਸ੍ਣਕਾਮਤ੍ਵਂ-ਉਸ੍ਣਾਭਿਲਾਸਃ| ਕਮ੍ਪੋ-ਵੇਪਥੁਃ| ਆਨਾਹਃ-ਬਦ੍ਧੋਦਰਤਾ| ਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਃ-ਪੁਰੀਸਰੋਧਃ| ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ-ਨਾਸ਼ਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਃ-ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਪ੍ਰਲਾਪਃ| ਭ੍ਰਮਃ-ਚਕ੍ਰਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਦੀਨਤਾ- ਮ੍ਲਾਨਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੭) · Śloka ੭
ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਡ੍ਦਾਹਾਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਮ੍|੭|
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः| पित्तम्|७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪੀਤਸ੍ਯ ਵਿਡਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਵਗਨ੍ਤੈਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਤਤਃ ਕ੍ਸੁਦਾਦਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ, ਤਤਸ੍ਤਲਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇਤਿ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਚਾਂ ਪੀਤਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸਾਵਿਹ ਤੀਵ੍ਰੇ ਜ੍ਞੇਯੇ, ਸਮਯੋਃ ਸ-ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਦਾਹਃ-ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਅਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤਾ-ਨਿਦ੍ਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਸ਼੍ਲੇਸ਼੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੭-੮) · Śloka ੮
| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਦਨਪ੍ਰਸੇਕਾਲਸ੍ਯਗੌਰਵਮ੍||੭|| ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾਃ| |੮|
| श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७|| श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः| |८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧੋਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ- ਗਾਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ-ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਤ੍ਵਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਆਹ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ| ਅਗ੍ਨਿਸਦਨਂ-ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਸੇਕੋ-ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਆਲਸ੍ਯਂ-ਅਨੁਤ੍ਸਾਹਃ| ਗੌਰਵਂ-ਦੁਰ੍ਵਹਾਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ-ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼੍ਲਥਾਙ੍ਗਤ੍ਵਂ-ਅਵਯਵਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੌ-ਰੋਗੌ| ਅਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ-ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਰਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੮) · Śloka ੮
| ਰਸੋਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤ੍|੮|
| रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤ੍, ਰਸੋਪਿ ਵਦ੍ਧੋਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦੀਨ੍ ਵਿਦਧਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਸਸ੍ਯਾਹ-ਰਸੋਪੀਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸਮਵਦਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਨ੍ਯਾਨਸ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਾਨ੍ ਸੂਚਯਤਿ| ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍, ਮਾਂਸਮੇਦਸੀ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੮-੯) · Śloka ੯
| ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧੀਨ੍||੮|| ਕੁਸ੍ਠਵਾਤਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਾਸ੍ਰਗੁਲ੍ਮੋਪਕੁਸ਼ਕਾਮਲਾਃ| ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਗ੍ਨਿਨਾਸ਼ਸਮ੍ਮੋਹਰਕ੍ਤਤ੍ਵਙ੍ਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਤਾਃ||੯||
| रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः| व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਕ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਉਪਕੁਸ਼ੋ ਨਾਮ ਦਨ੍ਤਰੋਗਜਾਤਿਃ, ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ (ਅ. ੨੧|੨੧) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਵੀਸਰ੍ਪਾਦਯੋ ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਤਾਃ ਰੋਗਾਃ| ਤਤ੍ਰੋਪਕੁਸ਼ੋ-ਦਨ੍ਤਮਾਂਸਜਰੋਗਃ| ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਮ੍ਮੋਹੋ-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ| ਤ੍ਵਙ੍ਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਣਾਂ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਮਾਂਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਮਾਂਸਂ ਗਣ੍ਡਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥਿਗਣ੍ਡੋਰੂਦਰਵਦ੍ਧਿਤਾਃ| ਕਣ੍ਠਾਦਿਸ੍ਵਧਿਮਾਂਸਂ ਚ|੧੦|
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः| कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਾਂਸਂ ਵਦ੍ਧਂ ਗਣ੍ਡਾਦੀਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ| ਗਣ੍ਡਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਗਹੀਤੌ, ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਲੋਪਾਤ੍| ਇਤਰਸ਼੍ਚ ਗਣ੍ਡੋ ਗਣ੍ਡਮਾਂਸਾਢ੍ਯਾਤ੍| ਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚਾਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਚ ਗਣ੍ਡਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ| ਗਣ੍ਡੌ ਚ ਊਰੂ ਚੋਦਰਂ ਚ ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਤਾ| ਤਤੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਾਃ ਕਰੋਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਤਾ-ਵਦ੍ਧਿਤ੍ਵਮ੍| ਕਣ੍ਠਾਦਿਸ੍ਵਧਿਕਂ ਮਾਂਸਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਾਲੁਜਿਹ੍ਵਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਾਂਸਸ੍ਯਾਹ-ਮਾਂਸਮਿਤਿ| ਗਣ੍ਡਾਦਯੋ ਰੋਗਾਃ| ਗਣ੍ਡੋ-ਗਲਗਣ੍ਡਾਦਿਃ| ਗਣ੍ਡਯੋਰੂਰ੍ਵੋਰੁਦਰੇ ਚ ਵਦ੍ਧਤਾ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਕਣ੍ਠਾਦਿਸੁ-ਕਣ੍ਠਤਾਲੁਜਿਹ੍ਵਾਦਿਸੁ| ਅਧਿਮਾਂਸਂ-ਮਾਂਸਸ੍ਯੋਪਰਿ ਮਾਂਸਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਮੇਦਸਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੦-੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਦ੍ਵਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਰਮਮ੍||੧੦|| ਅਲ੍ਪੇਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤੇ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਸ੍ਫਿਕ੍ਸ੍ਤਨੋਦਰਲਮ੍ਬਨਮ੍| |੧੧|
तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०|| अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਮੇਦੋਪਿ ਵਦ੍ਧਂ ਗਣ੍ਡਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਥਾਲ੍ਪੇਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤੇ ਸ਼੍ਰਮਂ ਕੁਰੁਤੇ, ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਚ| ਤਥਾ, ਸ੍ਫਿਜੋਃ ਸ੍ਤਨਯੋਰੁਦਰਸ੍ਯ ਚ ਲਮ੍ਬਨਂ ਕੁਰੁਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮੇਦਸ ਆਹ-ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਮਾਂਸਵਤ੍| ਤਥਾ, ਅਲ੍ਪੇਪਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤੇ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸੌ| ਸ੍ਫਿਗਾਦੀਨਾਂ ਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਸ੍ਫਿਜੌ-ਕਟਿਪ੍ਰੋਥੌ|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਾਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੧) · Śloka ੧੧
| ਅਸ੍ਥ੍ਯਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ|੧੧|
| अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਸ੍ਥਿ ਵਦ੍ਧਮਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਹਨ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਸ੍ਥ੍ਨ ਆਹ-ਅਸ੍ਥੀਤਿ| ਅਧ੍ਯਸ੍ਥਿ-ਅਧਿਕਮਸ੍ਥਿ| ਅਧਿਦਨ੍ਤਾਃ-ਅਧਿਕਾ ਦਨ੍ਤਾਃ|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੧-੧੨) · Śloka ੧੨
ਮਜ੍ਜਾ ਨੇਤ੍ਰਾਙ੍ਗਗੌਰਵਮ੍||੧੧|| ਪਰ੍ਵਸੁ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣ੍ਯਰੂਂਸਿ ਚ| |੧੨|
मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११|| पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च| |१२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਜ੍ਜਾ ਵਦ੍ਧੋ ਨੇਤ੍ਰਯੋਰਙ੍ਗਾਨਾਂ ਚ ਗੌਰਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੁਰੁਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਰ੍ਵਸੁ-ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਧਿਸੁ, ਅਰੂਂਸਿ-ਪਿਟਿਕਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਾਨਿ ? ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ,-ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ ਮੂਲਾਨਿ ਯੇਸਾਂ ਤਾਨਿ| ਤਥਾ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ-ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਜ੍ਜ੍ਞ ਆਹ-ਮਜ੍ਜੇਤਿ| ਅਙ੍ਗਗੌਰਵੇਣੈਵਾਕ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਗੌਰਵੇ ਨੇਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਮ੍| ਪਰ੍ਵਸੁ-ਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਿ-ਮੂਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥੂਲਾਨਿ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ-ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਾਨਿ| ਅਰੂਂਸਿ-ਵ੍ਰਣਾਨ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੨) · Śloka ੧੨
| ਅਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਤਾਂ ਵਦ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਮਪਿ||੧੨||
| अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਮਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਤਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਂ ਚ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਬਲਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯਪਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਹ-ਅਤੀਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਤਾ-ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸਙ੍ਗੇਚ੍ਛਾ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀ-ਰੋਗਃ|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਸ਼ਕਤਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਧ੍ਮਾਨਮਾਟੋਪਂ ਗੌਰਵਂ ਵੇਦਨਾਂ ਸ਼ਕਤ੍| |੧੩|
कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्| |१३|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ਕਤ੍-ਪੁਰੀਸਂ, ਵਦ੍ਧਂ ਕੁਕ੍ਸਾਵਾਧ੍ਮਾਨਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਭਾਵਨਾਯਾਂ ਲਿਙ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਂ-ਆਨਾਹਃ| ਆਟੋਪਃ-ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਦਿ| [ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍, ਵੇਦਨਾਂ ਚ ਕੁਕ੍ਸੌ|]
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਕਤ ਆਹ-ਕੁਕ੍ਸਾਵਿਤਿ| ਕੁਕ੍ਸੌ-ਉਦਰੇ, ਆਧ੍ਮਾਨਾਦੀਨਿ| ਆਧ੍ਮਾਨਂ-ਵਾਤੇਨੋਦਰਪੂਰਣਮ੍| ਆਟੋਪੋ-ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਗੌਰਵਂ-ਦੁਰ੍ਵਹਤ੍ਵਮ੍| ਵੇਦਨਾਂ-ਸ਼ੂਲਮ੍| ਸ਼ਕਤ੍-ਪੁਰੀਸਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੩) · Śloka ੧੩
| ਮੂਤ੍ਰਂ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਨਿਸ੍ਤੋਦਂ ਕਤੇਪ੍ਯਕਤਸਂਜ੍ਞਤਾਮ੍||੧੩||
| मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਂ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਨਿਸ੍ਤੋਦਂ-ਅਤਿਵ੍ਯਥਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਕਤੇਪਿ ਮੂਤ੍ਰੇਕਤਸਂਜ੍ਞਤਾਂ-ਅਕਤਾਭਾਸਤ੍ਵਮਿਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਹ-ਮੂਤ੍ਰਮਿਤਿ| ਬਸ੍ਤਿਨਿਸ੍ਤੋਦੋ-ਬਸ੍ਤਿਦੇਸ਼ੇ ਵ੍ਯਥਾ| ਕਤਮਪਿ ਮੂਤ੍ਰੋਤ੍ਸਰ੍ਗਮਕਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਸ੍ਵੇਦੋਤਿਸ੍ਵੇਦਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਕਣ੍ਡੂਃ| |੧੪|
स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः| |१४|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵੇਦੋ ਵਦ੍ਧੋਤਿਸ੍ਵੇਦਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ| ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਃ-ਸ੍ਵੇਦਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ-ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਤਾ| ਕਣ੍ਡੂਃ-ਕਚ੍ਛੂਃ|
Adhikarana ਏਵਂ ਦੂਸਿਕਾਦਯੋ ਮਲਾਃ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਏਵਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਦੂਸਿਕਾਦੀਨਪਿ ਮਲਾਨ੍ ਬਾਹੁਲ੍ਯਗੁਰੁਤਾਦਿਭਿਃ||੧੪||
एवं च लक्षयेत्| दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਦੂਸਿਕਾਦੀਨਪਿ ਮਲਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਅਨੁਮਿਨੁਯਾਤ੍| ਦੂਸਿਕਾ-ਅਕ੍ਸਿਮਲਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮਲਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਥਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਲਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਗੌਰਵੇਣ ਚ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੂਸਿਕਾਦੀਨਾਹ-ਏਵਂ ਚੇਤਿ| ਦੂਸਿਕਾ-ਨੇਤ੍ਰਮਲਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਮਲਾਦਯਃ| ਏਵਮਿਤਿ ਯਥਾ| ਸ੍ਵਾਧਿਕ੍ਯਸ੍ਵਾਸ਼ਯਗੌਰਵਾਦਿਭਿਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯੋ ਵਦ੍ਧਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯਵ੍ਯਥਾਦਯਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਾਨਿਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਭਿਧਾਯ, ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ - - - - ਲਿਙ੍ਗਂ ਕ੍ਸੀਣੇਨਿਲੇਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਾਦੋਲ੍ਪਂ ਭਾਸਿਤੇਹਿਤਮ੍| ਸਂਜ੍ਞਾਮੋਹਸ੍ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਯੁਕ੍ਤਾਮਯਸਮ੍ਭਵਃ||੧੫||
वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्| संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਨਿਲੇ ਕ੍ਸੀਣੇ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਪਚਿਤੇ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ| ਵਾਯੋਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਕ੍ਸਯੇ ਦੇਹ ਏਵ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਸ੍ਯ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂ ਪੁਨਸ੍ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਾਦਃ-ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਈਹਿਤਂ-ਚੇਸ੍ਟਿਤਮ੍, ਕਾਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ| ਭਾਸਿਤਂ ਚੇਹਿਤਂ ਚ ਭਾਸਿਤੇਹਿਤਮ੍,-ਅਲ੍ਪਵਚਨਾਲ੍ਪਚੇਸ੍ਟਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸਂਜ੍ਞਾਮੋਹਃ-ਸਂਵਿਦੋਭਾਵਃ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧੌ ਯ ਉਕ੍ਤਾਃ-ਅਗ੍ਨਿਸਾਦਪ੍ਰਸੇਕਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਾਮਯਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭਵੋ ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰਾਹ-ਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ| ਅਙ੍ਗਸ੍ਯ ਸਾਦਃ-ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਮਿਵ| ਭਾਸਿਤੇਹਿਤਮਲ੍ਪਮ੍| ਭਾਸਿਤਂ-ਵਾਚਿਕਂ ਕਰ੍ਮ| ਈਹਿਤਂ-ਕਾਯਿਕਮ੍| ਸਂਜ੍ਞਾ-ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਤਸ੍ਯਾ ਮੋਹੋਵਿਵੇਚਨਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧਯੁਕ੍ਤਮਯਾਃ-ਅਗ੍ਨਿਸਦਨਾਦਯਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦੋਨਲਃ ਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਭਾਹਾਨਿਃ| |੧੬|
पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः| |१६|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਲਿਙ੍ਗਂ ਕ੍ਸੀਣੇ ਇਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਲਿਙ੍ਗਮੇਤਤ੍| ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਾਨ੍ਤਿਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਪਿਤ੍ਤ ਇਤਿ| ਮਨ੍ਦੋਨਲਃ-ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੀਤਂ-ਹਿਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨੇਵ ਦੁਃਖਮ੍| ਪ੍ਰਭਾਹਾਨਿਃ-ਕਾਨ੍ਤਿਨਾਸ਼ਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਕਫਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਕਫੇ ਭ੍ਰਮਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਃ ਸ਼੍ਲਥਸਨ੍ਧਿਤਾ||੧੬||
कफे भ्रमः| श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਕਫੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਭ੍ਰਮੋ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਾਃ-ਉਰਃਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਾਃ| [ਤਥਾ, ਹਦ੍ਦ੍ਰਾਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਃ-ਹਦਿ ਕਮ੍ਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|]
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕਫਸ੍ਯਾਹ-ਕਫ ਇਤਿ| ਭ੍ਰਮਃ-ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਸ਼ਯਾਨਾਂ-ਉਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍| ਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ-ਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਃ-ਅਨੁਕਮ੍ਪਯੇਵ ਪੀਡਾ ਹਦਯਸ੍ਯ| ਸ਼੍ਲਥਸਨ੍ਧਿਤਾ-ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਰਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਰਸੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰਮਃ ਸ਼ੋਸੋ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ| |੧੭|
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता| |१७|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਸਸ੍ਯਾਹ-ਰਸ ਇਤਿ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ-ਸ੍ਨੇਹਾਭਾਵਃ| ਸ਼੍ਰਮਃ-ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੋਸੋ-ਮੁਖਾਦੀਨਾਮ੍| ਗ੍ਲਾਨਿਃ-ਕ੍ਲਮਃ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ-ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਦ੍ਵੇਸਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੭) · Śloka ੧੭
| ਰਕ੍ਤੇਮ੍ਲਸ਼ਿਸ਼ਿਰਪ੍ਰੀਤਿਸ਼ਿਰਾਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਰੂਕ੍ਸਤਾਃ||੧੭||
| रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਕ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇਮ੍ਲਾਦ੍ਯਭਿਲਾਸਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਹ-ਰਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਮ੍ਲਸ਼ੀਤਯੋਰਭਿਲਾਸਃ| ਸ਼ਿਰਾਣਾਂ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਤਾ_ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਮਾਂਸੇਕ੍ਸਗ੍ਲਾਨਿਗਣ੍ਡਸ੍ਫਿਕ੍ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾਸਨ੍ਧਿਵੇਦਨਾਃ| |੧੮|
मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः| |१८|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਾਂਸੇ ਕ੍ਸੀਣੇਕ੍ਸਗ੍ਲਾਨਿਃ, ਗਲ੍ਲਯੋਃ ਸ੍ਫਿਜੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤ੍ਵਮ੍, ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਵੇਦਨਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਵ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਾਂਸਸ੍ਯਾਹ-ਮਾਂਸ ਇਤਿ| ਅਕ੍ਸਗ੍ਲਾਨਿਃ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਗਣ੍ਡਯੋਃ ਸ੍ਫਿਜੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ| ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਥਾ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਮੇਦਸਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੮) · Śloka ੧੮
| ਮੇਦਸਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਟ੍ਯਾਃ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਤਾ||੧੮||
| मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮੇਦਸਿ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਟ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਾਪਃ ਪ੍ਲੀਹਵਧਿਃ ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮੇਦਸ ਆਹ-ਮੇਦਸੀਤਿ| ਕਠ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਪਨਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍| ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਇਤਰੇਸਾਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਮ੍|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਅਸ੍ਥ੍ਨ੍ਯਸ੍ਥਿਤੋਦਃ ਸ਼ਦਨਂ ਦਨ੍ਤਕੇਸ਼ਨਖਾਦਿਸੁ| |੧੯|
अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु| |१९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਅਸ੍ਥ੍ਨਿ ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਤੋਦੋ ਭਵਤਿ| ਸ਼ਦਨਂ-ਸ਼ਾਤਃ, ਪਾਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਸਾਮ੍ ? ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਸ੍ਥ੍ਨ ਆਹ-ਅਸ੍ਥ੍ਨੀਤਿ| ਅਸ੍ਥਿਤੋਦਃ-ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਵ੍ਯਥਾ| ਦਨ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਦਨਂ-ਸ਼ਾਤਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰੋਮਾਦਯਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਮਜ੍ਜ੍ਞਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੧੯) · Śloka ੧੯
| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਮਜ੍ਜਨਿ ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਿਮਿਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੯||
| अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਜ੍ਜਨਿ ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ ਭ੍ਰਮਾਦਿਸ਼੍ਚ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮਜ੍ਜ੍ਞ ਆਹ-ਅਸ੍ਥ੍ਨਮਿਤਿ| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ ਸਰਨ੍ਧ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਭ੍ਰਮਃ-ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਤਿਮਿਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਵਸ੍ਤੁਨਸ੍ਤਮੋਰੂਪਤ੍ਵੇਨਾਵਭਾਸਃ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯੇਤ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਵਾ| ਤੋਦੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਸਣਯੋਰ੍ਮੇਢ੍ਰਂ ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚ||੨੦||
शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा| तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯੇਤ, ਰਕ੍ਤਂ ਵਾ| ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯੇਤੇਤਿ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਰਿ| ਵਸਣਯੋਰਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੋਦੋ-ਵ੍ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਮੇਢ੍ਰਂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਂ, ਧੂਮਾਯਤੀਵ ਚ| ਧੂਮਾਯਤੀਤਿ ਲੋਹਿਤਾਦੇਰਾਕਤਿਗਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਵਿਪ੍, ਅਕਤ੍ਸਾਰ੍ਵਧਾਤੁਕੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦੀਰ੍ਘਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਹ-ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਮ੍ਭੋਗੇ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯੇਤ, ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਵਾ| ਪ੍ਰਸਿਚ੍ਯੇਤ-ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਵਸਣਯੋਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵੇਦਨਾ| ਮੇਢ੍ਰਂ ਧੂਮਾਯਤਿ| ਲੋਹਿਤਾਦਿਕ੍ਯਸਨ੍ਤਾਤ੍ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦਮ੍|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਪੁਰੀਸੇ ਵਾਯੁਰਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵੇਸ੍ਟਯਨ੍ਨਿਵ| ਕੁਕ੍ਸੌ ਭ੍ਰਮਤਿ ਯਾਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪੀਡਯਨ੍ ਭਸ਼ਮ੍||੨੧||
पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव| कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਪੁਰੀਸੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਾਯੁਃ ਕੁਕ੍ਸੌ ਭ੍ਰਮਤਿ| ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵੇਸ੍ਟਯਨ੍ਨਿਵ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਜਨਯਨ੍ ਯਾਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਭਸ਼ਂ ਪੀਡਯਨ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯਾਹ-ਪੁਰੀਸ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵੇਸ੍ਟਯਨ੍ਨਿਵ ਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਾਯੁਃ ਕੁਕ੍ਸੌ ਭ੍ਰਮਤਿ, ਕਦਾਚਿਤ੍ ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪੀਡਯਨ੍ਨੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯਾਤਿ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਮੂਤ੍ਰੇਲ੍ਪਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸਾਸ੍ਰਮੇਵ ਵਾ| |੨੨|
मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा| |२२|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦- ਮੂਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸੀਣੇਲ੍ਪਂ ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍, ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਂ ਸਰਕ੍ਤਮੇਵ ਵਾ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯਾਹ-ਮੂਤ੍ਰ ਇਤਿ| ਅਲ੍ਪਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਯੇਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਣਂ-ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਵਰ੍ਣਾਭਂ, ਰਕ੍ਤਮਿਸ਼੍ਰਮੇਵ ਵਾ| ਏਵਕਾਰੇਣ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਾਭਾਸਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਵਿਵਰ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ|
Adhikarana ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੨) · Śloka ੨੨
| ਸ੍ਵੇਦੇ ਰੋਮਚ੍ਯੁਤਿਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਰੋਮਤਾ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤ੍ਵਚਃ||੨੨||
| स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵੇਦੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ੍ਯੁਤਿਃ-ਸ਼ਾਤਃ, ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਤ੍ਵਚਃ-ਚਰ੍ਮਣਃ, ਸ੍ਫੁਟਨਂ-ਦਰਣਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਵੇਦ ਇਤਿ| ਕੇਸਾਂਚਿਦ੍ਰੋਮ੍ਣਾਂ ਚ੍ਯੁਤਿਃ, ਕੇਸਾਂਚਿਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ| ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ-ਵਿਦਾਰਣਮ੍|
Adhikarana ਘ੍ਰਾਣਾਮਲਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗਮ੍ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਇਦਾਨੀਂ ਘ੍ਰਾਣਾਦਿਮਲਾਨਾਮਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਕ੍ਸਯਲਿਙ੍ਗਮਾਹ - - - - ਮਲਾਨਾਮਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ਕ੍ਸਯਮ੍| ਸ੍ਵਮਲਾਯਨਸਂਸ਼ੋਸਤੋਦਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਲਾਘਵੈਃ||੨੩||
इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्| स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਮਲਾਨਾਮਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ-ਸੁਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਾਂ ਦੂਸਿਕਾਦੀਨਾਂ, ਦੁਃਖੇਨ ਬੋਦ੍ਧੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ-ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਮ੍, ਕ੍ਸਯਂ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕੈਃ ? ਮਲਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ-ਮਲਾਯਨਾਨਿ, ਸ੍ਵਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਚ-ਸ੍ਵਮਲਾਯਨਾਨਿ, ਤੇਸਾਮ੍ ਸਂਸ਼ੋਸਤੋਦਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਲਾਘਵਾਨਿ-ਸ੍ਵਮਲਾਯਨਸਂਸ਼ੋਸਤੋਦਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਲਾਘਵਾਨਿ, ਤੈਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੂਸਿਕਾਦੀਨਾਮਾਹ-ਮਲਾਨਾਮਿਤਿ| ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ-ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਾਨਾਮ੍| ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਦੇਵ ਦੁਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਮਲਾਯਨਂ-ਮਲਮਾਰ੍ਗੋ ਨੇਤ੍ਰਾਦਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ਼ੋਸਾਦਯਃ|
Adhikarana ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਸਮਾਸਤੋ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਨਿਦਾਨਮ੍ (੨੪-੨੫) · Śloka ੨੫
ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਸੇਨ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਵਭਿਧਾਯ ਸਮਾਸਤੋਭਿਧਾਤੁਮਿਦਮਾਹ- ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਭਿਸਕ੍| ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਰ੍ਧਨੇਨ ਚ||੨੪|| ਵਦ੍ਧਿਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸਯਂ ਚਾਤਿ ਵਿਸਰ੍ਗਤਃ| |੨੫|
एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्| क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४|| वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः| |२५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਾ ਯੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਵਰ੍ਧਨੇਨ ਚ ਦੇਹਗਤੇਨ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਸਯਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਃ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਸ੍ਣਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਦੇਹੇ ਯਦਾ ਕ੍ਸਯੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਦਾ ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਦੇਹੇ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਸਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਏਵਂ ਸ੍ਵਬੁਧ੍ਦ੍ਯਾ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਮਲਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਚ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਂ ਮਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਲਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜ੍ਞੇਯੌ, ਯਾਵਦਮੁਨਾਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜ੍ਞੇਯੌ, [ਇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ]| ਏਵਂ ਸ੍ਵਬੁਧ੍ਦ੍ਯਾ ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ, ਮਲਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗਾਤ੍-ਬਹਿਰਨਿਃਸਰਣਲਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤੇਸਾਮੇਵ ਮਲਾਨਾਮਤਿਵਿਸਰ੍ਗਾਤ੍-ਅਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦- ਨਿਦਾਨਮਾਹ- ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਿਤਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਕ੍ਸਯੇਣ ਨਿਦਾਨੇਨ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ, ਵਰ੍ਧਨੇਨ ਕ੍ਸਯਂ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਤੌ ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਭਵਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯੇਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਂ ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍, ਵਰ੍ਧਨੇਨੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਕ੍ਸਯ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ| ਤਥਾ, ਮਲਾਨਾਮਪ੍ਯਤਿਸਙ੍ਗਾਨ੍ਨਿਦਾਨਾਦ੍ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਿਵਿਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਤਿਸਙ੍ਗੋ-ਯਥਾਕਾਲਮਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਕਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸ਼ੀਲਨਾਚ੍ਚ| ਅਤਿਵਿਸਰ੍ਗੋ-ਅਤਿਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਵੇਗੋਦੀਰਣਾਤ੍ਸ੍ਰਂਸਨਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਨਾਚ੍ਚ|
Adhikarana ਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧ੍ਯੋਃ ਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵੇ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
| ਮਲੋਚਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯੋ ਵਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਪੀਡਨਃ||੨੫||
| मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਮਲਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਪੀਡਾਕਰੌ ਦੇਹਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਯ ਏਸਾਂ ਕ੍ਸਯਃ ਸ ਵਦ੍ਧਿਤੋਪ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਡਾਕਰਃ, ਅਨੌਚਿਤ੍ਯਾਤ੍| ਦੇਹਿਨਾਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਮਲਕ੍ਸਯੋਨੁਚਿਤੋ-ਅਨਭ੍ਯਸ੍ਤਃ, ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤੂਚਿਤੈਵੇਤਿ ਨ ਤਥਾ ਪੀਡਾਂ ਕਰੋਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਯਵ- ਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵੇ ਤਾਰਤ੍ਮ੍ਯਮਾਹ-ਮਲੋਚਿਤਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦੇਹਪੀਡਨੀ| ਕ੍ਸਯਸ੍ਤੁ ਤਤੋਪਿ ਦੇਹਪੀਡਨਃ| ਕੁਤਃ? ਮਲੋਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਦੇਹੋ ਹਿ ਮਲਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਬਹ੍ਨਪਿ ਨਾਤਿਬਾਧਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ(?)-"ਸਾਤ੍ਮਯਂ ਹ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬਲਂ ਧਤ੍ਤੇ ਨਾਤਿਦੋਸਂ ਚ ਬਹ੍ਨਪਿ|" ਇਤਿ| ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ.ਅ. ੧੯/੮੬) - "ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਲੋਚ੍ਚਯਾਨਾਂ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਤ੍|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਯੋਰਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਃ, ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਸ੍ਯ ਫਲਮ੍, ਅਪਵਾਦਃ, ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਜਵਿਕਾਰੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨ ਬਂਹਣਮ੍ (੨੬-੨੯) · Śloka ੨੯
ਅਥ ਦੋਸਾਦੀਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ - - - - ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਨਿ ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੇਸੇਸੁ, ਤੇਨੈਸਾਮਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਮਿਥਃ||੨੬|| ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਮਾਰੁਤਯੋਰ੍ਨੈਵਂ, ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੨੭|| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਨੁਗਤਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਾਤ੍| ਵਾਯੁਨਾਨੁਗਤੋਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਸਮੁਦ੍ਭਵਾਨ੍||੨੮|| ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਕ੍ਰਮਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੈਃ| |੨੯|
अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः| श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६|| यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्| अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७|| श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्| वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८|| विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः| |२९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵਾਤਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਸ੍ਥ੍ਨਿ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਿਤਃ-ਆਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਸ੍ਵੇਦਰਕ੍ਤਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੇਸੇਸੁ-ਰਸਮਾਂਸਮੇਦੋਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਯਤਸ਼੍ਚੈਵਮਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵੋਦੋਸਧਾਤੂਨਾਂ, ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ, ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਮਿਥਃ-ਪਰਸ੍ਪਰਂ, ਯਦੇਕਸ੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨਂ, ਤਦਨ੍ਯਸ੍ਯ-ਆਸ਼੍ਰਯਿਣੋਪਿ ਵਰ੍ਧਨਮ੍, ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਿਣੋਪਿ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਨਨੁ, ਏਵਮਸ੍ਥ੍ਨੋ ਵਾਤਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਯਦ੍ਵਰ੍ਧਨਂ ਤਦਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣੋ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਵਰ੍ਧਨਂ, ਯਦਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣਂ ਤਦਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਅਸ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਥਿਮਾਰੁਤਯੋਰ੍ਨੈਵਂ ਵਰ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਮ੍, ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਪ੍ਰਾਯੋ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ-ਵਰ੍ਧਨਂ ਦੋਸਧਾਤੂਨਾਮ੍, ਸਾ ਤਰ੍ਪਣਾਤ੍-ਬਂਹਣਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਵਾਯੁਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਸਾ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਨੁਗਤਾ-ਅਨੁਬਦ੍ਧਾ| ਯਤ ਏਵਂ ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਾ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਯ ਏਸਾਂ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਃ ਸ ਪ੍ਰਾਯੋ-ਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਾਤ੍-ਲਙ੍ਘਨਰੂਪਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯੋ ਵਾਯੁਨਾਨੁਗਤਃ| ਏਵਂ ਯਦਸ੍ਥ੍ਨੋ ਵਰ੍ਧਨਮੌਸਧਮ੍, ਤਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਦਿ ਬਂਹਣਰੂਪਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਮੌਸਧਮ੍, ਤਤ੍ ਰੂਕ੍ਸਤਿਕ੍ਤਾਦ੍ਯਪਤਰ੍ਪਣਂ ਲਙ੍ਘਨਰੂਪਮਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਤਦਰ੍ਥਮੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍-ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ ਏਵਂ ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਂ ਕ੍ਸਯਸ੍ਯਾਪਤਰ੍ਪਣਰੂਪਤ੍ਵਮ੍, ਅਤੋ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦੋਸਧਾਤੂਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੈਃ ਸਾਧਯੇਤ੍-ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਕਥਮ੍ ? ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਾ ਹਿ ਤੇ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੈਃ, ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਬਂਹਣੈਰਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਰ੍ਥਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੂਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਹੇਤ੍ਵਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਯੋਰਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਦੋਸਾਦਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਸ਼ੇਸੇਸੁ-ਰਸਮਾਂਸਮੇਦੋਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਸੁ| ਆਸ਼੍ਰਯਾਯਿਭਾਵਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ ਤੇਨੇਤਿ| ਤੇਨ-ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵੇਨ ਹੇਤੁਨਾ| ਏਸਾਂ-ਦੋਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਆਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਣਾਂ ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍| ਯਦੇਕਸ੍ਯ ਵਰ੍ਧਨਕ੍ਸਪਣੌਸਧਂ ਤਦੇਵਾਨ੍ਯਸ੍ਯ| ਕਥਮ੍? ਮਿਥਃ,-ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਿਣਃ, ਯਦਾਸ਼੍ਰਯਿਣਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਧਨਂ-ਵਦ੍ਧਿ ਹੇਤੁਃ| ਕ੍ਸਪਣਂ-ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਃ| ਔਸਧਂ-ਵੈਸਮ੍ਯਨਿਵਰ੍ਤਕਮ੍, ਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਵਾਦਮਾਹ-ਅਸ੍ਥਿਮਾਰੁਤਯੋਰਿਤਿ| ਅਸ੍ਥਿਮਾਰੁਤਯੋਰਾਸ਼੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵੇਪ੍ਯੇਵਂ ਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਯਦ੍ਧਿ ਵਾਯੋਰ੍ਵਰ੍ਧਨਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿ, ਤਦਸ੍ਥ੍ਨਃ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਯਦਸ੍ਥ੍ਨੋ ਵਰ੍ਧਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿ, ਤਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਸਪਣਮ੍| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਵਦ੍ਧੌ ਲਙ੍ਘਨਮੌਸਧਮ੍| ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧੌ ਬਂਹਣਮ੍| ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯੇ ਬਂਹਣਮੌਸਧਮ੍, ਵਾਤਕ੍ਸਯੇ ਲਙ੍ਘਨਮਿਤਿ| ਅਥੋਪਸ਼ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਸ਼੍ਛਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਚਿਕਿਤ੍ਸੈਵ ਹਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਉਪਸ਼ਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧/੬) -"ਹੇਤੁਵ੍ਯਾਧਿਵਪਰ੍ਯਸ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਸ੍ਤਾਰ੍ਥਕਾਰਿਣਾਮ੍| ਔਸਧਾਨ੍ਨਵਿਹਾਰਾਣਾਮੁਪਯੋਗਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍|| ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਸ਼ਯਂ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਸ ਹਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|" ਇਤਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ,-ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨਭੇਦਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਬਂਹਣਲਙ੍ਘਨੇ ਵਿਭਜਤਿ-ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ| ਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਬਂਹਣੇਨ| ਕੁਤੋਯਂ ਵਿਭਾਗਃ? ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਰ੍ਪ੍ਰਣਾਤ੍ਬਂਹਣਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਸਾ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਨੁਗਤਾ,-ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਵਦ੍ਧਾਵਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਗਮੋਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਵਦ੍ਧਿਵਿਕਾਰੇਸੁ ਲਙ੍ਘਨਮੌਸਧਮ੍, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨੁਗਮੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਤਥਾ, ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍-ਤਰ੍ਪਣਵਿਪਰ੍ਯਯਾਲ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਵਾਯੁਨਾਨੁਗਤਃ,-ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਃ, ਕਫਾਦਿਕ੍ਸਯੇਪਿ ਵਾਯੋਰਨੁਗਮੋਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰੇਸੁ ਬਂਹਣਮੌਸਧਮ੍, ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਨੁਗਮੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ|
Adhikarana ਅਪਵਾਦਃ (੨੯) · Śloka ੨੯
ਨਨੁ, ਏਵਂ ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੈਸ੍ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਬਂਹਣੈਰਿਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ ਇਦਮਾਹ - - - - | ਵਾਯੋਰਨ੍ਯਤ੍ਰ, ਤਜ੍ਜਾਂਸ੍ਤੁ ਤੈਰੇਵੋਤ੍ਕ੍ਰਮਯੋਜਿਤੈਃ||੨੯||
ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्| अत इदमाह - - - - | वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਾਯੁਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੈਃ, ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਬਂਹਣੈਃ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਤਜ੍ਜਾਨ੍-ਵਾਯੁਸਮ੍ਭਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍, ਪੁਨਸ੍ਤੈਰੇਵ-ਲਙ੍ਘਨਬਂਹਣੈਰੁਤ੍ਕ੍ਰਮਯੋਜਿਤੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਯਥਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਃ ਕ੍ਰਮਃ-ਉਤ੍ਕ੍ਰਮਃ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਬਂਹਣੈਃ ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਲਙ੍ਘਨੈਰਿਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਏਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਯੋਰਨ੍ਯਤ੍ਰ| ਵਾਯੁਵਦ੍ਧੌ ਤਰ੍ਪਣਂ ਨ ਹੇਤੁਃ, ਨ ਵਾ ਲਙ੍ਘਨਮੌਸਧਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਰ੍ਹਿ ਤਤ੍ਰ ਕਿਮ੍? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਤਜ੍ਜਾਨਿਤਿ| ਤਜ੍ਜਾਨ੍-ਵਾਯੁਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਜਾਨ੍| ਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਬਂਹਣੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍, ਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਲਙ੍ਘਨੇਨ, ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਯੋਜਨਾ| ਵਾਯੁਵਦ੍ਧਿਰ੍ਲਙ੍ਘਨਾਤ੍, ਕ੍ਸਯੋ ਬਂਹਣਾਦਿਤ੍ਯਤ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਵ੍ਦ੍ਯਭਿਚਾਰੋਪਿ| ਯਥਾ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ. ਅ. ੭) -"ਕਫੇ ਲਙ੍ਘਨਸਾਧ੍ਯੇਪਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਯੋਃ| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਂ ਨ ਸਮਂ ਮਤਮ੍||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਦੀਨਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਵਿਰੇਚਨਾਦਿਭਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ, ਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਕਰਣਪ੍ਰਕਾਰਃ (੩੦-੩੩) · Śloka ੩੩
ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸੇਹ ਨੋਕ੍ਤਾ, ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਰਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ "ਰਸੋਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਤ੍" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਰ੍ਨੇਹ ਪੁਨਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ| ਅਤੋ ਰਕ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ - - - - ਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਵਿਰੇਚਨੈਃ| ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਭਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਭਿਃ||੩੦|| ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੋਪਚਾਰੇਣ ਮੇਦੋਜਾਨਸ੍ਥਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਜਾਤਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਘਤੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤਥਾ||੩੧|| ਵਿਡ੍ਵਦ੍ਧਿਜਾਨਤੀਸਾਰਕ੍ਰਿਯਯਾ, ਵਿਟ੍ਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਾਨ੍| ਮੇਸਾਜਮਧ੍ਯਕੁਲ੍ਮਾਸਯਵਮਾਸਦ੍ਵਯਾਦਿਭਿਃ||੩੨|| ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਂਸ਼੍ਚ ਮੇਹਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਵੇਦਮਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਾਨ੍||੩੩||
दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्| रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा| अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः| मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०|| स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्| जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१|| विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्| मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२|| मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया| व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੋਪਕ੍ਰਮੇ ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤੇਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਵਿਰੇਚਨੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ| ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਭਿਃ| ਮੇਦੋਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤਾਨ੍-ਮੇਦੋਜਾਨਿਤਿ ਮਧ੍ਯਮਪਦਲੋਪੋਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਮੇਦੋਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੋਪਚਾਰੇਣ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ, ਮੇਦਃਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੋਪਚਾਰੇਣੋਪਾਚਰੇਤ੍| ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਘਤੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਃ, ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤਥਾ-ਤਥਾਰੂਪੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਾਨਿ ਵਾਤਕਨ੍ਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕਰਣਾਨੀਤਿ ਤਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗੋਤ੍ਰ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੋਸਣਂ ਖਰਤ੍ਵਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ ਤਦਸ੍ਥ੍ਨੋ ਵਰ੍ਧਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਖਰਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦਸ੍ਥ੍ਨਾਮ੍| ਨ ਚੈਵਂਵਿਧਮੇਕਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਸ੍ਤਿ, ਯਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੋਸਣਂ ਚ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਘਤੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਘਤਸ੍ਯ ਤਿਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਖਰਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਡ੍ਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍-ਪੁਰੀਸਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍, ਅਤੀਸਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਵਿਟ੍ਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ਮੇਸਾਜਮਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਮੇਸ-ਉਰਭ੍ਰਃ, ਅਜਃ-ਚ੍ਛਾਗਃ, ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ-ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ| ਕੁਲ੍ਮਾਸਃ-ਅਰ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਮਾਸਾਦਿਰ੍ਹਿਙ੍ਗੁਘਤਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਃ| ਮਾਸਦ੍ਵਯਂ-ਮਾਸੋ ਰਾਜਮਾਸਸ਼੍ਚ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਾਕਾਣ੍ਡੋਲਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨ੍ ਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ, ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥਾਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ, ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਸਾਧਯੇਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਕੇਸਾਂਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਵਦ੍ਧਿਜਾਨਾਹਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧਾਦਿਃ| ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਜਾਨਾਹ-ਮਾਂਸਵਦ੍ਧਿਭਵਾਨਿਤਿ| ਮੇਦੋਜਾਨਾਹ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਤਿ| ਮੇਦੋਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੋਪਚਾਰੇਣ-ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤੇਨ| ਮੇਦਃਕ੍ਸਯਨਾਨ੍ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੋਪਚਾਰੇਣ| ਅਸ੍ਥਿਕ੍ਸਯਜਾਨਾਹ-ਅਸ੍ਥਿਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ| ਤਥੇਤਿ ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਃ| ਤਥਾ ਚ ਖਾਰਣਾਦਿਃ-"ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸਰ੍ਪੀਸਿ ਸਤਿਕ੍ਤਾ ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤਥਾ| ਪਯਃ" ਇਤਿ| ਨ ਚੈਵਂ ਤਿਕ੍ਤਸਂਯੁਤੈਰਿਤਿ ਬਸ੍ਤੀਨਾਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, "ਬਸ੍ਤਯਃ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪੀਸਿ ਤਿਕ੍ਤਕੋਪਹਿਤਾਸ਼੍ਛ ਯੇ|" ਇਤਿ ਚਰਕਵਚਨਾਤ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੮/੨੪)| ਵਿਡ੍ਵਦ੍ਧਿਜਾਨਾਹ-ਵਿਡ੍ਵਦ੍ਧਿਜਾਨਿਤਿ| ਅਤੀਸਾਰਕ੍ਰਿਯਯਾ ਅਤੀਸਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਨ| ਵਿਟ੍ਕ੍ਸਯਜਾਨਾਹ-ਵਿਟ੍ਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਾਨਿਤਿ| ਮੇਸਾਜਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ-ਅਨ੍ਤਰਾਧਿਃ| ਮਾਸਦ੍ਵਯਂ-ਮਾਸੋ ਰਾਜਮਾਸਸ਼੍ਛ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਮਾਂਸਾਦਯਃ| ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਜਾਨਾਹ-ਮੂਤ੍ਰੇਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਜਾਨ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਯਜਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ| ਸ੍ਵੇਦਕ੍ਸਯਜਾਨਾਹ-ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤਿ|
Adhikarana ਧਾਤੁਜਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਮ੍ (੩੪-੩੫) · Śloka ੩੫
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਕਾਯਗ੍ਨੇਰਂਸ਼ਾ ਧਾਤੁਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਦਾਤਿਦੀਪ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਧਾਤੁਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਃ||੩੪|| ਪੂਰ੍ਵੋ ਧਾਤੁਃ ਪਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਦ੍ਧਃ ਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਧਮ੍| |੩੫|
स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः| तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४|| पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ-ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੧੦) - "ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਂ ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ "ਪਾਚਕਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯੇ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ, ਤਸ੍ਯੈਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ-ਜਾਠਰਾਨਲਸ੍ਯ, ਅਂਸ਼ਾਃ-ਭਾਗਾਃ, ਧਾਤੁਸੁ-ਰਸਾਦਿਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ-ਅਗ੍ਨ੍ਯਂਸ਼ਾਨਾਮ੍, ਸਾਦੇਨ-ਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇਨ, ਧਾਤੂਨਾਂ ਵਦ੍ਧ੍ਯੁਦ੍ਭਵਃ| ਤਥਾ ਤੇਸਾਮਂਸ਼ਾਨਾਮਤਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ-ਅਤਿਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੋਦ੍ਭਵਃ| ਪੂਰ੍ਵੋ-ਰਸਾਖ੍ਯੋ, ਧਾਤੁਰ੍ਵਦ੍ਧੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪਰਂ-ਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਂ, ਧਾਤੁਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਣੋ ਧਾਤੁਃ ਪਰਂ ਧਾਤੁਂ ਤਦ੍ਵਿਧਂ-ਕ੍ਸੀਣਮੇਵ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਧਾਤੁਜਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਤ੍ਯ-ਗ੍ਰਹਣੀਸ੍ਥਸ੍ਯ| ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਃ-ਅਨ੍ਨਪਕ੍ਤੁਃ| ਅਂਸ਼ਾਃ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਣਿ ਰੂਪਾਨ੍ਤਰਾਣਿ| ਧਾਤੁਸੁ-ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼ਯੇਸੁ, ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਦੇਨ-ਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇਨ ਧਾਤੁਵਦ੍ਧਯੁਦ੍ਭਵਃ, ਅਤਿਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਸ਼੍ਛ| ਧਾਤੁਵਦ੍ਧੌ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ, ਧਾਤੁਕ੍ਸਯੇ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਪੂਰ੍ਵੋ ਧਾਤੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਰਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ਪਰਧਾਤੋਰ੍ਵਦ੍ਧੌ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਃ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਕ੍ਸਯੇ ਵ੍ਰੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਤ੍ਯੁਪਸ਼ਯਪ੍ਰਕਰਣਮ੍|
Adhikarana ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਮਲਾਯਨਾਨਿ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬
| ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਰਸੈਰ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤ੍ਯੁਭਯੇ ਮਲਾਨ੍||੩੫|| ਅਧੋ ਦ੍ਵੇ, ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ, ਖਾਨਿ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਚ| ਮਲਾ ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਤੇਸ੍ਵਤੋ ਗਦਾਃ||੩੬||
| दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५|| अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च| मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਰਸੈਃ-ਮਧੁਰਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਸੇਵਿਤੈਃ ਕੁਪਿਤਾਃ, ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਉਭਯੇ-ਦੋਸਾ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ, ਮਲਾਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਮਲਾ ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੭|੪੨) - "ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਬਾਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੁਸ੍ਟੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕੈਰ੍ਮਲੈਃ|" ਇਤਿ| ਕਾਨਿ ਮਲਾਯਨਾਨਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਧੋ ਦ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧੋ ਦ੍ਵੇ-ਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਖ੍ਯੇ, ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ ਖਾਨਿ-ਦ੍ਵੇ ਅਕ੍ਸਿਣੀ ਦ੍ਵੌ ਕਰ੍ਣੌ ਦ੍ਵੌ ਨਾਸਾਪੁਟਾਵਾਸ੍ਯਂ ਚੇਤਿ, ਤਥਾ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ-ਰੋਮਕੂਪਾਖ੍ਯਾਨਿ ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਗਤਾਨਿ, ਮਲਾਯਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਤੋ-ਦੂਸਣਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਤੇਸੁ-ਮਲਾਯਨੇਸੁ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਗਦਾਃ-ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੋ- ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ-ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤਿ| ਰਸੈਃ-ਮਧੁਰਾਦਿਭਿਃ, ਦੁਸ੍ਟਾ ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ,ਧਾਤੂਨ੍-ਰਸਾਦੀਨ੍, ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਰਸਗ੍ਰਹਣਂ ਵੀਰ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਉਭਯੇ-ਦੋਸਾ ਧਾਤਵਸ਼੍ਛ, ਮਲਾਨ੍-ਪੁਰੀਸਾਦੀਨ੍, ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਮਲਾ ਮਲਾਯਨਾਨਿ-ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ, ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ? ਅਧੋ ਦ੍ਵੇ-ਗੁਹ੍ਯਂ ਗੁਦਸ਼੍ਛ| ਸਪ੍ਤ ਸ਼ਿਰਸਿ-ਕਰ੍ਣੌ ਨੇਤ੍ਰੇ ਨਾਸਿਕੇ ਮੁਖਂ ਚ| ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਖਾਨਿ-ਰੋਮਕੂਪਾਃ, ਤੇਸਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਿਃ| ਅਤੋ-ਦੁਸ੍ਟੇਰਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਤੇਸੁ-ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਮਲਾਯਨੇਸੁ, ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕਥਮ੍? ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍,- ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗ ਉਕ੍ਤਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ. ੧੯)-"ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਜਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨੇ ਵਾਤਰੋਗਿਕੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਮਸੂਰਿਕਾਃ|| ਰਕ੍ਤੇ ਵਿਸਰ੍ਪਂ ਦਾਹਂ ਚ ਮਾਂਸੇ ਮਾਂਸਪਾਕਕੋਥਨਮ੍| ਸਦਾਹਾਨ੍ ਮੇਦਸਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਤ੍ਯੁਦ੍ਵਮਨਂ ਤਸਮ੍|| ਅਸ੍ਥ੍ਨਿ ਦਾਹਂ ਭਸ਼ਂ ਮਞ੍ਜ੍ਞਿ ਹਾਰਿਦ੍ਰਨਖਨੇਤ੍ਰਤਾਮ੍| ਪੂਤਿ ਪੀਤਾਵਭਾਸਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍|| ਸ਼ਿਰਾਗਤਂ ਕ੍ਰੋਧਨਤਾਂ ਪ੍ਰਲਾਪਂ ਸ੍ਰਾਯੁਗਂ ਤਸਮ੍| ਕੋਸ੍ਠਗਂ ਮਦਤਟ੍ਦਾਹਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਛ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਂਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾਮ੍| ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਂ ਸ਼ੋਣਿਤਗੋ ਮਾਂਸਸਂਸ੍ਥੋਰ੍ਬੁਦਾਪਚੀ|| ਆਰ੍ਦ੍ਰਚਰ੍ਮਾਵਨਦ੍ਧਾਭਗਾਤ੍ਰਤਾਂ ਚਾਤਿਗੌਰਵਮ੍| ਮੇਦੋਗਃ ਸ੍ਥੂਲਤਾਂ ਮੇਹਮਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤ੍ਵਮਸ੍ਥਿਗਃ|| ਮਜ੍ਜਗਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਞ੍ਚਯਮ੍| ਵਿਬਨ੍ਧਂ ਗੌਰਵਂ ਚਾਤਿ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਥਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਤਾਮ੍|| ਸ੍ਰਾਯੁਗਃ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੋਸ੍ਠਗੋ ਜਠਰੋਨ੍ਨਤਿਮ੍| ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ ਚ ਤਾਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਛ ਕਫਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍|| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਯੋਃ ਸਾਸ਼੍ਰਯਯੋਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਤਾਪੋਪਘਾਤੌ ਚ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੈਰ੍ਮਲੈਃ||" ਇਤਿ|
Adhikarana ਓਜਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍ (੩੭-੩੯) · Śloka ੩੯
ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਸਮਵਿਸਮਾਵਸ੍ਥਾ ਗਦਿਤਾ| ਓਜਸਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਪਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਓਜਸ੍ਤੁ ਤੇਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਹਦਯਸ੍ਥਮਪਿ ਵ੍ਯਾਪਿ ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਨਿਬਨ੍ਧਨਮ੍||੩੭|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮੀਸਲ੍ਲੋਹਿਤਪੀਤਕਮ੍| ਯਨ੍ਨਾਸ਼ੇ ਨਿਯਤਂ ਨਾਸ਼ੋ ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||੩੮|| ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਤੋ ਭਾਵਾ ਵਿਵਿਧਾ ਦੇਹਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| |੩੯|
दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता| ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्| हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७|| स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्| यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८|| निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः| |३९|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਯਤ੍ਪਰਂ-ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਂ, ਤੇਜਸ੍ਤਦੋਜਃ ਸ੍ਮਤਮ੍, [ਨ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯੈਵ ਮਲਃ|] ਤਥਾ,ਹਦਯਸ੍ਥਮਪਿ ਵ੍ਯਾਪਿ| ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਡ੍ਬਿਨ੍ਦੁਕਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਦਯਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਥਾ, ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਰ੍ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾ ਨਿਬਨ੍ਧਨਂ-ਜੀਵਿਤਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ, ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਤਤ੍ ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ,-ਅਨ੍ਯਦਪ੍ਯੋਜੋਸ੍ਤਿ ਨ ਤਦ੍ਧਾਤੂਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਜਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਖ੍ਯਮਿਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੯) - "ਤੇਜੋ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਧਾਤੂਨਾਮੋਜਸ੍ਤਤ੍ ਪਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਮਦੁ ਸੋਮਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਸਪੀਤਕਮ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਨ੍ਨਾਸ਼ੇ-ਯਸ੍ਯੌਜਸੋਭਾਵੇ, ਨਿਯਤਂ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ, ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਨਾਸ਼ਃ-ਅਭਾਵਃ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੋਜਸਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ-ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇ, ਤਿਸ੍ਠਤਿ-ਪ੍ਰਾਣਿਤਿ, ਦੇਹੀਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਤੋ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਭਾਵਾਃ-ਪਦਾਰ੍ਥਾਃ, ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ? ਵਿਵਿਧਾਃ-ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਤਥਾ, ਦੇਹਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਦੇਹਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਲਕ੍ਸਣਮੋਜਸੋ ਮੁਨਿਨਾਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭|੭੪) - "ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੀਸਤ੍ਸਪੀਤਕਮ੍| ਓਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਂ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ੇ ਨਾ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਅਥੌਜੋਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਮਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੬੩) -"ਕਫਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਲਾਃ ਖੇਸੁ ਪ੍ਰਸ੍ਵੇਦੋ ਨਖਰੋਮ ਚ| ਸ੍ਨੇਹੋਕ੍ਸਿਤ੍ਵਗ੍ਵਿਸ਼ਾਮੋਜੋ ਧਾਤੂਨਾਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਮਲਾਃ||" ਇਤਿ| ਯਤ੍ਤੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੬) -"ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਾਰ ਓਜਃ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸੁਦ੍ਧਤਯਾ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਮਲਤ੍ਵਾਭਾਵਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਤ ਏਵ ਤਸ੍ਯ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਾਕਮ੍|" ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨਰਸ਼ਰੀਰਚਰਸ਼ੁਕ੍ਰਵਿਸਯਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਸਮ੍ਭੋਗਾਦਙ੍ਗਨਾਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਗਤਮਾਰ੍ਤਵੇਨੈਕਤ੍ਰ ਲੋਲੀਭੂਤਂ ਜੀਵਾਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯ ਪਾਕਾਦ੍ਰਸਾਦਿਵਨ੍ਮਲਸਾਰੌ ਸ੍ਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਲ ਓਜਃ, ਸਾਰੋ ਗਰ੍ਭਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੬੩) -"ਰਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਤਤੋ ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮੇਦਸ੍ਤਤੋਸ੍ਥਿ ਚ| ਅਸ੍ਥ੍ਨੋ ਮਜ੍ਜਾ ਤਤਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਗਰ੍ਭਃ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਮਲਤ੍ਵਂ ਚ ਗਰ੍ਭਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਰਸਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਸਾਆਤ੍ਵਮੇਵੇਤਿ| ਅਤ ਏਵਾਹ ਚਰਕਃ (ਸੂ. ਅ. ੩੦/੯, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚ ਸੂ. ਅ. ੧੯) -"ਯਤ੍ਸਾਰਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਯਚ੍ਚ ਗਰ੍ਭਰਸਾਦ੍ਰਸਃ| ਸਂਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਹਦਯਂ ਸਮਾਵਿਸ਼ਤਿ ਯਤ੍ਪੁਰਾ|| ਯਚ੍ਛਰੀਰਰਸਸ੍ਨੇਹਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾਃ|" ਇਤਿ| ਨ ਚੈਵਮੋਜੋਨੇਕਤ੍ਵਂ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਯਦੇਵ ਹਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਲਰੂਪਮੋਜਃ, ਤਦੇਵ ਗਰ੍ਭਹਦਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਮਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਪ੍ਰਮਾਣਮਾਰ੍ਤਵਾਨੁਵਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦੀਸਦ੍ਰਕ੍ਤਪੀਤਂ ਜੀਵਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯੌਜਸੋਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵੋ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚਰਕੋਪਿ (ਸੂ. ਅ. ੧੭/੭੪) -"ਹਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਯਚ੍ਛੁਦ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਤ੍ਸਪੀਤਕਮ੍| ਓਜਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਤਨ੍ਨਾਸ਼ਾਨ੍ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨਰਃ||" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਾਹਾਰਰਸੇਨ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਦਾਪ੍ਯਾਯਿਤਮਰ੍ਧਾਞ੍ਜਲਿਪਰਿਮਾਣਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿ ਰਸਾਤ੍ਮਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੧੮) -"ਦਸ਼ਮੂਲਸ਼ਿਰਾ ਹਤ੍ਸ੍ਥਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਪੁਃ| ਰਸਾਤ੍ਮਕਂ ਵਹਨ੍ਤ੍ਯੋਜਸ੍ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਂ ਹਿ ਚੇਸ੍ਟਿਤਮ੍||' ਇਤਿ| ਖਾਰਣਾਦਿਰਪ੍ਯਾਹ-"ਰਸਧਾਤੋਃ ਪਰਂ ਧਾਮ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ| ਸੌਮ੍ਯਸ੍ਵਭਾਵਂ ਰਕ੍ਤਾਗ੍ਰੇ ਯਤ੍ਤਦੋਜਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਦੇਵ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਧਾਤੂਨਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਂ ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤਿਸ਼ਯਮਾਦਧਾਨਂ ਤਤ੍ਤੇਜ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਦਾਹ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੧੫/੨੩) -"ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਯਤ੍ਪਰਂਤੇਜਃ ਤਦੋਜਸ੍ਤਦ੍ਬਲਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਦੇਵ ਪੁਨਃ ਪਾਕਾਚ੍ਚਾਮੀਕਰਮਿਵਾਪੇਤੋਪਾਧਿਮਲਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਮਲਰੂਪਂ ਮੂਲਭੂਤਮੇਵਾਜ ਇਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਯਤ੍ਤੂਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇਣਾ (ਸੂ. ਅ. ੧੭/੧੧੫) -"ਪ੍ਰਾਕਤਸ੍ਤੁ ਬਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਿਕਤੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸ ਚੈਵੋਜਃ ਸ੍ਮਤਃ ਕਾਯੇ" ਇਤਿ| ਤਦੋਜੋ ਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਓਜਸ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਆਯੁਰ੍ਘਤਮਿਤਿਵਤ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍, "ਧਾਤੂਨਾਂ ਤੇਜਸਿ ਰਸੇ ਤਥਾ ਜੀਵਿਤਸ਼ੋਣਿਤੇ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਾਕਤੇ ਵੈਦ੍ਯੈਰੋਜਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ||" ਇਤਿ| ਓਜਸੋ ਮਲਤ੍ਵੇਪਿ ਪਥਕ੍ਵਥਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਓਜਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ| ਓਜਃ ਪੁਨਃ ਪਰਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਰਂ ਤੇਜਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ, ਹਦਯਸ੍ਥਮ੍| ਨ ਕੇਵਲਂ ਤਤ੍ਸ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਪਿ| ਦੇਹਸ੍ਥਿਤਿਨਿਬਨ੍ਧਨ,- ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਯੋ-ਨਾਨਾਵਸ੍ਥਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਨਂ-ਕਾਰਣਮ੍| ਕਾਰਣਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ-ਯਨ੍ਨਾਸ਼ ਇਤਿ|
Adhikarana ਓਜਃਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ (੩੯-੪੧) · Śloka ੪੧
| ਓਜਃ ਕ੍ਸੀਯੇਤ ਕੋਪਕ੍ਸੁਦ੍ਧ੍ਯਾਨਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਾਦਿਭਿਃ||੩੯|| ਬਿਭੇਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲੋਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਧ੍ਯਾਯਤਿ ਵ੍ਯਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਦੁਃਚ੍ਛਾਯੋ ਦੁਰ੍ਮਨਾ ਰੂਕ੍ਸੋ ਭਵੇਤ੍ਕ੍ਸਾਮਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇ||੪੦|| ਜੀਵਨੀਯੌਸਧਕ੍ਸੀਰਰਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍| |੪੧|
| ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९|| बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः| दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०|| जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਓਜਃ ਕੋਪਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਯੇਤ| ਤਤ੍ਕ੍ਸਯੇ-ਤਸ੍ਯੌਜਸਃ ਕ੍ਸਯੇ, ਬਿਭੇਤਿ ਦੁਰ੍ਬਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਜੀਵਨੀਯੌਸਧਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍| ਜੀਵਨੀਯੌਸਧਾਨਿ-ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਿ ਦਸ਼ ਜੀਵਨਸਂਜ੍ਞਾਨਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੫|੮) ਤਥਾਨ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਮਧੁਰਾਣਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ| ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਜੀਵਨੀਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਪਥਕ੍ਪਾਠੋਤਿਸ਼ਯਾਰ੍ਥਃ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨਾਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਮੌਸਧਮਿਤਿ| ਰਸੋ-ਮਾਂਸਰਸਃ| ਆਦਿ (ਦ੍ਯ)-ਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਾਕਾਣ੍ਡੋਲਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਘਤਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਯਹੇਤੂਨਾਹ-ਓਜਃ ਕ੍ਸੀਯੇਤੇਤਿ| ਕ੍ਸੁਤ੍-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾ| ਧ੍ਯਾਨਂ-ਚਿਨ੍ਤਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍-ਭ੍ਰਮੋਨ੍ਤ੍ਰਾਸਕਟੁਰੂਕ੍ਸਭੋਜਨਾਦਯਃ| ਓਜਃਕ੍ਸਯਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਬਿਭੇਤੀਤਿ| ਬਿਭੇਤਿ-ਤ੍ਰਸ੍ਯਤਿ| ਦੁਰ੍ਬਲੋ-ਹੀਨਬਲੋ ਭਵਤਿ| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ-ਪੁਨਃਪੁਨਰਕਸ੍ਮਾਤ੍| ਧ੍ਯਾਯਤਿ-ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ| ਵ੍ਯਥਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ-ਹਦਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵ੍ਯਾਥਾਵਾਨ੍| ਦੁਃਚ੍ਛਾਯੋ-ਮਲਿਨਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ-ਗਤੋਤ੍ਸਾਹਃ| ਰੂਕ੍ਸੋ-ਨਿਸ੍ਨੇਹਾਙ੍ਗਃ| ਕ੍ਸਾਮਃ-ਕਸ਼ਾਙ੍ਗਃ| ਕ੍ਸਯੌਸਧਭਙ੍ਗ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੂਨਾਹ-ਜੀਵਨੀਯੇਤਿ| ਜੀਵਨੀਯਾਃ-ਜੀਵਨ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਰਸੋ-ਮਾਂਸਰਸਃ| ਆਦਿ(ਦ੍ਯ) ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਯਃ|
Adhikarana ਓਜੋਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੪੧) · Śloka ੪੧
| ਓਜੋਵਦ੍ਧੌ ਹਿ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤੁਸ੍ਟਿਪੁਸ੍ਟਿਬਲੋਦਯਃ||੪੧||
| ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਓਜੋਵਿਵਦ੍ਧੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤੁਸ੍ਟਿਃ-ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਃ, ਪੁਸ੍ਟਿਃ-ਵਦ੍ਧਿਃ, ਬਲਂ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍, ਏਸਾਮੁਦਯਃ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਓਜੋਵਦ੍ਧਿਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ-ਓਜੋਵਦ੍ਧਾਵਿਤਿ| ਤੁਸ੍ਟਿਃ ਸਨ੍ਤੋਸਃ| ਪੁਸ੍ਟਿਃ-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਮ੍| ਬਲੋਦਯਃ-ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਃ| ਓਜੋਵਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁਸ੍ਟ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਾਤਾਦਿਵਦ੍ਧਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਰੂਦ੍ਧਮਪਿ ਯਦਾ ਤ੍ਵੋਜੋ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਤੇ ਵਾ, ਤਦਾ ਵਾਤਾਦਿਵਦ੍ਵਿਕਾਰਕਾਰਿਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ (ਸੂ. ਅ. ੧੫/੩੦) -"ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਬਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਨਕ੍ਸਯਾਃ|" ਇਤਿ| ਬਲਂ-ਓਜਃ|
Adhikarana ਸਂਕ੍ਸੇਪੇਣ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਭੇਸਜਕਥਨਮ੍ (੪੨) · Śloka ੪੨
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਭੇਸਜਂ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਯਦਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ ਯਦਪਿ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤਾਵਿਰੋਧਿ ਤੁ| ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ ਸਮਸ਼੍ਨਂਸ਼੍ਚ ਤੌ ਤੌ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜਯੇਤ੍||੪੨||
इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु| तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਦਨ੍ਨਂ ਪੁਰੁਸੋ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ-ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ, ਯਦਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤ, ਤਤ੍ਤਦਨ੍ਨਂ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਤ੍ਯਜਨ੍-ਪਰਿਹਰਨ੍, ਇਸ੍ਟਮਨ੍ਨਂ ਸਮਸ਼੍ਨਨ੍-ਭਕ੍ਸਯਨ੍, ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨੌ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਤੌ ਤੌ-ਯੌ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯੌ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ, ਤੌ ਤੌ ਜਯੇਤ੍| ਨਨੁ, ਕਿਮਵਿਸ਼ੇਸੇਣੈਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤਮਸ਼੍ਨਨ੍ ਦੋਸਕ੍ਸਯਂ ਜਯੇਤ੍ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਅਵਿਰੋਧਿ ਤੁ| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਅਵਿਰੋਧ੍ਯੇਵ| ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਮਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨਨ੍ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸਯਂ ਜਯੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਵਿਰੋਧ੍ਯਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨਨ੍|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯਦਨੁਸ੍ਠੇਯਂ ਤਤ੍ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਹ-ਯਦਨ੍ਨਮਿਤਿ| ਯਦ੍ਯਦਨ੍ਨ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ ਤਥਾ ਯਦ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤ ਤਤ੍ਤਤ੍ਸਮਸ਼੍ਨਨ੍ ਤੌ ਤੌ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜਯੇਤ੍| ਕਿਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮ੍ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਅਵਿਰੋਧਿ ਤ੍ਵਿਤਿ| ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯੇਤ੍ ਤਚ੍ਚੇਦਵਿਰੋਧਿ-ਅਪਥ੍ਯਂ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਸਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਛਬ੍ਦੇਪਿ ਵੀਪ੍ਸਾਕਰਣਾਤ੍ ਯਚ੍ਛਬ੍ਦੇਪਿ ਵੀਪ੍ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ|
Adhikarana ਯਥਾਰੁਚ੍ਯੁਪਚਾਰਸ੍ਯ ਨਾਨੁਚਿਤਤ੍ਵਮ੍, ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਸਮਾਨਯੋ ਰੁਚਿਕਰਤ੍ਵਮ੍ (੪੩) · Śloka ੪੩
ਨਨੁ, ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਾਨ੍ਨਤ੍ਯਾਗੇਨੇਸ੍ਟਾਨ੍ਨਭਕ੍ਸਣੇਨ | ਚ ] ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਜਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਹਿ ਰੁਚਿਂ ਦੋਸਾ ਵਿਪਰੀਤਸਮਾਨਯੋਃ| ਵਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾਸ਼੍ਚ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਲਕ੍ਸਯਨ੍ਤ੍ਯਬੁਧਾਸ੍ਤੁ ਨ||੪੩||
ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन | च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः| वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ, ਵਿਪਰੀਤਸਮਾਨਯੋਃ ਰੁਚਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ? ਵਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾਸ਼੍ਚ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਵਦ੍ਧਾਃ-ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਸ੍ਵਗੁਣੇਭ੍ਯੋ ਯਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮਨ੍ਨਂ ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਸਪਣਹੇਤੁਃ, ਤਦ੍ਵਿਸਯਾਂ ਰੁਚਿਂ-ਪ੍ਰੀਤਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ| ਕ੍ਸੀਣਾਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਪਚਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤੋ, ਯਤ੍ਸ੍ਵਸਮਾਨਗੁਣਮਾਹਾਰਜਾਤਂ ਤੇਸਾਂ ਵਰ੍ਧਨਹੇਤੁਃ, ਤਦ੍ਵਿਸਯਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਮਧੁਰਮਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ|ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਸ਼ੀਤਮਧੁਰਰੁਕ੍ਸਤਿਕ੍ਤਕਸ਼ਾਯਮਨ੍ਨਭਿਲਸਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧੋ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਰੂਕ੍ਸਕਸਾਯਾਦ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਮਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕ੍ਸੀਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਮਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਮਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤੇਨ ਦੋਸਗਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਨ੍ਯਥਾਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤਿ| ਯਥਾ,-ਕਸ੍ਯਚਿਨ੍ਨਰਸ੍ਯ ਵਾਤੋਪਿ ਕ੍ਸੀਣਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੁਰਾਦ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਵਦ੍ਧਮਮ੍ਲਲਵਣਾਦ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਪਿ ਵਦ੍ਧੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਾਦ੍ਯਨ੍ਨਮਭਿਲਸਤੀਤਿ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਾਤ੍| ਅਤ ਏਵਾਬੁਧਾਃ-ਅਪਣ੍ਡਿਤਾਃ, ਨ ਲਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ-ਨ ਵਿਦਨ੍ਤਿ, ਯਥਾ-ਕਿਮਯ ਦੋਸਃ ਕ੍ਸੀਣ ਉਤ ਵਦ੍ਧ ਇਤਿ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਨ ਚ ਯਥਾਰੁਚ੍ਯੁਪਚਾਰਸ੍ਯਾਨੁਚਿਤਤ੍ਵਮਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਹੀਤਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਃ ਵਿਪਰੀਤੇ ਰੁਚਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਕ੍ਸੀਣਾਃ ਸਮਾਨੇ| ਚਕਾਰਾਦ੍ਦਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਨੇ ਦ੍ਵੇਸਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ, ਕ੍ਸੀਣਾਸ੍ਤੁ ਵਿਪਰੀਤੇ, ਇਤ੍ਯਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਯਮਰ੍ਥਃ,-ਯਦਾ ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤਦਾ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਾਨਾਂ ਰੁਚਿਸ੍ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਾਨਾਂ ਦ੍ਵੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਇਸ੍ਟਸੇਵਨਾਦ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਜਯੇਤ੍| ਯਦਾ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਸਯਸ੍ਤਦਾ ਤਤ੍ਸਮਾਨਾਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਗੁਣਾਨਾਂ ਰੁਚਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਾਨਾਂ ਦ੍ਵੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਇਸ੍ਟਸੇਵਨਾਦ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕ੍ਸਯਂ ਜਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਪ੍ਰਾਯੇਣ, ਕਦਾਚਿਦਨ੍ਯਥਾਪਿ ਰੁਚਿਦ੍ਵੇਸੌ ਭਵਤਃ| ਯਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੧੬/੩੦) ਸਾਮੇ ਵਾਯੌ-"ਕਟੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਲਾਸੇਣ ਤਦ੍ਵਿਧੋਪਸ਼ਯੇਨ ਚ|" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯੇਤਾਦਸ਼ੀਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮਬੁਧਾ ਨ ਲਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ| ਏਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤਾ ਭਿਸਜਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਾਯਮੁਪਚਾਰਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਤੁ ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੧੫) -"ਯਥੋਕ੍ਤਨੁਸਰਣਮੇਵ ਤੁ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧੇਃ|" ਇਤਿ|
Adhikarana ਉਕ੍ਤਯੋ ਰੁਚਿਦ੍ਵੇਸਯੋਰੁਪਪਤ੍ਤਿਃ (੪੪) · Śloka ੪੪
ਨ ਚਾਨੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਣੇਨ ਵਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਸੀਣਾਸ਼੍ਚ ਲਕ੍ਸਣੀਯਾਃ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ - - - - ਯਥਾਬਲਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਾ ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ| ਰੂਪਾਣਿ, ਜਹਤਿ ਕ੍ਸੀਣਾਃ, ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||੪੪||
न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः| किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते| रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯਥਾਬਲਂ-ਬਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ-ਯਦ੍ਯਦਾਤ੍ਮੀਯਂ ਯਥਾ, ਰੂਪਾਣਿ-ਗੁਣਕਰ੍ਮਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਾ ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ-ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਾਸ਼੍ਚ ਬਲਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਰੂਪਾਣਿ ਜਹਤਿ-ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਾਦੀਨਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰਯਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਤੁ ਵਾਯੁਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਜਹਾਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਨ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਤਿ| ਅਥ ਸਮਾ ਦੋਸਾਃ ਕਿਂ ਵਿਦਧਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਨ ਵਦ੍ਧਾ ਨ ਚ ਕ੍ਸੀਣਾਃ-ਸਮਾ ਦੋਸਾਃ,-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾਃ, ਤਦਾ ਸ੍ਵਂ ਕਰ੍ਮ-ਉਤ੍ਸਾਹੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਿਕਂ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਤੇ ਲਕ੍ਸਣੀਯਾਃ| ਤਦੇਵਂ ਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣਸਮਾ ਦੋਸਾ ਵੇਦ੍ਯਾਃ|
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਯੋ ਰੁਚਿਦ੍ਵੇਸਯੋਰੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ-ਯਥਾਬਲਮਿਤਿ| ਵਦ੍ਧਾ ਦੋਸਾ ਰੂਪਾਣਿ-ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਵਿਤਨ੍ਵਤੇ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਕਟਯਨ੍ਤਿ| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਕ੍ਸੀਣਾ ਜਹਤਿ-ਨ੍ਯੂਨਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਬਲਂ-ਵਦ੍ਧਾ ਅਧਿਕਾਨਿ, ਵਦ੍ਧਤਰਾ ਅਧਿਕਤਰਾਣਿ, ਵਦ੍ਧਤਮਾ ਅਧਿਕਤਮਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਪਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਵਾਯੂ ਰਾਕ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਪਿਤ੍ਤਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ,- ਸ਼ਰੀਰੇ ਯੋ ਯੋ ਗੁਣੋਧਿਕੋ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਵੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਯੋ ਯੋ ਹੀਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਰੁਚਿਃ| ਵਾਯੋ ਵਦ੍ਧੇ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਅਧਿਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵੇਸ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਕ੍ਸੀਣੇਤ ਏਵ ਹੀਨਾਃ, ਅਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਰੁਚਿਃ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ| ਸਮੇਸੁ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸੇਸ੍ਵਪੂਰ੍ਵੌ ਰੁਚਿਦ੍ਵੇਸੌ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਮਾਃ ਸ੍ਵਮਿਤਿ| ਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਜਾਤਿਵਯੋਦੇਸ਼ਕਾਲਾਨੁਰੂਪਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਕਰ੍ਮੋਚ੍ਯਤੇ, ਨ ਦੋਸਕਰ੍ਮ| ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਯਥਾ ਰੁਚਿਦ੍ਵੇਸੌ ਤਸ੍ਯ ਤਥੈਵਾਨੁਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਸਮਾ ਦੋਸਾਃ, ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|
Adhikarana ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੇ ਯਤ੍ਨਃ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਕ੍ਸੀਣਾ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਦੇਵਾਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪੀਡਾਂ ਨੋਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਇਤਿ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਲ੍ਪਮਤਯੋ ਵੈਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸੀਣਦੋਸਵਰ੍ਧਨਾਰ੍ਥਂ ਕਦਾਚਿਦਨਾਦਰਂ ਕੁਰ੍ਯੁਰਿਤ੍ਯਾਹ - - - - ਯ ਏਵ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸਮਾ ਵਿਵਦ੍ਧ੍ਯੈ ਤ ਏਵ ਦੋਸਾ ਵਿਸਮਾ ਵਧਾਯ| ਯਸ੍ਮਾਦਤਸ੍ਤੇ ਹਿਤਚਰ੍ਯਯੈਵ ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਿਵਦ੍ਧੇਰਿਵ ਰਕ੍ਸਣੀਯਾਃ||੪੫|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੁਨੂਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||
क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय| यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||
🔊 Audio coming soon
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਸ੦-ਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਦੇਹਸ੍ਯ ਵਿਵਦ੍ਧ੍ਯੈ-ਵਰ੍ਧਨਾਯ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤ ਏਵ ਦੋਸਾ ਵਿਸਮਾਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦਧਿਕਾ ਹੀਨਾ ਵਾ ਸਨ੍ਤੋ, ਵਧਾਯ-ਦੇਹਵਿਘਾਤਾਯ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਸ੍ਮਾਦੇਵਂ ਤਤਸ੍ਤੇ ਦੋਸਾ ਹਿਤਚਰ੍ਯਯੈਵ ਕ੍ਸਯਾਤ੍-ਹੀਨਤ੍ਵਾਦ੍ਰਕ੍ਸਣੀਯਾਃ| ਕੁਤ ਇਵ ? ਵਿਵਧੇਰਿਵ| ਯਥਾ ਵਿਵਦ੍ਧੇਃ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਰ੍ਧਨਾਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਯਾਦਪਿ ਰਕ੍ਸਣੀਯਾ ਇਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਰ੍ਵਤ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯ ਏਕਾਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੧||
ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)
ਆ੦ ਰ੦-ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਯ ਏਵ ਦੇਹਸ੍ਯੇਤਿ| ਹਿਤਚਰ੍ਯਯਾ-ਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਚਰਤੇਰ੍ਗਤਿਭਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿਤਚਰ੍ਯਾਯਾ ਅਯੋਗਃ, ਅਹਿਤਚਰ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਛ ਯੋਗੋ ਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੧||