૧૧. દોશાહિવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

રસભેદીયાદનન્તરં દોષાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે| યતો "દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ" ઇત્યુક્તમ્, અત ઈદૃક્સ્વરૂપાસ્તે દોષા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમધ્યાયોઽયમુચ્યતે-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષા આદયો યેષાં તે-દોષાદયઃ, તેષાં વિજ્ઞાનં-પ્રાકૃતેન વૈકૃતેન ચ સ્વરૂપેણા ૯ વગમઃ, તસ્મૈ હિતો યઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| આદિશબ્દેન ધાતવો મલાશ્ચ સઙ્ગ્રહ્યન્તે| તત્સ્વરૂ ૧૦ પાવગમેન ચ ત એવ દોષાઃ સમ્યગ્જ્ઞાતા ભવન્તિ| ધાતૂનાં મલાનાં ચ દોષાધારભૂતત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હેતુસ્કન્ધાનન્તરં લક્ષણસ્કન્ધમારભતે| તત્ર દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| દોષાદિવિજ્ઞાનાધીનત્વાલ્લક્ષણસ્ય| દોષદૂષ્યવૈષમ્યં ચ રોગલક્ષણમ્| વૈષમ્યજ્ઞાનં ચ સામ્યજ્ઞાનાધીનમ્| અત એવાદૌ સામ્યજ્ઞાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષાઃ-વાતાદયઃ, ધાતવો-રસાદયઃ, મલાઃ-મૂત્રાદયઃ, તે દેહસ્ય મૂલમિવ મૂલમ્| યથા,-વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધશાખાદિયુક્તસ્ય મૂલં પ્રધાનમ્, તદારબ્ધત્વાત્| તથા,-દેહસ્ય દોષધાતુમલાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર સામ્યફલમાહ-દોષધાતુમલા ઇતિ| દોષા-વાતાદયઃ| ધાતવો-રસાદયઃ| મલાઃ-પુરીષાદયઃ| મૂલં-કારણમ્| સદા-સર્વાસુ જન્માદ્યવસ્થાસુ| સમા ઇતિ પ્રકરણાલ્લભ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં ચ-દેહં, ચલો-વાયુઃ, ઉત્સાહાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ-ઉપકુરુતે| ઉત્સાહઃ-સર્વચેષ્ટાસૂદ્યોગઃ, ઉચ્છ્વાસઃ-ઊર્ધ્વં શ્વસનં શ્વાસમુક્તિઃ, નિશ્વાસઃ-શ્વાસસ્ય શરીરાન્તઃ પ્રવેશનમ્, ચેષ્ટનં-ચેષ્ટા વાક્કાયમનોવ્યાપારઃ, વેગાનાં પ્રવર્તનં-વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં બહિર્નિરસનમ્, એતૈશ્ચ મારુતો દેહમનુગૃહ્ણાતિ| પિત્તં પક્ત્યાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ| પક્તિઃ-પાકઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| દર્શનં-દૃષ્ટિઃ| મેધા-બુદ્ધિવિશેષઃ| ધીઃ-પ્રજ્ઞા| શૌર્યં-પૌરુષમ્| તનુમાર્દવં-શરીરમૃદુત્વમ્| શ્લેષ્મા સ્થિરત્વાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ| ક્ષમા-ક્ષાન્તિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાયોઃ સામ્યં લક્ષયતિ-તં ચલ ઇતિ| તં-દેહમ્| ચલો-વાયુઃ| ઉત્સાહઃ-અધ્યવસાયઃ| ઉચ્છ્વાસઃ-શ્વાસનિર્ગમઃ| નિશ્વાસઃ-શ્વાસપ્રવેશઃ| ચેષ્ટા-ગમનાદિક્રિયા| વેગપ્રવર્તનં-વિણ્મૂત્રાદિપ્રવૃત્તિઃ| ધાતૂનાં સમ્યગ્ગતિઃ-માર્ગેણાદ્રુતવિલમ્બિતસઞ્ચારઃ| અક્ષાણાં પાટવં-ઇન્દ્રિયાણાં વિષયગ્રહણસામર્થ્યમ્| અનુગૃહ્ણાતિ-ઉપકરોતિ| અવિકૃતઃ-સમઃ| પિત્તસ્ય સામ્યં લક્ષયતિ-પિત્તમિતિ| પક્તિઃ-પાકઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| દર્શનં-ચાક્ષુષજ્ઞાનમ્| ક્ષત્-બુભુક્ષા| તૃટ્-પિપાસા| રુચિઃ-પ્રીતિઃ| પ્રભા-કાન્તિઃ| મેધા-જ્ઞાનધારણમ્| ધીઃ-જ્ઞાનમ્| શૌર્યં-બલમ્| તનુત્વં-અસ્થૂલત્વમ્| માર્દવં-સૌકુમાર્યમ્| શ્લેષ્મણઃ સામ્યં લક્ષયતિ-શ્લેષ્મેતિ| સ્થિરત્વં-દૃઢાઙ્ગત્વમ્| સ્નિગ્ધત્વં-સ્નેહાક્તત્વમિવ| સન્ધિબન્ધઃ-સુશ્લિષ્ટસન્ધિત્વમ્| ક્ષમા-સહિષ્ણુત્વમ્| આદિશબ્દાદલૌલ્યાદયઃ| "તમનુગૃહ્ણાત્યવિકૃતઃ" ઇતિ વાક્યદ્વયેઽનુવર્તતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રીણનાદીનિ કર્માણિ રસાદીનાં ક્રમાત્-ક્રમેણ શ્રેષ્ઠાનિ સ્મૃતાનિ, મુનિભિરિતિ શેષઃ| સઙ્ગ્રહોક્તાનિ મધ્યમાન્યપરાણિ કર્માણ્યેષાં સન્ત્યેવ| યથા,-રસસ્ય તુષ્ટિરક્તપુષ્ટ્યાદિકં કર્મ, રક્તસ્ય ચ વર્ણપ્રસાદો માંસપોષણમ્, માંસસ્ય બલં મેદઃપુષ્ટી ચ મેદસઃ સ્વેદદાર્ઢ્યાસ્થિપુષ્ટયશ્ચ, અસ્થ્નો મજ્જપોષણમ્, મજ્જ્ઞો બલમસ્થિપૂરણં શુક્રપુષ્ટિશ્ચ, શુક્રસ્ય હર્ષો બલં ચ, એતૈર્ધાતવો દેહમનુગૃહ્ણન્તીત્યર્થઃ| પ્રીણનં-આપ્યાયનમ્| રસો હિ સમ્યગભ્યવહરતઃ સ્રોતાંસિ પ્રવિશ્યેન્દ્રિયપ્રસાદમભિનિર્વર્તયન્ મનસઃ પ્રીતિમાદધાતિ| જીવનં-ઓજોવૃદ્ધિકરમ્, રક્તકર્મ| લેપઃ-ઉપદેહો, માંસસ્ય કર્મ| તદુપલિપ્તાન્યસ્થીનિ ચેષ્ટાં ક્ષમન્તે| સ્નેહો-નેત્રાદિષુ સ્નિગ્ધતા, મેદસઃ કર્મ| ધારણં-ઊર્ધ્વધારણમ્, અસ્થિકર્મ| પૂરણં-સ્નેહેનાસ્થ્નામ્, મજ્જ્ઞઃ કર્મ| શુક્રસ્ય ગર્ભોત્પત્તિઃ, શ્રેષ્ઠં કર્મેતિ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધાતૂનાં સામ્યં લક્ષયતિ-પ્રીણનમિતિ| પ્રીણનં-તૃપ્તિઃ, અવિકૃતસ્ય રસસ્ય શ્રેષ્ઠં કર્મ| જીવનં-પ્રાણધારણમ્, રક્તસ્ય| લેપો-ભિત્તેર્મૃત્તિકયેવ, માંસસ્ય| સ્નેહઃ સ્નિગ્ધત્વમ્, મેદસઃ| ધારણં-અવલમ્બનમ્, અસ્થ્નઃ| પૂરણં-અસ્થિપૂરણમ્, મજ્જ્ઞઃ| ગર્ભોત્પાદઃ શુક્રસ્ય| શ્રેષ્ઠગ્રહણાદન્યાન્યપ્યુત્તરધાતુપુષ્ટ્યાદીનિ સન્તીતિ જ્ઞાપયતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અવષ્ટમ્ભો-દેહધારણશક્તિઃ, શ્રેષ્ઠં કર્મ પુરીષસ્ય સ્મૃતમ્| મૂત્રસ્ય ક્લેદવાહનં શ્રેષ્ઠં કર્મ, મૂત્રં ક્લેદં નિર્વાહયતિ| સ્વેદસ્ય ક્લેદવિધારણં શ્રેષ્ઠં કર્મ, ક્લેદાભાવે હિ શોષઃ સ્યાત્, મધ્યમત્વક્ઽઽસ્નેહકચરોમધારણમપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુરીષસ્ય સામ્યં લક્ષયતિ-અવષ્ટમ્ભ ઇતિ| અવષ્ટમ્ભો-ધારણમ્| મૂત્રસ્ય સામ્યં લક્ષયતિ-મૂત્રસ્યેતિ| ક્લેદવાહનં-ક્લેદસ્ય બહિર્નિર્ગમનમ્| સ્વેદસ્ય સામ્યં લક્ષયતિ-સ્વેદસ્યેતિ| કેશવિધૃતિઃ-રોમ્ણામવલમ્બનમ્| "શ્રેષ્ઠં કર્મ" ઇતિ વાક્યત્રયેઽનુવર્તતે| તેન અનિલાનલધારણબસ્તિપૂરણક્લેદધારણાદીન્યન્યાન્યપિ કર્માણિ જ્ઞેયાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃદ્ધઃ પુનર્વાયુઃ કાર્શ્યાદીન્ કરોતિ| બલાદીનાં ભ્રંશેન સમ્બન્ધઃ| બલસ્ય પ્રાણોપઘાતો ભ્રંશઃ| નિદ્રાયાસ્તુ નાશો ભ્રંશઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ વૈષમ્યજ્ઞાનમ્| તત્તુ પઞ્ચધા| વક્ષ્યતિ-હિ (હૃ. નિ. અ. ૧/૨)- "નિદાનં પૂર્વરૂપાણિરૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિશ્ચેતિ વિજ્ઞાનં રોગાણાં પઞ્ચધા સ્મૃતમ્||" ઇતિ| તત્રાદૌ રૂપમ્, તસ્યાન્તરઙ્ગત્વાત્| પૂર્વરૂપં તુ રૂપમેવાવ્યક્તમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૧/૬)- "લિઙ્ગમવ્યક્તમલ્પત્વાવ્દ્યાધીનાં તદ્યથાયથમ્| તદેવ વ્યક્તતાં યાતં રૂપમિત્યભિધીયતે||" ઇતિ| વૈષમ્યં ચ દ્વિધા,-વૃદ્ધિક્ષયભેદાત્| તત્રાદૌ વૃદ્ધિલક્ષણમ્| તત્ર વાયોરાઃ-વૃદ્ધ ઇતિ| કાર્શ્યં-કૃશત્વમ્| કાર્ષ્ણ્યં-કૃષ્ણવર્ણત્વમ્| ઉષ્ણકામત્વં-ઉષ્ણાભિલાષઃ| કમ્પો-વેપથુઃ| આનાહઃ-બદ્ધોદરતા| શકૃદ્ગ્રહઃ-પુરીષરોધઃ| બલાદીનાં ભ્રંશો-નાશઃ| પ્રલાપઃ-અસમ્બદ્ધપ્રલાપઃ| ભ્રમઃ-ચક્રરૂઢસ્યેવ| દીનતા- મ્લાનત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીતસ્ય વિડાદિભિસ્ત્વગન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ, તતઃ ક્ષુદાદિભિર્દ્વન્દ્વઃ, તતસ્તલપ્રત્યયઃ| પિત્તં વૃદ્ધં પીતવિણ્મૂત્રાદીન્ કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તસ્યાહ-પીતવિણ્મૂત્રેતિ| વિણ્મૂત્રનેત્રત્વચાં પીતત્વમ્| ક્ષુત્તૃષાવિહ તીવ્રે જ્ઞેયે, સમયોઃ સ-લક્ષણત્વાત્| દાહઃ-સન્તાપઃ| અલ્પનિદ્રતા-નિદ્રાલ્પત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લેષ્મા વૃદ્ધોઽગ્નિસાદાદીન્ કરોતિ| શ્વૈત્યં- ગાત્રશુક્લતા| શૈત્યં-અઙ્ગાનાં શિશિરત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શ્લેષ્મણ આહ-શ્લેષ્મેતિ| અગ્નિસદનં-અગ્નિમાન્દ્યમ્| પ્રસેકો-લાલાસ્રાવઃ| આલસ્યં-અનુત્સાહઃ| ગૌરવં-દુર્વહાઙ્ગત્વમ્| શ્વૈત્યં-શુક્લત્વમ્| શૈત્યં-શીતસ્પર્શત્વમ્| શ્લથાઙ્ગત્વં-અવયવશૈથિલ્યમ્| શ્વાસકાસૌ-રોગૌ| અતિનિદ્રતા-નિદ્રાધિક્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસશ્ચ શ્લેષ્મવત્, રસોઽપિ વૃદ્ધોઽગ્નિસાદાદીન્ વિદધાતીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રસસ્યાહ-રસોઽપીતિ| શ્લેષમવદગ્નિસાદાદીન્ કરોતિ| અપિશબ્દોઽન્યાનષ્યતિદેશાન્ સૂચયતિ| તેન રક્તં પિત્તવત્, માંસમેદસી શ્લેષ્મવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તં વૃદ્ધં વિસર્પાદીન્ કરોતિ| ઉપકુશો નામ દન્તરોગજાતિઃ, ઉત્તરતન્ત્રે (અ. ૨૧|૨૧) વક્ષ્યમાણલક્ષણા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તસ્યાહ-રક્તમિતિ| વીસર્પાદયો વ્યઙ્ગાન્તાઃ રોગાઃ| તત્રોપકુશો-દન્તમાંસજરોગઃ| વ્યઙ્ગં-ક્ષુદ્રરોગવિશેષઃ| સમ્મોહો-મૂર્ચ્છા| ત્વઙ્નેત્રમૂત્રાણાં રક્તત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસં વૃદ્ધં ગણ્ડાદીન્ રોગાન્ કરોતિ| ગણ્ડશબ્દેન ગણ્ડમાલા ગલગણ્ડશ્ચ ગૃહીતૌ, આદ્યન્તલોપાત્| ઇતરશ્ચ ગણ્ડો ગણ્ડમાંસાઢ્યાત્| ગણ્ડશ્ચાર્બુદં ચ ગ્રન્થિશ્ચ ગણ્ડાર્બુદગ્રન્થયઃ| ગણ્ડૌ ચ ઊરૂ ચોદરં ચ તેષાં વૃદ્ધિતા| તતો દ્વન્દ્વઃ| તાઃ કરોતિ| વૃદ્ધિતા-વૃદ્ધિત્વમ્| કણ્ઠાદિષ્વધિકં માંસં ચ કુરુતે| આદિશબ્દેન તાલુજિહ્વાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસસ્યાહ-માંસમિતિ| ગણ્ડાદયો રોગાઃ| ગણ્ડો-ગલગણ્ડાદિઃ| ગણ્ડયોરૂર્વોરુદરે ચ વૃદ્ધતા-સ્થૌલ્યમ્| કણ્ઠાદિષુ-કણ્ઠતાલુજિહ્વાદિષુ| અધિમાંસં-માંસસ્યોપરિ માંસમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મેદોઽપિ વૃદ્ધં ગણ્ડાદીન્ કુરુતે| તથાલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે શ્રમં કુરુતે, શ્વાસં ચ| તથા, સ્ફિજોઃ સ્તનયોરુદરસ્ય ચ લમ્બનં કુરુતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મેદસ આહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-માંસવત્| તથા, અલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે શ્રમશ્વાસૌ| સ્ફિગાદીનાં લમ્બનમ્| સ્ફિજૌ-કટિપ્રોથૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થિ વૃદ્ધમધ્યસ્થ્યધિહન્તાંશ્ચ કુરુતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થ્ન આહ-અસ્થીતિ| અધ્યસ્થિ-અધિકમસ્થિ| અધિદન્તાઃ-અધિકા દન્તાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મજ્જા વૃદ્ધો નેત્રયોરઙ્ગાનાં ચ ગૌરવં કુર્યાત્| કુરુત ઇતિ પ્રકૃતે કુર્યાદિત્યુક્તં સ્પષ્ટાર્થમ્| પર્વસુ-અઙ્ગુલ્યાદિસન્ધિષુ, અરૂંષિ-પિટિકાવિશેષાન્, કુર્યાત્| કીદૃશાનિ ? સ્થૂલમૂલાનિ,-સ્થૂલાનિ મૂલાનિ યેષાં તાનિ| તથા, કૃચ્છ્રાણિ-કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મજ્જ્ઞ આહ-મજ્જેતિ| અઙ્ગગૌરવેણૈવાક્તે નેત્રગૌરવે નેત્રગ્રહણમતિશયાર્થમ્| પર્વસુ-સન્ધિષુ| સ્થૂલમૂલાનિ-મૂલપ્રદેશે સ્થૂલાનિ| કૃચ્છ્રાણિ-કષ્ટસાધ્યાનિ| અરૂંષિ-વ્રણાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુક્રં વૃદ્ધમતિસ્ત્રીકામતાં કુર્યાત્, શુક્રાશ્મરીં ચ| અપિશબ્દાદ્બલસ્નેહાદ્યપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુક્રસ્યાહ-અતીતિ| અતિસ્ત્રીકામતા-પુનઃ પુનઃ સ્ત્રીસઙ્ગેચ્છા| શુક્રાશ્મરી-રોગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શકૃત્-પુરીષં, વૃદ્ધં કુક્ષાવાધ્માનાદીન્ કુર્યાત્| કુર્યાદિતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્| આધ્માનં-આનાહઃ| આટોપઃ-અન્ત્રકૂજનાદિ| [ગૌરવં-ગુરુત્વમ્, વેદનાં ચ કુક્ષૌ|]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શકૃત આહ-કુક્ષાવિતિ| કુક્ષૌ-ઉદરે, આધ્માનાદીનિ| આધ્માનં-વાતેનોદરપૂરણમ્| આટોપો-ગુડગુડાશબ્દઃ| ગૌરવં-દુર્વહત્વમ્| વેદનાં-શૂલમ્| શકૃત્-પુરીષમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂત્રં વૃદ્ધં બસ્તેર્નિસ્તોદં-અતિવ્યથાં કુર્યાત્| તથા કૃતેઽપિ મૂત્રેઽકૃતસંજ્ઞતાં-અકૃતાભાસત્વમિવ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૂત્રસ્યાહ-મૂત્રમિતિ| બસ્તિનિસ્તોદો-બસ્તિદેશે વ્યથા| કૃતમપિ મૂત્રોત્સર્ગમકૃતમિવ મન્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વેદો વૃદ્ધોઽતિસ્વેદાદીન્ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદસ્યાહ-સ્વેદ ઇતિ| અતિસ્વેદઃ-સ્વેદાધિક્યમ્| દૌર્ગન્ધ્યં-દુર્ગન્ધતા| કણ્ડૂઃ-કચ્છૂઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવં-અનેન પ્રકારેણ, દૂષિકાદીનપિ મલાન્ લક્ષયેત્-અનુમિનુયાત્| દૂષિકા-અક્ષિમલઃ| આદિશબ્દાત્ ઘ્રાણકર્ણનાસામલાદીનાં ગ્રહણમ્| કથં લક્ષયેત્ ? ઇત્યાહ-બાહુલ્યેત્યાદિ| મલબાહુલ્યેન તત્સ્થાનગૌરવેણ ચ| આદિગ્રહણાત્કણ્ડૂક્લેદાદયો ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દૂષિકાદીનાહ-એવં ચેતિ| દૂષિકા-નેત્રમલઃ| આદિશબ્દાત્ કર્ણમલાદયઃ| એવમિતિ યથા| સ્વાધિક્યસ્વાશયગૌરવાદિભિઃ પુરીષાદયો વૃદ્ધા લક્ષ્યન્તે| આદિશબ્દાત્ સ્વાશયવ્યથાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનિલે ક્ષીણે-સ્વપ્રમાણાપચિતે, વક્ષ્યમાણાનિ લિઙ્ગાનિ| વાયોસ્તુ સર્વક્ષયે દેહ એવ ન સ્યાત્, કસ્ય તલ્લિઙ્ગં સ્યાત્| કિં પુનસ્તલ્લિઙ્ગમ્ ? ઇત્યાહ-અઙ્ગસ્યેત્યાદિ| અઙ્ગસ્ય સાદઃ-ક્રિયાસ્વસામર્થ્યમ્| ઈહિતં-ચેષ્ટિતમ્, કાયિકં કર્મ| ભાષિતં ચેહિતં ચ ભાષિતેહિતમ્,-અલ્પવચનાઽલ્પચેષ્ટિતત્વં ચ સ્યાત્| તથા, સંજ્ઞામોહઃ-સંવિદોઽભાવઃ| તથા, શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ ય ઉક્તાઃ-અગ્નિસાદપ્રસેકાદયઃ, તેષામામયાનાં સમ્ભવો ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ક્ષયલક્ષણમ્| તત્ર વાયોરાહ-લિઙ્ગમિતિ| અઙ્ગસ્ય સાદઃ-શ્રાન્તત્વમિવ| ભાષિતેહિતમલ્પમ્| ભાષિતં-વાચિકં કર્મ| ઈહિતં-કાયિકમ્| સંજ્ઞા-બુદ્ધિઃ, તસ્યા મોહોવિવેચનાક્ષમત્વમ્| શ્લેષ્મવૃદ્ધયુક્તમયાઃ-અગ્નિસદનાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લિઙ્ગં ક્ષીણે ઇત્યનુવર્તતે| પિત્તે ક્ષીણે લિઙ્ગમેતત્| અગ્નિર્મન્દઃ શીતં કાન્તિહાનિશ્ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તસ્યાહ-પિત્ત ઇતિ| મન્દોઽનલઃ-અગ્નિમાન્દ્યમ્| શીતં-હિમસ્પર્શેનેવ દુઃખમ્| પ્રભાહાનિઃ-કાન્તિનાશઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફે ક્ષીણે ભ્રમો ભવતિ| તથા, શ્લેષ્માશયાનાં શૂન્યત્વં ભવતિ| શ્લેષ્માશયાઃ-ઉરઃશિરઃસન્ધ્યાદ્યાઃ| [તથા, હૃદ્દ્રાવાદયઃ સ્યુઃ| હૃદ્દ્રવઃ-હૃદિ કમ્પ ઇત્યર્થઃ|]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફસ્યાહ-કફ ઇતિ| ભ્રમઃ-ચક્રારૂઢસ્યેવ| શ્લેષ્માશયાનાં-ઉરઃપ્રભૃતીનામ્| શૂન્યત્વં-રિક્તત્વમ્| હૃદ્દ્રવઃ-અનુકમ્પયેવ પીડા હૃદયસ્ય| શ્લથસન્ધિતા-સન્ધિશૈથિલ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસે ક્ષીણે રૌક્ષ્યાદયઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રસસ્યાહ-રસ ઇતિ| રૌક્ષ્યં-સ્નેહાભાવઃ| શ્રમઃ-શ્રાન્તત્વમ્| શોષો-મુખાદીનામ્| ગ્લાનિઃ-ક્લમઃ| શબ્દાસહિષ્ણુતા-શબ્દશ્રવણદ્વેષઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તે ક્ષીણેઽમ્લાદ્યભિલાષાદયઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તસ્યાહ-રક્ત ઇતિ| અમ્લશીતયોરભિલાષઃ| શિરાણાં શૈથિલ્યમ્| રૂક્ષતા_શરીરસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસે ક્ષીણેઽક્ષગ્લાનિઃ, ગલ્લયોઃ સ્ફિજોશ્ચ શુષ્કત્વમ્, સન્ધીનાં વેદનાઃ સ્યુઃ, સ્ફુટન્તીવ સન્ધય ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસસ્યાહ-માંસ ઇતિ| અક્ષગ્લાનિઃ-ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યમ્| ગણ્ડયોઃ સ્ફિજોશ્ચ શુષ્કતા| સન્ધીનાં વ્યથા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મેદસિ ક્ષીણે કટ્યાઃ સ્વાપઃ પ્લીહવૃધિઃ કૃશાઙ્ગત્વં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મેદસ આહ-મેદસીતિ| કઠ્યાઃ સ્વપનંસ્પર્શાજ્ઞત્વમ્| પ્લીહ્નો વૃદ્ધિઃ| ઇતરેષામઙ્ગાનાં કાર્શ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્થ્નિ ક્ષીણેઽસ્થ્નાં તોદો ભવતિ| શદનં-શાતઃ, પાત ઇત્યર્થઃ| કેષામ્ ? દન્તાદીનામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અસ્થ્ન આહ-અસ્થ્નીતિ| અસ્થિતોદઃ-અસ્થ્નાં વ્યથા| દન્તાદીનાં શદનં-શાતઃ| આદિશબ્દાદ્રોમાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મજ્જનિ ક્ષીણેઽસ્થ્નાં સૌષિર્યં ભ્રમાદિશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મજ્જ્ઞ આહ-અસ્થ્નમિતિ| અસ્થ્નાં સૌષિર્યં સરન્ધ્રત્વમ્| ભ્રમઃ-ચક્રારૂઢસ્યેવ| તિમિરદર્શનં-સર્વસ્યૈવ વસ્તુનસ્તમોરૂપત્વેનાવભાસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુક્રે ક્ષીણે શુક્રં ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત, રક્તં વા| પ્રસિચ્યેતેતિ કર્મકર્તરિ| વૃષણયોરતિશયેન તોદો-વ્યથા સ્યાત્| મેઢ્રં-શિશ્નં, ધૂમાયતીવ ચ| ધૂમાયતીતિ લોહિતાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ક્વિપ્, અકૃત્સાર્વધાતુકેત્યાદિના દીર્ઘઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુક્રસ્યાહ-શુક્ર ઇતિ| શુક્રં સમ્ભોગે ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત, શોણિતમેવ વા| પ્રસિચ્યેત-સ્રવેત્| વૃષણયોરત્યર્થં વેદના| મેઢ્રં ધૂમાયતિ| લોહિતાદિક્યષન્તાત્ પરસ્મૈપદમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુરીષે ક્ષીણે વાયુઃ કુક્ષૌ ભ્રમતિ| અન્ત્રાણિ વેષ્ટયન્નિવ શબ્દં જનયન્ યાત્યૂર્ધ્વમ્| કિં કુર્વન્ ? હૃત્પાર્શ્વે ભૃશં પીડયન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુરીષસ્યાહ-પુરીષ ઇતિ| અન્ત્રાણિ વેષ્ટયન્નિવ સશબ્દો વાયુઃ કુક્ષૌ ભ્રમતિ, કદાચિત્ હૃદયપાર્શ્વે પીડયન્નૂર્ધ્વં યાતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- મૂત્રે ક્ષીણેઽલ્પં મૂત્રયેત્, કૃચ્છ્રાદ્વિવર્ણં સરક્તમેવ વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૂત્રસ્યાહ-મૂત્ર ઇતિ| અલ્પં મૂત્રં કૃચ્છ્રાન્મૂત્રયેત્| તચ્ચ વિવર્ણં-રક્તમિશ્રવર્ણાભં, રક્તમિશ્રમેવ વા| એવકારેણ રક્તવર્ણાભાસત્વં વ્યાવર્ત્યતે| અત એવ વિવર્ણશબ્દેન તલ્લભ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વેદે ક્ષીણે રોમ્ણાં ચ્યુતિઃ-શાતઃ, રોમ્ણાં ચ સ્તબ્ધત્વમ્| ત્વચઃ-ચર્મણઃ, સ્ફુટનં-દરણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્વેદસ્યાહ-સ્વેદ ઇતિ| કેષાંચિદ્રોમ્ણાં ચ્યુતિઃ, કેષાંચિત્ સ્તબ્ધતા| ત્વચઃ સ્ફુટનં-વિદારણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મલાનામતિસૂક્ષ્માણાં-સુસ્વલ્પાનાં દૂષિકાદીનાં, દુઃખેન બોદ્ધું શક્યં-દુર્લક્ષ્યમ્, ક્ષયં લક્ષયેત્-જાનીયાત્| કૈઃ ? મલાનાં સ્થાનાનિ-મલાયનાનિ, સ્વાનિ ચ તાનિ મલાયનાનિ ચ-સ્વમલાયનાનિ, તેષામ્ સંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવાનિ-સ્વમલાયનસંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવાનિ, તૈઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દૂષિકાદીનામાહ-મલાનામિતિ| અતિસૂક્ષ્માણાં-અત્યલ્પાનામ્| અતિસૂક્ષ્મત્વાદેવ દુર્લક્ષ્યમ્| મલાયનં-મલમાર્ગો નેત્રાદિઃ, તસ્ય સંશોષાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષધાતુમલાનાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જાનીયાત્| કથમ્ ? યથાસ્વં દોષાદીનાં ગુણેભ્યો વિપરીતા યે ગુણાસ્તેષાં ગુણાનાં ક્ષયેણ વર્ધનેન ચ દેહગતેન દોષાદીનાં યથાક્રમં વૃદ્ધિં ક્ષયં ચ વિદ્યાત્| યથા,-વાયોર્ગુણા રૂક્ષલઘુશીતાદયઃ, તેષાં વિપરીતાઃ-સ્નિગ્ધગુરૂષ્ણાદયઃ, તેષાં સ્નિગ્ધાદીનાં દેહે યદા ક્ષયો દૃશ્યતે તદા વાયોર્વૃદ્ધિં વિદ્યાત્| યદા તુ તેષાં સ્નિગ્ધાદીનાં દેહે વૃદ્ધિર્દૃશ્યતે તદા વાયોઃ ક્ષયો જ્ઞેયઃ| એવં સ્વબુધ્દ્યા વિકલ્પ્ય મલાનાં ધાતૂનાં ચ વાચ્યમ્| વૃદ્ધિં મલાનામિત્યાદિ| ન કેવલં મલાનાં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ વૃદ્ધિક્ષયૌ જ્ઞેયૌ, યાવદમુનાઽપિ વક્ષ્યમાણેન લક્ષણેન તેષાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જ્ઞેયૌ, [ઇતિ ચશબ્દેન દ્યોતયતિ]| એવં સ્વબુધ્દ્યા વિકલ્પ્ય, મલાનાં સઙ્ગાત્-બહિરનિઃસરણલક્ષણાચ્ચ વૃદ્ધિં વિદ્યાત્| તેષામેવ મલાનામતિવિસર્ગાત્-અતિપ્રવર્તનાત્ ક્ષયં વિદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નિદાનમાહ- દોષાદીનામિતિ| યથાસ્વં વિપરીતાનાં ગુણાનાં ક્ષયેણ નિદાનેન દોષાદીનાં વૃદ્ધિં, વર્ધનેન ક્ષયં, જાનીયાત્| તૌ ચ રૂક્ષાદીનાં ગુણાનાં બહુત્વાલ્પત્વાભ્યાં ક્રમાદ્ભવતઃ| તત્ર ક્ષયેણોત્પન્નં વિકારં વાયોર્વૃદ્ધિરિતિ વ્યવસ્યેત્, વર્ધનેનોત્પન્નં ક્ષય ઇતિ| એવં પિત્તાદિષ્વપિ| તથા, મલાનામપ્યતિસઙ્ગાન્નિદાનાદ્દોષાદીનાં વૃદ્ધિં વિદ્યાત્, અતિવિસર્ગાત્ ક્ષયમ્| તત્રાતિસઙ્ગો-યથાકાલમશોધનાદ્વેગવિધારણાદ્વિષ્ટમ્ભકાહારવિહારશીલનાચ્ચ| અતિવિસર્ગો-અતિશોધનાદ્વેગોદીરણાત્સ્રંસનાહારવિહારસેવનાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વાવપિ મલાનાં વૃદ્ધિક્ષયૌ પીડાકરૌ દેહસ્ય| તત્રાપિ ય એષાં ક્ષયઃ સ વૃદ્ધિતોઽપ્યતિશયેન પીડાકરઃ, અનૌચિત્યાત્| દેહિનાં હિ પ્રાયેણ મલક્ષયોઽનુચિતો-અનભ્યસ્તઃ, વૃદ્ધિસ્તૂચિતૈવેતિ ન તથા પીડાં કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષયવૃ- પીડાકરત્વે તારત્મ્યમાહ-મલોચિતત્વાદિતિ| દોષાદીનાં વૃદ્ધિર્દેહપીડની| ક્ષયસ્તુ તતોઽપિ દેહપીડનઃ| કુતઃ? મલોચિતત્વાત્| દેહો હિ મલસાત્મ્યઃ| સાત્મ્યં ચ બહ્નપિ નાતિબાધતે| વક્ષ્યતિ(?)-"સાત્મયં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષં ચ બહ્નપિ|" ઇતિ| મલશબ્દેન દોષધાતુમલાનાં ગ્રહણમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. સૂ.અ. ૧૯/૮૬) - "વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલોચ્ચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરઃ સ યસ્માત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ વાતાદિષુ મધ્યે, અસ્થ્નિ વાયુઃ સ્થિતઃ-આશ્રિતઃ| પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ સ્થિતમ્| શ્લેષ્મા શેષેષુ-રસમાંસમેદોમજ્જશુક્રમૂત્રપુરીષાદિષુ સ્થિતઃ| યતશ્ચૈવમાશ્રયાશ્રયિભાવોદોષધાતૂનાં, તેન હેતુના, આશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ-પરસ્પરં, યદેકસ્ય-આશ્રયસ્ય વર્ધનં, તદન્યસ્ય-આશ્રયિણોઽપિ વર્ધનમ્, યદાશ્રયસ્ય ક્ષપણં તદાશ્રયિણોઽપિ ક્ષપણમ્| નનુ, એવમસ્થ્નો વાતાશ્રયસ્ય યદ્વર્ધનં તદસ્યાશ્રયિણો વાતસ્યાપિ વર્ધનં, યદસ્ય ક્ષપણં તદપિ વાતસ્ય ક્ષપણં પ્રાપ્નોતીત્યત આહ-અસ્થીત્યાદિ| અસ્થિમારુતયોર્નૈવં વર્ધનક્ષપણૌષધમ્, સમ્ભવતીત્યધ્યાહાર્યમ્| હિ-યસ્માત્, પ્રાયો-બાહુલ્યેન, યા વૃદ્ધિઃ-વર્ધનં દોષધાતૂનામ્, સા તર્પણાત્-બૃંહણાદ્ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણં વાયુપરિહારાર્થમ્| સા ચ શ્લેષ્મણાઽનુગતા-અનુબદ્ધા| યત એવં યા વૃદ્ધિઃ સા સન્તર્પણાત્, તસ્માદ્ધેતોર્ય એષાં દોષાદીનાં ક્ષયઃ સ પ્રાયો-ભૂયિષ્ઠમ્, અપતર્પણાત્-લઙ્ઘનરૂપાદ્ભવતિ| સ ચ સઙ્ક્ષયો વાયુનાઽનુગતઃ| એવં યદસ્થ્નો વર્ધનમૌષધમ્, તત્ સ્નિગ્ધમધુરાદિ બૃંહણરૂપં વાતસ્ય ક્ષપણમ્| યચ્ચ વાતસ્ય વર્ધમૌષધમ્, તત્ રૂક્ષતિક્તાદ્યપતર્પણં લઙ્ઘનરૂપમસ્થ્નઃ ક્ષપણમ્| તદર્થમેતદુક્તમ્-અસ્માચ્ચેત્યાદિ| યત એવં વૃદ્ધેઃ સન્તર્પણરૂપત્વં ક્ષયસ્યાપતર્પણરૂપત્વમ્, અતો વૃદ્ધિક્ષયસમ્ભવાન્ વિકારાન્ દોષધાતૂનાં સમ્બન્ધિનઃ ક્રમાલ્લઙ્ઘનબૃંહણૈઃ સાધયેત્-ઉપક્રમેત્| કથમ્ ? શીઘ્રં ચિરોત્થિતા હિ તે દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ સ્યુઃ| વૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈઃ, ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈરિતિ ક્રમાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દૂષ્યાણાં વૃદ્ધિક્ષયહેત્વાદિવિજ્ઞાનાર્થં દોષદૂષ્યયોરાશ્રયાશ્રયિભાવમાહ-તત્રેતિ| તત્ર-તેષુ દોષાદિષુ મધ્યે| શેષેષુ-રસમાંસમેદોમજ્જશુક્રમૂત્રપુરીષાદિષુ| આશ્રયાયિભાવસ્ય ફલમાહ તેનેતિ| તેન-આશ્રયાશ્રયિભાવેન હેતુના| એષાં-દોષાદીનામ્| આશ્રયાશ્રયિણાં આધારાધેયભાવેન સ્થિતાનામ્| યદેકસ્ય વર્ધનક્ષપણૌષધં તદેવાન્યસ્ય| કથમ્? મિથઃ,-પરસ્પરમ્| યદાશ્રયસ્ય તદાશ્રયિણઃ, યદાશ્રયિણસ્તદાશ્રયસ્યેત્યર્થઃ| વર્ધનં-વૃદ્ધિ હેતુઃ| ક્ષપણં-ક્ષયહેતુઃ| ઔષધં-વૈષમ્યનિવર્તકમ્, સામ્યહેતુરિત્યર્થઃ| અપવાદમાહ-અસ્થિમારુતયોરિતિ| અસ્થિમારુતયોરાશ્રયાશ્રયિભાવેઽપ્યેવં ન જ્ઞેયમ્| યદ્ધિ વાયોર્વર્ધનં રૂક્ષાદિ, તદસ્થ્નઃ ક્ષપણમ્| યદસ્થ્નો વર્ધનં સ્નિગ્ધાદિ, તદ્વાયોઃ ક્ષપણમ્| અસ્થ્નો વૃદ્ધૌ લઙ્ઘનમૌષધમ્| વાયોર્વૃદ્ધૌ બૃંહણમ્| અસ્થિક્ષયે બૃંહણમૌષધમ્, વાતક્ષયે લઙ્ઘનમિતિ| અથોપશયં વિવક્ષુશ્છિકિત્સામાહ| ચિકિત્સૈવ હિ પ્રયુજ્યમાના ઉપશય ઉચ્યતે| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૧/૬) -"હેતુવ્યાધિવપર્યસ્તવિપર્યસ્તાર્થકારિણામ્| ઔષધાન્નવિહારાણામુપયોગં સુખાવહમ્|| વિદ્યાદુપશયં વ્યાધેઃ સ હિ સાત્મ્યમિતિ સ્મૃતઃ|" ઇતિ| ચિકિત્સા ચ દ્વિવિધા,-બૃંહણલઙ્ઘનભેદાત્| તત્ર બૃંહણલઙ્ઘને વિભજતિ-પ્રાયો વૃદ્ધિરિતિ| વૃદ્ધિજાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનેન સાધયેત્, ક્ષયજાન્ બૃંહણેન| કુતોઽયં વિભાગઃ? હિ-યસ્માત્, વૃદ્ધિસ્તર્પ્રણાત્બૃંહણાદ્ભવતિ| સા ચ શ્લેષ્મણાઽનુગતા,-યત્ર યત્ર વૃદ્ધિસ્તત્ર તત્ર શ્લેષ્મા, પિત્તાદિવૃદ્ધાવપિ શ્લેષ્માનુગમોઽસ્તીત્યર્થઃ| તસ્માત્સર્વેષુ વૃદ્ધિવિકારેષુ લઙ્ઘનમૌષધમ્, હેતુવિપરીતત્વાત્ શ્લેષ્માનુગમેન વ્યાધિવિપરીતત્વાચ્ચ| તથા, સઙ્ક્ષયસ્તદ્વિપર્યયાત્-તર્પણવિપર્યયાલ્લઙ્ઘનાદ્ભવતિ| સ ચ વાયુનાઽનુગતઃ,-યત્ર યત્ર ક્ષયસ્તત્ર તત્ર વાયુઃ, કફાદિક્ષયેઽપિ વાયોરનુગમોઽસ્તીત્યર્થઃ| તસ્માત્સર્વેષુ ક્ષયવિકારેષુ બૃંહણમૌષધમ્, હેતુવિપરીતત્વાદ્વાતાનુગમેન વ્યાધિવિપરીતત્વાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાયું હિત્વા વૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈઃ, ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈઃ સાધયેત્| તજ્જાન્-વાયુસમ્ભવાન્ વિકારાન્, પુનસ્તૈરેવ-લઙ્ઘનબૃંહણૈરુત્ક્રમયોજિતૈરુપક્રમેત્| યથાનિર્દિષ્ટક્રમાદ્વિપરીતઃ ક્રમઃ-ઉત્ક્રમઃ| યથા,-વાતવૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ બૃંહણૈઃ તત્ક્ષયોત્થાંશ્ચ લઙ્ઘનૈરિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એતચ્ચ સર્વં વાયોરન્યત્ર| વાયુવૃદ્ધૌ તર્પણં ન હેતુઃ, ન વા લઙ્ઘનમૌષધમિત્યર્થઃ| તર્હિ તત્ર કિમ્? ઇત્યત આહ-તજ્જાનિતિ| તજ્જાન્-વાયુવૃદ્ધિક્ષયજાન્| વૃદ્ધિજાન્ બૃંહણેન સાધયેત્, ક્ષયજાન્ લઙ્ઘનેન, ઇત્યુત્ક્રમયોજના| વાયુવૃદ્ધિર્લઙ્ઘનાત્, ક્ષયો બૃંહણાદિત્યત એવ જ્ઞેયમ્| પ્રાયોગ્રહણાવ્દ્યભિચારોઽપિ| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭) -"કફે લઙ્ઘનસાધ્યેઽપિ કર્તરિ જ્વરગુલ્મયોઃ| તુલ્યેઽપિ દેશકાલાદૌ લઙ્ઘનં ન સમં મતમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃદ્ધિક્ષયોપક્રમે એવં સ્થિતેઽપિ વિશેષેણ રક્તવૃદ્ધ્યુત્થાન્ રક્તસ્રુતિવિરેચનૈરુપક્રમેત| માંસવૃદ્ધિજાન્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ| મેદોવૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં જાતાન્-મેદોજાનિતિ મધ્યમપદલોપોઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| મેદોવૃદ્ધિજાન્ વિકારાન્ સ્થૌલ્યોપચારેણ દ્વિવિધોપક્રમણીયોક્ત્યા સ્થૌલ્યચિકિત્સયા, મેદઃક્ષયજાન્ કાર્શ્યોપચારેણોપાચરેત્| અસ્થિક્ષયજાન્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતૈઃ, બસ્તિભિસ્તથા-તથારૂપૈસ્તિક્તસંયુતૈરિત્યર્થઃ| નનુ, યાનિ વાતકૃન્તિ દ્રવ્યાણિ તાન્યસ્થિક્ષયોદ્ભવવિકારાણાં વૃદ્ધિકરણાનીતિ તદ્દ્રવ્યોપયોગોઽત્ર ન યુક્તઃ, તિક્તસ્ય વાતકૃતત્વાત્| અત્રોચ્યતે| યદ્દ્રવ્યં સ્નિગ્ધં શોષણં ખરત્વમુત્પાદયતિ તદસ્થ્નો વર્ધનં યુક્તમ્, ખરસ્વભાવત્વાદસ્થ્નામ્| ન ચૈવંવિધમેકં દ્રવ્યમસ્તિ, યત્ સ્નિગ્ધં શોષણં ચ| તસ્માત્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતૈર્બસ્તિભિશ્ચ તિક્તસંયુતૈશ્ચેત્યુપદિષ્ટમ્| ક્ષીરઘૃતસ્ય તિક્તયુક્તસ્ય ખરસ્વભાવત્વાત્| વિડ્વૃદ્ધિજાન્-પુરીષવૃદ્ધિજાન્, અતીસારચિકિત્સયા સાધયેત્| વિટ્ક્ષયોદ્ભવાન્ મેષાજમધ્યાદિભિઃ સાધયેત્| મેષ-ઉરભ્રઃ, અજઃ-ચ્છાગઃ, તયોર્મધ્યં-અન્તરાધિઃ| કુલ્માષઃ-અર્ધસ્વિન્નો માષાદિર્હિઙ્ગુઘૃતાદિસંસ્કૃતઃ| માષદ્વયં-માષો રાજમાષશ્ચ| આદિશબ્દેન કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તાદીનાં ગ્રહણમ્| મૂત્રવૃદ્ધ્યુત્થાન્ મેહચિકિત્સયા, મૂત્રક્ષયોત્થાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સયા, સ્વેદક્ષયજાન્ વ્યાધીન્ વ્યાયામાદિભિઃ સાધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર રક્તવૃદ્ધિજાનાહવિશેષાદિતિ| રક્તસ્રુતિઃ-શિરાવ્યધાદિઃ| માંસવૃદ્ધિજાનાહ-માંસવૃદ્ધિભવાનિતિ| મેદોજાનાહ-સ્થૌલ્યેતિ| મેદોવૃદ્ધિજાન્ સ્થૌલ્યોપચારેણ-દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયોક્તેન| મેદઃક્ષયનાન્ કાર્શ્યોપચારેણ| અસ્થિક્ષયજાનાહ-અસ્થિસઙ્ક્ષયાદિતિ| તથેતિ તિક્તસંયુતૈઃ| તથા ચ ખારણાદિઃ-"પઞ્ચકર્માણિ સર્પીષિ સતિક્તા બસ્તયસ્તથા| પયઃ" ઇતિ| ન ચૈવં તિક્તસંયુતૈરિતિ બસ્તીનામેવ વિશેષણં વક્તું યુક્તમ્, "બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીષિ તિક્તકોપહિતાશ્છ યે|" ઇતિ ચરકવચનાત્ (સૂ. અ. ૨૮/૨૪)| વિડ્વૃદ્ધિજાનાહ-વિડ્વૃદ્ધિજાનિતિ| અતીસારક્રિયયા અતીસારચિકિત્સિતેન| વિટ્ક્ષયજાનાહ-વિટ્ક્ષયોદ્ભવાનિતિ| મેષાજયોર્મધ્યં-અન્તરાધિઃ| માષદ્વયં-માષો રાજમાષશ્છ| આદિશબ્દાન્મત્સ્યમાંસાદયઃ| મૂત્રવૃદ્ધિક્ષયજાનાહ-મૂત્રેતિ| મૂત્રવૃદ્ધિજાન્ પ્રમેહચિકિત્સયા| મૂત્રક્ષયજાન્ કૃચ્છ્રચિકિત્સયા| સ્વેદક્ષયજાનાહ-વ્યાયામેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વસ્થાનં કાયાગ્નેઃ-પક્વામાશયયોર્મધ્યમ્| યથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૧૦) - "પિત્તં પઞ્ચાત્મકં તત્ર પક્વામાશયમધ્યગમ્|" ઇત્યાદિ યાવત્ "પાચકં નામ તત્ સ્મૃતમ્|" ઇતિ| તત્ર પક્વામાશયમધ્યે તિષ્ઠતીતિ સ્વસ્થાનસ્થઃ, તસ્યૈવંવિધસ્ય કાયાગ્નેઃ-જાઠરાનલસ્ય, અંશાઃ-ભાગાઃ, ધાતુષુ-રસાદિષુ સંશ્રિતાઃ| તેષાં-અગ્ન્યંશાનામ્, સાદેન-માન્દ્યેન, ધાતૂનાં વૃદ્ધ્યુદ્ભવઃ| તથા તેષામંશાનામતિદીપ્ત્યા-અતિતૈક્ષ્ણ્યાત્, ધાતુક્ષયોદ્ભવઃ| પૂર્વો-રસાખ્યો, ધાતુર્વૃદ્ધો ભૂત્વા પરં-રક્તાખ્યં, ધાતું વૃદ્ધં કુર્યાત્| પૂર્વશ્ચ ક્ષીણો ધાતુઃ પરં ધાતું તદ્વિધં-ક્ષીણમેવ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધાતુજાનામુપક્રમાન્તરમાહ-સ્વસ્થાનસ્થસ્યેતિ| સ્વસ્થાનસ્થત્ય-ગ્રહણીસ્થસ્ય| કાયાગ્નેઃ-અન્નપક્તુઃ| અંશાઃ-ક્ષુદ્રાણિ રૂપાન્તરાણિ| ધાતુષુ-ધાત્વાશયેષુ, સર્વધાત્વગ્નય ઇત્યર્થઃ| તેષાં સાદેન-માન્દ્યેન ધાતુવૃદ્ધયુદ્ભવઃ, અતિદીપ્ત્યા ધાતુક્ષયશ્છ| ધાતુવૃદ્ધૌ માન્દ્યોપક્રમઃ, ધાતુક્ષયે તૈક્ષ્ણ્યોપક્રમઃ કાર્ય ઇત્યર્થઃ| તથા, પૂર્વો ધાતુર્વૃદ્ધઃ પરં વૃદ્ધં કુર્યાત્, ક્ષીણઃ ક્ષીણમ્| પરધાતોર્વૃદ્ધૌ પૂર્વસ્ય ક્ષયઃ કાર્યઃ, ક્ષયે વ્રુદ્ધિરિત્યર્થઃ| ઇત્યુપશયપ્રકરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષા દુષ્ટા રસૈઃ-મધુરાદિભિર્મિથ્યાયોગાતિયોગસેવિતૈઃ કુપિતાઃ, ધાતૂન્ દૂષયન્તિ| ઉભયે-દોષા ધાતવશ્ચ, મલાન્ દૂષયન્તિ| મલા મલાયનાનિ દૂષયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૭|૪૨) - "મલાયનાનિ બાધ્યન્તે દુષ્ટૈર્માત્રાધિકૈર્મલૈઃ|" ઇતિ| કાનિ મલાયનાનિ ? ઇત્યાહ-અધો દ્વે ઇત્યાદિ| અધો દ્વે-ગુદમેઢ્રાખ્યે, સપ્ત શિરસિ ખાનિ-દ્વે અક્ષિણી દ્વૌ કર્ણૌ દ્વૌ નાસાપુટાવાસ્યં ચેતિ, તથા સ્વેદવહાનિ-રોમકૂપાખ્યાનિ છિદ્રાણિ સર્વશરીરગતાનિ, મલાયનાનિ સ્યુઃ| અતો-દૂષણાત્કારણાત્, તેષુ-મલાયનેષુ દુષ્ટેષુ, યથાસ્વં ગદાઃ-રોગાઃ સ્યુઃ| યો યસ્ય સ્વો- યથાસ્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વૃદ્ધિક્ષયવિકારસમ્પ્રાપ્તિમાહ-દોષા દુષ્ટા ઇતિ| રસૈઃ-મધુરાદિભિઃ, દુષ્ટા દોષાઃ-વાતાદયો,ધાતૂન્-રસાદીન્, દૂષયન્તિ| રસગ્રહણં વીર્યાદીનામુપલક્ષણમ્| ઉભયે-દોષા ધાતવશ્છ, મલાન્-પુરીષાદીન્, દૂષયન્તિ| તે મલા મલાયનાનિ-સ્રોતાંસિ, દૂષયન્તિ| કાનિ પુનસ્તાનિ? અધો દ્વે-ગુહ્યં ગુદશ્છ| સપ્ત શિરસિ-કર્ણૌ નેત્રે નાસિકે મુખં ચ| સ્વેદવહાનિ ખાનિ-રોમકૂપાઃ, તેષામસઙ્ખ્યત્વાત્સઙ્ખ્યાનુક્તિઃ| અતો-દુષ્ટેરનન્તરમ્, તેષુ-દુષ્ટેષુ દોષધાતુમલમલાયનેષુ, ગદાઃ સ્યુઃ| કથમ્? યથાસ્વમ્,- સ્વસ્થાનાનતિક્રમેણ| સ્થાનવિભાગ ઉક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૧૯)-"વક્ષ્યન્તે વાતજાસ્તત્ર નિદાને વાતરોગિકે| પિત્તં ત્વચિ સ્થિતં કુર્યાદ્વિસ્ફોટકમસૂરિકાઃ|| રક્તે વિસર્પં દાહં ચ માંસે માંસપાકકોથનમ્| સદાહાન્ મેદસિ ગ્રન્થીન્ સ્વેદાત્યુદ્વમનં તૃષમ્|| અસ્થ્નિ દાહં ભૃશં મઞ્જ્ઞિ હારિદ્રનખનેત્રતામ્| પૂતિ પીતાવભાસં ચ શુક્રં શુક્રસમાશ્રિતમ્|| શિરાગતં ક્રોધનતાં પ્રલાપં સ્રાયુગં તૃષમ્| કોષ્ઠગં મદતૃટ્દાહાન્ વ્યાપિનોઽન્યાંશ્છ યક્ષ્મણઃ| શ્લેષ્મા ત્વચિ સ્થિતઃ કુર્યાત્સ્તમ્ભંશ્વેતાવભાસતામ્| પાણ્ડ્વામયં શોણિતગો માંસસંસ્થોઽર્બુદાપચી|| આર્દ્રચર્માવનદ્ધાભગાત્રતાં ચાતિગૌરવમ્| મેદોગઃ સ્થૂલતાં મેહમસ્થ્નાં સ્તબ્ધત્વમસ્થિગઃ|| મજ્જગઃ શુક્લનેત્રત્વં શુક્રસ્થઃ શુક્રસઞ્ચયમ્| વિબન્ધં ગૌરવં ચાતિ શિરાસ્થઃ સ્તબ્ધગાત્રતામ્|| સ્રાયુગઃ સન્ધિશૂન્યત્વં કોષ્ઠગો જઠરોન્નતિમ્| અરોચકાવિપાકૌ ચ તાંસ્તાંશ્છ કફજાન્ ગદાન્|| વિણ્મૂત્રયોઃ સાશ્રયયોસ્તત્ર તત્રોપદેક્ષ્યતે| ઉપતાપોપઘાતૌ ચ સ્વાશ્રયેન્દ્રિયગૈર્મલૈઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાદીનાં ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં યત્પરં-ઉત્કૃષ્ટં, તેજસ્તદોજઃ સ્મૃતમ્, [ન તુ શુક્રસ્યૈવ મલઃ|] તથા,હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ| સકલશરીરવ્યાપિનસ્તસ્ય ષડ્બિન્દુકસ્ય વિશેષેણ હૃદયં સ્થાનમ્| તથા, દેહસ્ય સ્થિતિર્દેહસ્થિતિસ્તસ્યા નિબન્ધનં-જીવિતાધિષ્ઠાનમિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વાહુઃ, પરશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-અન્યદપ્યોજોઽસ્તિ ન તદ્ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં તેજઃ, શ્લેષ્માખ્યમિતિ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૯) - "તેજો યત્સર્વધાતૂનામોજસ્તત્ પરમુચ્યતે| મૃદુ સોમાત્મકં શુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્||" ઇત્યાદિ| યન્નાશે-યસ્યૌજસોઽભાવે, નિયતં-નિશ્ચિતં, પ્રાણિનો નાશઃ-અભાવઃ| યસ્મિન્નોજસિ તિષ્ઠતિ-વિદ્યમાને, તિષ્ઠતિ-પ્રાણિતિ, દેહીતિ શેષઃ| યતો-યસ્માત્, ભાવાઃ-પદાર્થાઃ, નિષ્પદ્યન્તે-જાયન્તે| કિમ્ભૂતાઃ ? વિવિધાઃ-અનેકપ્રકારાઃ| તથા, દેહઃ સંશ્રયો યેષાં તે દેહસંશ્રયાઃ| લક્ષણમોજસો મુનિનાઽભ્યધાયિ (ચ. સૂ. અ. ૧૭|૭૪) - "હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં સ્નિગ્ધમીષત્સપીતકમ્| ઓજઃ શરીરે સઙ્ખ્યાતં તન્નાશે ના વિનશ્યતિ||" ઇત્યાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથૌજોવિજ્ઞાનમ્, તસ્યાપિ મલત્વાત્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. શા. અ. ૩/૬૩) -"કફઃ પિત્તં મલાઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||" ઇતિ| યત્તુક્તં સઙ્ગ્રહે (શા. અ. ૬) -"શુક્રસ્ય સાર ઓજઃ| અત્યન્તષુદ્ધતયા ચાસ્મિન્ મલત્વાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્|" ઇતિ| તન્નરશરીરચરશુક્રવિષયમ્| યત્તુ સમ્ભોગાદઙ્ગનાગર્ભાશયગતમાર્તવેનૈકત્ર લોલીભૂતં જીવાધિષ્ઠિતં શુક્રં, તસ્ય પાકાદ્રસાદિવન્મલસારૌ સ્તઃ| તત્ર મલ ઓજઃ, સારો ગર્ભઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. શા. અ. ૩/૬૩) -"રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રજાયતે||" ઇતિ| મલત્વં ચ ગર્ભાપેક્ષયા, રસાદ્યપેક્ષયા તુ સાઆત્વમેવેતિ| અત એવાહ ચરકઃ (સૂ. અ. ૩૦/૯, સઙ્ગ્રહે ચ સૂ. અ. ૧૯) -"યત્સારમાદૌ ગર્ભસ્ય યચ્ચ ગર્ભરસાદ્રસઃ| સંવર્તમાનં હૃદયં સમાવિશતિ યત્પુરા|| યચ્છરીરરસસ્નેહઃ પ્રાણા યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાઃ|" ઇતિ| ન ચૈવમોજોનેકત્વં વાચ્યમ્| યદેવ હિ શુક્રમલરૂપમોજઃ, તદેવ ગર્ભહૃદયમનુપ્રવિષ્ટમષ્ટબિન્દુપ્રમાણમાર્તવાનુવિદ્ધત્વાદીષદ્રક્તપીતં જીવાનુવિદ્ધં જીવશોણિતમુચ્યતે| ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે-"પ્રાણાશ્રયસ્યૌજસોઽષ્ટૌ બિન્દવો હૃદયાશ્રિતાઃ|" ઇતિ| તથા ચરકોઽપિ (સૂ. અ. ૧૭/૭૪) -"હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્| ઓજઃ શરીરે વ્યાખ્યાતં તન્નાશાન્મ્રિયતે નરઃ||" ઇતિ| તદેવાહારરસેન સમાનગુણત્વાદાપ્યાયિતમર્ધાઞ્જલિપરિમાણં સર્વદેહવ્યાપિ રસાત્મકમુચ્યતે| યદ્વક્ષ્યતિ (હૃ. શા. અ. ૩/૧૮) -"દશમૂલશિરા હૃત્સ્થાસ્તાઃ સર્વં સર્વતો વપુઃ| રસાત્મકં વહન્ત્યોજસ્તન્નિબદ્ધં હિ ચેષ્ટિતમ્||' ઇતિ| ખારણાદિરપ્યાહ-"રસધાતોઃ પરં ધામ પચ્યમાનાત્પ્રસીદતિ| સૌમ્યસ્વભાવં રક્તાગ્રે યત્તદોજઃ પ્રકીર્તિતમ્||" ઇતિ| તદેવ સર્વાન્ ધાતૂનનુપ્રવિષ્ટં તેષાં પ્રભાવાતિશયમાદધાનં તત્તેજ ઉચ્યતે| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૧૫/૨૩) -"રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં યત્પરંતેજઃ તદોજસ્તદ્બલમિત્યુચ્યતે|" ઇતિ| તદેવ પુનઃ પાકાચ્ચામીકરમિવાપેતોપાધિમલમત્યન્તં શુક્રસાર ઉચ્યતે| તસ્માચ્છુક્રમલરૂપં મૂલભૂતમેવાજ ઇતિ સ્થિતમ્| યત્તૂક્તં ચરકેણા (સૂ. અ. ૧૭/૧૧૫) -"પ્રાકૃતસ્તુ બલં શ્લેષ્મા વિકૃતો મલ ઉચ્યતે| સ ચૈવોજઃ સ્મૃતઃ કાયે" ઇતિ| તદોજો હેતુત્વાત્ શ્લેષ્મણ ઓજસ્ત્વમ્, આયુર્ઘૃતમિતિવત્| એતેનૈતદુપપન્નમ્, "ધાતૂનાં તેજસિ રસે તથા જીવિતશોણિતે| શ્લેષ્મણિ પ્રાકૃતે વૈદ્યૈરોજઃશબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ||" ઇતિ| ઓજસો મલત્વેઽપિ પૃથક્વથનં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| પ્રાધાન્યે હેતુમાહ-ઓજસ્ત્વિતિ| ઓજઃ પુનઃ પરં-પ્રધાનં સ્મૃતમ્| તદ્ધિ શુક્રાન્તાનાં ધાતૂનાં પરં તેજઃ| શુક્રાન્તાનાં ગ્રહણં સર્વધાતુપ્રાપ્ત્યર્થમ્| તથા, હૃદયસ્થમ્| ન કેવલં તત્સ્થં વ્યાપ્યપિ| દેહસ્થિતિનિબન્ધન,- દેહસ્ય સ્થિતયો-નાનાવસ્થાઃ, તાસાં નિબન્ધનં-કારણમ્| કારણત્વમેવ વિવૃણોતિ-યન્નાશ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઓજઃ કોપાદિભિઃ ક્ષીયેત| તત્ક્ષયે-તસ્યૌજસઃ ક્ષયે, બિભેતિ દુર્બલ ઇત્યાદિલક્ષણમ્| જીવનીયૌષધાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્| જીવનીયૌષધાનિ-જીવન્ત્યાદીનિ દશ જીવનસંજ્ઞાનિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૮) તથાઽન્યાનિ યાનિ મધુરાણિ ક્ષીરાદીનિ દ્રવ્યાણિ| ક્ષીરસ્ય જીવનીયત્વેનૈવ ગ્રહણે સિદ્ધે પૃથક્પાઠોઽતિશયાર્થઃ, અતિશયેનાત્ર ક્ષીરમૌષધમિતિ| રસો-માંસરસઃ| આદિ (દ્ય)-ગ્રહણેન કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તાઘૃતાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષયહેતૂનાહ-ઓજઃ ક્ષીયેતેતિ| ક્ષુત્-બુભુક્ષા| ધ્યાનં-ચિન્તા| આદિશબ્દાત્-ભ્રમોન્ત્રાસકટુરૂક્ષભોજનાદયઃ| ઓજઃક્ષયં લક્ષયતિ-બિભેતીતિ| બિભેતિ-ત્રસ્યતિ| દુર્બલો-હીનબલો ભવતિ| અભીક્ષ્ણં-પુનઃપુનરકસ્માત્| ધ્યાયતિ-ચિન્તયતિ| વ્યથિતેન્દ્રિયઃ-હૃદયાદિસ્થાનેષુ વ્યાથાવાન્| દુઃચ્છાયો-મલિનકાન્તિઃ| દુર્મનાઃ-ગતોત્સાહઃ| રૂક્ષો-નિસ્નેહાઙ્ગઃ| ક્ષામઃ-કૃશાઙ્ગઃ| ક્ષયૌષધભઙ્ગ્યા વૃદ્ધિહેતૂનાહ-જીવનીયેતિ| જીવનીયાઃ-જીવન્ત્યાદયઃ| રસો-માંસરસઃ| આદિ(દ્ય) શબ્દેન શર્કરાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઓજોવિવૃદ્ધૌ સત્યાં દેહસ્ય તુષ્ટિઃ-પ્રહર્ષઃ, પુષ્ટિઃ-વૃદ્ધિઃ, બલં-સામર્થ્યમ્, એષામુદયઃ-સમ્યગ્વૃદ્ધિર્ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઓજોવૃદ્ધિં લક્ષયતિ-ઓજોવૃદ્ધાવિતિ| તુષ્ટિઃ સન્તોષઃ| પુષ્ટિઃ-સ્થૌલ્યમ્| બલોદયઃ-શક્ત્યુત્કર્ષઃ| ઓજોવૃદ્ધેસ્તુષ્ટ્યાદિહેતુત્વાન્ન વાતાદિવૃદ્ધિકારકારિત્વમ્| વ્રૂદ્ધમપિ યદા ત્વોજો વ્યાપદ્યતે સ્વસ્થાનાદ્વિસ્રંસતે વા, તદા વાતાદિવદ્વિકારકારિત્વમ્| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૧૫/૩૦) -"ત્રયો દોષા બલસ્યોક્તા વ્યાપદ્વિસ્રંસનક્ષયાઃ|" ઇતિ| બલં-ઓજઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદન્નં પુરુષો દ્વેષ્ટિ-નાભિનન્દતિ, યદપ્યન્નં પ્રાર્થયેત, તત્તદન્નં દ્વિષ્ટં ત્યજન્-પરિહરન્, ઇષ્ટમન્નં સમશ્નન્-ભક્ષયન્, દોષાણાં સમ્બન્ધિનૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ તૌ તૌ-યૌ યસ્ય દોષસ્યાત્મીયૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ, તૌ તૌ જયેત્| નનુ, કિમવિશેષેણૈતત્ પ્રાર્થિતમશ્નન્ દોષક્ષયં જયેત્ ? નેત્યાહ-અવિરોધિ તુ| તુરવધારણે| અવિરોધ્યેવ| તત્તથાવિધમન્નમશ્નન્ દોષાણાં ક્ષયં જયેત્, ન તુ વિરોધ્યન્નમશ્નન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વૃદ્ધિક્ષયૌ જ્ઞાત્વા યદનુષ્ઠેયં તત્સઙ્ક્ષેપેણાહ-યદન્નમિતિ| યદ્યદન્ન દ્વેષ્ટિ તત્તત્ત્યજન્ તથા યદ્યત્પ્રાર્થયેત તત્તત્સમશ્નન્ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્| કિં તત્સર્વમ્ ? નેત્યાહ-અવિરોધિ ત્વિતિ| યત્પ્રાર્થયેત્ તચ્ચેદવિરોધિ-અપથ્યં ન ભવતિ, તત્સમશ્નીયાદિત્યર્થઃ| તચ્છબ્દેઽપિ વીપ્સાકરણાત્ યચ્છબ્દેઽપિ વીપ્સા જ્ઞેયા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, દોષાઃ-વાતાદયો, વિપરીતસમાનયોઃ રુચિં કુર્વન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ સન્તઃ ? વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ, યથાક્રમમ્| વૃદ્ધાઃ-પ્રમાણાધિકાઃ સન્તઃ, સ્વગુણેભ્યો યદ્વિપરીતગુણમન્નં તેષાં ક્ષપણહેતુઃ, તદ્વિષયાં રુચિં-પ્રીતિમુત્પાદયન્તિ| ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન| ક્ષીણાઃ-સ્વપ્રમાણાપચિતાઃ સન્તો, યત્સ્વસમાનગુણમાહારજાતં તેષાં વર્ધનહેતુઃ, તદ્વિષયાં પ્રીતિમુત્પાદયન્તિ| યથા,-વાતો વૃદ્ધઃ સ્નિગ્ધામ્લમધુરમન્નમભિલષતિ|પિત્તં વૃદ્ધં શીતમધુરરુક્ષતિક્તકશાયમન્નભિલષતિ| શ્લેષ્મા વૃદ્ધો રૂક્ષોષ્ણકટુતિક્તકષાયમન્નમભિલષતિ| વાતઃ ક્ષીણો રૂક્ષકષાયાદ્યન્નમભિલષતિ| પિત્તં ક્ષીણમમ્લલવણકટુકમન્નમભિલષતિ| શ્લેષ્મા ક્ષીણઃ સ્નિગ્ધમધુરામ્લલવણમન્નમભિલષતિ| ભૂયિષ્ઠમિત્યનેન પ્રાયિકત્વમસ્યા વ્યવસ્થાયા દર્શયતિ| તેન દોષગતિવૈચિત્ર્યાદન્યથાઽપિ ક્વચિદ્ભવતિ| યથા,-કસ્યચિન્નરસ્ય વાતોઽપિ ક્ષીણઃ સ્નિગ્ધમધુરાદ્યન્નમભિલષતિ, પિત્તમપિ વૃદ્ધમમ્લલવણાદ્યન્નમભિલષતિ, શ્લેષ્માઽપિ વૃદ્ધો મધુરામ્લાદ્યન્નમભિલષતીતિ વ્યભિચારાત્| અત એવાબુધાઃ-અપણ્ડિતાઃ, ન લક્ષયન્તિ-ન વિદન્તિ, યથા-કિમય દોષઃ ક્ષીણ ઉત વૃદ્ધ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ન ચ યથારુચ્યુપચારસ્યાનુચિતત્વમાશઙ્કનીયમિત્યાહ-કુર્વતે હીતિ| હિ-યસ્માત્, વૃદ્ધા દોષાઃ વિપરીતે રુચિં કુર્વતે, ક્ષીણાઃ સમાને| ચકારાદ્દૃદ્ધા દોષાઃ સમાને દ્વેષં કુર્વતે, ક્ષીણાસ્તુ વિપરીતે, ઇત્યપિ જ્ઞેયમ્| અયમર્થઃ,-યદા વાયોર્વૃદ્ધિસ્તદા તદ્વિપરીતાનાં સ્નિગ્ધાદિગુણાનાં રુચિસ્તત્સમાનાનાં રૂક્ષાદિગુણાનાં દ્વેષ ઉત્પદ્યતે, અત ઇષ્ટસેવનાદ્દ્વિષ્ટત્યાગાદ્વાયોર્વૃદ્ધિં જયેત્| યદા તુ વાયોઃ ક્ષયસ્તદા તત્સમાનાનાં રૂક્ષાદિગુણાનાં રુચિસ્તદ્વિપરીતાનાં સ્નિગ્ધાદિગુણાનાં દ્વેષ ઉત્પદ્યતે, અત ઇષ્ટસેવનાદ્દ્વિષ્ટત્યાગાદ્વાયોઃ ક્ષયં જયેત્| એવં પિત્તાદિષ્વપિ| દોષશબ્દો દોષધાતુમલાનામુપલક્ષણમ્| ભૂયિષ્ઠં-પ્રાયેણ, કદાચિદન્યથાઽપિ રુચિદ્વેષૌ ભવતઃ| યથા વક્ષ્યતિ (હૃ. નિ. અ. ૧૬/૩૦) સામે વાયૌ-"કટુરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ|" ઇતિ| એવં સત્યપ્યેતાદૃશીં સ્થિતિમબુધા ન લક્ષયન્તિ| એતેન બુદ્ધિમતા ભિષજા પરીક્ષ્યાયમુપચારઃ કાર્યઃ| મન્દબુદ્ધીનાં તુ યથોપદેશમિત્યુક્તં ભવતિ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૫) -"યથોક્તનુસરણમેવ તુ શ્રેયો મન્દબુદ્ધેઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથાબલં-બલાનતિક્રમેણ, યથાસ્વં ચ-યદ્યદાત્મીયં યથા, રૂપાણિ-ગુણકર્મલક્ષણાનિ, દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે-વિસ્તારયન્તિ| ક્ષીણાશ્ચ બલાનતિક્રમેણ યથાસ્વં રૂપાણિ જહતિ-ત્યજન્તિ| યથા,-વાયુર્વૃદ્ધો રૌક્ષ્યશૈત્યપારુષ્યસ્રંસવ્યાસાદીનિ વિસ્તારયતિ| ક્ષીણસ્તુ વાયુઃ પૂર્વોક્તાનિ રૌક્ષ્યાદીનિ જહાતિ, અત એવ ન વ્યઞ્જયતિ| અથ સમા દોષાઃ કિં વિદધતિ ? ઇત્યાહ-સમા ઇત્યાદિ| યદા ન વૃદ્ધા ન ચ ક્ષીણાઃ-સમા દોષાઃ,-સ્વપ્રમાણસ્થાઃ, તદા સ્વં કર્મ-ઉત્સાહોચ્છ્વાસાદિકં યથોક્તં કુર્વતે| તલ્લક્ષણત્તે લક્ષણીયાઃ| તદેવં વૃદ્ધક્ષીણસમા દોષા વેદ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તયો રુચિદ્વેષયોરુપપત્તિમાહ-યથાબલમિતિ| વૃદ્ધા દોષા રૂપાણિ-રૌક્ષ્યાદીનિ, વિતન્વતે-વિશેષેણ પ્રકટયન્તિ| તાન્યેવ ક્ષીણા જહતિ-ન્યૂનાનિ દર્શયન્તીત્યર્થઃ| યથાબલં-વૃદ્ધા અધિકાનિ, વૃદ્ધતરા અધિકતરાણિ, વૃદ્ધતમા અધિકતમાનીત્યર્થઃ| એવં ક્ષીણેષ્વપિ| યથાસ્વં-વાયૂ રાક્ષ્યાદીનિ, પિત્તમૌષ્ણ્યાદીનિ, શ્લેષ્મા સ્નેહાદીનીત્યર્થઃ| એતદુક્તં ભવતિ,- શરીરે યો યો ગુણોઽધિકો ભવતિ તસ્ય તસ્ય દ્વેષ ઉત્પદ્યતે, યો યો હીનસ્તસ્ય તસ્ય રુચિઃ| વાયો વૃદ્ધે રૂક્ષાદયઃ શરીરે અધિકા ભવન્તિ, તતસ્તેષાં દ્વેષ ઉત્પદ્યતે, ક્ષીણેઽત એવ હીનાઃ, અતસ્તેષાં રુચિઃ| એવં પિત્તાદિષ્વપિ| સમેષુ પુનર્દોષેષ્વપૂર્વૌ રુચિદ્વેષૌ નોત્પદ્યેતે ઇત્યાહ-સમાઃ સ્વમિતિ| સ્વશબ્દેન જાતિવયોદેશકાલાનુરૂપં શારીરં કર્મોચ્યતે, ન દોષકર્મ| તસ્ય યથાસ્વમિત્યનેનૈવ લબ્ધત્વાત્| તસ્માજ્જાત્યાદિવશાદ્યસ્ય યથા રુચિદ્વેષૌ તસ્ય તથૈવાનુવર્તયન્તિ સમા દોષાઃ, નાન્યથા કુર્વન્તીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ય એવ દોષાઃ સમાઃ સન્તો દેહસ્ય વિવૃદ્ધ્યૈ-વર્ધનાય ભવન્તિ, ત એવ દોષા વિષમાઃ-સ્વપ્રમાણાદધિકા હીના વા સન્તો, વધાય-દેહવિઘાતાય સ્યુઃ| યસ્માદેવં તતસ્તે દોષા હિતચર્યયૈવ ક્ષયાત્-હીનત્વાદ્રક્ષણીયાઃ| કુત ઇવ ? વિવૃધેરિવ| યથા વિવૃદ્ધેઃ-વિશેષેણ વર્ધનાત્તે રક્ષ્યન્તે, તથા ક્ષયાદપિ રક્ષણીયા ઇતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનીયાધ્યાય એકાદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દોષવૈષમ્યાનુત્પાદને યત્નં વિધત્તે-ય એવ દેહસ્યેતિ| હિતચર્યયા-પથ્યાભ્યામાહારવિહારાભ્યામ્, ચરતેર્ગતિભક્ષણાર્થત્વાત્| એવશબ્દેન હિતચર્યાયા અયોગઃ, અહિતચર્યાયાશ્છ યોગો વ્યવચ્છિદ્યતે| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| દોષાદીનાં પ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧૧||