௨. திநசர்யாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதேதி ஸர்வேஷ்வத்யாயேஷு மங்கலார்தஃ| ததா அத இத்யாநந்தர்யே ப்ரஸ்துதாபிஸம்பந்தே வா| அதேத்யாதிஶப்தாநாஂ பூர்வாத்யாயே வர்ணித ஏவார்தஃ| மாங்கலிகோ ஹ்யாசார்யஃ ப்ரத்யத்யாயாரம்பே மங்கலார்தமதஶப்தஂ ப்ரயுங்க்தே| திநே திநே சர்யா திநசர்யா, திநஸ்ய வா சர்யா திநசர்யா| சரணஂ சர்யா| உபயலோகஹிதமாஹாரவிஹாரசேஷ்டிதமிதி யாவத், ப்ரதிதிநே யத்கர்தவ்யம்| திநசர்யா யஸ்மிந்நத்யாயேऽஸ்தீதி பூர்வவத் சப்ரத்யயமுத்பாத்ய தல்லோபே ப்ரகதிபாவத்வஂ ச ப்ரதிபாத்ய திநசர்யேதி நிஷ்பாத்யதே, தமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| நநு, ப்ரஸ்துதாதாயுஷ்காமீயாதத்யாயாதநந்தரஂ கோऽஸ்ய ஸம்பந்தஃ ?| உச்யதே| யஸ்மாதாயுஷ்காமேண புருஷேண யத்ப்ரதாநமாயுஷ்யஂ ததாஸேவ்யஂ ப்ரதமதஃ, ததந்வந்யாநி யாந்யாயுஷ்யாணி| அதஃ ப்ரதமஂ தாவதாசாரப்ரதாநேந பவிதவ்யம்| யதஃ, "ஆசாராதாயுர்லப்யதே" இத்யாசார்யாஃ| யத்யப்யத்ர ராத்ரிசர்யாऽபி விஹிதா, ததாபி ப்ராதாந்யாத்திநசர்யா அஸ்மிந்நத்யாயே நிர்திஷ்டா| அதோ திநசர்யாத்யாயோऽயமுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ திநசர்யாத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதாத இதி| யதஃ பூர்வாத்யாயே வ்யாதிப்ரதீகாரஃ ஸாமாந்யஸஂக்ஷேபாப்யாஂ வ்யாக்யாதஃ| ஸ ஏவேதாநீஂ விஶேஷவிஸ்தராப்யாஂ வ்யாக்யேயஃ| ஸ ச ஹேத்வாதிக்ரமேண| தத்ராதௌ பஹுவக்தவ்யத்வாத்பஹிரங்கோ ஹேதுஃ| ஸ த்வேதா-விஹாரஃ ஆஹாரஶ்ச| விஹாரோ த்வேதா-நியதகாலோऽநியதகாலஶ்ச| நியதகாலோऽத்வேதா-தைநந்திநஃ ஆர்தவஶ்ச| தத்ர தைநந்திநோऽஸ்மிந்நத்யாயே| அத ஏவாயஂ திநசர்யாக்யஃ| ஸ ச ப்ரபோதாதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராத்ரேஶ்சதுர்தஶோ முஹூர்தோ ப்ராஹ்மோ முஹூர்தஃ, விஷுவதி ஸமராத்ரிஂதிவே காலே த்விகடிகோபலக்ஷணஃ| முஹூர்தஸ்ய சேஹ த்விகடிகோபலக்ஷணார்தத்வாத்ஸர்வஸ்மிந் காலே ராத்ரேஶ்சதுர்கடிகாவஶேஷே ஸமுத்தாநஂ கார்யமிதி ஸ்திதம்| (ஸ்வஸ்தோ-நீரோகஃ கல்யஃ| ஸ ஆயுஷோ யதோபசரிதஸ்ய ஜீவிதஸ்ய ரக்ஷார்தஂ ப்ராஹ்மே முஹூர்த உத்திஷ்டேதப்யுத்தாநஂ குர்யாத்| முஹூர்தோ-நாடிகாத்வயம்| ப்ரஹ்ம-ஜ்ஞாநஂ, ததர்தமத்யயநாத்யபி ப்ரஹ்ம, தஸ்ய யோக்யோ முஹூர்தோ ப்ராஹ்மஃ, பஶ்சிமயாமஸ்ய நாடிகாத்வயம்|) தஸ்மிந் ப்ராஹ்மே முஹூர்த உத்திஷ்டேத்| கிம்பூதஃ ? ஸ்வஸ்தோऽநாதுரஃ| (ஸுஶ்ருதே ஸூ.அ.௧௫/௪௮)- "ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச ஸமதாதுமலக்ரியஃ| ப்ரஸந்நாத்மேந்த்ரியமநாஃ ஸ்வஸ்த இத்யபிதீயதே" இதி ஸ்வஸ்தலக்ஷணம்| கிமர்தமுத்திஷ்டேத் ? ரக்ஷார்தமாயுஷோ ஜீவிதஸ்ய| ததா ஹ்யுத்திஷ்டதோ வ்யாத்யலக்ஷ்ம்யாத்யபாவ ஏவாயுஷோ ரக்ஷா பவதி| ஆதுரேண தாதுஸாம்யார்தஂ ஸ்வப்தவ்யமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- தத்ர ப்ரபோதஂ விதத்தே-ப்ராஹ்மோ மூஹூர்த இதி| ராத்ரேருபாந்த்யோ முஹூர்தா ப்ராஹ்மஃ| தத்ர உத்திஷ்டேத்-ப்ரபுத்யேத்| ஸ்வஸ்தோநீரோகஃ| ரோகிணஸ்த்வநியமஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶரீரஸ்ய சிந்தா ஶரீரசிந்தா- ஜீர்ணாஜீர்ணநிரூபணாதிகா, தாஂ நிர்வர்த்ய, ததோ மூத்ரபுரீஷாதேஃ கதஶௌசவிதாநஃ, ததோऽநந்தரஂ தந்தபவநமர்காதிகஂ பக்ஷயேத்| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ.அ.௩)- "ப்ராஹ்மே முஹூர்த உத்திஷ்டேஜ்ஜீர்ணாஜீர்ணஂ நிரூபயந்" இத்யாதி| அர்கஃ- ஸூர்யாஹ்வஃ| ந்யக்ரோதோ- யக்ஷாவாஸஃ| கதிரோ- காயத்ரீ| கரஞ்ஜஶ்சிரிபில்வஃ| ககுபோऽர்ஜுநஃ| ஆதிஶப்தேந மாலதீகரவீராதிபரிக்ரஹஃ| கதஂ பக்ஷயேத் ? தந்தாநாஂ மாஂஸாந்யபாதயந்நபீடயந்| ப்ராதஃ- ப்ரத்யுஷஸி, புக்த்வா ச- ஆஹாரஂ பக்ஷயித்வா ச| மத்வக்ரஂ- கூர்சிதாக்ரம்| ததா கஷாயகடுதிக்தம், ரஸத்ரயேண ஹ்யநேந முகவைரஸ்யாரோசகஶ்லேஷ்மாத்யபநயாஃ ஸம்யக் ஸம்பத்யந்தே| அர்காத்யுபாதாநாதேவ கஷாயாதித்வே லப்தே, கஷாயாதிக்ரஹணஂ ஸங்க்ரஹாதிகஹீதஸ்ய ஸங்க்ரஹார்தஂ ஸ்பஷ்டார்தஂ ச| அர்காதிக்ரஹணமுதாஹரணார்தஂ ஜ்ஞேயம்| அத்ர ஸஂக்ஷேபவிவக்ஷயா ந தந்தபவநஸ்ய கணஸங்க்ரஹஃ| த்வாதஶாத்யங்குலப்ரமாணத்வஂ ஶ்லேஷ்மாதகாத்யநிஷ்டதந்தபவநநிஷேதஶ்ச தந்த்ராந்தரோக்த (ஸங்க்ரஹோக்த) மபி நேஹோக்தம்| ஸுஶ்ருதேநோக்தம் (?) "அஜக்தமநுபக்லிஷ்டஂ ஷடஷ்டத்வாதஶாங்குலம்| ப்ரதேஶநீமுகஸமஂ மது ஸ்யாத்தந்ததாவநம்| கூர்சிதாக்ரஂ" இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஶௌசஂ விதத்தே-ஶரீரசிந்தாமிதி| ததஃ-ப்ரபோதாநந்தரம்| கதஶைசவிதிர்பவேத்-ஸ்மத்யுக்தவிதிநா மலோத்ஸர்காத்யாசமநபர்யந்தஂ குர்யாத்| கிஂ கத்வா ஶரீரசிந்தாஂ நிர்வர்த்ய-நிஷ்பாத்ய| கீதஶஂ மே ஶரீரஂ, கிஞ்ச மயா அஸ்ய ஹிதமநுஷ்டிதஂ, கிஂவா அத்யாநுஷ்டேயமித்யாதி விமர்ஶஃ ஶரீரசிந்தா| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸூ. அ. ௨/௪௭)- "நக்தஂதிநாநி மே யாந்தி கதம்பூதஸ்ய ஸம்ப்ரதி| துஃகபாங்க பவத்யேவஂ நித்யஂ ஸந்நிஹிதஃ ஸ்மதிஃ||" தர்மஶாஸ்த்ரேऽபி-"ப்ராஹ்மோ முஹூர்த உத்தாய சிந்தயேதாத்மநோ ஹிதம்" இதி| ததா ஹி கதோ விமர்ஶோ யதார்தோ பவதி, மநஸஃ ப்ரஸந்நத்வாத்| தந்ததாவநஂ விதத்தே-அர்கேதி| ப்ராதர்புக்த்வா சேதி த்விகாலஂ தந்தபவநஂ பக்ஷயேத்| தந்தாஃ பூயந்தே ஶோத்யந்தேऽநேநேதி தந்தபவநஂ-தந்தகாஷ்டம்| தச்சார்காதிஜம்| ககுபோऽர்ஜுநஃ| ஆதிஶப்தாதஸநாதயஃ| தச்ச மூலம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "வடாஸநார்ககதிரகரஞ்ஜகரவீரஜம்| ஸர்ஜாரிமேதாபாமார்கமாலதீககுபோத்பவம்|| கஷாயதிக்தகடுகஂ மூலமந்யதபீதஶம்| விஜ்ஞாதவக்ஷஂ க்ஷுண்ணாக்ரமஜ்வக்ரந்தி ஸுபூமிஜம்||" இதி| கநீந்யக்ரஸமஸ்த்யௌல்யஂ-கநிஷ்டிகாங்குல்யக்ரபாகவத்ஸ்தூலம்| ப்ரகுணஂஜு| கஷாயாதிரஸமர்காதிப்யோऽந்யதபி க்ராஹ்யம், அர்காத்யநபிவ்யக்தகஷாயாதிரஸமபி க்ராஹ்யாமித்யுபயோர்க்ரஹணம்| பக்ஷணேந பக்ஷணபூர்வகஂ தந்தகர்ஷணஂ லக்ஷ்யதே, தந்தமாஂஸபாதநநிஷேதாந்யதாநுபபத்தேஃ| ந ஹி பக்ஷணமாத்ரேண தந்தமாஂஸாநாஂ பீடா| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "ப்ராதர்புக்த்வா ச யதவாக்பக்ஷயேத்தந்ததாவநம்| வாப்யத்ரிவர்கத்ரிதயக்ஷௌத்ராக்தேந ச கர்ஷயேத்| வாப்யஂ-குஷ்டம்| த்ரிவர்கத்ரிதயஂ-த்ரிபலா, த்ரிகடுகஂ, த்ரிஜாதகஂ ச| ஶநைஸ்தேந ததோ தந்தாந் தந்தமாஂஸாந்யபாதயந்" இதி| கர்ஷணஂ சாதோதந்தபுர்வகம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "தந்தாந் பூர்வமதோ கர்ஷேத்ப்ராதஃ ஸிஞ்சேச்ச லோசநே| தோயபூர்ணமுகோ க்ரீஷ்மஶரதோஃ ஶீதவாரிணா" இதி| த்வந்தரே கோஷ்ணவாரிணேத்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஜீர்ணாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ஏதாநி வித்யந்தே யஸ்யேதி 'அத இநிடநௌ' இதி இநிஃ| ஏவஂ தஷ்ணாஸ்யேத்யாதௌ த்வந்த்வாதிநிஶ்ச| தத்தந்தபவநமஜீர்ணீ ந பக்ஷயேத்| ஏவஂ வமத்வாதீநாஂ கர்ணாமய்யந்தாநாஂ ஸம்பந்தோ யோஜ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ரோகவிஶேஷே தந்ததாவநஂ நிஷேததி-நாத்யாதிதி| அஜீர்ணாதிரோகீ, தத்தந்தபவநஂ, நாத்யாந்ந பக்ஷயேத்| அர்திதஂஏகாயாமஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩)- "நைவ ஶ்லேஷ்மாதகாரிஷ்டபிபீததவதந்வஜாந்| பில்வபப்பூலநிர்குண்டீஶிக்ருதிந்துகதில்வகாந்|| கோவிதாரஶமீபீலுபிப்பலேங்குதகுக்குலூந்| பாரிபத்ரகமம்லீகாமோசக்யௌ ஶால்மலீஂ ஶணம்|| ஸ்வாத்வம்லலவணஂ ஶுஷ்கஂ ஸுஷிரஂ பூதி பிச்சிலம்| பாலாஶமாஸநஂ தந்ததாவநஂ பாதுகே த்யஜேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததோ-தந்தபவநபக்ஷணாநந்தரஂ, ஸௌவீராக்யமஞ்ஜநஂ பஜேத்| கஸ்மாத் ? யதோ ஹிதமக்ஷ்ணோஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- அஞ்ஜநஂ விதத்தே-ஸௌவீரமிதி| ததோ-தந்ததாவநாந்தரஂ, ஸௌவீராக்யமஞ்ஜநஂ பஜேத்| யஸ்மாதக்ஷ்ணோர்நேத்ரயோஃ நித்யஂ-ஸர்வதா, ஹிதஂ-பத்யம்| அஸ்ய ச மதுசூர்ணாஞ்ஜநத்வாத்திஸ்ரஃ ஶலாகா மாநம்| ஸங்க்ரஹே து பலமுக்தம் (ஸூ. அ. ௩)- "லோசநே தேந பவதோ மநோஜ்ஞே ஸூக்ஷ்மதர்ஶநே| வ்யக்தத்ரிவர்ணே விமலே ஸுஸ்நிக்தகநபக்ஷ்மணீ||" இதி| ஸுஶ்ருதஸ்து (சி. அ. ௨௪/௧௮) ஸ்ரோதோஞ்ஜநமாஹ-"மதஂ ஸ்ரோதோஞ்ஜநஂ ஶ்ரேஷ்டஂ விஶுத்தஂ ஸிந்துஸம்பவம்| தாஹகண்டூமலக்நஂ ச தஷ்டேஃ க்லேதருஜாபஹம்||" இதி| உபயோஃ ப்ராமாண்யாத்விகல்பஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஸ்மாத்காரணாத், ஸ்ராவணார்தஂ ஸப்தராத்ரே ஸதி, ரஸாஞ்ஜநஂ தார்வீக்வாதஸமுத்பவாக்யஂ, யோஜயேத்| யஸ்மாச்சக்ஷுஸ்தேஜோமயமாக்நேயம்| யத்யபி பஞ்சமஹாபூதாத்மகஂ ஸர்வமபி, ததாபி பாஹுல்யேந வ்யபதேஶாத்தேஜோமயமுச்யதே| அத ஏவ தத்ரூபாண்யாலோசயதி| ததா ச லோகே கஶ்சிதாஹ-- "நரபதிரேதி" இதி| ந சாஸௌ நராணாமேவ பதிஃ கிந்தர்ஹி நாரீணாமபீதி| தஸ்ய ஹி சக்ஷுஷோ வாதபித்தாப்யாமபி பயமஸ்தி, விஶேஷேண து கபாத்பயம், ததோ ரஸாஞ்ஜநஂ யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸௌவீராபவாதேந ரஸாஞ்ஜநஂ விதத்தே-சக்ஷுரிதி| ஸப்தராத்ரே ரஸாஞ்ஜநஂ யோஜயேத்| அந்தரார்தே ஸப்தமீ, ஸப்தராத்ரமந்தரஂ கத்வேத்யர்தஃ| கிமர்தஂ ? ஸ்ராவணார்தஂ,- ஶ்லேஷ்மநிபர்ஹணார்தம்| யஸ்மாச்சக்ஷுஸ்தேஜோமயம், ததஸ்தஸ்ய ஶ்லேஷ்மதஃ-கபாஜ்ஜலாத்மகாத், விஶேஷாத்பயம்| வாதபித்தயோஸ்து விஶேஷபயாபாவாந்நித்யாஞ்ஜநேந ச ப்ரஸாதநேநோபஶமாத் பதக் ப்ரதீகாராபாவஃ| அஸ்ய ச தீக்ஷ்ணபிண்டாஞ்ஜநத்வாத்தரேணுமாத்ரத்வம்| பிண்டத்வஂ ச தார்வீக்காதஜத்வாத்| உக்தஂ ஹி-"தார்வீக்காதமஜாக்ஷீரபாதஂ பக்த்வா யதா கநம்| ததா ரஸாஞ்ஜநாக்யஂ தந்நேத்ரயோஶ்ச ப்ரயோஜயேத்||" இதி| நநு "பஞ்சஸப்தாஷ்டராத்ரே வா ஸ்ராவணார்தஂ ரஸாஞ்ஜநம்|" இதி (ஸூ. அ. ௫/௧௨) சரகவசநம்| இஹ து ஸப்தராத்ர இதி விரோதஃ| மைவம்| பஞ்சஸப்தாஷ்டராத்ராணாஂ பஹுமத்யால்பகபவிஷயத்வாத்| நநு "நிஶாயாஂ து த்ருவமஞ்ஜநமிஷ்யதே" இதி (ஸூ. அ. ௫/௧௪) சரகேணாஞ்ஜநஸ்ய ராத்ரிஃ கால உக்தஃ| இஹ து தந்ததாவநாந்தரமிதி விரோதஃ| மைவம்| சரகவாக்யஸ்ய ஹ்யயமர்தஃ| யதா நித்யாஞ்ஜநஂ பாதித்வா பூர்வாஹ்ணே ரஸாஞ்ஜநஂ ப்ரயுஜ்யதே ததா த்ருவஂ நித்யஸேவ்யமஞ்ஜநஂ நிஶாயாமிஷ்யதே, அந்யதா து ப்ராதரேவேத்யவிரோதஃ| ததா ச மநுஃ (அ. ௪/௧௫௨)- "மைத்ரஂ ப்ரஸாதநஂ ஸ்நாநஂ தந்ததாவநமஞ்ஜநம்| பூர்வாஹ்ண ஏவ குர்வீத தேவதாநாஂ ச பூஜநம்|" இதி| மைத்ரஂ-ஸூர்யாராதநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாவநாதீநாஂ குணாஃ நஸ்யாதிவிதிஷு வக்ஷ்யமாணா விதாநஂ ச| தாம்பூலஸ்ய து வைஶத்யாருசிஹரத்வஸௌகந்த்யாதிகுணாஃ ப்ரஸித்தா ஏவ| நாவநாதீநாஂ தாம்பூலாந்தாநாஂ த்வந்த்வஃ| ததோऽஞ்ஜநாதநந்தரஂ, நாவநகண்டூஷதூமதாம்பூலாநி பஜதே யஃ ஸ ஏவஂவிதோ பவேத்| 'பஜோ ண்விஃ' இதி ண்விஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நஸ்யாதீந் விதத்தே-தத இதி| ததோऽஞ்ஜநாதநந்தரஂ, க்ரமேண நாவநாதீந் பஜேத்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "அணுதைலஂ ததோ நஸ்யஂ ததோ கண்டூஷதாரணம்| கநோந்நதப்ரஸந்நத்வக்ஸ்கந்தக்ரீவாऽऽஸ்யவக்ஷஸஃ|| ஸுகந்திவதநாஃ ஸ்நிக்தநிஸ்வநா விமலேந்த்ரியாஃ| நிர்வலீபலிதவ்யங்கா பவேயுர்நஸ்யஶீலிநஃ" இதி| கண்டூஷஶ்ச ஸ்நேஹகஷாயோஷ்ணோதகைஃ க்ரமாத் கார்யஃ| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "ஓஷ்டஸ்புடநபாருஷ்யமுகஶோஷத்விஜாமயாஃ| ந ஸ்யுஃ ஸ்வரோபகாதாஶ்ச ஸ்நேஹகண்டூஷதாரணாத்|| கதிரக்ஷீரவக்ஷாரிமேதாம்புகவலக்ரஹஃ| அரோசகாஸ்யவைரஸ்யமலபுதிப்ரஸேகஜித்|| ஸுகோஷ்ணோதககண்டூஷைர்ஜாயதே வக்த்ரலாகவம்| ப்ராயோகிகஂ ததோ தூமஂ கந்தமால்யாதி சாசரேத்| தூமபஸ்யோர்த்வஜத்ரூத்தா ந ஸ்யுர்வாதகபாமயாஃ| அஞ்ஜநோத்க்லேஶிதஂ நஸ்யைஃ கவலைர்நாவநேரிதம்| தூமேந கவலோத்க்லிஷ்டஂ க்ரமாத்வாதகபஂ ஜயேத்" இதி| தாம்பூலஂ து ஜாதீபலாதியுக்தம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "ருசிவைஶத்யஸௌகந்த்யமிச்சந்வக்த்ரேண தாரயேத்| ஜாதீலவங்ககர்பூரகங்கோலகடுகைஃ ஸஹ|| கடுகஂ-லதாகஸ்தூரிகாபலம்| தாம்பூலீநாஂ கிஸலயஂ ஹத்யஂ பூகபலாந்விதம்" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷதஂ வித்யதே யேஷாஂ தே க்ஷதாஃ| அர்ஶ ஆதித்வாதச்| ஏவஂ பித்தாஸ்ரா ரூக்ஷாஶ்ச| உத்குபிதமபிஷ்யந்நஂ சக்ஷுரேகஂ த்வே வா யேஷாஂ த ஏவம்| க்ஷதாஶ்ச பித்தாஸ்ராஶ்ச ரூக்ஷாஶ்சோத்குபிதசக்ஷுஷஶ்ச, தேஷாமபத்யமஹிதம்| ததா விஷார்தாநாஂ மூர்ச்சார்தாநாஂ மதார்தாநாஂ ஶோஷிணாஂ ச, இத்யபிஶப்தஸ்யார்தஃ| ஶோஷிணோ- ராஜயக்ஷ்மிணஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷதாதௌ தாம்பூலஂ நிஷேததி-தாம்பூலமிதி| க்ஷதஂக்ஷதகாஸஃ| பித்தாஸ்ரஂ-ரக்தபித்தம்| ரூக்ஷோ-நிஃஸ்நேஹாங்கஃ| உத்குபிதசக்ஷுஃ-அபிஷ்யந்தாக்யோऽக்ஷிரோகஃ| ஶோஷோ-முகஶோஷோ ராஜயக்ஷ்மா ச| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (சி. அ. ௨௪/௨௪)-"ரக்தபித்தக்ஷதக்ஷீணதஷ்ணாமூர்ச்சாபரீதிநாம்| ரூக்ஷதுர்பலமத்தாநாஂ ந ஹிதஂ முகஶோஷிணாம்||" இதி| தாம்பூலஂ ஸுப்தோத்திதாதௌ து பத்யம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)-"பத்யஂ ஸுப்தோத்திதே புக்தே ஸ்நாதே வாந்தே ச மாநவே| த்விபத்ரமேகஂ பூகஂ ச ஸசூர்ணகதிரஂ ச தத்" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அப்யங்கஂ நித்யஂ ஸததமாசரேத்| நித்யக்ரஹணஂ சோபலக்ஷணார்தம்| ஏகத்வித்ரிதிநாந்தரமபி யதோதிதமாசரதோ ந தோஷஃ| ஸோऽப்யங்கஃ, ஆசர்யமாணோ ஜரா ச ஶ்ரமஶ்ச வாதஶ்ச தாந் ஹந்தீதி க்விப்| ததா தஷ்டீத்யாதி| தஷ்டேஃ ப்ரஸாதோ- வைமல்யஂ தஷ்டிப்ரஸாதஃ| ஶோபநா சாஸௌ த்வக் ச ஸுத்வக், தஸ்யா பாவஃ ஸுத்வக்த்வம்| தடஸ்ய பாவோ தார்ட்யம்| "வர்ணதடாதிப்யஃ ஷ்யஞ்ச" இதி ஷ்யஞ்| தஷ்டிப்ரஸாதாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| தாநி கரோதி யோऽப்யங்கஃ, ஸ ஏவம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அப்யங்கஂ விதத்தே-அப்யங்கமிதி| ஸ சோத்பந்நாயாஂ க்ஷுதி விதேயஃ| ததா ஹி ஶுத்தஸ்ரோதஸ்தயா ரோமகூபைஃ ஸ்நேஹோ தேஹஂ வ்யாப்நோதி, தஂ சோஷ்மா பசதி| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "அத ஜாதாந்நபாநேச்சோ மாருதக்நைஃ ஸுகந்திபிஃ| யதர்துஸஂஸ்பர்ஶஸுகைஸ்தைலைரப்யங்கமாசரேத்||" இதி| அப்யங்கபலமாஹ- ஸ இதி| ஸோऽப்யங்கஃ , ஜராதீந் ஹந்தி, தஷ்டிப்ரஸாதாதீஂஶ்ச கரோதி| ஸுத்வக்த்வஂ-நிர்மலநிர்வலீகத்வஂ த்வசஃ| ஸங்ரஹே து (ஸூ.அ. ௩)- "ரதாக்ஷசர்மகடவத்பவந்த்யப்யங்கதோ குணாஃ| ஸ்பர்ஶநேऽப்யதிகோ வாயுஃ ஸ்பர்ஶநஂ ச த்வகாஶ்ரிதம்|| த்வச்யஶ்ச பரமப்யங்கோ யஸ்மாத்தஂ ஶீலயேததஃ "| இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தமப்யங்கம், ஶிரஃஶ்ரவணபாதேஷு, விஶேஷேணாதிஶயேந, ஶீலயேதப்யஸேத், இதி வசநாச்சாவஶ்யஂ ந ததா ஸர்வஶரீரேऽப்யங்கஃ கார்யஃ, யதைதேஷு ஶிரஃஶ்ரவணபாதேஷு| அத்ர ச பூர்வவதேகத்வாபாவஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அப்யங்காப்யாஸஂ விதத்தே-ஶிர இதி| தமப்யங்கஂ, ஶீலயேதப்யஸேத் ஸர்வேஷ்வங்கேஷு, விஶேஷாந்மூர்தகர்ணாங்க்ரிஷு| ஏகஸ்மிந்நேவ ப்ரயோகே புநஃ புநஃ யோஜநமப்யாஸஃ| ப்ரத்யஹஂ ப்ரயோகாப்யாஸஸ்து நித்யமித்யநேநைவோக்தஃ| ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩) து-"ஸ கேஶ்யஃ ஶீலிதோ மூர்த்நி கபாலேந்த்ரியதர்பணஃ| ஹநுமந்யாஶிரஃகர்ணஶூலக்நஂ கர்ணபூரணம்|| பாதாப்யங்கஸ்து தத்ஸ்தைர்யநித்ராத்தஷ்டிப்ரஸாதகது| பாதஸுப்திஶ்ரமஸ்தம்பஸங்கோசஸ்புடநப்ரணுத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அப்யங்கோ வர்ஜ்யோ- வர்ஜநீயஃ| கபக்ரஸ்தேந கதஸஂஶுத்திநா அஜீர்ணிநா ச| க்ரஸ்தக்ரஹணமதிஶயப்ரதிபாதநார்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அப்யங்கஂ கபக்ரஸ்தாதௌ நிஷேததி-வர்ஜ்ய இதி| கபக்ரஸ்தஃ-அதிவத்தஶ்லேஷ்மா, கதஸஂஶுத்திஃ-கதவமநவிரேகஃ, அஜீர்ணீ ச, அப்யங்கஂ வர்ஜயேத்| கதஸஂஶுத்தேஸ்ததஹரேவ நிஷித்தஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (சி. அ. ௨௪/௩௬)- "தருணஜ்வர்யஜீர்ணீ ச நாப்யக்தவ்யஃ கதஞ்சந| ததா வாந்தோ விரிக்தஶ்ச நிரூடோ யஶ்ச மாநவஃ|| பூர்வயோஃ கச்ச்ரதா வ்யாத்யோரஸாத்யத்வமதாபி வா|| ஶேஷாணாஂ ததஹஃ ப்ரோக்தா அக்நிஸாதாதயோ கதாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶரீராயாஸஜநநஂ கர்ம வ்யாயாம உச்யதே| தஸ்மாத்பஞ்சகுணாஃ லாகவாதயோ நிஷ்பத்யந்தே| விபக்தாநி-விபாகேந ஸ்திதாநி, கநாநி- தடாநி, காத்ராணி யஸ்ய ஸ விபக்தகநகாத்ரஃ, தஸ்ய பாவஸ்தத்த்வமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இஷ்டஸாதநத்வகதநத்வாரா வ்யாயாமஂ விதத்தே-லாகவமிதி| வ்யாயாமாத் லாகவாத்யுபஜாயதே| தஸ்மாத்தஂ குர்யாதித்யர்தஸித்தம்| விபக்தகநகாத்ரத்வஂ-ஸுஸந்நிவிஷ்டநிபிடாவயவத்வம்| ஆயாஸமாத்ரபலஂ ஶாரீரஂ கர்ம வ்யாயாமஃ|உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)- "ஶரீராயாஸஜநகஂ கர்ம வ்யாயாம உச்யதே" இதி| தச்ச நியுத்தாதி| தச்சாப்யக்தகாத்ரைஃ க்ரியதே, இத்யப்யங்காநந்தரமுக்தம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸூ. அ. ௩/௧௦)- "வாதக்நதைலைரப்யங்கஂ மூர்ததைலஂ விமர்தநம்| நியுத்தஂ குஶலைஃ ஸார்தஂ பாதாகாதஂ ச யுக்திதஃ" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாதபித்தாமயீ, பாலஃ- ஆஷோடஶாத்வர்ஷாத், வத்தஃ- ஸப்ததேரூர்த்வம், அஜீர்ணீ ச, தஂ ஜஹ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வாதரோகாதௌ வ்யாயாமஂ நிஷேததி-வாதபித்தாமயீதி| தஂ-வ்யாயாமம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துரவதாரணே| பலவத்பிஃ புருஷைஃ ஸ்நிக்தபோஜிபிரர்தஶக்த்யைவ நிஷேவ்யோ வ்யாயாமஃ| ப்ராக் ஶ்ரமாத்வாயாமவர்ஜநஂ கார்யமித்யர்தஃ| கதாஸௌ விதாதவ்யஃ ? இத்யாஹ- ஶீதகால இதி| ஹேமந்தே ஶிஶிரே வஸந்தே ச ஸேவ்யஃ| ஶீதர்துவஸந்தாப்யாமந்யதா மந்தமேவ ஸேவ்யஃ| மந்தமிதி க்ரியாவிஶேஷணம்| க்ரியாவிஶேஷணாநாஂ ச கர்மத்வமேகத்வஂ நபுஂஸகத்வஂ ச வக்தவ்யமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாயாமமாத்ராமாஹ-அர்தஶக்த்யேதி| அர்தஶக்த்யா வ்யாயாமோ நிஷேவ்யஃ| கிஂ ஸர்வைஃ? நேத்யாஹ-பலிபிரிதி| பலிபிஃ ஸ்நிக்தபோஜிபிரிதி மிலிதஂ விஶேஷணம்| கிஂ ஸர்வதா? நேத்யாஹ-ஶீதகால இதி| ஶீதகாலே-ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ| அந்யதா து ததோऽர்தஶக்தேர்மந்தமல்பமாத்ரஂ நிஷேவ்யஃ| அந்யதேத்யந்யஸ்யாமவஸ்தாயாஂ அந்யஸ்மிஂஶ்ச தௌ| அந்யாவஸ்தா-பலித்வஸ்நிக்தபோஜித்வவிபர்யயஃ| அந்யர்துஃ- க்ரீஷ்மாதித்ரயம்| ஏவ ஶப்தேந மந்தத்வவிஷயே அர்தஶக்தேர்ந ப்ரவேஶஃ,அர்தஶக்திவிஷயே து மந்தத்வப்ரவேஶோऽஸ்தீதி த்யோத்யதே|அர்தஶக்திலக்ஷணம் ஸுஶ்ருதேநோக்தம் (சி. அ. ௨௪/௪௩)- "ஹதி ஸ்தாநஸ்திதோ வாயுர்யதா வக்ரஂ ப்ரபத்யதே| வ்யாயாமஂ குர்வதோ ஜந்தோஸ்தத்வலார்தஸ்ய லக்ஷணம் " இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஂ- வ்யாயாமஂ, கத்வா, அநுஸுகஂ- யதா ஶரீரே பாதா ந ஸ்யாத்ததா, தேஹஂ மர்தயேத்| ஸமந்ததஃ- பரிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ - மர்தநஂ விதத்தே-தஂ கத்வேதி| அநுஸுகஂ-ஸுகாநதிக்ரமேண| ஸமந்ததஃ-ஸர்வாங்கேஷு| அதிவ்யாயாமதோஷகதநாத்பூர்வஂ மர்தநவிதாநஂ மர்தநஸ்ய வ்யாயாமாங்கத்வக்யாபநார்தம்| அங்கத்வஂ சோக்தமேவ, தஂ கத்வேதி| அத ஏவோக்தஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஜைஜ்ஜடேந-"மர்தநமபி வ்யாயாமாந்தஃபாத்யேவ" இதி| தச்ச விஶேஷாத்பத்ப்யாம்| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதேந (சி. அ. ௨௪/௪௩)- "வ்யாயாமஸ்விந்நகாத்ரஸ்ய பத்ப்யாமுத்வர்திதஸ்ய ச|| வ்யாதயோ நோபஸர்பந்தி ஸிஂஹஂ க்ஷுத்ரமகா இவ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிவ்யாயாமாத்தஷ்ணாதயோ பவந்தி| தஷ்ணேதி பதக் பதம்| (தேந தஷ்ணாதீநாஂ பதாநாமகதஸமாஸாநாஂ நிர்தேஶோ தோஷதேஶாத்யநுரோதேநைகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரிசதுராணாஂ பஹுதராணாஂ ஸர்வேஷாஂ சாதி வ்யாயாமவ்யாபத்த்வத்யோதநார்தஃ|) அதிவ்யாயாமப்ரஸங்கேநாதிஜாகராதீநாமபி வ்யாபதோ தர்ஶயதி-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாயாமப்ரமாணாதிக்ரமே தோஷமாஹ-தஷ்ணேதி| க்ஷயோ-ராஜயக்ஷ்மா| ப்ரதமகஃ-தமகஶ்வாஸபேதஃ| ஶ்ரமஃ-கர்மேந்த்ரியாணாஂ ஸ்வவ்யாபாராக்ஷமத்வம், க்லமோ-புத்தீந்த்ரியாணாம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யாயாமாதீநாஂ பாஷ்யாந்தாநாஂ த்வந்த்வஃ| தாந்யாதிர்யஸ்ய ஸாஹஸஸ்ய தநுராகர்ஷணாதேஸ்ததேவம்| அயதாபலமாரம்பஃ ஸாஹஸம், தத்பஜந்ஸேவமாநோ விநஶ்யதி| க இவ ? ஸிஂஹ இவ, ஸிஂஹோ விக்ரமவாநப்யதிபலஂ கஜபதிஂ மஹாவர்ஷ்மாணமாகர்ஷந்நாக்ராமந் யதா விநஶ்யதி, ததாऽயதாபலமாரப்தேந வ்யாயாமாதிநா நரோ மார்யத இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாயாமப்ரஸங்காஜ்ஜாகராதீநாஂ யதோக்தப்ரமாணாதிக்ரமே தோஷமாஹ-வ்யாயாமேதி| கஜமாகர்ஷந் ஸிஂஹ இவ| யதஃஸாஹஸதஃ| அயதாபலமாரம்பஃ ஸாஹஸம்| ந ஹி வ்யாயாமாத்யதிபஜநபர்யாப்தஂ புஂஸாஂ பலமஸ்தி| அத்வஸ்த்ரீஶப்தாப்யாஂ கமநஸம்போகோ லக்ஷ்யேதே| ஆதிஶப்தேந தநுராகர்ஷணாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உத்வர்தநஸ்ய கபஹராதயஶ்சத்வாரோ குணாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இஷ்டஸாதநத்வகதநத்வாரோத்வர்தநஂ விதத்தே-உத்வர்தநமிதி| உத்வர்தநஂ கபஹரணாதிகுணம்| அதஃ குர்யாதித்யர்தஸித்தம்| ப்ரவிலாயநஂ-த்ரவீகரணம்| த்ரவீகத்ய மேதஸஃ ஶோஷணமித்யர்தஃ| உத்வர்தநஂ-கஷாயாதிசூர்ணைர்காத்ரோத்தர்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நாநஂ தீபநஂ வஷ்யாமாயுஷ்யஂ ச பவதி| ஊர்ஜா- உத்ஸாஹஃ, பலஂ- ப்ராணஃ, ஏதே ப்ரததாதி- கரோதி யத்ததேவம்| கண்ட்வித்யாதி| கண்ட்வாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ஏதாந் ஜயதி| ஸ்நாநஸ்ய ப்ரபாவாதாயுஷ்யத்வவஷ்யத்வதீபநத்வாநி போத்தவ்யாநி| அதவா ஸ்நாநேந ப்ரஹர்ஷோ பவதி, ப்ரஹர்ஷணத்வாச்ச வஷ்யத்வம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (உ.அ.௪௦/௩௫)- "யத்கிஞ்சிந்மதுரஂ ஸ்நிக்தஂ பஂஹணஂ பலவர்தநம்| மநஸோ ஹர்ஷணஂ யச்ச தத்ஸர்வஂ வஷ்யமுச்யதே" இதி| ததா, ஸ்நாநஂ ஜாடராக்நேர்பஹிர்நிர்கதாநி ரோமகூபாஶ்ரிதாந்யர்சீஂஷி ருத்த்வாऽந்தர்நயதி, ததஶ்சாக்நேஃ ப்ரபலத்வஂ குர்வத் தீபநஂ ஸம்பத்யதே| யதா- ஶீதகாலே ஶீதாநிலஸ்பர்ஶஸஂருத்தஸ்ய ஜாடராக்நேஃ ப்ரபலத்வம்| பாலாதித்யஸ்து வ்யாசக்ஷிஷ்ட "ஸ்நாநேந ப்ராஜகாக்யஂ த்வகாஶ்ரிதஂ பித்தமந்தஃ ப்ரவிஶதூஷ்மாணஂ ஸஂவர்தயதி, தேந தத்தீபநம்"| அத ஏவ பரிஷேகே ஜலமுஷ்ணமிஷ்யதே| யஸ்மாச்சீதஂ நிர்வாபயதி தேஜோ ந தேஹஸ்யாந்தஃ ப்ரவேஶயதி| ஶீதகாலே து யச்சீதாநிலஸ்பர்ஶஸஂருத்தஸ்யாக்நேஃ ப்ரபலத்வஂ தத்கால ஏவஂ தஸ்மிந், காலஸ்வாபாவ்யாதிதி போத்தவ்யம்| ததா சாந்யர்தௌ ஶீதே ஸதி மந்தாக்நித்வமேவ தஶ்யதே| யதா- வர்ஷாஸு| அக்நிமாந்த்யாதேவாத்ர ஹி வஹ்நிஸந்துக்ஷணஂ போஜநஂ ஸமுபதிஷ்டம்| ததா ச முநிஃ (ச.ஸூ.அ.௬/௩௬)- "வ்யக்தாம்லலவணஸ்நேஹஂ வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி| விஶேஷஶீதே போக்தவ்யஂ வர்ஷாஸ்வநிலஶாந்தயே" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இஷ்டஸாதநத்வகதநத்வாரா ஸ்நாநஂ விதத்தே-தீபநமிதி| ஸ்நாநஂ தீபநத்வாதிகுணம்| அதஃ குர்யாதித்யர்தஸித்தம்| தீபநஂ ப்ரபாவாத்| கேசிதத்ர யுக்திமாஹுஃ-"பாஹ்யோऽங்கஸேகைஃ ஶீதாத்யைரூஷ்மாऽந்தர்யாதி பீடிதஃ| நரஸ்ய ஸ்நாதமாத்ரஸ்ய தீப்யதே தேந பாவகஃ||" இதி| வஷ்யஂ-வஷாய ஸ்த்ரீப்ரஸங்கிநே ஹிதஂ, ஶுக்ரவர்தநமித்யர்தஃ| ஊர்ஜோத்ஸாஹஃ| மலஸ்த்வகுபலேபஃ| மநஃகர்மேந்த்ரியவ்யாபாரே ஸதி புத்தீந்த்ரியோபரமஸ்தந்த்ரா| தஹ்யமாநவத் துஃகஂ தாஹஃ| பாப்மா-பாபம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உஷ்ணாம்புநா அதஃகாயஸ்ய பரிஷேகோ பலாவஹஃ- ப்ராணகத்| தேநைவோஷ்ணோதகேநைவ, உத்தமாங்கஸ்ய- ஶிரஸஃ, பரிஷேகோ விதீயமாநஃ கேஶசக்ஷுஷாஂ பலஹத்| ப்ராண்யங்காநாஂ ஸமாஹார ஏவ த்வந்த்வ இத்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாத்கேஶசக்ஷுஷாமித்யுபபந்நமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உஷ்ணஶீதபேதபிந்நஸ்ய ஸ்நாநஸ்ய விஷயமாஹ-உஷ்ணாம்புநேதி| உஷ்ணாம்புநா யஃ பரிஷேகஃ, ஸோऽதஃகாயஸ்ய பலாவஹஃ| ஸ ஏவோத்தமாங்கஸ்யோர்த்வகாயஸ்ய கேஶாநாஂ சக்ஷுஷோஶ்ச பலஹத்| தஸ்மாத்கேஶசக்ஷுர்பலார்திபிஃ ஶீதேந வாரிணா ஸ்நாதவ்யம், இதரைருஷ்ணேந, இத்யர்தஸித்தம்| ந த்வேகஸ்மிந் ஸ்நாநே ஶீதோஷ்ணயோஃ ப்ரயோகஃ, க்ரியாஸங்கரதோஷாபத்தே| ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩) து-"நாநாப்லுத்ய ஶிரஃ ஸ்நாயாந்ந ஜலேऽல்பே ந ஶீதலே|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நேத்ரே சாஸ்யஂ ச கர்ணௌ ச தத்ர ரோகாஃ| அர்திதஂ ச நேத்ராஸ்யகர்ணரோகாஶ்சாதிஸாரஶ்ச தே வித்யந்தே யேஷாஂ த ஏவம்| தேஷு கர்ஹிதமஹிதம்| ஏவஂ ஶேஷேஷு யோஜ்யம்| ஆத்மாநாதீநாஂ த்வந்த்வஸ்ததோ மதுப்| தேந ஆத்மாநவத்ஸு கர்ஹிதமிதி யோஜ்யம்| ஏவஂ ஶேஷேஷ்வபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அர்திதாதௌ ஸ்நாநஂ நிஷேததி-ஸ்நாநமிதி| அர்திதஃ-ஏகாயாமஃ| ஆத்மாநமுதராபூரணம்| புக்தவாந்-கதபோஜநஃ| கர்ஹிதஂ-நிஷித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜீர்ணே- ஸம்யக்பரிணதே பூர்வ ஆஹாரே, அத்யாத்- புஞ்ஜீத| கிமத்யாத் ? ஹிதஂ- பத்யம்| மிதஂ- மாத்ரயா யுக்தம்| பத்யமபி ஹ்யதிமாத்ரஂ ஹீநமாத்ரஂ வா புக்தஂ தோஷாய ஸ்யாத், அதோ மிதம்| ந வேகாநித்யாதி| வாதவிண்மூத்ராதீநாஂ ஸம்பந்திநோ வேகாநநுந்முகீபூதாந் பலாந்நைரயேந்ந ப்ரவர்தயேத்| ந வேகித இத்யாதி| ஸஞ்ஜாதவாதவிண்மூத்ரவேகஸ்தமகத்வா நாந்யகார்யஃ ஸ்யாத்| நாந்யத்கார்யஂ குர்யாதித்யர்தஃ| நாஜித்வேத்யாதி| ஸாதயிதுஂ ஶக்யஃ ஸாத்யஃ, தஂ ரோகமஜித்வா நாந்யகார்யஃ ஸ்யாதிதி யோஜ்யம்| ஸ ஹ்யுபேக்ஷிதோ துஃஸாத்யோऽஸாத்யோ வா ஸ்யாத்| ஸாத்யஶப்தோபாதாநாதஸாத்யாமயஂ ப்ரதி யத்நோ ந கார்யஃ, சிகித்ஸாநைஷ்பல்யாதிதி த்யோதயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-போஜநஂ விதத்தே-ஜீர்ண இதி| ஹ்யஸ்தநே ஜீர்ணேऽந்நே ஸதி, அத்யாத்-புஞ்ஜீத| கிம் ? ஹிதஂ,-தேஶகாலாத்யுசிதம், மிதஂ-யதோக்தமாத்ரம்| நநு, விஹாரேஷ்வாஹாரஸ்யோக்திரப்ரஸ்துதா| மைவம்| க்ரியாப்ராதாந்யாத்விஹாரத்வமாஹாரஸ்ய| க்ரியாப்ரதாநோ ஹி விஹாரஃ, க்ரியாத்ரவ்யப்ரதாந ஆஹாரஃ, அயமேவ விஹாராஹாரயோர்பேதஃ, க்ரியாத்ரவ்யயோருபயத்ர பாவாத்| ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩) து-"அந்நபாநவிதாநேந புஞ்ஜீதாந்நஂ விநாऽத்யயாத்| அபிநந்த்ய ப்ரஸந்நாத்மா ஹுத்வா தத்த்வா ச ஶக்திதஃ|| பாகஂ ஸஜலமேகாந்தே யதாஸுகமிதி ப்ருவந்| ப்ரயச்சேத்ஸர்வமுத்திஶ்ய பாசயேந்நாந்நமாத்மநே| நாந்நமத்யாந்மூமூர்ஷூணாஂ மதாநாஂ துஃகஜீவிநாம்| ஸ்த்ரீஜிதக்லீபபதிதக்ரூரதுஷ்கர்மகாரிணாம்|| கணாரிகணிகாஸத்ரதூர்தாநாஂ பணிநாஂ ந ச| நோத்ஸங்கே பக்ஷயேத்பக்ஷ்யாந் ஜலஂ நாஞ்ஜலிநா பிபேத்|| ஸர்வஂ ச திலஸம்பத்தஂ நாத்யாதஸ்தமிதே ரவௌ|| ந புக்தமாத்ர ஆயஸ்யேந்ந நிஷித்தஂ பஜேத்ஸுகம்||" இதி| ஏவஂ ப்ரபோதாதயோ போஜநாந்தா பத்தக்ரமா விஹாரா உக்தாஃ| தாஂஶ்சாவஶ்யகர்தவ்யாந்மந்யமாநேஷு நரேஷு வேகோதீரணவேகதாரணவ்யாத்யுபேக்ஷாஃ ஸம்பாவ்யேரந்| அதஸ்தத்ப்ரதிஷேதஂ கரோதி| தத்ர வேகோதீரணஂ நிஷேததி-ந வேகாநிதி| வேகாஃ-வாதவிண்மூத்ராதயஃ| கிஂ ப்ரவர்தமாநாநபி ந ப்ரவர்தயேத் ? நேத்யாஹ-பலாத், அப்ரவத்தாந்ந ப்ரவர்தயேதித்யர்தஃ| வேகதாரணஂ நிஷேததி-ந வேகித இதி| வேகிதஃ-ஸஞ்ஜாதவேகஃ ஸந், அந்யகார்யோ ந ஸ்யாத்வேகாநேவோத்ஸஜேதித்யர்தஃ| வ்யாத்யுபேக்ஷாஂ நிஷேததி-நாஜித்வேதி| ஆமயமஜித்வாऽந்யகார்யோ ந ஸ்யாத், ஆமயமேவ ஜயேதித்யர்தஃ| கிஂ ஸர்வம் ? நேத்யத ஆஹ-ஸாத்யம், அஸாத்யஸ்து ப்ரயத்நவையர்த்யாதுபேக்ஷ்ய ஏவ| இதி பத்தக்ரமவிஹாரா வ்யாக்யாதாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வபூதாநாமஶேஷப்ராணிநாஂ, யஸ்மாத்ஸுகார்தாஃ ப்ரவத்தயஃ- கர்மாணி, மதாஃ- அபிப்ரேதாஃ| ஸுகஂ ச ஶர்மாக்யஂ, தர்மாத்விநா ந பவதி, தஸ்மாத்காரணாத், தர்மபரோ- தர்மப்ரதாநஃ, ஸ்யாத்| தர்மாதிதி "பதக்விநா" இதி பஞ்சமீ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதாபத்தக்ரமாந் விஹாராந் வ்யாசஷ்டே, தே ச ப்ராயேண தர்மரூபாஃ| தத்ர தர்மஸ்யாயுர்வேதாங்கத்வே ஹேதுமாஹ-ஸுகார்தா இதி| ஸுகமாரோக்யம்| உக்தஂ ஹி சரகே (ஸூ. அ. ௯/௪)- "ஸுகஸஂஜ்ஞகமாரோக்யஂ, விகாரோ துஃகமேவ ச" இதி| யத்யபி ஷோடஶாத்மகாச்சிகித்ஸிதாதாரோக்யஂ, ததாபி தர்மஸஹகதாதேவ| இதி தர்மஸ்யாயுர்வேதாங்கத்வம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கல்யாணே- ஶுபகர்மணி, மித்ராணி- ஸஹாயாஃ, உபதேஶாதிநா கல்யாணமித்ராணி, தாநி பக்த்யா- அதம்பமதிஃ ஸந், பஜேத்| இதராணி- கல்யாணமித்ராபேக்ஷயேதராணி பாபமித்ராணி, தேப்யோ தூரகஸ்தத்வர்ஜநபரஃ| தத்ஸங்கோ ஹி தஷ்டாதஷ்டாநர்தகரஃ| தூரக இத்யத்ர "அந்தாத்யந்தாத்வதூரபாரஸர்வாநந்தேஷு டஃ" இதி டஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸந்மித்ரஸேவாஂ விதத்தே-பக்த்யேதி| கல்யாணாநி கல்யாணஹேதுத்வாத்| இதராண்யகல்யாணாநி, தேப்யோ தூரகஃ ஸந், கல்யாணாநி மித்ராணீ, ஸேவேத| கயா? பக்த்யா| யத்யபி பக்திஃ ஸேவைவ, ததாபி பலாநுஸந்தாநநிவத்யர்தமேவமுக்தம்| ஏவஂ ஹி கதஂ கர்ம மஹாபலஂ பவதி| அத ஏவ வக்ஷ்யமாணாந்யபி கர்மாணி அவஶ்யகர்தவ்யபுத்த்யா கர்தவ்யாநி, ந து பலாநுஸந்தாநேந|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹிஂஸா- ப்ராண்யுபகாதஃ, ஸ்தேயஂ- சௌர்யம், அந்யதாகாமோ- நிஷித்தகாமஸேவா பஶுஸ்த்ரீகுருதாரகமநாதி, ஏதத்த்ரிவிதஂ காயிகஂ பாபஂ கர்ம| பைஶுந்யஂ- பரேஷாஂ பேதகத்வசநம், பருஷமமதுவசநம், அநதஸத்யவசநம், ஸம்பிந்நாலாபோऽஸம்பத்தப்ரலபநம், சதுர்விதமேதத்வாசிகம்| வ்யாபாதஃ- ப்ராண்யுபகாதசிந்தா, அபித்யா- பரகுணாத்யஸஹிஷ்ணுதா, விஷயஸ்பஹா வா. தக்விபர்யயஂ- ஶாஸ்த்ரதஷ்டிவைபரீத்யஂ நாஸ்திகத்வாதி, த்ரிவிதமேதந்மாநஸம்| ததேதத்திஂஸாதி தஶதா பாபஂ கர்ம காயவாங்மநஸைஸ்த்யஜேந்ந குர்யாதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாபஂ நிஷேததி-ஹிஂஸேதி| தச்ச தஶவிதம்| தத்ர ஹிஂஸா-ப்ராணிவதஃ| ஸ்தேயஂ-ப்ராணிவதஃ| ஸ்தேயஂ-சோர்யம்| அந்யதாகாமோऽகம்யாகமநம்| பைஶுந்யஂ-பரஸ்யாऽப்ரத்யக்ஷஂ தத்தோஷகீர்தநம்| ப்ரத்யக்ஷஂ து பருஷம்| அநதமஸத்யம்| ஸம்பிந்நாலாபோऽஸத்ப்ரலாபஃ| வ்யாபாதஃ-பராநிஷ்டசிந்தநம்| அபித்யா-பரஸ்வாபஹரணேச்சா| தக்விபர்யயஃ-ஆப்தவாக்யேஷ்வப்ரமாணபுத்திஃ| தக்ஶப்தேநாப்ததஷ்டோऽர்த உச்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந வித்யதே வத்திர்யேஷாஂ தாநவத்தீந்| ஶக்திதஃ- யதாஸாமர்த்யம், அநுவர்தேத- அநுகூலஂ கச்சேத்| ததா, வ்யாதிநா ஶோகேந சார்தாஂஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆர்தாநுவத்திஂ விதத்தே-அவதீதி| அவத்திஃ-ஜீவநோபாயாபாவஃ| ஶோகஃ-இஷ்டவியோகஜஂ துஃகம்| அநுவர்தேத-ஆர்திநிவாரணே ப்ரயதேத|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கீடாந் பிபீலிகாஂஶ்சாத்மவத்பஶ்யேத்| ஸ்வஶரீரதுல்யாநித்யர்தஃ| கிமுத ஸாதூநஸாதூஂஶ்ச| கீடபிபீலிகமப்யாத்மவத்பஶ்யேதித்யபிஶப்தஸ்யார்தஃ| கீடபிபீலிகமிதி "க்ஷுத்ரஜந்தவஃ" இத்யேகத்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூததயாஂ விதத்தே-ஆத்மவதிதி| கீடபிபீலிகமப்யாத்மவத்பஶ்யேத், கிஂ புநர்ப்ராஹ்மணாதிகம்| "ஆத்மநஃ ப்ரதிகூலாநி பரேஷாஂ ந ஸமாசரேத்" இத்யர்தஃ|||

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேவாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| தேவாதீநர்சயேத்| வத்தாஃ- ஜ்ஞாநவத்தாஃ ஶீலதபோவத்தாஶ்ச| நபோ- ராஜா| அதிதிஃ- அஸமாநக்ராமீ வைஶ்வதேவாந்தே ஸமுபஸ்திதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூஜ்யபூஜாஂ விதத்தே-அர்சயேதிதி| பூஜ்யாஶ்ச தேவாதயஃ| வத்தஃ-ஶ்ருதாதிபிராத்மநோऽதிகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அர்திநோ- யாசகாந், ப்ரத்யாக்யாநேந விமுகாந்ந குர்யாத்| நாவமந்யேத்- நாவமாநயேத்| ந ச பருஷவசநாதிநா ஆக்ஷிபேத்- பரிபவேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யாசகத்வேஷஂ நிஷேததி-விமுகாநிதி| ஸ த்ரேதா, விமுகீகரணம் அவஜ்ஞா பருபபாஷணஂ சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அரௌ ஶத்ராவபகாரபரேऽபி ஸத்யுபகாரப்ரதாநஃ ஸ்யாத்| நநு, ரிபுரபகாரக ஏவ, தத்கிமபகாரபர இதி விஶேஷணேந| ததா ச மாகஃ (ஸர்கஃ ௨/௩௭)- "உபகர்த்ராரிணா ஸந்திர்ந மித்ரேணாபகாரிணா| உபகாராபகாரௌ ஹி லக்ஷ்யஂ லக்ஷணமேதயோஃ" இதி| உச்யதே| ந ஹி ஸர்வதைவாரிரபகாரஂ கர்துஂ ஶக்யஃ ஸ்யாத், கிஂ தர்ஹி கதாசிதேவ| ஹேத்வாத்யதீநத்வாதபகாரகாரித்வஸ்ய| வாதாதிதோஷவத்| யதா- வாதாதயோ தோஷா தூஷணஸ்வபாவா அபி ஸந்தஃ கதாசித்விகாரகாரித்வே ஸமர்தா பவந்தி கதாசிந்நைவ| தோஷத்வஂ து ஸர்வதைவ தேஷாம்| தஸ்மாதபகாரபர இதி யுக்தஂ விஶேஷணம்| அபகாரிண்யுபகாரகத்ஸ்யாத் கிஂ புநருபகாரக இத்யபிஶப்தார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பரோபகாரஂ விதத்தே-உபகாரேதி| அபகாரபரேப்யரௌ உபகாரப்ரதாநஃ ஸ்யாத், கிஂ புநருபகாரபரே மித்ராதௌ| அபகாராஸமர்தோऽப்யரிரஸ்தீதி ந பௌநருக்த்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்பத்ஸு விபத்ஸு சைகமநாஃ- ஸமசித்தஃ| ஸம்பத்ஸு ஹர்ஷேண, விபத்ஸு விஷாதாதிநா, ந பாவ்யமித்யர்தஃ| ஹேதாவித்யாதி| ஹேதௌ- காரணே, ஈர்ஷ்யேத்| யதா- அயமேவஂ ஶ்ருதத்யாகாதிகுணவாந் கஸ்மாத், கஸ்மாதஹமப்யேவஂ ந பவேயம்| பலே ந து- பரகீயே ஶோபநே பலே வஸ்த்ராலங்காராதிகே நேர்ஷ்யேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நிர்விகாரத்வஂ விதத்தே-ஸம்பத்விபத்ஸ்விதி| ஹேதுஷு ஸம்பத்ஸு, சிஷாதஹேதுஷு விபத்ஸு, ஏகமநாஃ-ஹர்ஷவிஷாதரஹிதசித்தோ, பவேத்| ஈர்ஷ்யாஂ நிஷேததி-ஹேதாவிதி| பரோத்கர்ஷாஸஹநமீர்ஷ்யா| தாஂ ந குர்யாத்| யோ ஹி புத்திமாந், ஸ ஹேதௌ-பலஸாதநே, ஈர்ஷ்யேத், ந து பலே| ஏததுக்தஂ பவதி, ஏகஂ பலமுத்திஶ்ய, தத்ஸாதநமநுதிஷ்டத்பிஃ பரஸ்பரேர்ஷ்யயாऽநுஷ்டேயம்| ததா ஹ்யநுஷ்டிதஂ கர்ம ஸம்யகாஶு நிஷ்பத்யதே| அத தைவாநுகூல்யாதேகஸ்ய பலே ஸித்தே, தத்ரேதரைரீர்ஷ்யா ந கர்தவ்யா| ஸா ஹி ந பலஸ்ய ஸாதநம், ப்ரத்யுத பாபரிதாபயோரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காலே- ப்ரஸ்தாவே, ஹிதஂ- பத்யம், மிதஂ- ந பஹு, அவிஸஂவாதி- ஸத்யம், பேஶலஂ- மநோஜ்ஞஂ, ப்ரூயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாஷணஂ விதத்தே-கால இதி| காலே-ப்ரஸ்தாவே, ப்ரூயாத்| தச்ச ஹிதஂ-பத்யம்| மிதஂ-விவக்ஷிதார்தப்ரகாஶநமாத்ரம்| அவிஸஂவாதி-ஸத்யம்| பேஶலஂ-மதுரம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூர்வாபிபாஷீ- பூர்வாலாபீ, ஸ்யாத்| ஸுமுகோ- கதப்ருகுடிஃ| ஸுஶீலஃ- ஶோபநஸ்வபாவஃ| ததா, கருணயா மதுரார்த்ரஸந்தாநோ மாதேவ புத்ரே| ஏகோऽத்விதீயஃ ஸந்ஸுகீ ந ஸ்யாத்| ததா, ஸர்வத்ர- ஸர்வஸ்மிந் ஜநே, விஶ்ரப்தோ- விஶ்வஸ்தோ, ந ஸ்யாத்| ததா ச பகவாந் வ்யாஸஃ- "மாயாசாரே மாயயா வர்திதவ்யம்" இதி| ததா, ஸர்வத்ர- மித்ரஸ்வஜநாதிஷ்வபி, ஶங்கிதோऽவிஶ்வஸ்தோ, ந ஸ்யாத், தேஷாஂ வைமுக்ய- தோஷப்ரஸங்கபயாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூர்வாபிபாஷித்வாதிகஂ விதத்தே-பூர்வாபிபாஷீதி| பூர்வாபிபாஷீ-யதச்சயா ஸங்கதே ஸுஹதி தத்வசநாத்பூர்வஂ குஶலப்ரஶ்நாதிகாரீ, பவேத்| ததா, ஸுமுகஃ-ப்ரஸந்நவதநஃ| ஸுஶீலஃ ஶிஷ்டாநுமதவ்யவஹாரவாந்| கருணாமதுஃ-ஸத்யபி ஸாமர்த்யே கபாலுத்வாத்பராபகாரஸஹிஷ்ணுஃ| ஏகஸுகித்வாதிகஂ நிஷேததி- நைக இதி| ஏகஃ ஸுகீ ந பவேத்-ஜ்ஞாதிபத்யாதிப்யோ யதாயதமவிபஜ்ய ஸுகஸாதநஂ நோபயுஞ்ஜீத| ததா ஸர்வத்ர ந விஶ்ரப்தோ ந ச ஶங்கிதோ பவேத்- அவிஶ்வஸநீயேஷு விஶ்வாஸமஶங்கநீயேஷு ச ஶங்காஂ ந குர்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆத்மநஃ ஶத்ருஂ கஞ்சிதபி ந ப்ரகாஶயேத்| தத்ப்ரகாஶநாத்திஃ பேதஃ ஸ்யாத்| நாத்மாநஂ கஸ்யசித்ரிபுஂ ப்ரகாஶயேத்| பூர்வோக்தாதேவ ஹேதோஃ| அபமாநஂ- அஸத்காரஂ, கஸ்யசிந்ந ப்ரகாஶயேத்| ப்ரபோஃ ஸ்வாமிநஃ ஸம்பந்திநீஂ நிஃஸ்நேஹதாஂ ந ப்ரகாஶயேத்| தத்ப்ரகாஶநாதஸௌ ப்ரபுர்ஜாதாவஸரைர்பேதகைஃ ஸுதராஂ நிஃஸ்நேஹீக்ரியதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆத்மநஃ ஶத்ருத்வாதிப்ரகாஶநஂ நிஷேததி-ந கஞ்சிதிதி| ஆத்மநஃ ஶத்ருஂ ந கஞ்சித்ப்ரகாஶயேத்-மமாயஂ வைரீதி ந த்யோதயேத்| ததா, ஆத்மாநமபி கஸ்யசித்ரிபுஂ ந ப்ரகாஶயேத் அஹமஸ்ய வைரீதி ந த்யோதயேத்| ததா, அபமாநஂ-குதோऽபி ஜாதஂ திரஸ்காரஂ, ந ப்ரகாஶயேத்| ததா, ப்ரபோர்நிஃஸ்நேஹதாஂ ந ப்ரகாஶயேத்-மாஂ ப்ரதி ஸ்வமீ ஸம்ப்ரதி நிஃஸ்நேஹ இதி ந த்யோதயேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜநஸ்யாஶயமாலக்ஷ்ய- லோகஸ்ய அபிப்ராயஂ புத்த்வா பரிச்சித்ய, யோ ஜநோ யதா பரிதுஷ்யதி ததா தேநைவ ப்ரகாரேண தாநப்ரியவசநாதிநா தமநுவர்தேதாராதயேத்| கீதஶோ பூத்வா ? பராராதநே பண்டிதஸ்தஜ்ஜ்ஞஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லோகரஞ்ஜநஂ விதத்தே-ஜநஸ்யேதி| லோகஸ்யாபிப்ராயஂஜ்ஞாத்வா, யோ யதா பரிதுஷ்யதி தஂ ததைவாநுவர்தேத| கீதஶஃ ? பராராதநபண்டிதஃ-பரஸந்தோஷோத்பாதநப்ரகாரேஷு ஸுநிஷ்டிதோ பூத்வா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இந்த்ரியாணி- ரஸநாதீநி, கதந்நாஶநாதிநா ந பீடயேந்ந நிகஹ்ணீயாத்| ந சைதாநீந்த்ரியாண்யதி லாலயேததிஶயேந விலாஸயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இந்த்ரியபீடாஂ இந்த்ரியாதிலாலநஂ ச நிஷேததி ந பீடயேதிதி| ஸ்பஷ்டம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரயாணாஂ தர்மார்தாகாமாநாஂ வர்கஸ்த்ரிவர்கஃ, தேந ஶூந்யஂ- ரஹிதஂ, ஆரம்பமுத்யமஂ, ந பஜேத்- ந குர்யாத்| கதஂ பஜேத் ? தஂ ச த்ரிவர்கமவிரோதயந்- பரஸ்பரமபாதயந்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரிவர்கஶூந்யமாரம்பஂ நிஷேததி-த்ரிவர்கஶூந்யமிதி| த்ரிவர்கோ-தர்மார்தகாமாஃ, தைஃ ஶூந்யஂ-தேஷாமந்யதமஂ யோ ந பலதி தஂ, ந ஸேவேத| த்ரிவர்கபரஸ்பரவிரோதயுக்தமாரம்பஂ நிஷேததி- தஂ சாவிரோதயந்நிதி| தஂ த்ரிவர்கஂ பரஸ்பரஂ விரோதயந்நாரம்பஂ ந பஜேத்| யத்ராரம்பே தர்மாதிஷ்வேகோ நஶ்யத்யேக உத்பத்யதே, தஂ த்யஜேதித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வதர்மேஷு மத்யமாஂ ப்ரதிபதஂ ப்ரதிபத்திமநுயாயாத்- ஸர்வேஷ்வாசாரேஷு மத்யமஂ மார்கமநுவர்தேத| நைகத்ராஸக்திஂ குர்யாதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்வதர்மாநுஸரணஂ விதத்தே-அநுயாயாதிதி| ஸர்வதர்மேஷு மத்யமாஂ ப்ரதிபதமநுயாயாத்-ஸர்வேஷ்வாத்மகத்யேஷு ராகத்வேஷரஹிதாஂ புத்திமநுஸரேத்| மத்யஸ்தஃ ஸர்வாந் தர்மாநநுதிஷ்டேதித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நீசாந்யதீர்காணி ரோமநகஶ்மஶ்ரூணி யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதோ பவேத்| ரோமாணி- பாஹூருப்ரபதிஷு ரோமாணி கேஶாஶ்சோச்யந்தே| ததா ச "ஹஷேர்லோமஸு" இத்யத்ர ஸூத்ரே விவதம்- 'லோமாநி மூர்தஜாந்யங்கஜாநி சேஹ கஹ்யந்தே' இதி| நீசலோமாதிகபலஂ ச முநிநோக்தம் (ச.ஸூ.அ.௫/௯௬)- "பௌஷ்டிகஂ தந்யமாயுஷ்யஂ ஶுசி ரூபவிராஜநம்| கேஶலோமநகாதீநாஂ கந்தநஂ ஸம்ப்ரஸாதநம்" இதி| ததாங்க்ரீ- பாதௌ| மலாயநாநி- க்ராணகர்ணாதீநி| நிர்மலாந்யங்க்ரிமலாயநாநி யஸ்ய ஸ ஏவம்| அஸ்ய ச பலம் (ச.ஸூ.அ.௫/௯௫)-- "மேத்யஂ பவித்ரமாயுஷ்யமலக்ஷ்மீகலிநாஶநம்| பாதயோர்மலமார்காணாஂ ஶௌசாதாநமபீக்ஷ்ணஶஃ" இதி| ஸ்நாநஂ ஶீலயதீதி ஸ்நாநஶீலோ- நித்யஸ்நாயீ ஸ்யாத்| ததா, ஸுஸுரபிஃ- ஸுகந்திஃ| ஶோபநோ ஜீர்ணமலிநவஸ்த்ராதிவிவர்ஜிதோ வேஷோ யஸ்ய ஸ ஸுவேஷஃ| அநுல்பணோऽநுத்ததஃ, ஸ சாஸாவுஜ்ஜ்வலஶ்சாநுல்பணோஜ்ஜ்வலஃ| அநுத்ததவேஷஃ உஜ்ஜ்வலஶ்ச ஸ்யாதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நீசரோமத்வாதிகஂ விதத்தே-நீசேதி| நீசத்வஂ சேதேந கார்யம்| ரோமஶப்தேந கேஶா அபி கஹ்யந்தே| உக்தஂ ஹி சரகே (ஸூ.அ. ௮/௧௮)-"த்ரிஃ பக்ஷஸ்ய கேஶஶ்மஶ்ருதோமநகாந்ஸஂஹாரயேத்" இதி| ததா, நிர்மலாங்க்ரிமலாயநஃ| மலாயநஂ-ஶ்ரோத்ராதி| ஸ்நாநஶீலஃ-காலத்வயேऽபி ஸ்நாநநிஷ்டஃ, ப்ரத்யஹஂ ஸ்நாநஸ்ய ப்ராக்விஹிதத்வாத்| உக்தஂ ச சரகேண (ஸூ. அ. ௮/௧௮)- "த்வௌ காலாவுபஸ்பஶேத்" இதி| ஸுஸுரபிர்கந்தமால்யாதிதாரணேந| ஸுவேஷோ வஸ்த்ராலங்காராதிதாரணேந| அநுல்பணோஜ்ஜ்வலோऽநுத்ததஶங்காரஃ| உஜ்ஜ்வலஃ-ஶங்காரரஸஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- தாரயேதித்யாதி| ரத்நாநி- மணயோ வஜ்ரபத்மராகாதயஃ| ஸித்தமந்த்ரோऽபராஜிதாதிஃ| மஹௌஷதிஃ- ஸஹதேவ்யாதிகா| ரத்நாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ரத்நாதீர்பாஹுக்ரீவாதிஷு, ஸததஂ- ஸதைவ, தாரயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரத்நாதிதாரணஂ விதத்தே-தாரயேதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யுகமாத்ரதக்விசரேத்ப்ரமேத்| யுகஂ- ஹஸ்தசதுஷ்டயம், தத்பஶ்யதி யஃ ஸ ஏவம்| ஏவஂ குர்வந்ஸம்முகமாகச்சத்பிர்கவாஶ்வாதிபிர்நோபத்ரூயதே| ததா, ஸஹாதபத்ரேண- சத்ரேண, பதத்ராணேந- பதாதாரபர்யாயேண, யோ வர்ததே ஸ ஏவம்| பாதத்ரச்சத்ரயோஶ்ச குணா உக்தாஃ- "மாருதஸ்யாநுலோம்யாய குடஸ்தம்பஶ்ரமாபஹம்| அந்வர்தஸஂஜ்ஞஂ பாதத்ரஂ பலதக்ஶுக்ரரக்ஷணம்| வர்ண்யஂ நேத்ரஹிதஂ சத்ரஂ வாதவர்ஷாதபாபஹம்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பர்யடநஂ நியச்சதி-ஸாதபத்ரேதி| ஆதபத்ரஂ சத்ரம்| பதத்ராணே-உபாநஹௌ| யுகஂ-ஹஸ்தசதுஷ்டயம், தந்மாத்ரஂ புரஃ பஶ்யந்விசரேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராத்ரௌ சாத்யயிகே கார்யே தண்டீ ஸந் விசரேத்| தண்டேந ஸர்பாதீநாமுத்த்ராஸமபி சோக்தம்| ததா (ஸுஶ்ருதே சி.அ.௨௪/௭௬)- "ஶுநஃ ஸரீஸபவ்யாலவிஷாணிப்யோ பயாபஹம்| ஶ்ரமஸ்கலநதோஷக்நஂ ஸ்தவிரே ச ப்ரஶஸ்யதே| ஸத்வோத்ஸாஹபலஸ்தைர்யதைர்யவீர்யவிவர்தநம்| அவஷ்டம்பகரஂ சாபி பயக்நஂ தண்டதாரணம்||" இதி| ததா ச (சரகே ஸூ.அ.௫/௯௯)- "ஸ்கலதஃ ஸம்ப்ரதிஷ்டாநஂ ஶத்ரூணாஂ ச நிஷூதநம்| அவஷ்டம்பநமாயுஷ்யஂ பயக்நஂ தண்டதாரணம்" இதி| மௌலீஶிரோவேஷ்டநயுக்தஃ| அநேநோபரிஷ்டாத் பததாஂ பதங்ககீடாதிமூத்ரபுரீஷாதீநாஂ ரக்ஷா| ததா, ஸஹாயவாந்| அநேநாபி சித்தாவஷ்டம்பஃ| தண்டஶப்தாத் "அத இநிடநௌ" இதி இநிஃ, மௌலிஶப்தாச்ச வ்ரீஹ்யாதித்வாத், தஸ்ய ஹ்யாகதிகணத்வமிதி கேசித்| ஆத்யயிக இதி| அத்யயஃ- கச்ச்ரம்| தஸ்மிந் பவமித்யத்யாத்மாதித்வாட்டஞ்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ராத்ரிபர்யடநஂ நியச்சதி-நிஶீதி| யத்கார்யஂ காலப்ரதீக்ஷாஂ ந ஸஹதே ததாத்யயிகம்| தஸ்மிந்ஸதி தண்டாதியுக்தஃ ஸந் ராத்ரௌ விசரேத்| மௌலிஃ-ஶிரோவேஷ்டநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சைத்யோ- விஶிஷ்டதேவதாதிஷ்டிதோ லோகப்ரஸித்தோ வக்ஷவிஶேஷஃ, புத்தாலய இத்யந்யே| பூஜ்யோ- குருபித்ராதிஃ| த்வஜஶ்சிஹ்நம்| அஶஸ்தாஶ்சண்டாலாதயஃ, அஶஸ்தமமங்கல்யஂ வஸ்து இத்யந்யே| ஏஷாஂ சாயாம்| ததா, பஸ்ம-பூதிஃ| துஷோ- தாந்யாதித்வக்| அஶுசிர்விட், யத்வா உச்சிஷ்டஂ வஸ்து| ததேதந்நாக்ராமேத்| ஶர்கரா- ஸூக்ஷ்மபாஷாணாகதிர்மத்கண்டிகா| ததா, லோஷ்டஂ- மத்பிண்டாதிகண்டஃ| பலிர்தேவதாத்யர்சநம்| ஸ்நாநஂ ப்ரஸித்தம்| பலிஶ்ச ஸ்நாநஂ ச பலிஸ்நாநே, தயோர்புவௌ பலிஸ்நாநபுவௌ| ஶர்கரா ச லோஷ்டஂ ச பலிஸ்நாநபுவௌ ச தா நாக்ராமேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சைத்யாதிச்சாயாத்யாக்ரமணஂ நிஷேததி-சைத்யேதி| சைத்யோ-க்ரஹாதிஷ்டிதோ வக்ஷஃ பூஜ்யோ-தேவாதிஃ, த்வஜோ-யூபாதிஃ, அஶஸ்தஶ்சண்டாலாதிஃ, தேஷாஂ சாயாஂ நாக்ரமேத்| ததா, பஸ்மபூதிம்| துஷஂ-தாந்யத்வசம்| அஶுசீந்-விண்மூத்ரோச்சிஷ்டநி| ஶர்கராதிவ்யாப்தாந்| ஶர்கரா-வாலுகா, லோஷ்டஂ-மத்பிண்டஃ, பலிஃ-பூஜோபஹாரஃ| ஸ்நாநஂ-ஸ்நாநோதகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- நதீஂ- தரங்கிணீஂ, தோர்ப்யாஂ ந தரேத்| அக்நிஸ்கந்தமபி- அக்நிராஶேரபிமுகஂ, ந வ்ரஜேத்| ஸந்திக்தா சாஸௌ நௌஶ்ச தாஂ, நாரோஹேந்நோச்சலேத்| ஸந்திக்தாயாஃ ஶிதிலபந்தநத்வாஜ்ஜர்ஜரத்வாததிபாராக்ராந்தத்வாத்பாரகமநஂ ப்ரதி ஸந்தேஹஃ| சேதி ஸமுச்சயே| வக்ஷஂ ச நாரோஹேத்| கதம் ? துஷ்டயாநவத்| யதா துஷ்டயாநமஶ்வாதிகஂ நாரோஹேத் ததேதி| துஷ்டயாநாரோஹணமபி சோக்தயாऽநயா நிஷித்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாஹுப்யாஂ நதீதரணஂ நிஷேததி-நதீமிதி| அக்நிகந்தாபிமுகஂ கமநஂ நிஷேததி-நாக்நிஸ்கந்தமிதி| அக்நிஸ்கந்தோ-மஹாநக்நிராஶிஃ| ஸந்திக்தநாவாத்யாரோஹணஂ நிஷேததி-ஸந்திக்தநாவமிதி| ஸந்திக்தா-ஶங்க்யமாநமஜ்ஜநா| துஷ்டஂ யாநஂ-ஶங்க்யமாநபதநமஶ்வாதி| தஸ்ய ச தஷ்டாந்தத்வேநோபாதாநஂ ததாரோஹணஸ்ய நிஷேதவிஷயத்வக்யாபநார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாஸஂவதாஸ்யஃ க்ஷுத்யாதீந் குர்யாத்| ஹஸ்தாதிநா முகஂ பிதாய குர்யாதித்யர்தஃ| க்ஷுதிஃ- சிக்கா, ஹாஸ்யஂ- ஹஸநம், விஜம்பணஂ- ஜம்பிகா, ஏஷாஂ ஸமாஹாரத்வந்த்வஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அநாச்சாதிதமுகஸ்ய க்ஷவத்வாதிகஂ நிஷேததிநாஸஂவதமுக இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாஸாஂ ந விகர்ஷேத்| மலோத்ஸாரணமாத்ரஂ து கார்யமேவ, இதி விஶப்தேந த்யோதயதி| அகஸ்மாத்- காரணஂ விநா, புவஂ- பத்வீஂ, ந விலிகேத்- நோத்கர்ஷேத்| அங்கைர்ஹஸ்தபாதாதிபிஃ, விகுணஂ- அநநுகுணஂ யதா பவதி ததா, ந சேஷ்டேத- ந வ்யாப்ரியேத| உத்கடகஂ ஸ்திதமவஸ்தாநஂ யஸ்ய ஸ ஏவம்பூதோ நாஸீத| சிரஂ ச திஷ்டேதித்யர்தஃ, அர்ஶோரோகாத்யுத்பத்தேஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நாஸிகாநிஷ்கோஷணஂ நிஷேததி-நாஸிகாமிதி| நாஸிகா சித்ரோபலக்ஷணம்| தேந கலகர்ணநாஸிகாஸ்ரோதோதஶநாக்ஷிவிவராணி| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே (சி. அ. ௨௪/௯௫)- "ந கலகர்ணநாஸாஸ்ரோதோதஶநாக்ஷிவிவராண்யபிநிஷ்குஷ்ணீயாத்" இதி| நிஷ்காரணஂ பூமிவிலேகநஂ நிஷேததி-நாகஸ்மாதிதி| விகுணாமங்கசேஷ்டாஂ நிஷேததி-நாங்கைரிதி| விகுணஂ-அநார்ஜவம்| சிரகாலமுத்கடகாஸநஂ நிஷேததி-நாஸீதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஹாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ஏஷாஂ ஸம்பந்திநீஶ்சேஷ்டாஃ க்ரியாஃ ஶ்ரமாத்கேதாத் பூர்வஂ விநிவர்தயேத்| தாவத்தநுராகர்ஷாதி குர்யாத்யாவந்நாதீவ ஶ்ரமஃ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ததா, ஊர்த்வே ஜாநுநீ யஸ்ய ஸ ஊர்த்வஜாநுஶ்சிரஂ நாஸீத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶ்ரமோத்பத்தேஃ ப்ராகேவ ஸர்வசேஷ்டோபரமஂ விதத்தேதேஹேதி| வ்யாயாமஸ்ய ஶ்ரமைகபலத்வாந்நிவத்திகாலாபிதாநாச்ச தத்த்யதிரிக்தாऽத்ர தேஹசேஷ்டா க்ராஹ்யா| சிரகாலமூர்த்வஜாநுஸ்திதஂ நிஷேததி-நோர்த்வஜாநுரிதி| யோ ஜங்கே ஸங்கோச்யோத்தாநஃ ஶேதே, யஶ்சோர்த்வஂ திஷ்டதி, ஸ ஊர்த்வஜாநுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நக்தஂ- ராத்ரௌ, த்ருமஂ- தருஂ, ந ஸேவேத| ததாஶ்ரிதகீடமூத்ரஶகதாதிபாதரக்ஷார்தம்| சத்வரஂ- த்ரிபதம்| அந்யே த்வாஹுஃ- "யத்ர ப்ரதேஶே நகரநிவாஸிநோ க்ராம்யா வா ஸமேத்ய நாநாவிதாஃ கதாஃ குர்வந்தி, ஸ சத்வர உச்யதே"| சைத்யாந்தஃ- சைத்யஸமீபம், சதுஷ்பதஂ- மார்கசதுஷ்டயஸங்கமஃ, ஸுராலயோ- தேவகஹம், ஏதாஂஶ்ச நக்தஂ ந ஸேவேத| ஸூநா- வதஸ்தாநம், அடவீ- நிர்ஜநோ தேஶஃ, ஶூந்யகஹஂ- உஜ்ஜடஂ பவநம், ஶ்மஶாநஂ- பிதவநம், ஏதாநி திவாऽபி ந ஸேவேத| அபி ஶப்தேந ராத்ரௌ நிதராமஸேவநமாஹ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ராத்ரௌ த்ருமாதிஸேவாஂ நிஷேததி-நக்தமிதி| க்ராமாத்பஹிர்யத்ரோபவிஶ்ய க்ராம்யாஃ ஸர்வே கதாஃ குர்வதே, யஶ்ச த்ரயாணாஂ பதாஂ ஸங்கமஃ, ஸ சத்வரஃ| சைத்யாந்தஃ-சைத்யஸமீபம்| சதுஷ்பதஃ-சதுர்ணாஂ பதாஂ ஸங்கமஃ| ஸுராலயோ-தேவகுலம்| ஸூநாதிஸேவாஂ நிஷேதயதி-ஸூநேதி| ஸூநா- வதஸ்தாநம்| அடவீ-அரண்யம்| அபிஶப்தாத்ராத்ராவபி ந|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆதித்யஂ ஸர்வதா- உத்யந்தமஸ்தஂ யாந்தஂ ப்ரதிமாகதமுபரக்தஂ வா, நேக்ஷேத| ததா, பாரஂ ஶிரஸா ந ச வஹேந்ந நயேத்| ப்ரததஂ- அநவரதஂ, ஸூக்ஷ்மஂ வஸ்து நேக்ஷேத| தீப்தஂ சாமேத்யஂ சாப்ரியஂ ச தாநி ப்ரததஂ நேக்ஷேத| நநு, தர்ஹி ஸர்வதா நேக்ஷேதேத்யநேந கோऽர்தஃ ? யதோ ரவிரபி தீப்தஃ, தீப்தக்ரஹணேநைவாஸ்ய தர்ஶநநிஷேதஃ ஸித்தஃ| அஸ்த்யேவைதத்| கிந்து ஸர்வப்ரகாரமாதித்யஂ நேக்ஷேத| தீப்தஂ த்வநவரதஂ நேக்ஷேதேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆதித்யதர்ஶநஂ நிஷேததி-ஸர்வதேதி| நநு "நோத்யந்தமஸ்தமாயாந்தஂ தபந்தஂ ப்ரதிமாகதம்| உபரக்தஂ ச பாஸ்வந்தஂ வாஸஸா வா திரோஹிதம்||" இதி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௩)| இஹ து ஸர்வதா, இதி விரோதஃ| மைவம்| யோ ஹ்யதஷ்டமேவ தோஷஂ ஜிஹாஸுஃ, தஂ ப்ரத்யுதயாதிநிஷேதஃ| யஸ்து, தஷ்டமபி, தஂ ப்ரதி ஸர்வப்ரகாரேணேத்யவிரோதஃ| புரஸ்தாத்தீப்தநிஷேதாதேவ நிஷேதே ஸித்தேऽப்யுதயாத்யதீப்தாவஸ்தாஸு நிஷேதார்தமிதம்| ஶிரஸா பாரவஹநஂ நிஷேததி- ந பாரமிதி|ப்ரததாதிதர்ஶநம் நிஷேதயதி- நேக்ஷேதேதி| ப்ரததஂ- விஸ்பாரிதாக்ஷம், க்ரியாவிஶேஷணமிதம்| ஸூக்ஷ்மஂ- அணு| தீப்தம்-தேஜஸ்வி|அமேத்யம்-அஶுசி|அப்ரியம்-த்விஷ்டம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விக்ரயோ- விநிமயஃ, இயத்ப்ரமாணமதுநேதஂ தீயத இதி| ஸந்தீயதே யேந தத்ஸந்தாநம்- அநேகத்ரவ்யஸம்பாரோ யேந தத்- மத்யஂ யதாவத்ப்ரமாணேந ஸந்தீயதே| தாநஂ- யதாஶாஸ்த்ரஂ ஸ்வத்வநிவத்திஃ பரஸ்வத்வாபாதாநம்| ஆதாநஂ- யதாஶாஸ்த்ரமேவ பரஸ்மாத் க்ரஹணம்| ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| ததோ மத்யஶப்தேந ஷஷ்டீஸமாஸஃ| மத்யவிக்ரயாதீநி நாசரேத்| த்விஜவிஷயஂ சைதத்வாக்யமிதி போத்யம்| ஸர்வஸ்ய து நிஷேதாத் க்ரயாதிவ்யவஹாரோச்சேதஃ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்யவிக்ரயாதீநி நிஷேததி-மத்யவிக்ரயேதி| விக்ரயோ-மூல்யேந தாநம்| ஸந்தாநஂ- உத்பாதநம்| ஆதாநஂ ப்ரதிக்ரஹஃ| மத்யஸ்யௌஷதேஷு விதாநாத் க்ரயபாநயோரநிஷேதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்யஜேதிதி க்ரியா வக்ஷ்யமாணா| புரஃஶப்தஸ்ய வாதாதபாப்யாஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| புரோவாதஃ- பூர்வதிகாகதோ வாதஃ| புர ஆதபஃ- பூர்வாதபஃ| புரோவாதாதீந் பஞ்ச த்யஜேத்| அநஜுஃ- விஷமஸ்திதஶரீரஃ, க்ஷவத்வாதீந் ஷட் த்யஜேத்| அநஜ்விதி க்ரியாவிஶேஷணமிதி கேசிஹ்யாசக்ஷதே| அந்நமத்ர ஶால்யாதி| கூலஂ- வப்ரஃ, தச்சாயாஂ த்யஜேத்| தத்ர ஹி திஷ்டதஸ்தத்பாதாத்பயஂ ஸ்யாத்| நபத்விஷ்டஂ- ராஜ்ஞோऽப்ரியஂ, த்யஜேத்| வ்யாலோ- துஷ்டஹஸ்த்யாதிஃ, தஂஷ்ட்ரிணஃ- ஸர்பாத்யாஃ, விஷாணிநோ- கவாத்யாஃ, தாஂஸ்த்யஜேத்| ஹீநாஃ- குலஶீலவித்தாதிபிர்ந்யூநாஃ, அநார்யாஃ- அஸாதவஃ, அதிநிபுணாஃ- அதிகணநாபராஃ, தேஷாஂ ஸேவாஂ த்யஜேத்| உத்தமைரிதி ஸஹார்தே கம்யமாநே ததீயா| உத்தமைஃ ஸஹ விக்ரஹஂ த்யஜேத்| ஸந்த்யாஸ்வப்யவஹாராதீந் பஞ்ச த்யஜேத்| ஶத்ருஸத்ரேத்யாதி| ஶத்ர்வஶநஂ த்யஜேத்| ஸத்ரஂ- யஜ்ஞஃ, தஸ்யாஶநஂ த்யஜேத்| த்விஜாதீந் வர்ஜயித்வா, அந்யஸ்ய ஹி ததஶநஂ நிஷேததி| ததா ஹி- "யஜ்ஞாந்தே ததுத்பூதபாபோபஶமநீயஂ ப்ராயஶ்சித்தஂ ஶ்ரூயதே"| கணாஃ- கதகசாரணாதயஃ, தைராகீர்ணஂ- வ்யாப்தமஶநஂ த்யஜேத்| கணிகா- வேஶ்யா, தஸ்யாஃ ஸம்பந்த்யஶநஂ த்யஜேத்| ததஶநாத்தி தப்தாபஸங்க்ரமணஂ ஸ்யாத்| பணிகஃ- பணோபஜீவீ, இதரவணிகித்யர்தஃ| (ததா ஹி (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ, ௩)- "கணாரிகணிகாஸத்ரதூர்தாநாஂ பணிநாஂ ந ச " இதி|) பணிகா இதி "நௌத்வ்யசஷ்டந்" இதி டந்| பணிகோ ஹி பாபீயாந்நிந்த்ரிதபண்யாதிவிக்ரீணாநஃ ப்ரஶஂஸதீத்யாதி ஹேதோஃ| காத்ரேத்யாதி| காத்ராணி-அங்காநி, தைஸ்ததா வக்த்ரேண நகைஶ்ச வாத்யஂ த்யஜேத்| ததா, ஹஸ்தாவதூநநஂ கேஶாவதூநநஂ ச த்யஜேத்| (அவதூநநஂ-கம்பநம்|) தோயேத்யாதி| மத்யஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| தோயயோர்த்வயோர்மத்யேந யாநஂ த்யஜேத்| ந யாயாதித்யர்தஃ| ஏவமக்ந்யோர்மத்யேந| ததா, பூஜ்யயோர்மத்யேந| ஸமாஸகரணாத்தோயாக்ந்யோஸ்தோயபூஜ்யயோரக்நிபூஜ்யயோரபி மத்யேந ந யாயாதிதி போத்தவ்யம்| ததா, தூமஂ , ஶவாஶ்ரயஂ-ஶவோத்பூதஂ, த்யஜேத்| மத்யேத்யாதி| மத்யேऽதிஸக்திஃ- அதிஸேவா, தாஂ த்யஜேத்| ஸ்த்ரீஷு-யோஷாஸு, விஶ்ரம்பஂ-விஶ்வாஸஂ ஸ்வாதந்த்ர்யஂ ச த்யஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-புரோவாதாதீந் நிஷேததி-புரோவாதேத்யாதி| புரோவாதஃ-பூர்வதிக்வாயுஃ| ஆதபோ-கர்மஃ| ரஜோ-தூலிஃ| துஷாரோ-அவஶ்யாயஃ| பருஷாநிலஃ-சண்டவாதஃ| அநஜுரிதி க்ஷவத்வாதிஷட்கவிஷயஂ கர்தவிஶேஷணம்| அந்நஂ-போஜநம்| கூலஂ-ரோதஃ, தஸ்ய சாயா| நபத்விஷ்டோ- ராஜத்வேஷ்யஃ| வ்யாலோ-துஷ்டகஜாதிஃ| தஂஷ்ட்ரீ-ஸர்பாதிஃ| விஷாணீ-மஹிஷாதி| ஸந்த்யாஸ்வித்யப்யவஹாராதிபஞ்சகவிஷயம்| அப்யவஹாரோ-போஜநம்| ஸ்த்ரீஶப்தேந ஸம்போகோலக்ஷ்யதே| சிந்தநஂ-அதீதபராமர்ஶஃ| ஶத்ர்வாதீநாமஶமம்| ஶத்ருஃ-வைரீ| ஸத்ரஂ-யஜ்ஞஃ| கணாஃ-பஹவோ மிலித்வா தாதாரஃ| ஆகீர்ணோ-யோக்யாயோக்யமவிசிந்த்யாந்நதாதா| கணிகா-வேஶ்யா| ஆபணிகோ-வணிக்| காத்ராதிபிர்வாத்யம்| வாத்யஂ-ஶப்தாநுகாரி| வக்த்ரேண வஂஶாதேர்நகேந வீணாதேர்வாதநஂ நிஷேத்துஂ பதக்க்ரஹணம்| அவதூநநஂ-கம்பநம்| தோயயோஃ, அக்ந்யோஃ, பூஜ்யயோஃ, தோயாக்ந்யோஃ, தோயபூஜ்யயோஃ, அக்நிபூஜ்யயோஶ்ச மத்யேந யாநம்| ஶவாஶ்ரயோ தூமஃ-ப்ரேததூமஃ| மத்யாதிஸக்திஃ-மத்யபாநரதிஃ| ஸ்த்ரீஷ்விதி விஶ்ரம்பஸ்வாதந்த்ர்யவிஷயம்| விஶ்ரம்போ-விஶ்வாஸஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், தீமதோ- புத்தியுக்தஸ்ய, ஸர்வசேஷ்டாஸு- நிஃ- ஶேஷவ்யாபாரேஷு, லோக ஏவாசார்யஃ- உபதேஷ்டா, அதஃ- அஸ்மாத்தேதோஃ, தமேவ- லோகமேவ, லௌகிகேऽர்தே பரீக்ஷகஃ புருஷோऽநுகுர்யாத்| யதா லோகோ வ்யவஹரதி ததா வ்யவஹ்நியாதித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லோகாதேவாசாரஶிக்ஷாஂ விதத்தே-ஆசார்ய இதி| ஹி-யஸ்மாத், தீமதஃ புருஷஸ்ய ஸர்வஸ்ய ஸர்வத்ர லோக ஏவாசார்யஃ-ஶிக்ஷகஃ| அதோऽஸ்மாத்தமேவாநுகுர்யாத்| யதா லோக ஆசரதி ததா ஆசரேதித்யர்தஃ| கதம்பூதஃ ? லௌகிகேऽர்தே பரீக்ஷகஃ,-லோகே கஃ கிமர்தஂ, கிமாசரதீதி பரீக்ஷாஂ குர்வந்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆர்த்ரஸந்தாநதா- ஸர்வஸத்த்வேஷு கபாலுத்வம்| த்யாகோ- தாநம்| காயவாக்சேதஸா த்ரயாணாஂ தமஃ- உபஶமஃ| பரார்தேஷு- பரப்ரயோஜநேஷு, ஸ்வார்தபுத்திஃ- யதா அயமேவ ஸ்வார்தோ யஃ பரார்தஃ, இத்யுபயலோகஹிதத்வம்| இதி- ஏவஂப்ரகாரஂ, ஸத்வ்ரதஂ பர்யாப்தம்| ஸமாப்தமித்யர்தஃ| ஸத் ஶோபநஂ ச தத்வ்ரதஂ ச ஸத்வ்ரதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தேஷு விஹாரேஷு தர்மஂ விவேசயதி-ஆர்த்ரஸந்தாநதேதி| ஆர்த்ரஃ-கருணரஸபாவிதத்வாத் த்யக்தகாடிந்யஃ, ஸந்தாநஃ-சித்தவத்திபரம்பரா, யஸ்யேதி ஆர்த்ரஸந்தாநஃ| தஸ்ய பாவஃ ஆர்த்ரஸந்தாநதா, பரமகாருணிகத்வம்| த்யாகோ-தாநம்| காயாதீநாஂ தமஃ-தச்சாபலநிக்ரஹஃ| பரார்தேஷு-பரகார்யேஷு, ஸ்வார்தபுத்திஃ-ஸ்வார்தவத்தாத்பர்யம்| இதி-ஏதச்சதுஷ்டயம்| பர்யாப்தஂ-ஸம்புர்ணோ தர்மஃ| ஸத்வ்ரதஂ-ஸதாஂ வ்ரதமவஶ்யகர்தவ்யோऽர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நக்தஂதிநாநி- ராத்ரிதிநாநி, ஸம்ப்ரதி- இதாநீஂ, கதம்பூதஸ்ய- கீதஶஸ்ய ஸதஃ, மே- மம, யாந்தி| ஏவஂ நித்யஂ ஸந்நிஹிதஸ்மதிஃ ஸந் புமாந் துஃகபாக் ந பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-இஷ்டஸாதநத்வகதநத்வாரேணாசாராவஹிதத்வஂ விதத்தே-நக்தஂதிநாநீதி| கிஂதேஶஸ்ய, கிஂகாலஸ்ய, கிஂவயஸஃ, கிஂமநஸஃ, கிஂகார்யஸ்ய மம, ஸம்ப்ரதி நக்தஂதிநாநி யாந்தீத்யேவஂ ஸந்நிஹிதஸ்மதிஃ ஸந் துஃகபாக் ந பவதி| அதஃ ஸர்வதைவாவஹிதேந பவிதவ்யமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- இதி- ஸமாப்தௌ| ஸமாஸேந- ஸஂக்ஷேபேண, தாவதயமாசாரஃ பூர்வோக்தஃ| யஂ ஸமாசரந்நநுதிஷ்டந் (புருஷஃ) ஆயுராதீந் ப்ராப்நோதி| ததா, லோகாந்- பூர்புவஃஸ்வஃப்ரபதீந், ஶாஶ்வதாந்- நித்யாந்| நநு, ஶாஶ்வதஶப்தோ ந யுக்தஃ| யதஃ ஶஶ்வச்சப்தஸ்ய காலவாசித்வாத் "காலாட்டஞ்" இதி டஞ் ப்ராப்நோதி| ததா, "அவ்யயாநாஂ ச ஸாயம்ப்ராதிகாத்யர்தமுபஸஂக்யாநம்" இதி டிலோபஶ்ச ப்ராப்நோதி| நைததஸ்தி| "நஸ்தத்திதே" இத்யத்ர ஸூத்ரே ஹ்யுக்தம்- "ஶாஶ்வத இத்யாதௌ து டிலோபோ நேஷ்யதே| காலாதிதி யோகவிபாகாச்சாண்" இதி| தஸ்மாச்சாஶ்வதஶ்ப்தோ ந்யாய்ய ஏவேதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே த்விதீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௨||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-இதீதி| ஆசாரஃ-ஶிஷ்டாநுமதோ வ்யவஹாரஃ| ஸமாஸேநேதி தர்மஶாஸ்த்ராபேக்ஷயா, ந த்வாயுர்வேதாந்தராபேக்ஷயா, ந்யூநத்வதோஷாபத்தேஃ, விஸ்தரத்வப்ரதிஜ்ஞாபங்காபத்தேஶ்ச| ஆசாரபலமாஹ-யமிதி| ஏஶ்வர்யஂ-அப்ரதிஹதஶக்தித்வம்| ஶாஶ்வதாந் லோகாந்-விஷ்ணுலோகாதீந்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩)- "ப்ராஹ்மோ முஹூர்த உத்திஷ்டேத் ஜீர்ணாஜீர்ணே நிரூபயந்| ரக்ஷார்த மாயுஷஃ ஸ்வஸ்தோ ஜாதவேகஃ ஸமுத்ஸஜேத்|| உதங்முகோ மூத்ரஶகத்தக்ஷிணாபிமுகோ நிஶி| வாசஂ நியம்ய ப்ரயதஃ ஸஂவீதாங்கோऽவகுண்டிதஃ|| ப்ரவர்தயேத்ப்ரசலிதஂ ந து யத்நாதுதீரயேத்| நாமேத்ய மார்கமத்பஸ்மகோஸ்தாநாகீர்ணகோமயே|| புராந்திகாக்ரிவல்மீகரம்யோத்கஷ்டசிதித்ருமே| ந நாரீபூஜ்யகோர்கேந்துவாய்யந்நாக்நிஜலஂ ப்ரதி|| ந சாதிரஸ்கத்ய மஹீஂ, பயாஶக்த்யோஸ்து காமதஃ| நிஃஶல்யாதுஷ்டமத்பிண்டீபரிமஷ்டமலாயநஃ| அப்யுத்ததாபிஃ ஶுசிபிர்மத்பிரத்பிஶ்ச யோஜயேத்|| லேபகந்தாபஹஂ ஶௌசமநுத்பதிதபிந்துபிஃ| ஸ்பஷ்ட்வா தாதூந்மலாநஶ்ரு வஸாகேஶநகாஂஶ்வயுதாந்|| ஸ்ராத்வா போக்துமநா புக்த்வா ஸுப்த்வா க்ஷுத்வா ஸுரார்சநே| ரத்யாமாக்ரம்ய சாசாமேதுபவிஷ்ட உதங்முகஃ| ப்ராங்முகோ வா விவிக்தஸ்தோ ந பஹிர்ஜாநு நாந்யதக்| அஜல்பந்நுத்தராஸங்கீ ஸ்வச்சைரங்குஷ்டமூலகைஃ|| நோத்ததைர்நாநதோ நோத்வ நாக்நிபக்வைர்ந பூதிபிஃ| ந பேநபுத்புதக்ஷாரைர்நைகஹஸ்தார்பிதைர்ஜலைஃ|| நார்த்ரைகபாணிர்நாமேத்யஹஸ்தபாதோ ந ஶப்தவத்| லிகேதநுஸுகஂ ஜிஹ்வாஂ ஜிஹ்வாநிர்லேகநேந ச| ததாऽஸ்ய மலவைரஸ்யகந்தா ஜிஹ்வாஸ்யதந்தஜாஃ ருசிவைஶத்யலகுதா ந பவந்தி பவந்தி ச|| ப்ரணம்ய தேவாந் வத்தாஂஶ்ச மங்கலாஷ்டஶதஂ ஶுபம்| ஶண்வந் காஞ்சநவிந்யஸ்தஂ ஸர்பிஃபஶ்யேதநந்தரம்|" (ஸங்க்ரஹே ஶா. அ. ௧௨)-"ததிகதமதுலாஜபுஷ்பாக்ஷதோதும்பராஶ்வத்தமுக்தாமணி சத்ரதூர்வாகுஶாதர்ஶகந்யாத்வஜஸ்யந்தநாஷ்டாபதாக்ஷாஃ நபஶ்ரீதருபத்ரபீடாநி, ஸஸ்யாநி, மத்ஸ்யாஃ, ஹயாஃ, ஹஂஸசாஷா, வஷஃ கேஸரீ, தக்ஷிணாவர்தஶங்காப்ஜஸித்தார்தகாஃ, ரோசநா, ஸ்வஸ்திகஸ்தோரணஂ, கீசகா வேணவஃ, வருணமது, மதாஸிக்தகண்டோ கஜஃ, தோயலம்போऽம்புதஃ, பூர்ணகும்போ, ஹரித்ராத்ரிரிந்த்ரஃ, பலாந்யாமமாஂஸஂ, ஸிதஂ சாமரஂ, கௌஃ ஸவத்ஸா, அங்கநா புத்ரிணீ, மாநுஷஂ வர்தமாநஂ, ஸஹஸ்ரஂ நராணாஂ, ப்ரயுக்தாநி யாநாநி, தந்வந்தரிர்வாமநோ, ப்ராஹ்மணோ, பூமிரப்யுத்ததா, ஸித்தமந்நஂ, வராஹஶ்ச தோயாத்திதஃ, த்ரிநயநமதுஸூதநஸ்கந்தபத்மாஸநாஃ, லோகபாலாஃ, ஸுராஃ, கஂ, திஶோऽக்நிஃ, ஸராஂஸி, ஸ்ரவந்த்யஃ, ஸமுத்ராஃ, மகாஃ, மாருதோ, ஜ்யோதிஷஂ, தர்மஶாஸ்த்ராணி, தீர்தாநி, காவ்யஂ, தர்மார்தகாமாமதஂ, வாலகில்யாதயோ, வேதவாக்யஂ, நிதிஃ, கௌஸ்துபஃ, காஞ்சநஂ, மாணிபத்ரஃ, ஸுமேருஃ, ப்ரியங்குஃ, ப்ரதீபோ, வசா, மோதகௌ, திதிரதிதிரருந்ததீ, புத்திஃ, ஸாவித்ர்யுமாऽऽஶகங்கா, ஶசீ, தேவஸேநா, ஸுதா, ஶாந்திர்லக்ஷ்மீஃ, ஸரஸ்வத்யபத்ய, க்ஷமா, ஸ்வஸ்திஶப்தோ, வஷட்காரஃ, ஓஂகாரபுண்யாஹதர்மக்ரியாஶ்சைததஷ்டோத்தரஂ மங்கலாநாஂ ஶதஂ தர்ஶநாத்ஸ்பர்ஶநாத்கீர்தநாச்சாஶுபாநி வ்யபோஹ்யார்தஸித்திஂ திஶத்யுத்தமாம்"| அஷ்டாபதஂ-ஶாரிபலம்| அக்ஷஃ-பாஶகஃ| வருணமது-வாருணீ ஸுரா| (ஸங்க்ரஹே ஸூ. அ. ௩)- "கந்தமால்யாதிகஂ வஷ்யமலக்ஷ்மீக்நஂ ப்ரஸாதநம்| வாஸோ ந தாரயேஜ்ஜீர்ணஂ மலிநஂ ரக்தமுல்பணம்|| மால்யஂந லம்பஂ ந பஹிர்ந ரக்தஂ ஜலஜாததே| நைவ சாந்யேந விததஂ வஸ்த்ரஂ புஷ்பமுபாநஹௌ|| உத்திஷ்டேத ததோऽத்யர்தமர்தேஷ்வர்தாநுபந்திஷு| நிந்திதஂ தீர்கமப்யாயுரஸந்நிஹிதஸாதநம்| கஷிஂ வணிஜ்யாஂ கோரக்ஷாமுபாயைர்குணிநஂ நபம்| லோகத்வயாவிருத்தாஂ ச தநார்தீ ஸஂஶ்ரயேத்க்ரியாம்|| முக்தவேகஸ்து கமநஸ்வப்நாஹாரஸபாஸ்த்ரியஃ| பாணிநாऽऽலம்ய நிஷ்க்ராமேத்ரத்நபூஜ்யாஜ்யமங்கலம்|| ப்ராவ்ருத்ய பர்யடேத்ராத்ரௌ ந ப்ராவத்ய ஶிரோऽஹநி| மத்யாஹ்நே ஸந்த்யயோ ராத்ராவர்தராத்ரே சதுஷ்பதம்|| ந ஸேவேத, ந ஶர்வர்யாஂ வக்ஷசைத்யாந்தசத்வரம்| ந ஹுஂகுர்யாச்சவஂ , பூஜ்யஂ ப்ரஶஸ்தாந்மங்கலாநி ச|| நாபஸவ்யஂ பரிக்ராமேந்நேதராண்யநுதக்ஷிணம்| சதுஷ்பதஂ நமஸ்குர்யாத்ப்ரஜ்ஞாதாஂஶ்ச வமஸ்பதீந்|| ந வ்யாலிவ்யாதிதாஶஸ்தைர்நாதாந்தக்ஷுத்பிபாஸிதைஃ| ந சிந்நபுச்சைர்நைகாக்ஷைர்கோபஷ்டேந ச ந வ்ரஜேத்|| நாதிப்ரகேऽதிஸாயஂ, வா ந நபோமத்யகே ரவௌ| நாஸந்நிஹிதபாநீயோ நாதிதூர்ணஂ ந ஸந்ததம்|| ந ஶத்ருணா நாவிதிதைர்நைகோ நாதார்மிகைஃ ஸஹ| தத்யாத்வர்த்மார்தவத்தஸ்த்ரீபாரிசக்ரித்விஜந்மநே|| சக்ரீ-ரதீ| ஸ்நாநபோஜநபாநாநி பாஹ்யேப்யோ நாசரேத்புரஃ| (*நிபாதயேந்ந லோஷ்டேந ந பலேந பலஂ த்ருமாத்|| ந வார்யமாணஃ ப்ரவிஶேந்நாத்வாரேண ந சாஸநே| ஸ்வயஂ திஷ்டேத் பரகஹே, யுக்தநித்ரஂ ந போதயேத்|| நாசரேத் பாணிவாக்பாததங்மோட்ரோதரசாபலம்| த்ரிஃபக்ஷஸ்ய கசஶ்மஶ்ருநகரோமாணி கர்தயேத்|| ந ஸ்வஹஸ்தேந தந்தைர்வா, ஸ்நாநஂ சாநு ஸமாசரேத்|) ஸ்நாநோதகாவதரணே ஸ்வப்நஂ நக்நோ ந சாசரேத்|| பஞ்சபிண்டாநநுத்தத்ய ந ஸ்நாயாத்பரவாரிணி| நாத்மாநமீக்ஷேத ஜலே ந தடஸ்தோ ஜலாஶயம்|| ந ப்ரதிஸ்பாலயேதம்பு பாணிநா சரணேந வா| ஸ்நாத்வா ந மஜ்யாத்காத்ராணி துநுயாந்ந ஶிரோருஹாந்|| நிவஸீதார்த்ர ஏவாஶு ஸோஷ்ணீஷே தௌதவாஸஸீ| ந த்வம்பரஂ பூர்வததஂ ந ச தைலவஸே ஸ்பஶேத்|| வாஸோऽந்யதந்யச்சயநே நிர்கமே தேவதார்சநே| தர்மோத்தராபிரர்த்யாபிஃ கதாபிஸ்த்ரிகுணாத்மபிஃ|| மத்யஂ திநஸ்ய கமயதிஷ்டஶிஷ்டஸஹாயவாந்| ந லோகபூபவித்விஷ்டைஃ ஸங்கச்சேத ந நாஸ்திகைஃ|| கலிவைரருசிர்ந ஸ்யாத்தீரஃ ஸம்பத்விபத்திஷு| ஶ்ருதாதந்யத்ர ஸந்துஷ்டஸ்தத்ரைவ ச குதூஹலீ|| க்ஷாந்திமாந் தக்ஷிணோ தக்ஷஃ ஸுஸமீக்ஷிதகார்யகத்| ஹ்நீமாந் தீமாந் மஹோத்ஸாஹஃ ஸஂவிபாகீ ப்ரியாதிதிஃ|| அக்ஷுத்ரவத்திர்கம்பீரஃ ஸாதுராஶ்ரிதவத்ஸலஃ| (* தாதா பிதப்யஃ பிண்டஸ்ய யஷ்டா ஹோதா கபாத்மகஃ|| அநுஜ்ஞாதா ஸுவார்தாநாஂ தீநாநாமநுகம்பகஃ| ஆஶ்வாஸகாரீ பீதாநாஂ க்ருத்தாநாமநுநாயகஃ||) வித்தபந்துவயோவித்யாவத்தைஃ பூஜ்யா யதோத்தரம்| ஆத்மத்ருஹமமர்யாதஂ மூடமுஜ்ஜிதஸத்பதம்| ஸுதராமநுகம்பேத நரகார்சிஷ்மதிந்தநம்|| பரஸ்ய தண்டஂ நோத்யச்சேத்க்ருத்தோநைநஂ நிபாதயேத்| அந்யத்ர புத்ராச்சிஷ்யாத்வா ஶாஸநார்ஹாத்திதாஶயஃ|| நத்யவாதித்ரகீதாதிஷூல்பணாஂ நாசரேத்க்ரியாம்| (*ப்ரஸித்தகேஶவாக்வேஷஶமஸாந்த்வபராயணஃ|) ஊர்த்வஂ நாபேஃ ஶரீரஸ்ய ஸ்பஶேந்நாதரவாஸஸா| ந குர்யாந்மிதுநீபூய ஶௌசஂ ப்ரதி விலம்பநம்| பாணித்வயேந யுகபத்கண்டூயேந்நாத்மநஃ ஶிரஃ|| (*வஹேந்ந பாரஂ ஶிரஸா யுகபச்சாக்நிவாரிணீ|) பாதஂ பாதேந நாக்ராமேந்ந கண்டூயேந்ந ஶௌசயேத்| ந காஂஸ்யபாஜநே தௌ ச நோபவிஷ்டஃ ப்ரஸாரயேத்|| நாஸமித்தமுபாஸீத ஹுதாஶஂ நைவ சாஶுசிஃ| நாநுவாதஂ ந விவதோ ந க்லாந்தோ நாந்யமாநஸஃ|| தமேந்நாஸ்யேந ந ஸ்கந்தேந்நாதஃ குர்யாந்ந பாததஃ| ந ஸ்கந்தேத்-ந விகிரேத்| ஸததஂ ந நிரீக்ஷேத சலஸூக்ஷ்மாப்ரியாணி ச|| நாப்ரஶஸ்தஂ ந விண்மூத்ரஂ ந தர்பணமமார்ஜிதம்| நாந்யதப்யதிதேஜஸ்வி ந க்ருத்தஸ்ய குரோர்மூகம்|| ஸ்த்ரீஂ ந ஸ்ரவந்தீஂ நோதக்யாஂ ந நக்நாஂ நாந்யஸங்கதாம்| ந பத்நீஂ போஜநஸ்வப்நக்ஷுத்தட்ஜம்பாஸுகாஸநே|| ஶயீதநைகஶயநே ந சாஶ்நீயாத்தயா ஸஹ| தாமநீர்ஷ்யஂஶ்ச கோபாயேத் ஸ்வைரிணீஂ நாதிவாஸயேத்|| நோச்சிஷ்டஸ்தாரகாராஹுதுஹிநாஂஶுதிவாகராந்| பஶ்யேந்ந யாயாந்ந படேந்ந ஸ்வப்யாந்ந ஸ்பஶேச்சிரஃ|| பாயயந்தீஂ சரந்தீஂ வா நாந்யஸ்மை காஂ நிவேதயேத்| அர்கேந்துபரிவேஷோல்காஶதக்ரதுதநூஂஷி ச|| நாந்யத்தேவார்சநே குர்யாத்கர்ம, தாவேந்ந வர்ஷதி| திதிஂ பக்ஷஸ்ய ந ப்ரூயாந்நக்ஷத்ராணி ந நிர்திஶேத்|| நாத்மநோ ஜந்மலக்நர்க்ஷதநஸாரஂ கஹே மலம்| ஸஶப்தமநிலஂ ஹஸ்தப்ரூநேத்ரோத்க்ஷேபணஂ த்யஜேத்|| ஹீநாநார்யாதிநிபுணஸேவாஂ விக்ரஹமுத்தமைஃ| ஆரோக்யஜீவிதைஶ்வர்யவித்யாஸுஸ்திதிமாநிதாம்|| நைகாஹமப்யதிவஸேத்வாஸ்து தச்சாஸ்த்ரகர்ஹிதம்| ந தேஶஂ வ்யாதிபஹுலஂ நாவைத்யஂ நாப்யநாயகம்|| நாதர்மிஜநபூயிஷ்டஂ நோபஸஷ்டஂ ந பர்வதம்| வஸேத் ப்ராஜ்யாம்புபைஷஜ்யஸமித்புஷ்பதணேந்தநே|| ஸுபிக்ஷக்ஷேமதாரோக்யபண்டிதைர்மண்டிதே புரே| நாமராணாஂ ந ஸித்தாநாஂ ஶாஸ்த்ராணாஂ வா ஜுகுப்ஸகஃ|| ஆராதகஸ்த்ரிவர்கஸ்ய யதாயோக்யஂ ஜநஸ்ய ச| தஶ கர்மபதாந் ரக்ஷந் ஜயேதாப்யந்தராநரீந்|| பரோபகாதக்ரியயா வர்ஜயேதர்ஜநஂ ஶ்ரியஃ| அர்தாநாஂ பஹ்வநர்தாநாமதாதாऽபி ஹ்யஸம்பவாத்|| ஸ்வர்காபவர்கவிபவாநயத்நேநாதிதிஷ்டதி| ஸாயஂ புக்த்வா லகு ஹிதஂ ஸமாஹிதமநாஃ ஶுசிஃ|| ஶாஸ்தாரமநுஸஂஸ்மத்ய ஶர்வயாஂ சாத ஸஂவிஶேத்| தேஶே ஶுசாவநாகீர்ணே த்வித்ராப்த பரிசாரகஃ|| யுக்தோபதாநஂ ஸ்வாஸ்தீர்ணஂ விஸ்தீர்ணாவிஷமஂ ஸுகம்| ஜாநுதுல்யஂ மது ஶுபஂ ஸேவேத ஶயநாஸநம்|| ப்ராக்தக்ஷிணஶிராஃ பாதாவகுர்வாணோ குரூந் ப்ரதி| பூர்வாபரநிஶாபாகே தர்மமேவாநுசிந்தயந்|| ஆததீத ஸதா தேஹாதித்தஂ ஸாரமஸாரதஃ| பிப்யத்ப்ரதிக்ஷணஂ மத்யோரயதாததசேஷ்டிதாத்|| ஆரோக்யவிபவப்ரஜ்ஞாவயோதர்மக்ரியாவதஃ| ஸுகமாயுர்ஹிதஂ சோக்தஂ விபரீதஂ விபர்யயே|| ஸர்வதேஜோநிதாநஂ ஹி நப இத்யுச்யதே புவி| அதூஷயந்மநஸ்தஸ்மாத்பக்திமாஂஸ்தமுபாசரேத்|| பர்யஸ்திகோபாஶ்ரயகோபஹாஸவிவாதநிஷ்டீவநஜம்பணாநி| ஸர்வாஃ ப்ரகத்யப்யதிகாஶ்ச சேஷ்டாஸ்தத்ஸந்நிதாநே பரிவர்ஜயேச்ச| ஸத்த்வாத்யவஸ்தா விவிதாஶ்ச தாஸ்தாஃ ஸம்யக் ஸமீக்ஷ்யாத்மஹிதஂ விதத்யாத்| அந்யோऽபி யஃ கஶ்சிதிஹாஸ்தி மார்கோ ஹிதோபதேஶேஷு பஜேத தஂ ச||" இதி| இத்யபத்தக்ரமா விஹாராஃ| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| திநசர்யாப்ரகரணம் ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௨||