౨౩. ఆశ్చాతనాంజనవిధిరధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Hide commentary

Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

త్రయోవింశాధ్యాయారంభో జత్రూర్ధ్వరోగప్రస్తావాల్లోచనరోగప్రతిషేధార్థమాహ

Adhikarana ఆశ్చోతనాంజనవిధిరధ్యాయః (౨-౩) · Śloka ౩

అథాత ఆశ్చోతనాంజనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

View original

अथात आश्चोतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆశ్చోతనం చాంజనం చ, తయోర్విధిర్యస్మిన్నధ్యాయే స ఏవం| శేషం పూర్వవత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆశ్చోతనాంజనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి|

Adhikarana ఆశ్చోతనస్య విషయః (౧) · Śloka ౧

సర్వేషామక్షిరోగాణామాదావాశ్చోతనం హితం| రుక్తోదకండూఘర్షాశ్రుదాహరాగనివర్హణం||1||

View original

सर्वेषामक्षिरोगाणामादावाश्चोतनं हितम्| रुक्तोदकण्डूघर्षाश्रुदाहरागनिवर्हणम्||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సకలానామపి నయనామయానాం ప్రథమమాశ్చోతనం-పరిషేకో, హితం| యతస్తదాశ్చోతనముపయుక్తం రుజాదిఘ్నం స్యాత్| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.32)-"అవ్యక్తేష్వేవ రుజాదిషు తుల్యగుణం పక్ష్మపరిహారేణాశ్చోతనేనైవాక్షికోశాలేపనం| తచ్చ బిడాలకసంజ్ఞం|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana ఆశ్చోతనస్య దోషభేదేనోష్ణత్వాది ఆశ్చోతనవిధిః (౨) · Śloka ౨

ఉష్ణం బాతే, కఫే కోష్ణం, తచ్ఛ్హీతం రక్తపిత్తయోః| |2|

View original

उष्णं बाते, कफे कोष्णं, तच्छीतं रक्तपित्तयोः| |२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్-ఆశ్చోతనం, మరుత్యుష్ణం, కఫే కించిదుష్ణం, రక్తే పిత్తే చ శీతం, హితం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆశ్చోతనస్య దోషభేదేనోష్నత్వాది విధత్తే| ఉష్ణమితి|

Adhikarana ఆశ్చోతనవిధిః (౨-౪) · Śloka ౪

సంప్రత్యాశ్చ్Oతనస్య విధిమాహ | నివాతస్థస్య వామేన పాణినోన్మీల్య లోచనం||2|| శుక్తౌ ప్రలంబయాఽన్యేన పిచువర్త్యా కనీనికే| దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులాదవసేచయేత్||3|| తతః ప్రమృజ్య మృదునా చైలేన, కఫవాతయోః| అన్యేన కోష్ణపానీయప్లుతేన స్వేదయేన్మృదు||4||

View original

सम्प्रत्याश्चोतनस्य विधिमाह | निवातस्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्||२|| शुक्तौ प्रलम्बयाऽन्येन पिचुवर्त्या कनीनिके| दश द्वादश वा बिन्दून् द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्||३|| ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन, कफवातयोः| अन्येन कोष्णपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నివాతస్థానస్థితస్యాతురస్య వైద్యో వామేన పాణినోన్మీల్య లోచనమపాంగదేశే భాజనం నిధయ, అన్యేన-దక్షిణకరేణ, పిచువర్త్యా శుక్త్యాం ప్రలంబయా దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులాత్-నాతినికటాన్నాతిదూరాత్, కనీనికేఽవసేచయేత్| తత ఇతి అనంతరం, కోమలేన వస్త్రఖండేన ప్రమృజ్య-శోధయిత్వా, అన్యేన-శోధనాత్, చైలేన కోష్ణజలప్లుతేనాక్షి మృదు స్వేదయేత్-నాతిశయేన| కయోర్దోషయోః? వాతకఫయోః,-న తు పిత్తరక్తయోరిత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana అత్యుష్ణతీక్ష్ణాస్యాశ్చోతనస్య దోషః అతిశీతస్యాతిమాత్రస్య చ దోషః అత్యల్పస్య దోషః అపరిస్రుతస్య దోషః (౫-౬) · Śloka ౬

అత్యుష్ణతీక్ష్ణం రూగ్రాగదృఙ్నాశాయాక్షిసేచనం| అతిశీతం తు కురుతే నిస్తోదస్తంభవేదనాః||5|| కాషాయవర్త్మతాం ఘర్షం కృచ్ఛ్హ్రాదున్మేషణం బహు| వికారవృద్ధిమత్యల్పం సంరంభమపరిస్రుతం||6||

View original

अत्युष्णतीक्ष्णं रूग्रागदृङ्नाशायाक्षिसेचनम्| अतिशीतं तु कुरुते निस्तोदस्तम्भवेदनाः||५|| काषायवर्त्मतां घर्षं कृच्छ्रादुन्मेषणं बहु| विकारवृद्धिमत्यल्पं संरम्भमपरिस्रुतम्||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana ఆశ్చోతనస్య ఫలం (౭) · Śloka ౭

కయా యుక్త్యా నేత్రే ప్రయుక్తమౌషధం దోషానపయతి ? ఇత్యాహ గత్వా సంధిశితోఘ్రాణముఖస్రోతాంసి భేషజం| ఊర్ధ్వగాన్నయనే న్యస్తమపవర్తయతే మలాన్||7||

View original

कया युक्त्या नेत्रे प्रयुक्तमौषधं दोषानपयति ? इत्याह गत्वा सन्धिशितोघ्राणमुखस्रोतांसि भेषजम्| ऊर्ध्वगान्नयने न्यस्तमपवर्तयते मलान्||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సంధ్యాదీనాం ద్వంద్వః| తతః స్రోతఃశబ్దేన షష్ఠీసమాసః| సంధిశబ్దేనేహాక్షికోశసంబంధినః సంధయో గృహ్యంతే| తేన-అక్షికోశసంధిస్రోతాంసి శిరాస్రోతాంసి ముఖస్రోతాంసి గత్వా నయనే క్షిప్తభౌషధమూర్ధ్వగాన్ మలానపవర్తయతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆశ్చోతనస్య ఫలమాహ-గత్వేతి| నేత్రే న్యస్తమౌషధం సంధ్యాదీన్ గత్వా జత్రూర్ధ్వగాన్ రోగాన్ హంతి|

Adhikarana అంజనస్య విషయః (౮-౯) · Śloka ౯

అథాంజనం శుద్ధతనోర్నేత్రమాత్రాశ్రయే మలే| పక్వలింగేఽల్పశోఫాతికండూపైచ్ఛ్హిల్యలక్షితే||8|| మందఘర్షాశ్రురాగేఽక్షిణ ప్రయోజ్యం ఘనదూషికే| ఆర్తి పిత్తకఫాసృగ్భిర్మారుతేన విశేషతః||9||

View original

अथाञ्जनं शुद्धतनोर्नेत्रमात्राश्रये मले| पक्वलिङ्गेऽल्पशोफातिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते||८|| मन्दघर्षाश्रुरागेऽक्षिण प्रयोज्यं घनदूषिके| आर्ति पित्तकफासृग्भिर्मारुतेन विशेषतः||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథ-ఆశ్చోతనాదనంతరం, అంజనం ప్రయోక్తవ్యం| కీదృశస్యాతురస్య? శుద్ధా తనుర్యస్య సః, తస్య| మలే నేత్రమాత్రాశ్రయే-న త్వధికశరీరవ్యాపిని| తథా, పక్వలింగే| పక్వలింగతా కథం వేద్యా? ఇతి విశేషణద్వారేణాహ-అల్పశోఫేనాతికండ్వా పైచ్ఛ్హిల్యేన చ లక్షితే-అవగతే, 'పక్వలింగే సతి| కీదృశేఽక్షిణ? మందాః-అల్పాః, ఘర్షాశ్రురాగా యస్య తస్మిన్| తథా, ఘనా దూషికా-నేత్రమలో, యస్మిన్నయనే తస్మిన్| ఏతదపి పక్వలింగమేవ| పిత్తేన కఫేన రక్తేన చాతురే, మారుతేన చాతురే విశేషేణాంజనం ప్రయోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అంజనస్య విషయమాహ-అథాంజనమితి| శోఫాల్పత్వాద్యుపలక్షీతే పకలక్షణే సతి, తథా ఘర్షాద్యల్పత్వే దూషికాఘనత్వే చ|

Adhikarana అంజనస్య భేదాః (౧౦) · Śloka ౧౦

లేఖనం రోపణం దృష్టిప్రసాదనమితి త్రిధా| అఞ్హ్జనం|10|

View original

लेखनं रोपणं दृष्टिप्रसादनमिति त्रिधा| अञ्ह्जनम्|१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అంజనం చ లేఖనాదిభేదేన త్రిధా| లిఖ్యతే-శస్త్రేణేవ, శుక్రార్మాదీనీతి లేఖనం| రోప్యతే-సంరోహ్యతే, అభిష్యందాదీనీతి రోపణం| ప్రసాద్యతే-నిర్మలీక్రియతే, అనేనేతి ప్రసాదనం| దృష్టేః ప్రసాదనం దృష్టిప్రసాదనం| సంగ్రహే యత్ స్నేహనమంజనం కథితం తదిహ రోపణదృష్టిప్రసాదనయోరేవాంతర్భూతత్వాత్ పృథఙ్నోక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అంజనస్య భేదానాహ-లేఖనమితి| సంగ్రహే తు (సూ.అ.అ 32)-"న దోషవేగోదయే, న చానిర్హృతదోషే| తత్ర హి దోషోత్క్లేశేన రాగాదివృద్ధిః శుక్రపాకతిమిరోత్పత్తిశ్చ|" ఇతి|

Adhikarana లేఖనస్య ద్రవ్యణి (౧౦) · Śloka ౧౦

| లేఖనం తత్ర కషాయామ్లపటూషణైః||10||

View original

| लेखनं तत्र कषायाम्लपटूषणैः||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తత్ర-తేషు త్రిష్వంజనేషు మధ్యాత్, లేఖనమంజనం కషాయాదిభిర్ద్రవ్యైః శుక్రార్మాదిషు ప్రయోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లేఖనస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-లేఖనమితి|

Adhikarana రోపణస్య ద్రవ్యాణి (౧౧) · Śloka ౧౧

రోపణం తిక్తకైర్ద్రవ్యైః| |11|

View original

रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः| |११|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రోపణమంజనం తిక్తకైర్ద్రవ్యైః స్యాత్| తిక్తగ్రహణముపలక్షణార్థం| తేన-కషాయద్రవ్యైః సంస్నేహైః రోపణమంజనం వేద్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రోపణస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-రోపణమితి|

Adhikarana దృష్టిప్రసాదనస్య ద్రవ్యాని (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨

స్వాదుశీతైః ప్రసాదనం| తీక్ష్ణాంజనాభిసంతప్తే నయనే తత్ప్రసాదనం||11|| ప్రయుజ్యమానం లభతే ప్రత్యంజనసమాహ్వయం| |12|

View original

स्वादुशीतैः प्रसादनम्| तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते नयने तत्प्रसादनम्||११|| प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जनसमाह्वयम्| |१२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్వాదుశీతైర్ద్రవ్యైః ప్రసాదనమంజనం భవతి| ప్రసాదనమేవ స్వాదుశీతద్రవ్యైశ్రూర్ణం తీక్ష్ణాంజనాభిసంతప్తే చక్షుషి ప్రయుజ్యమానం ప్రత్యంజనసంజ్ఞాం లభతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-దృష్టిప్రసాదనస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-స్వాదుశీతైరితి|

Adhikarana శలాకావర్ణనం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩

| దశాంగులా తనుర్మధ్యే శలాకా ముకులాననా||12|| ప్రశస్తా, లేఖనే తామ్రీ, రోపణే కాలలోహజా| అంగులీ చ, సువర్ణోత్థా రూప్యజా చ ప్రసాదనే||13||

View original

| दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना||१२|| प्रशस्ता, लेखने ताम्री, रोपणे काललोहजा| अङ्गुली च, सुवर्णोत्था रूप्यजा च प्रसादने||१३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శలాకామాహ-దశాంగులేతి| లేఖనే శలాకామాహ-లేఖనే తామ్రీతి| రోపణే శలాకామాహ-రోపణ ఇతి| ప్రసాదనే శలాకామాహ-సువర్ణోత్థేతి|

Adhikarana అంజనకల్పనభేదః, కల్పనాత్రయస్య విషయత్రయం (౧౪) · Śloka ౧౪

అంజనకల్పనా త్రిప్రకారా స్యాత్| కథం ? ఇత్యాహ పిండో రసక్రియా చూర్ణస్త్రిధైవాంజనకల్పనా| గురౌ మధ్యే లఘౌ దోషే తాం క్రమేణ ప్రయోజయేత్||14||

View original

अञ्जनकल्पना त्रिप्रकारा स्यात्| कथम् ? इत्याह पिण्डो रसक्रिया चूर्णस्त्रिधैवाञ्जनकल्पना| गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిండాదిభేదేన త్రిప్రకారాఽంజనకల్పనా స్యాత్| పిండాదయో బహుదోషాదిషు క్రమేణ ప్రయోజ్యాః| గురౌ దోషే పిండః ప్రయోజ్యో, మధ్యే దోషే రసక్రియా, లఘౌ దోషే చూర్ణ ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అంజనకల్పనాభేదానాహ-పిండైతి| పిండోగుటికా| రసక్రియా-అవలేహః| కల్పనాత్రయస్య విషయత్రయమాహ-గురావితి|

Adhikarana పిండరసక్రియయోర్మాత్రా (౧౫) · Śloka ౧౫

హరేణుమాత్రా పిండస్య వేల్లమాత్రా రసక్రియా| తీక్ష్ణస్య, ద్విగుణం తస్య మృదునః|15|

View original

हरेणुमात्रा पिण्डस्य वेल्लमात्रा रसक्रिया| तीक्ष्णस्य, द्विगुणं तस्य मृदुनः|१५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తీక్ష్ణద్రవ్యకృతస్య పిండస్య హరేణుమాత్రం ప్రమాణం కథయంతి| మృదుద్రవ్యకృతస్య పిండస్య తత్ ద్విగుణం ప్రమాణం-ద్విహరేణుమాత్రం, వదంతి| రసక్రియాయా విడంగప్రమాణమాహుః| [మృదుద్రవ్యకృతాయా రసక్రియాయా ద్వివేల్లమాత్రం|]

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana చూర్ణస్య మాత్రా (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬

| చూర్ణితస్య చ||15|| ద్వే శలాకే తు తీక్ష్ణ్స్య, తిస్రస్తదితరస్య చ| |16|

View original

| चूर्णितस्य च||१५|| द्वे शलाके तु तीक्ष्ण्स्य, तिस्रस्तदितरस्य च| |१६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-చూర్ణే తీక్ష్ణే ద్విగుణాం శలాకం, మృదౌ త్రిగుణాం శలాకామభిదధుః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"లేఖనమంజనం తామ్రరజతకాంస్యాద్యన్యతమేషు ధార్యం| రోపణం సువర్ణవటశంఖాన్యతమేషు| ప్రసాదనం స్ఫటికప్లక్షచందనాన్యతమేషు ధార్యం| ఏవం హ్యంజనమవ్యాపన్నగుణం భవతి| వర్తేర్ఘర్షణార్థం శిలా నిమ్రమధ్యాఽనుద్గారిణీ పంచాంగులాయతా త్ర్యంగులవిస్తారా|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తీక్ష్ణస్య చూర్ణస్య మాత్రామాహ-చూర్ణితస్యేతి| మృదోశ్చూర్ణస్య మాత్రామాహ-తిమ్ర ఇతి|

Adhikarana అంజనస్య కాలద్వయం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭

| నిశి స్వప్నే న మధ్యాహ్నే మ్లానే నోష్ణగభస్తిభిః||16|| అక్షిరోగాయ దోషాః స్యుర్వర్ధితోత్పీడితద్గుతాః| ప్రాతః సాయం చ తచ్ఛ్హాంత్యై వ్యాభ్రేర్కేఽతోఽంజయేత్సదా||17||

View original

| निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्णगभस्तिभिः||१६|| अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वर्धितोत्पीडितद्गुताः| प्रातः सायं च तच्छान्त्यै व्याभ्रेर्केऽतोऽञ्जयेत्सदा||१७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నిశి-రాత్రౌ, అంజనం న ప్రయోజ్యం| తథా స్వప్నే-స్వప్నకాలే, అంజనం న ప్రయోజ్యం| తథా, మధ్యందినేఽంజనం న ప్రయోజ్యం| న చ మ్లానే లోచనేఽంజనం ప్రయోజ్యం| కేన (కాభిః) మ్లానే ? ఉష్ణాభిర్దీధితిభిః| యస్మాదేషు కాలేష్వంజనేన ప్రయుక్తేన దోషా వృద్ధిం నీతాః, తథాఽన్యస్థానగత్త్వాదుత్పీడితాః, తథా ద్రుతాః- కాలస్యోష్ణత్వాద్విలయం గతాః, అక్షిరోగాయ స్యుః| తస్మాదేషు కాలేష్వంజనం న ప్రయోజ్యం| ప్రాతరిత్యాది| యతః పూర్వోక్తేషు కాలేషు పూర్వోక్తా దోషాః| తస్మాత్ పూర్వాహ్ణేఽపరాహ్ణే చ తచ్ఛ్హాంత్యై-తస్యాక్షిరోగస్యోపశమాయ, వితగాభ్రే రవౌ సదైవ నేత్రేఽంజయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అంజనస్య కాలద్వయమాహ-నిశీతి| రాత్రౌ నిద్రయా వర్ద్ధితా దోషా అక్షిరోగాయ స్యుః, అతః ప్రాతరంజఏయ్త్| అంధ్యాహ్నే పానాన్నాభ్యాముత్పీడితాః సూర్యశ్మిభిర్ద్రవీకృతా అక్షిరోగాయ స్యుః, అతః సాయమంజయేత్|

Adhikarana తీక్ష్ణాంజనస్య దివానిషేధః నిషేధే యుక్తిః (౧౮) · Śloka ౧౮

వదంత్యన్యే తు న దివా ప్రయోజ్యం తీక్ష్ణమంజనం| విరేకదుర్బలం చక్షురాదిత్యం ప్రాప్య సీదతి||18||

View original

वदन्त्यन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णमञ्जनम्| विरेकदुर्बलं चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తీక్ష్ణాంజనస్య దివా-నిషేధమాహ-వదంతీతి| నిషేధే యుక్తిమాహ-విరేకదుర్బలమితి|

Adhikarana తీక్ష్ణస్య రాత్రిప్రయోగే యుక్తిః (౧౯) · Śloka ౧౯

అత ఏవాహ స్వప్నేన రత్రౌ కాలస్య సౌ మ్యత్వేన చ తర్పితా| శీతసాత్మ్యా దృగాగ్నేయీ స్థిరతాం లభతే పునః||19||

View original

अत एवाह स्वप्नेन रत्रौ कालस्य सौ म्यत्वेन च तर्पिता| शीतसात्म्या दृगाग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः||१९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యస్మాత్స్వప్నేన రాత్రౌ తర్పితా, తథా కాలస్య-రాత్ర్యాఖ్యస్య, సౌ మ్యత్వేన తర్పితా దృష్టిః పునహ్ స్థైర్యం ప్రాప్నోతి, తీక్ష్ణాంజనక్షోభితాఽపి| కీదృగ్దృష్టిః ? ఆగ్నేయీ,- అగ్న్యుత్కటభూతసంభవా, తథా శీతసాత్మ్యా| తస్మాద్రాత్రావంజనం ప్రయోజ్యం| ఆగ్నేయీతి "సర్వత్రాగ్నికలిభ్యాం ఢగ్వక్తవ్యః" ఇతి ఢక్| శీతం సాత్మ్యం యస్యాః, పైత్తికజ్వరస్యేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తీక్ష్ణస్య రాత్రిప్రయోగే యుక్తిమాహ-స్వప్నేనేతి| దృష్టిస్తావదాగ్నేయత్వాత్సంతాపపీడితా| అత ఏవ శీతసాత్మ్యా| సా చ తీక్ష్ణాంజనేనాతిసంతప్తా రాత్రౌ స్వప్నేన సౌమ్యేన కాలేన చ గతసంతాపా పునః స్థిరతాం లభతే|

Adhikarana రోగవిశేషే దివాఽపి తీక్ష్ణం యోజ్యం (౨౦) · Śloka ౨౦

తదేతదన్యమతమవ్యాపకమితి దూషయన్నాహ అత్యుద్రిక్తే బలాసే తు లేఖనీయేఽథవా గదే| కామమహ్య్నపి నాత్యుష్ణే తీక్ష్ణమక్ష్ణి ప్రయోజయేత్||20||

View original

तदेतदन्यमतमव्यापकमिति दूषयन्नाह अत्युद्रिक्ते बलासे तु लेखनीयेऽथवा गदे| काममह्य्नपि नात्युष्णे तीक्ष्णमक्ष्णि प्रयोजयेत्||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అత్యుత్కృష్టే కఫే, అథవా లేఖనార్హే-శుక్రార్మాదౌ, రోగే దినేఽపి నాత్యుష్ణే తీక్ష్ణమంజనం ప్రయోజయేత్| కామం-అనుమతమేతత్| కాలస్యాత్యౌష్ణ్యాదంజనస్య తైక్ష్ణ్యాచ్చాతియోగేన దృష్ట్యుపఘాతః స్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కఫోద్రకే లేఖనసాధ్యే చ రోగే దివాఽపి తీక్ష్ణం యోజ్యమిత్యాహ-అత్యుద్రిక్త ఇతి|

Adhikarana నేత్రస్య కథం తేజసోపధాతః (౨౧) · Śloka ౨౧

అత ఏవాహ అశ్మనో జన్మ లోహస్య తత ఏవ చ తీక్ష్ణతా| ఉపఘాతోఽపి తేనైవ తథా నేత్రస్య తేజసః||21||

View original

अत एवाह अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्णता| उपघातोऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः||२१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అశ్మనః-పాషాణాత్, శస్త్రస్యోత్పత్తిః| తస్మాదేవ చాశ్మనః శ్లక్ష్ణతాదియోగాత్తీక్ష్ణతా| ఉపఘాతోఽపి-కుంఠత్వాదికః, తేనైవ-పాషాణేన, న కేవలం తైక్ష్ణ్యం| తథా-తేనైవాశ్మశస్త్రన్యాయేన, నేత్రస్య తేజసః-అగ్నేరశ్మస్థానీయాజ్జన్మ| రవిసంజ్ఞాత్తేజసః సకాశాత్తీక్ష్ణతా-దర్శనపటుత్వం| అత్యుష్ణేన తు తేన తస్యోపఘాతః| తస్మాత్ యదన్యే వదంతి సామాన్యేనైవ దివాఽంజనం న ప్రయోజ్యమితి, తదసదేవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తైజసస్య తేజఃసహకృతస్య చ నేత్రస్య కథం తేజసోపఘాతః ? ఇత్యత ఆహ-అశ్మన ఇతి|

Adhikarana రాత్రావపి తీక్ష్ణాంజననిషేధః, తత్ప్రయోగే దోషః (౨౨) · Śloka ౨౨

అపి చ న రాత్రావపి శీతేఽతి నేత్రే తీక్ష్ణాంజనం హితం| దోషమస్రావయేత్స్తబ్ధం కండూజాడ్యాదికారి తత్||22||

View original

अपि च न रात्रावपि शीतेऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम्| दोषमस्रावयेत्स्तब्धं कण्डूजाड्यादिकारि तत्||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రాత్రావపి నేత్రే కఫాధిక్యేనాతిశీతే-కండూపైచ్ఛ్హిత్యాద్యనుమితే, తీక్ష్ణమంజనం న ప్రయోజ్యం| యతో నిశి తీక్ష్ణమంజనముపయుక్తం కాలస్య సౌ మ్యత్వాత్ దోషం-స్రావణ్యోగ్యం, అస్రావయేత్| అంజనం స్తబ్ధం కండూజాడ్యాదికృత్ స్యాత్, న తు శమకారి| తస్మాత్ "శీతసాత్మ్యా దృగాగ్నేయీ స్థిరతాం లభతే పునః|" ఇత్యేతదప్యసత్| తస్మాత్ పూర్వోక్తమేవానవద్యమితి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రాత్రావప్యతిశీతే తీక్ష్ణాంజనం నిషేధతి-న రాత్రావితి|

Adhikarana భీతాదీనామంజననిషేధః (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪

నాంజయేద్భీతవమితవిరిక్తాశితవేగితే| క్రుద్ధజ్వతితతాంతాక్షిశిరోరుక్శోకజాగరే||23|| అదృష్టేఽర్కే శిరఃస్నాతే పీతయోర్ధూమమద్యయోః| అజీర్ణేఽగ్న్యర్కసంతప్తే దివాసుప్తే పిపాసితే||24||

View original

नाञ्जयेद्भीतवमितविरिक्ताशितवेगिते| क्रुद्धज्वतिततान्ताक्षिशिरोरुक्शोकजागरे||२३|| अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते पीतयोर्धूममद्ययोः| अजीर्णेऽग्न्यर्कसन्तप्ते दिवासुप्ते पिपासिते||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-భీతాదీనామంజనం నిషేధతి-నాంజయేదితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 32)-"ఏష్వంజనాదూష్మోర్ధ్వగః సంరంభాశ్రువేదనావిలత్వోషారాగదూషికానిస్తోదకృచ్ఛ్రోన్మీలనశ్వయథుశుక్రతిమిరాదీన్ జనయేత్|" ఇతి| తాంతం-ఉష్ణాదినా గ్లానమక్షి|

Adhikarana అతితీక్ష్ణాది నవవిదమంజనం న ప్రయోజనం (౨౫) · Śloka ౨౫

సాంప్రతం యాదృశమంజనం న ప్రయోజ్యం తాదృశం దర్శయతి అతితీక్ష్ణమృదుస్తోకబహ్నచ్ఛ్హఘనకర్కశం| అత్యర్థశీతలం తప్తమంజనం నావచారయేత్||25||

View original

साम्प्रतं यादृशमञ्जनं न प्रयोज्यं तादृशं दर्शयति अतितीक्ष्णमृदुस्तोकबह्नच्छघनकर्कशम्| अत्यर्थशीतलं तप्तमञ्जनं नावचारयेत्||२५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతిశబ్దస్య తీక్ష్ణాదిభిర్ఘనాంతైః సంబంధః| అత్యర్థశీతలమిత్యేతస్మాదత్యర్థశబ్దస్తప్తమిత్యత్రానువృత్తికృతేన సంబంధేన యోజ్యః| అతితీక్ష్ణాదిగుణమంజనం న ప్రయోజయేత్| తంత్రాంతతే చాంజనవిధిరుక్తః-"సుఖోపవిష్టస్యాతురస్య సుఖోపవిష్టో వైద్యో వామాంగుష్ఠేనోత్తరం వర్త్మోత్క్షిప్య కృష్ణభాగస్యాధః కనీనికాదపాంగం యావదంజనం నయేత్|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అతితీక్ష్ణాది నవవిధమంజనం నిషేధతి-అతితీక్ష్ణేతి|

Adhikarana అంజనానంతరం కృత్యం ఉక్తకృత్యస్య ఫలం అంజితస్యోన్మేషాదినిషేధః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭

అథానున్మీలయన్ దృష్టిమంతః సంచారయేచ్ఛ్హనైః| అంజితే వర్త్మనీ కించిచ్చాలయేచ్చైవమంజనం||26|| తీక్ష్ణం వ్యాప్నోతి సహసా, న చోన్మేషనిమేషణం| నిష్పీడనం చ వర్త్మభ్యాం క్షాలనం వా సమాచరేత్||27||

View original

अथानुन्मीलयन् दृष्टिमन्तः सञ्चारयेच्छ्हनैः| अञ्जिते वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेच्चैवमञ्जनम्||२६|| तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा, न चोन्मेषनिमेषणम्| निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథ-ఏవమంజనస్వరూపమవేత్య, నేత్రేఽంజితే సతి దృష్టిగోలకమనున్మీలయన్ మధ్యే శనైః శనైః సంచారయేత్| కించిత్ వర్త్మనీ చాలయేత్| ఏవం తీక్ష్ణాంజనం నేత్రం వ్యాప్నోతి-అనుప్రవిశతి| న చ సహసా-విధ్యతిక్రమేణ, ఉన్మేషనిమేషణం కుర్యాత్| చశబ్దోఽవధారణే, నైవ సమాచరేదిత్యర్థః| వర్త్మభ్యాం చ నిష్పీడనం న సమాచరేత్| వాశబ్దోఽవధారణే, క్షాలనం చ నైవ కుర్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana క్షాలనకాలః (౨౮) · Śloka ౨౮

అపేతౌషధసంరంభం నిర్వృతం నయనం యదా| వ్యాధిదోషర్తుయోగ్యాభిరద్భిః ప్రక్షాలయేత్తదా||28||

View original

अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा| व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा||२८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అపేతః-అపగతః ఔషధసంరంభో-భేషజక్షోభో, యస్మాన్నేత్రాత్తదేవం| యతోఽపేతౌషధసంరంభమత ఏవ నిర్వృతం-అపేతదుఃఖానుబంధి, యదా లోచనం స్యాత్, తదా వ్యాధ్యాదియోగ్యైర్జలైః ప్రక్షాలయేత్| తత్ర వ్యాధిః-అభిష్యందాదిః, దోషో-వాతాదిః, ఋతుః-వసంతాదిః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షాలనకాలమాహ-అపేతౌషధసంరంభమితి|

Adhikarana క్షాలనాంతరం శోధనం (౨౯) · Śloka ౨౯

దక్షిణాంగుష్ఠకేనాక్షి తతో వామం సవాససా| ఊర్ధ్వవర్త్మని సంగృహ్య శోధ్యం వామేన చేతరత్||29||

View original

दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा| ऊर्ध्ववर्त्मनि सङ्गृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्||२९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తతో-నయనప్రక్షాలనాదనంతరం, దక్షిణాంగుష్ఠేన సవస్రేణ వామం నయనమూర్ధ్వవర్త్మని సమ్యగాదాయ శోధనీయం| వామేనాంగుష్ఠేన సవాససా, ఇతరత్-దక్షిణం, ఊర్ధ్వవర్త్మని సంగృహ్య శోధ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షాలనానంతరం శోధనమాహ-దక్షిణాంగుష్ఠకేనేతి| సవస్త్రేణ దక్షిణాంగుష్ఠేన వామం సంశోధ్యం, వామేన దక్షిణం|

Adhikarana క్షాలనశోధనాకరణే దోషః (౩౦) · Śloka ౩౦

కిమితి శోధ్యం ? ఇత్యాహ వర్త్మప్రాప్తోఽంజాద్దోషో రోగాన్ కుర్యాదతోఽన్యథా| |30|

View original

किमिति शोध्यम् ? इत्याह वर्त्मप्राप्तोऽञ्जाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा| |३०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతోఽన్యథా-అశోధ్యమానే, వర్త్మని ప్రాప్తం చ తదంజనం చ వర్త్మప్రాప్తాంజనం, తస్మాత్ దోషో రోగాన్ కుర్యాత్| తస్మాత్తచ్ఛ్హోధ్యం నయనం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0- క్షాలనశోధనాకరణే దోషమాహ-వర్త్మప్రాప్త ఇతి|

Adhikarana కండూజాడ్యయోః ప్రతీకారః (౩౦) · Śloka ౩౦

| కండుజాడ్యేఽంజనం తీక్ష్ణం ధూమం వా యోజయేత్ పునః||30||

View original

| कण्डुजाड्येऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः||३०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కండూశ్చ జాడ్యం చేతి సమాహారద్వంద్వః| తస్మిన్ సతి తీక్ష్ణాంజనం యోజయేత్| అథవా తీక్ష్ణం ధూమం యోజయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అంజనాసమ్యగ్యోగజయోః కండూజాడ్యయోః ప్రతీకారమాహ-కండూజాడ్య ఇతి|

Adhikarana తీక్ష్ణాంజనాతియోగే ప్రతీకారః (౨౩) · Śloka ౨౩

తీక్ష్ణాంజనాభితప్తే తు చూర్ణం ప్రత్యంజనం హిమం||30.5|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థాన ఆశ్చోతనా ంజనవిధిర్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||

View original

तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते तु चूर्णं प्रत्यञ्जनं हिमम्||३०.५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थान आश्चोतना ञ्जनविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పునస్తీక్ష్ణేనాంజనేనాభితప్తే లోచనే చూర్ణం ప్రత్యంజనం పూర్వోక్తం, హితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఆశ్చోతనాంజనవిధిర్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః|| 23||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తీక్ష్ణాంజనాతియోగే ప్రతీకారమాహ-తీక్ష్ణాంజనాభితప్తే త్వితి| ప్రత్యంజనమిత్యస్యాంజనస్య సంజ్ఞా| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| సేకాంజనప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 23||

← 22. gaṇḍūṣādividhiradhyāyaḥ 24. tarpaṇapuṭapākavidhiradhyāyaḥ →