௨௩. ஆஶ்சாதநாஞ்ஜநவிதிரத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

த்ரயோவிஂஶாத்யாயாரம்போ ஜத்ரூர்த்வரோகப்ரஸ்தாவால்லோசநரோகப்ரதிஷேதார்தமாஹ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆஶ்சோதநஂ சாஞ்ஜநஂ ச, தயோர்விதிர்யஸ்மிந்நத்யாயே ஸ ஏவம்| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஶ்சோதநாஞ்ஜநவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸகலாநாமபி நயநாமயாநாஂ ப்ரதமமாஶ்சோதநஂ-பரிஷேகோ, ஹிதம்| யதஸ்ததாஶ்சோதநமுபயுக்தஂ ருஜாதிக்நஂ ஸ்யாத்| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ.அ.௩௨)-"அவ்யக்தேஷ்வேவ ருஜாதிஷு துல்யகுணஂ பக்ஷ்மபரிஹாரேணாஶ்சோதநேநைவாக்ஷிகோஶாலேபநம்| தச்ச பிடாலகஸஂஜ்ஞம்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஶ்சோதநஸ்ய விஷயமாஹ-ஸர்வேஷாமிதி| ஸங்க்ரஹேது (ஸூ.அ.௩௨)-"நாநாத்ரவ்யகல்பநயா ச ராகாஶ்ருகர்ஷருக்தாஹதோதபேதபாகஶோபகண்டூக்நம்| அவ்யக்தேஷ்வேவஂகுணமேவ பக்ஷ்மபரிஹாரேணாக்ஷிகோஶாலேபநம்| தச்ச புநர்பிடாலஸஂஜ்ஞம்| தயோரகாலோ ராத்ரிஃ| காலஸ்து ஸர்வமஹர்வேதநோத்பத்திர்வா|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்-ஆஶ்சோதநஂ, மருத்யுஷ்ணஂ, கபே கிஞ்சிதுஷ்ணஂ, ரக்தே பித்தே ச ஶீதஂ, ஹிதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஶ்சோதநஸ்ய தோஷபேதேநோஷ்நத்வாதி விதத்தே| உஷ்ணமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிவாதஸ்தாநஸ்திதஸ்யாதுரஸ்ய வைத்யோ வாமேந பாணிநோந்மீல்ய லோசநமபாங்கதேஶே பாஜநஂ நிதய, அந்யேந-தக்ஷிணகரேண, பிசுவர்த்யா ஶுக்த்யாஂ ப்ரலம்பயா தஶ த்வாதஶ வா பிந்தூந் த்வ்யங்குலாத்-நாதிநிகடாந்நாதிதூராத், கநீநிகேऽவஸேசயேத்| தத இதி அநந்தரஂ, கோமலேந வஸ்த்ரகண்டேந ப்ரமஜ்ய-ஶோதயித்வா, அந்யேந-ஶோதநாத், சைலேந கோஷ்ணஜலப்லுதேநாக்ஷி மது ஸ்வேதயேத்-நாதிஶயேந| கயோர்தோஷயோஃ? வாதகபயோஃ,-ந து பித்தரக்தயோரித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஶ்சோதநவிதிமாஹ-நிவாதஸ்தஸ்யேதி| அந்யேந-தக்ஷிணேந ஹஸ்தேந| ஶுக்தௌ ப்ரலம்பயா-ஶுக்திஸ்தத்ரவநிமக்நார்த்தயா| கநீநகே-நாஸாஸஂலக்நநேத்ராந்தே| வ்த்யங்குலாத்-நேத்ரவர்த்யக்ரயோர்வ்த்யங்குலமந்தரஂ கத்வா| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௩௨)-"ஏவமஸ்ய ந பிந்துபாதேநாக்ஷிதாடநாத்ராகாதயோ ஜாயந்தே|" இதி| ஆஶ்சோதநாந்தரஂ கத்யமாஹ-ததஃ ப்ரமஜ்யேதி| ப்ரமார்ஜநஂ ஸர்வத்ர| கபவாதயோஸ்த்வந்யேந சைலேந ஸ்வேதநஂ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்யர்தமுஷ்ணமதிதீக்ஷ்ணஂ வாऽऽஶ்சோதநஂ ருஜே-ரோகாய, ராகாய-லோஹிதிம்ரே, தக்விநாஶாய ச ஸ்யாத்| அதிஶீதஂ த்வக்ஷிஸேசநஂ நிஸ்தோதாதீந் விதத்தே| நிஸ்தோதஃ-ஸூச்யவ வ்யதஃ| ஸ்தம்பஃ அக்ஷ்ணஃ ஸ்தம்பநமிவ| வேதநா-ஶூலம்| கஷாயவர்த்மத்வஂ குருதே| கர்ஷோ-வர்த்மநோஃ பரஸ்பரஂ ஸஂஶ்லேஷஃ| பஹு-அதிமாத்ரஂ, ஆஶ்சோதநஂ கச்ச்ரேணோந்மேஷணஂ விதத்தே| அத்யல்பமக்ஷிஸேசநஂ விகாரவத்திஂ குருதே| அபரிஸ்ருதமக்ஷிஸேசநஂ ஸஂரம்பஂ-வேத்ரக்ஷோபஂ, விதத்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணஸ்யாஶ்சோதநஸ்ய தோஷமாஹ-அத்யுஷ்ணதீக்ஷ்ணமிதி| அதிஶீதஸ்ய தோஷமாஹ-அதிஶீதஂ த்விதி| அதிமாத்ரஸ்ய தோஷமாஹ-கஷாயவர்த்மதாமிதி| கஷாயவர்த்மதாஂ ரூக்ஷவர்த்மத்வம்| அத்யல்பஸ்ய தோஷமாஹ-விகாரவத்திமிதி| நேத்ராதபரிஸ்ருதஸ்ய தோஷமாஹ-ஸஂரம்பமிதி| ஸஂரம்பஂ-ஶோபாதிப்ராதுர்பாவம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸந்த்யாதீநாஂ த்வந்த்வஃ| ததஃ ஸ்ரோதஃஶப்தேந ஷஷ்டீஸமாஸஃ| ஸந்திஶப்தேநேஹாக்ஷிகோஶஸம்பந்திநஃ ஸந்தயோ கஹ்யந்தே| தேந-அக்ஷிகோஶஸந்திஸ்ரோதாஂஸி ஶிராஸ்ரோதாஂஸி முகஸ்ரோதாஂஸி கத்வா நயநே க்ஷிப்தபௌஷதமூர்த்வகாந் மலாநபவர்தயதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஆஶ்சோதநஸ்ய பலமாஹ-கத்வேதி| நேத்ரே ந்யஸ்தமௌஷதஂ ஸந்த்யாதீந் கத்வா ஜத்ரூர்த்வகாந் ரோகாந் ஹந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத-ஆஶ்சோதநாதநந்தரஂ, அஞ்ஜநஂ ப்ரயோக்தவ்யம்| கீதஶஸ்யாதுரஸ்ய? ஶுத்தா தநுர்யஸ்ய ஸஃ, தஸ்ய| மலே நேத்ரமாத்ராஶ்ரயே-ந த்வதிகஶரீரவ்யாபிநி| ததா, பக்வலிங்கே| பக்வலிங்கதா கதஂ வேத்யா? இதி விஶேஷணத்வாரேணாஹ-அல்பஶோபேநாதிகண்ட்வா பைச்சில்யேந ச லக்ஷிதே-அவகதே, 'பக்வலிங்கே ஸதி| கீதஶேऽக்ஷிண? மந்தாஃ-அல்பாஃ, கர்ஷாஶ்ருராகா யஸ்ய தஸ்மிந்| ததா, கநா தூஷிகா-நேத்ரமலோ, யஸ்மிந்நயநே தஸ்மிந்| ஏததபி பக்வலிங்கமேவ| பித்தேந கபேந ரக்தேந சாதுரே, மாருதேந சாதுரே விஶேஷேணாஞ்ஜநஂ ப்ரயோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஞ்ஜநஸ்ய விஷயமாஹ-அதாஞ்ஜநமிதி| ஶோபால்பத்வாத்யுபலக்ஷீதே பகலக்ஷணே ஸதி, ததா கர்ஷாத்யல்பத்வே தூஷிகாகநத்வே ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஞ்ஜநஂ ச லேகநாதிபேதேந த்ரிதா| லிக்யதே-ஶஸ்த்ரேணேவ, ஶுக்ரார்மாதீநீதி லேகநம்| ரோப்யதே-ஸஂரோஹ்யதே, அபிஷ்யந்தாதீநீதி ரோபணம்| ப்ரஸாத்யதே-நிர்மலீக்ரியதே, அநேநேதி ப்ரஸாதநம்| தஷ்டேஃ ப்ரஸாதநஂ தஷ்டிப்ரஸாதநம்| ஸங்க்ரஹே யத் ஸ்நேஹநமஞ்ஜநஂ கதிதஂ ததிஹ ரோபணதஷ்டிப்ரஸாதநயோரேவாந்தர்பூதத்வாத் பதங்நோக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஞ்ஜநஸ்ய பேதாநாஹ-லேகநமிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.அ ௩௨)-"ந தோஷவேகோதயே, ந சாநிர்ஹததோஷே| தத்ர ஹி தோஷோத்க்லேஶேந ராகாதிவத்திஃ ஶுக்ரபாகதிமிரோத்பத்திஶ்ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு த்ரிஷ்வஞ்ஜநேஷு மத்யாத், லேகநமஞ்ஜநஂ கஷாயாதிபிர்த்ரவ்யைஃ ஶுக்ரார்மாதிஷு ப்ரயோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லேகநஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-லேகநமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரோபணமஞ்ஜநஂ திக்தகைர்த்ரவ்யைஃ ஸ்யாத்| திக்தக்ரஹணமுபலக்ஷணார்தம்| தேந-கஷாயத்ரவ்யைஃ ஸஂஸ்நேஹைஃ ரோபணமஞ்ஜநஂ வேத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரோபணஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-ரோபணமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வாதுஶீதைர்த்ரவ்யைஃ ப்ரஸாதநமஞ்ஜநஂ பவதி| ப்ரஸாதநமேவ ஸ்வாதுஶீதத்ரவ்யைஶ்ரூர்ணஂ தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநாபிஸந்தப்தே சக்ஷுஷி ப்ரயுஜ்யமாநஂ ப்ரத்யஞ்ஜநஸஂஜ்ஞாஂ லபதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தஷ்டிப்ரஸாதநஸ்ய த்ரவ்யாண்யாஹ-ஸ்வாதுஶீதைரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஶாங்குலா ராஜமாஷஸ்தூலா ஶலாகா ப்ரஶஸ்தா| மத்யே தநுஃ| ததா, முகுலாகாரே ஆநநே-முகே த்வேऽபி, யஸ்யாஃ ஸா முகுலாநநா| லேகநாஞ்ஜநே தாம்ரீ ஶலாகா ப்ரஶஸ்தா| ரோபணே ச காலலோஹோத்தா(லோஹஜா)-கஷ்ணஶஸ்த்ரோத்பவா| அங்குலீ ச-ஹஸ்தாவயவவிஶேஷோ, ரோபண ஏவ ஶஸ்தஃ| ஏவஂ ப்ரஸாதநேऽஞ்ஜநே ஸுவர்ணோத்தா கநகோத்பவா, ரஜதோத்பவா ச ஶலாகா ப்ரஶஸ்தா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶலாகாமாஹ-தஶாங்குலேதி| லேகநே ஶலாகாமாஹ-லேகநே தாம்ரீதி| ரோபணே ஶலாகாமாஹ-ரோபண இதி| ப்ரஸாதநே ஶலாகாமாஹ-ஸுவர்ணோத்தேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பிண்டாதிபேதேந த்ரிப்ரகாராऽஞ்ஜநகல்பநா ஸ்யாத்| பிண்டாதயோ பஹுதோஷாதிஷு க்ரமேண ப்ரயோஜ்யாஃ| குரௌ தோஷே பிண்டஃ ப்ரயோஜ்யோ, மத்யே தோஷே ரஸக்ரியா, லகௌ தோஷே சூர்ண இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஞ்ஜநகல்பநாபேதாநாஹ-பிண்டைதி| பிண்டோகுடிகா| ரஸக்ரியா-அவலேஹஃ| கல்பநாத்ரயஸ்ய விஷயத்ரயமாஹ-குராவிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தீக்ஷ்ணத்ரவ்யகதஸ்ய பிண்டஸ்ய ஹரேணுமாத்ரஂ ப்ரமாணஂ கதயந்தி| மதுத்ரவ்யகதஸ்ய பிண்டஸ்ய தத் த்விகுணஂ ப்ரமாணஂ-த்விஹரேணுமாத்ரஂ, வதந்தி| ரஸக்ரியாயா விடங்கப்ரமாணமாஹுஃ| [மதுத்ரவ்யகதாயா ரஸக்ரியாயா த்விவேல்லமாத்ரம்|]

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணயோஃ பிண்டரஸக்ரியயோர்மாத்ராமாஹ-ஹரேணுமாத்ரேதி| ஹரேணுஃ-ரேணுகா| வேல்லஂ-விடங்கம்| மத்யோஃ பிண்டரஸக்ரியயோர்மாத்ராமாஹ-த்விகுணமிதி| மதுநஃ-மதுத்ரவ்யகதஸ்ய| தஸ்ய-பிண்டரஸக்ரியாரூபஸ்யாஞ்ஜநஸ்ய| த்விகுணஂ ப்ரமாணஂ-பிண்டஸ்ய ஹரேணுத்வயஂ, ரஸக்ரியாயா வேல்லத்வயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சூர்ணே தீக்ஷ்ணே த்விகுணாஂ ஶலாகஂ, மதௌ த்ரிகுணாஂ ஶலாகாமபிததுஃ| தந்த்ராந்தரே சோக்தம்-"லேகநமஞ்ஜநஂ தாம்ரரஜதகாஂஸ்யாத்யந்யதமேஷு தார்யம்| ரோபணஂ ஸுவர்ணவடஶங்காந்யதமேஷு| ப்ரஸாதநஂ ஸ்படிகப்லக்ஷசந்தநாந்யதமேஷு தார்யம்| ஏவஂ ஹ்யஞ்ஜநமவ்யாபந்நகுணஂ பவதி| வர்தேர்கர்ஷணார்தஂ ஶிலா நிம்ரமத்யாऽநுத்காரிணீ பஞ்சாங்குலாயதா த்ர்யங்குலவிஸ்தாரா|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணஸ்ய சூர்ணஸ்ய மாத்ராமாஹ-சூர்ணிதஸ்யேதி| மதோஶ்சூர்ணஸ்ய மாத்ராமாஹ-திம்ர இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிஶி-ராத்ரௌ, அஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்| ததா ஸ்வப்நே-ஸ்வப்நகாலே, அஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்| ததா, மத்யஂதிநேऽஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்| ந ச ம்லாநே லோசநேऽஞ்ஜநஂ ப்ரயோஜ்யம்| கேந (காபிஃ) ம்லாநே ? உஷ்ணாபிர்தீதிதிபிஃ| யஸ்மாதேஷு காலேஷ்வஞ்ஜநேந ப்ரயுக்தேந தோஷா வத்திஂ நீதாஃ, ததாऽந்யஸ்தாநகத்த்வாதுத்பீடிதாஃ, ததா த்ருதாஃ- காலஸ்யோஷ்ணத்வாத்விலயஂ கதாஃ, அக்ஷிரோகாய ஸ்யுஃ| தஸ்மாதேஷு காலேஷ்வஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்| ப்ராதரித்யாதி| யதஃ பூர்வோக்தேஷு காலேஷு பூர்வோக்தா தோஷாஃ| தஸ்மாத் பூர்வாஹ்ணேऽபராஹ்ணே ச தச்சாந்த்யை-தஸ்யாக்ஷிரோகஸ்யோபஶமாய, விதகாப்ரே ரவௌ ஸதைவ நேத்ரேऽஞ்ஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஞ்ஜநஸ்ய காலத்வயமாஹ-நிஶீதி| ராத்ரௌ நித்ரயா வர்த்திதா தோஷா அக்ஷிரோகாய ஸ்யுஃ, அதஃ ப்ராதரஞ்ஜஏய்த்| அம்த்யாஹ்நே பாநாந்நாப்யாமுத்பீடிதாஃ ஸூர்யஶ்மிபிர்த்ரவீகதா அக்ஷிரோகாய ஸ்யுஃ, அதஃ ஸாயமஞ்ஜயேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்யே த்வாசார்யா ஏவஂ வதந்தி| யத் தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநஂ திவா ந ப்ரயோஜ்யம்| குதஃ ? யஸ்மாச்சக்ஷுராதித்யஂ ப்ராப்ய ஸீததி| கிம்பூதஂ ? விரேகதுர்பலம், தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநேந விரேசிதத்வாத்| தஸ்மாத்திவஸே தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநஸ்ய திவா-நிஷேதமாஹ-வதந்தீதி| நிஷேதே யுக்திமாஹ-விரேகதுர்பலமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஸ்மாத்ஸ்வப்நேந ராத்ரௌ தர்பிதா, ததா காலஸ்ய-ராத்ர்யாக்யஸ்ய, ஸௌ ம்யத்வேந தர்பிதா தஷ்டிஃ புநஹ் ஸ்தைர்யஂ ப்ராப்நோதி, தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநக்ஷோபிதாऽபி| கீதக்தஷ்டிஃ ? ஆக்நேயீ,- அக்ந்யுத்கடபூதஸம்பவா, ததா ஶீதஸாத்ம்யா| தஸ்மாத்ராத்ராவஞ்ஜநஂ ப்ரயோஜ்யம்| ஆக்நேயீதி "ஸர்வத்ராக்நிகலிப்யாஂ டக்வக்தவ்யஃ" இதி டக்| ஶீதஂ ஸாத்ம்யஂ யஸ்யாஃ, பைத்திகஜ்வரஸ்யேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணஸ்ய ராத்ரிப்ரயோகே யுக்திமாஹ-ஸ்வப்நேநேதி| தஷ்டிஸ்தாவதாக்நேயத்வாத்ஸந்தாபபீடிதா| அத ஏவ ஶீதஸாத்ம்யா| ஸா ச தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநேநாதிஸந்தப்தா ராத்ரௌ ஸ்வப்நேந ஸௌம்யேந காலேந ச கதஸந்தாபா புநஃ ஸ்திரதாஂ லபதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத்யுத்கஷ்டே கபே, அதவா லேகநார்ஹே-ஶுக்ரார்மாதௌ, ரோகே திநேऽபி நாத்யுஷ்ணே தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநஂ ப்ரயோஜயேத்| காமஂ-அநுமதமேதத்| காலஸ்யாத்யௌஷ்ண்யாதஞ்ஜநஸ்ய தைக்ஷ்ண்யாச்சாதியோகேந தஷ்ட்யுபகாதஃ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கபோத்ரகே லேகநஸாத்யே ச ரோகே திவாऽபி தீக்ஷ்ணஂ யோஜ்யமித்யாஹ-அத்யுத்ரிக்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஶ்மநஃ-பாஷாணாத், ஶஸ்த்ரஸ்யோத்பத்திஃ| தஸ்மாதேவ சாஶ்மநஃ ஶ்லக்ஷ்ணதாதியோகாத்தீக்ஷ்ணதா| உபகாதோऽபி-குண்டத்வாதிகஃ, தேநைவ-பாஷாணேந, ந கேவலஂ தைக்ஷ்ண்யம்| ததா-தேநைவாஶ்மஶஸ்த்ரந்யாயேந, நேத்ரஸ்ய தேஜஸஃ-அக்நேரஶ்மஸ்தாநீயாஜ்ஜந்ம| ரவிஸஂஜ்ஞாத்தேஜஸஃ ஸகாஶாத்தீக்ஷ்ணதா-தர்ஶநபடுத்வம்| அத்யுஷ்ணேந து தேந தஸ்யோபகாதஃ| தஸ்மாத் யதந்யே வதந்தி ஸாமாந்யேநைவ திவாऽஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யமிதி, ததஸதேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தைஜஸஸ்ய தேஜஃஸஹகதஸ்ய ச நேத்ரஸ்ய கதஂ தேஜஸோபகாதஃ ? இத்யத ஆஹ-அஶ்மந இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ராத்ராவபி நேத்ரே கபாதிக்யேநாதிஶீதே-கண்டூபைச்சித்யாத்யநுமிதே, தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜ்யம்| யதோ நிஶி தீக்ஷ்ணமஞ்ஜநமுபயுக்தஂ காலஸ்ய ஸௌ ம்யத்வாத் தோஷஂ-ஸ்ராவண்யோக்யஂ, அஸ்ராவயேத்| அஞ்ஜநஂ ஸ்தப்தஂ கண்டூஜாட்யாதிகத் ஸ்யாத், ந து ஶமகாரி| தஸ்மாத் "ஶீதஸாத்ம்யா தகாக்நேயீ ஸ்திரதாஂ லபதே புநஃ|" இத்யேததப்யஸத்| தஸ்மாத் பூர்வோக்தமேவாநவத்யமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ராத்ராவப்யதிஶீதே தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநஂ நிஷேததி-ந ராத்ராவிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பீதாதீநாமக்ஷிணீ வைத்யோ நாஞ்ஜயேத்| அஶிதோऽத்ர ஸத்யோபுக்தோ வேத்யஃ| ஸத்யோபுக்தஸ்ய நரஸ்ய நயநே நாஞ்ஜயேதித்யர்தஃ| தாந்தே-ஸூக்ஷ்மபாஸுராதிதர்ஶநாதபிகாதாத்வா க்லாநே, அக்ஷிணீ யஸ்ய ஸஃ, தஸ்மிந்| அதஷ்டேऽர்கே, ஜலதச்சந்நத்வாத்| ததா, ஶிரஃஸ்நாதாதிஷு|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பீதாதீநாமஞ்ஜநஂ நிஷேததி-நாஞ்ஜயேதிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௩௨)-"ஏஷ்வஞ்ஜநாதூஷ்மோர்த்வகஃ ஸஂரம்பாஶ்ருவேதநாவிலத்வோஷாராகதூஷிகாநிஸ்தோதகச்ச்ரோந்மீலநஶ்வயதுஶுக்ரதிமிராதீந் ஜநயேத்|" இதி| தாந்தஂ-உஷ்ணாதிநா க்லாநமக்ஷி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிஶப்தஸ்ய தீக்ஷ்ணாதிபிர்கநாந்தைஃ ஸம்பந்தஃ| அத்யர்தஶீதலமித்யேதஸ்மாதத்யர்தஶப்தஸ்தப்தமித்யத்ராநுவத்திகதேந ஸம்பந்தேந யோஜ்யஃ| அதிதீக்ஷ்ணாதிகுணமஞ்ஜநஂ ந ப்ரயோஜயேத்| தந்த்ராந்ததே சாஞ்ஜநவிதிருக்தஃ-"ஸுகோபவிஷ்டஸ்யாதுரஸ்ய ஸுகோபவிஷ்டோ வைத்யோ வாமாங்குஷ்டேநோத்தரஂ வர்த்மோத்க்ஷிப்ய கஷ்ணபாகஸ்யாதஃ கநீநிகாதபாங்கஂ யாவதஞ்ஜநஂ நயேத்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிதீக்ஷ்ணாதி நவவிதமஞ்ஜநஂ நிஷேததி-அதிதீக்ஷ்ணேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அத-ஏவமஞ்ஜநஸ்வரூபமவேத்ய, நேத்ரேऽஞ்ஜிதே ஸதி தஷ்டிகோலகமநுந்மீலயந் மத்யே ஶநைஃ ஶநைஃ ஸஞ்சாரயேத்| கிஞ்சித் வர்த்மநீ சாலயேத்| ஏவஂ தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநஂ நேத்ரஂ வ்யாப்நோதி-அநுப்ரவிஶதி| ந ச ஸஹஸா-வித்யதிக்ரமேண, உந்மேஷநிமேஷணஂ குர்யாத்| சஶப்தோऽவதாரணே, நைவ ஸமாசரேதித்யர்தஃ| வர்த்மப்யாஂ ச நிஷ்பீடநஂ ந ஸமாசரேத்| வாஶப்தோऽவதாரணே, க்ஷாலநஂ ச நைவ குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஆஞ்ஜநாநந்தரஂ கத்யமாஹ-அதேதி| அஞ்ஜிதே நேத்ரே தஷ்டிமநுந்மீலயந் அந்தரேவ ஸமந்ததஃ ஸஞ்சாரயேத்| வர்த்மநீ ச கிஞ்சிச்சாலயேத்| உக்தகத்யஸ்ய பலமாஹ-ஏவமஞ்ஜநமிதி| மது ஶநிர்வ்யாப்நோதீத்யர்தலப்யம்| அஞ்ஜிதநேத்ரஸ்யோந்மேஷாதி நிஷேததி-ந சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அபேதஃ-அபகதஃ ஔஷதஸஂரம்போ-பேஷஜக்ஷோபோ, யஸ்மாந்நேத்ராத்ததேவம்| யதோऽபேதௌஷதஸஂரம்பமத ஏவ நிர்வதஂ-அபேததுஃகாநுபந்தி, யதா லோசநஂ ஸ்யாத், ததா வ்யாத்யாதியோக்யைர்ஜலைஃ ப்ரக்ஷாலயேத்| தத்ர வ்யாதிஃ-அபிஷ்யந்தாதிஃ, தோஷோ-வாதாதிஃ, துஃ-வஸந்தாதிஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷாலநகாலமாஹ-அபேதௌஷதஸஂரம்பமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததோ-நயநப்ரக்ஷாலநாதநந்தரஂ, தக்ஷிணாங்குஷ்டேந ஸவஸ்ரேண வாமஂ நயநமூர்த்வவர்த்மநி ஸம்யகாதாய ஶோதநீயம்| வாமேநாங்குஷ்டேந ஸவாஸஸா, இதரத்-தக்ஷிணஂ, ஊர்த்வவர்த்மநி ஸங்கஹ்ய ஶோத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷாலநாநந்தரஂ ஶோதநமாஹ-தக்ஷிணாங்குஷ்டகேநேதி| ஸவஸ்த்ரேண தக்ஷிணாங்குஷ்டேந வாமஂ ஸஂஶோத்யம், வாமேந தக்ஷிணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதோऽந்யதா-அஶோத்யமாநே, வர்த்மநி ப்ராப்தஂ ச ததஞ்ஜநஂ ச வர்த்மப்ராப்தாஞ்ஜநஂ, தஸ்மாத் தோஷோ ரோகாந் குர்யாத்| தஸ்மாத்தச்சோத்யஂ நயநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- க்ஷாலநஶோதநாகரணே தோஷமாஹ-வர்த்மப்ராப்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கண்டூஶ்ச ஜாட்யஂ சேதி ஸமாஹாரத்வந்த்வஃ| தஸ்மிந் ஸதி தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநஂ யோஜயேத்| அதவா தீக்ஷ்ணஂ தூமஂ யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஞ்ஜநாஸம்யக்யோகஜயோஃ கண்டூஜாட்யயோஃ ப்ரதீகாரமாஹ-கண்டூஜாட்ய இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-புநஸ்தீக்ஷ்ணேநாஞ்ஜநேநாபிதப்தே லோசநே சூர்ணஂ ப்ரத்யஞ்ஜநஂ பூர்வோக்தஂ, ஹிதமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஆஶ்சோதநாஞ்ஜநவிதிர்நாம த்ரயோவிஂஶோऽத்யாயஃ|| ௨௩||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநாதியோகே ப்ரதீகாரமாஹ-தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநாபிதப்தே த்விதி| ப்ரத்யஞ்ஜநமித்யஸ்யாஞ்ஜநஸ்ய ஸஂஜ்ஞா| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| ஸேகாஞ்ஜநப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௨௩||