Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
trayōviṁśādhyāyārambhō jatrūrdhvarōgaprastāvāllōcanarōgapratiṣēdhārthamāha
Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
trayōviṁśādhyāyārambhō jatrūrdhvarōgaprastāvāllōcanarōgapratiṣēdhārthamāha
Adhikarana āścōtanāñjanavidhiradhyāyaḥ (2-3) · Śloka 3
athāta āścōtanāñjanavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||
अथात आश्चोतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āścōtanaṁ cāñjanaṁ ca, tayōrvidhiryasminnadhyāyē sa ēvam| śēṣaṁ pūrvavat|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āścōtanāñjanavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|
Adhikarana āścōtanasya viṣayaḥ (1) · Śloka 1
sarvēṣāmakṣirōgāṇāmādāvāścōtanaṁ hitam| ruktōdakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||
सर्वेषामक्षिरोगाणामादावाश्चोतनं हितम्| रुक्तोदकण्डूघर्षाश्रुदाहरागनिवर्हणम्||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sakalānāmapi nayanāmayānāṁ prathamamāścōtanaṁ-pariṣēkō, hitam| yatastadāścōtanamupayuktaṁ rujādighnaṁ syāt| saṅgrahē cōktam (sū.a.32)-"avyaktēṣvēva rujādiṣu tulyaguṇaṁ pakṣmaparihārēṇāścōtanēnaivākṣikōśālēpanam| tacca biḍālakasaṁjñam|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āścōtanasya viṣayamāha-sarvēṣāmiti| saṅgrahētu (sū.a.32)-"nānādravyakalpanayā ca rāgāśrugharṣarugdāhatōdabhēdapākaśōphakaṇḍūghnam| avyaktēṣvēvaṁguṇamēva pakṣmaparihārēṇākṣikōśālēpanam| tacca punarbiḍālasaṁjñam| tayōrakālō rātriḥ| kālastu sarvamaharvēdanōtpattirvā|" iti|
Adhikarana āścōtanasya dōṣabhēdēnōṣṇatvādi āścōtanavidhiḥ (2) · Śloka 2
uṣṇaṁ bātē, kaphē kōṣṇaṁ, tacchhītaṁ raktapittayōḥ| |2|
उष्णं बाते, कफे कोष्णं, तच्छीतं रक्तपित्तयोः| |२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tat-āścōtanaṁ, marutyuṣṇaṁ, kaphē kiñciduṣṇaṁ, raktē pittē ca śītaṁ, hitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āścōtanasya dōṣabhēdēnōṣnatvādi vidhattē| uṣṇamiti|
Adhikarana āścōtanavidhiḥ (2-4) · Śloka 4
sampratyāścōtanasya vidhimaaha | nivātasthasya vāmēna pāṇinōnmīlya lōcanam||2|| śuktau pralambayā'nyēna picuvartyā kanīnikē| daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulādavasēcayēt||3|| tataḥ pramr̥jya mr̥dunā cailēna, kaphavātayōḥ| anyēna kōṣṇapānīyaplutēna svēdayēnmr̥du||4||
सम्प्रत्याश्चोतनस्य विधिमाह | निवातस्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्||२|| शुक्तौ प्रलम्बयाऽन्येन पिचुवर्त्या कनीनिके| दश द्वादश वा बिन्दून् द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्||३|| ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन, कफवातयोः| अन्येन कोष्णपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nivātasthānasthitasyāturasya vaidyō vāmēna pāṇinōnmīlya lōcanamapāṅgadēśē bhājanaṁ nidhaya, anyēna-dakṣiṇakarēṇa, picuvartyā śuktyāṁ pralambayā daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulāt-nātinikaṭānnātidūrāt, kanīnikē'vasēcayēt| tata iti anantaraṁ, kōmalēna vastrakhaṇḍēna pramr̥jya-śōdhayitvā, anyēna-śōdhanāt, cailēna kōṣṇajalaplutēnākṣi mr̥du svēdayēt-nātiśayēna| kayōrdōṣayōḥ? vātakaphayōḥ,-na tu pittaraktayōrityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āścōtanavidhimāha-nivātasthasyēti| anyēna-dakṣiṇēna hastēna| śuktau pralambayā-śuktisthadravanimagnārddhayā| kanīnakē-nāsāsaṁlagnanētrāntē| vdyaṅgulāt-nētravartyagrayōrvdyaṅgulamantaraṁ kr̥tvā| saṅgrahē tu (sū.a.32)-"ēvamasya na bindupātēnākṣitāḍanādrāgādayō jāyantē|" iti| āścōtanāntaraṁ kr̥tyamāha-tataḥ pramr̥jyēti| pramārjanaṁ sarvatra| kaphavātayōstvanyēna cailēna svēdanaṁ ca|
Adhikarana atyuṣṇatīkṣṇāsyāścōtanasya dōṣaḥ atiśītasyātimātrasya ca dōṣaḥ atyalpasya dōṣaḥ aparisrutasya dōṣaḥ (5-6) · Śloka 6
atyuṣṇatīkṣṇaṁ rūgrāgadr̥ṅnāśāyākṣisēcanam| atiśītaṁ tu kurutē nistōdastambhavēdanāḥ||5|| kāṣāyavartmatāṁ gharṣaṁ kr̥cchhrādunmēṣaṇaṁ bahu| vikāravr̥ddhimatyalpaṁ saṁrambhamaparisrutam||6||
अत्युष्णतीक्ष्णं रूग्रागदृङ्नाशायाक्षिसेचनम्| अतिशीतं तु कुरुते निस्तोदस्तम्भवेदनाः||५|| काषायवर्त्मतां घर्षं कृच्छ्रादुन्मेषणं बहु| विकारवृद्धिमत्यल्पं संरम्भमपरिस्रुतम्||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atyarthamuṣṇamatitīkṣṇaṁ vā''ścōtanaṁ rujē-rōgāya, rāgāya-lōhitimrē, dr̥gvināśāya ca syāt| atiśītaṁ tvakṣisēcanaṁ nistōdādīn vidhattē| nistōdaḥ-sūcyava vyadhaḥ| stambhaḥ akṣṇaḥ stambhanamiva| vēdanā-śūlam| kaṣāyavartmatvaṁ kurutē| gharṣō-vartmanōḥ parasparaṁ saṁślēṣaḥ| bahu-atimātraṁ, āścōtanaṁ kr̥cchhrēṇōnmēṣaṇaṁ vidhattē| atyalpamakṣisēcanaṁ vikāravr̥ddhiṁ kurutē| aparisrutamakṣisēcanaṁ saṁrambhaṁ-vētrakṣōbhaṁ, vidhattē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atyuṣṇatīkṣṇasyāścōtanasya dōṣamāha-atyuṣṇatīkṣṇamiti| atiśītasya dōṣamāha-atiśītaṁ tviti| atimātrasya dōṣamāha-kaṣāyavartmatāmiti| kaṣāyavartmatāṁ rūkṣavartmatvam| atyalpasya dōṣamāha-vikāravr̥ddhimiti| nētrādaparisrutasya dōṣamāha-saṁrambhamiti| saṁrambhaṁ-śōphādiprādurbhāvam|
Adhikarana āścōtanasya phalam (7) · Śloka 7
kayā yuktyā nētrē prayuktamauṣadhaṁ dōṣānapayati ? ityāha gatvā sandhiśitōghrāṇamukhasrōtāṁsi bhēṣajam| ūrdhvagānnayanē nyastamapavartayatē malān||7||
कया युक्त्या नेत्रे प्रयुक्तमौषधं दोषानपयति ? इत्याह गत्वा सन्धिशितोघ्राणमुखस्रोतांसि भेषजम्| ऊर्ध्वगान्नयने न्यस्तमपवर्तयते मलान्||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sandhyādīnāṁ dvandvaḥ| tataḥ srōtaḥśabdēna ṣaṣṭhīsamāsaḥ| sandhiśabdēnēhākṣikōśasambandhinaḥ sandhayō gr̥hyantē| tēna-akṣikōśasandhisrōtāṁsi śirāsrōtāṁsi mukhasrōtāṁsi gatvā nayanē kṣiptabhauṣadhamūrdhvagān malānapavartayatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-āścōtanasya phalamāha-gatvēti| nētrē nyastamauṣadhaṁ sandhyādīn gatvā jatrūrdhvagān rōgān hanti|
Adhikarana añjanasya viṣayaḥ (8-9) · Śloka 9
athāñjanaṁ śuddhatanōrnētramātrāśrayē malē| pakvaliṅgē'lpaśōphātikaṇḍūpaicchhilyalakṣitē||8|| mandagharṣāśrurāgē'kṣiṇa prayōjyaṁ ghanadūṣikē| ārti pittakaphāsr̥gbhirmārutēna viśēṣataḥ||9||
अथाञ्जनं शुद्धतनोर्नेत्रमात्राश्रये मले| पक्वलिङ्गेऽल्पशोफातिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते||८|| मन्दघर्षाश्रुरागेऽक्षिण प्रयोज्यं घनदूषिके| आर्ति पित्तकफासृग्भिर्मारुतेन विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atha-āścōtanādanantaraṁ, añjanaṁ prayōktavyam| kīdr̥śasyāturasya? śuddhā tanuryasya saḥ, tasya| malē nētramātrāśrayē-na tvadhikaśarīravyāpini| tathā, pakvaliṅgē| pakvaliṅgatā kathaṁ vēdyā? iti viśēṣaṇadvārēṇāha-alpaśōphēnātikaṇḍvā paicchhilyēna ca lakṣitē-avagatē, 'pakvaliṅgē sati| kīdr̥śē'kṣiṇa? mandāḥ-alpāḥ, gharṣāśrurāgā yasya tasmin| tathā, ghanā dūṣikā-nētramalō, yasminnayanē tasmin| ētadapi pakvaliṅgamēva| pittēna kaphēna raktēna cāturē, mārutēna cāturē viśēṣēṇāñjanaṁ prayōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-añjanasya viṣayamāha-athāñjanamiti| śōphālpatvādyupalakṣītē pakalakṣaṇē sati, tathā gharṣādyalpatvē dūṣikāghanatvē ca|
Adhikarana añjanasya bhēdāḥ (10) · Śloka 10
lēkhanaṁ rōpaṇaṁ dr̥ṣṭiprasādanamiti tridhā| añhjanam|10|
लेखनं रोपणं दृष्टिप्रसादनमिति त्रिधा| अञ्ह्जनम्|१०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-añjanaṁ ca lēkhanādibhēdēna tridhā| likhyatē-śastrēṇēva, śukrārmādīnīti lēkhanam| rōpyatē-saṁrōhyatē, abhiṣyandādīnīti rōpaṇam| prasādyatē-nirmalīkriyatē, anēnēti prasādanam| dr̥ṣṭēḥ prasādanaṁ dr̥ṣṭiprasādanam| saṅgrahē yat snēhanamañjanaṁ kathitaṁ tadiha rōpaṇadr̥ṣṭiprasādanayōrēvāntarbhūtatvāt pr̥thaṅnōktam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-añjanasya bhēdānāha-lēkhanamiti| saṅgrahē tu (sū.a.a 32)-"na dōṣavēgōdayē, na cānirhr̥tadōṣē| tatra hi dōṣōtklēśēna rāgādivr̥ddhiḥ śukrapākatimirōtpattiśca|" iti|
Adhikarana lēkhanasya dravyaṇi (10) · Śloka 10
| lēkhanaṁ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||
| लेखनं तत्र कषायाम्लपटूषणैः||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu triṣvañjanēṣu madhyāt, lēkhanamañjanaṁ kaṣāyādibhirdravyaiḥ śukrārmādiṣu prayōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-lēkhanasya dravyāṇyāha-lēkhanamiti|
Adhikarana rōpaṇasya dravyāṇi (11) · Śloka 11
rōpaṇaṁ tiktakairdravyaiḥ| |11|
रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः| |११|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōpaṇamañjanaṁ tiktakairdravyaiḥ syāt| tiktagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tēna-kaṣāyadravyaiḥ saṁsnēhaiḥ rōpaṇamañjanaṁ vēdyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-rōpaṇasya dravyāṇyāha-rōpaṇamiti|
Adhikarana dr̥ṣṭiprasādanasya dravyāni (11-12) · Śloka 12
svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantaptē nayanē tatprasādanam||11|| prayujyamānaṁ labhatē pratyañjanasamāhvayam| |12|
स्वादुशीतैः प्रसादनम्| तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते नयने तत्प्रसादनम्||११|| प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जनसमाह्वयम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svāduśītairdravyaiḥ prasādanamañjanaṁ bhavati| prasādanamēva svāduśītadravyaiśrūrṇaṁ tīkṣṇāñjanābhisantaptē cakṣuṣi prayujyamānaṁ pratyañjanasaṁjñāṁ labhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dr̥ṣṭiprasādanasya dravyāṇyāha-svāduśītairiti|
Adhikarana śalākāvarṇanam (12-13) · Śloka 13
| daśāṅgulā tanurmadhyē śalākā mukulānanā||12|| praśastā, lēkhanē tāmrī, rōpaṇē kālalōhajā| aṅgulī ca, suvarṇōtthā rūpyajā ca prasādanē||13||
| दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना||१२|| प्रशस्ता, लेखने ताम्री, रोपणे काललोहजा| अङ्गुली च, सुवर्णोत्था रूप्यजा च प्रसादने||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-daśāṅgulā rājamāṣasthūlā śalākā praśastā| madhyē tanuḥ| tathā, mukulākārē ānanē-mukhē dvē'pi, yasyāḥ sā mukulānanā| lēkhanāñjanē tāmrī śalākā praśastā| rōpaṇē ca kālalōhōtthā(lōhajā)-kr̥ṣṇaśastrōdbhavā| aṅgulī ca-hastāvayavaviśēṣō, rōpaṇa ēva śastaḥ| ēvaṁ prasādanē'ñjanē suvarṇōtthā kanakōdbhavā, rajatōdbhavā ca śalākā praśastā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śalākāmāha-daśāṅgulēti| lēkhanē śalākāmāha-lēkhanē tāmrīti| rōpaṇē śalākāmāha-rōpaṇa iti| prasādanē śalākāmāha-suvarṇōtthēti|
Adhikarana añjanakalpanabhēdaḥ, kalpanātrayasya viṣayatrayam (14) · Śloka 14
añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha piṇḍō rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhyē laghau dōṣē tāṁ kramēṇa prayōjayēt||14||
अञ्जनकल्पना त्रिप्रकारा स्यात्| कथम् ? इत्याह पिण्डो रसक्रिया चूर्णस्त्रिधैवाञ्जनकल्पना| गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-piṇḍādibhēdēna triprakārā'ñjanakalpanā syāt| piṇḍādayō bahudōṣādiṣu kramēṇa prayōjyāḥ| gurau dōṣē piṇḍaḥ prayōjyō, madhyē dōṣē rasakriyā, laghau dōṣē cūrṇa ityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-añjanakalpanābhēdānāha-piṇḍaiti| piṇḍōguṭikā| rasakriyā-avalēhaḥ| kalpanātrayasya viṣayatrayamāha-gurāviti|
Adhikarana piṇḍarasakriyayōrmātrā (15) · Śloka 15
harēṇumātrā piṇḍasya vēllamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṁ tasya mr̥dunaḥ|15|
हरेणुमात्रा पिण्डस्य वेल्लमात्रा रसक्रिया| तीक्ष्णस्य, द्विगुणं तस्य मृदुनः|१५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tīkṣṇadravyakr̥tasya piṇḍasya harēṇumātraṁ pramāṇaṁ kathayanti| mr̥dudravyakr̥tasya piṇḍasya tat dviguṇaṁ pramāṇaṁ-dviharēṇumātraṁ, vadanti| rasakriyāyā viḍaṅgapramāṇamāhuḥ| [mr̥dudravyakr̥tāyā rasakriyāyā dvivēllamātram|]
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tīkṣṇayōḥ piṇḍarasakriyayōrmātrāmāha-harēṇumātrēti| harēṇuḥ-rēṇukā| vēllaṁ-viḍaṅgam| mr̥dyōḥ piṇḍarasakriyayōrmātrāmāha-dviguṇamiti| mr̥dunaḥ-mr̥dudravyakr̥tasya| tasya-piṇḍarasakriyārūpasyāñjanasya| dviguṇaṁ pramāṇaṁ-piṇḍasya harēṇudvayaṁ, rasakriyāyā vēlladvayam|
Adhikarana cūrṇasya mātrā (15-16) · Śloka 16
| cūrṇitasya ca||15|| dvē śalākē tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca| |16|
| चूर्णितस्य च||१५|| द्वे शलाके तु तीक्ष्ण्स्य, तिस्रस्तदितरस्य च| |१६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-cūrṇē tīkṣṇē dviguṇāṁ śalākaṁ, mr̥dau triguṇāṁ śalākāmabhidadhuḥ| tantrāntarē cōktam-"lēkhanamañjanaṁ tāmrarajatakāṁsyādyanyatamēṣu dhāryam| rōpaṇaṁ suvarṇavaṭaśaṅkhānyatamēṣu| prasādanaṁ sphaṭikaplakṣacandanānyatamēṣu dhāryam| ēvaṁ hyañjanamavyāpannaguṇaṁ bhavati| vartērgharṣaṇārthaṁ śilā nimramadhyā'nudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistārā|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tīkṣṇasya cūrṇasya mātrāmāha-cūrṇitasyēti| mr̥dōścūrṇasya mātrāmāha-timra iti|
Adhikarana añjanasya kāladvayam (16-17) · Śloka 17
| niśi svapnē na madhyāhnē mlānē nōṣṇagabhastibhiḥ||16|| akṣirōgāya dōṣāḥ syurvardhitōtpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṁ ca tacchhāntyai vyābhrērkē'tō'ñjayētsadā||17||
| निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्णगभस्तिभिः||१६|| अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वर्धितोत्पीडितद्गुताः| प्रातः सायं च तच्छान्त्यै व्याभ्रेर्केऽतोऽञ्जयेत्सदा||१७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-niśi-rātrau, añjanaṁ na prayōjyam| tathā svapnē-svapnakālē, añjanaṁ na prayōjyam| tathā, madhyaṁdinē'ñjanaṁ na prayōjyam| na ca mlānē lōcanē'ñjanaṁ prayōjyam| kēna (kābhiḥ) mlānē ? uṣṇābhirdīdhitibhiḥ| yasmādēṣu kālēṣvañjanēna prayuktēna dōṣā vr̥ddhiṁ nītāḥ, tathā'nyasthānagattvādutpīḍitāḥ, tathā drutāḥ- kālasyōṣṇatvādvilayaṁ gatāḥ, akṣirōgāya syuḥ| tasmādēṣu kālēṣvañjanaṁ na prayōjyam| prātarityādi| yataḥ pūrvōktēṣu kālēṣu pūrvōktā dōṣāḥ| tasmāt pūrvāhṇē'parāhṇē ca tacchhāntyai-tasyākṣirōgasyōpaśamāya, vitagābhrē ravau sadaiva nētrē'ñjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-añjanasya kāladvayamāha-niśīti| rātrau nidrayā varddhitā dōṣā akṣirōgāya syuḥ, ataḥ prātarañjaēyt| amdhyāhnē pānānnābhyāmutpīḍitāḥ sūryaśmibhirdravīkr̥tā akṣirōgāya syuḥ, ataḥ sāyamañjayēt|
Adhikarana tīkṣṇāñjanasya divāniṣēdhaḥ niṣēdhē yuktiḥ (18) · Śloka 18
vadantyanyē tu na divā prayōjyaṁ tīkṣṇamañjanam| virēkadurbalaṁ cakṣurādityaṁ prāpya sīdati||18||
वदन्त्यन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णमञ्जनम्| विरेकदुर्बलं चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyē tvācāryā ēvaṁ vadanti| yat tīkṣṇamañjanaṁ divā na prayōjyam| kutaḥ ? yasmāccakṣurādityaṁ prāpya sīdati| kimbhūtaṁ ? virēkadurbalam, tīkṣṇāñjanēna virēcitatvāt| tasmāddivasē tīkṣṇamañjanaṁ na prayōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tīkṣṇāñjanasya divā-niṣēdhamāha-vadantīti| niṣēdhē yuktimāha-virēkadurbalamiti|
Adhikarana tīkṣṇasya rātriprayōgē yuktiḥ (19) · Śloka 19
ata ēvāha svapnēna ratrau kālasya sau myatvēna ca tarpitā| śītasātmyā dr̥gāgnēyī sthiratāṁ labhatē punaḥ||19||
अत एवाह स्वप्नेन रत्रौ कालस्य सौ म्यत्वेन च तर्पिता| शीतसात्म्या दृगाग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः||१९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmātsvapnēna rātrau tarpitā, tathā kālasya-rātryākhyasya, sau myatvēna tarpitā dr̥ṣṭiḥ punah sthairyaṁ prāpnōti, tīkṣṇāñjanakṣōbhitā'pi| kīdr̥gdr̥ṣṭiḥ ? āgnēyī,- agnyutkaṭabhūtasambhavā, tathā śītasātmyā| tasmādrātrāvañjanaṁ prayōjyam| āgnēyīti "sarvatrāgnikalibhyāṁ ḍhagvaktavyaḥ" iti ḍhak| śītaṁ sātmyaṁ yasyāḥ, paittikajvarasyēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tīkṣṇasya rātriprayōgē yuktimāha-svapnēnēti| dr̥ṣṭistāvadāgnēyatvātsantāpapīḍitā| ata ēva śītasātmyā| sā ca tīkṣṇāñjanēnātisantaptā rātrau svapnēna saumyēna kālēna ca gatasantāpā punaḥ sthiratāṁ labhatē|
Adhikarana rōgaviśēṣē divā'pi tīkṣṇaṁ yōjyam (20) · Śloka 20
tadētadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha atyudriktē balāsē tu lēkhanīyē'thavā gadē| kāmamahynapi nātyuṣṇē tīkṣṇamakṣṇi prayōjayēt||20||
तदेतदन्यमतमव्यापकमिति दूषयन्नाह अत्युद्रिक्ते बलासे तु लेखनीयेऽथवा गदे| काममह्य्नपि नात्युष्णे तीक्ष्णमक्ष्णि प्रयोजयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atyutkr̥ṣṭē kaphē, athavā lēkhanārhē-śukrārmādau, rōgē dinē'pi nātyuṣṇē tīkṣṇamañjanaṁ prayōjayēt| kāmaṁ-anumatamētat| kālasyātyauṣṇyādañjanasya taikṣṇyāccātiyōgēna dr̥ṣṭyupaghātaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaphōdrakē lēkhanasādhyē ca rōgē divā'pi tīkṣṇaṁ yōjyamityāha-atyudrikta iti|
Adhikarana nētrasya kathaṁ tējasōpadhātaḥ (21) · Śloka 21
ata ēvāha aśmanō janma lōhasya tata ēva ca tīkṣṇatā| upaghātō'pi tēnaiva tathā nētrasya tējasaḥ||21||
अत एवाह अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्णता| उपघातोऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aśmanaḥ-pāṣāṇāt, śastrasyōtpattiḥ| tasmādēva cāśmanaḥ ślakṣṇatādiyōgāttīkṣṇatā| upaghātō'pi-kuṇṭhatvādikaḥ, tēnaiva-pāṣāṇēna, na kēvalaṁ taikṣṇyam| tathā-tēnaivāśmaśastranyāyēna, nētrasya tējasaḥ-agnēraśmasthānīyājjanma| ravisaṁjñāttējasaḥ sakāśāttīkṣṇatā-darśanapaṭutvam| atyuṣṇēna tu tēna tasyōpaghātaḥ| tasmāt yadanyē vadanti sāmānyēnaiva divā'ñjanaṁ na prayōjyamiti, tadasadēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-taijasasya tējaḥsahakr̥tasya ca nētrasya kathaṁ tējasōpaghātaḥ ? ityata āha-aśmana iti|
Adhikarana rātrāvapi tīkṣṇāñjananiṣēdhaḥ, tatprayōgē dōṣaḥ (22) · Śloka 22
api ca na rātrāvapi śītē'ti nētrē tīkṣṇāñjanaṁ hitam| dōṣamasrāvayētstabdhaṁ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||
अपि च न रात्रावपि शीतेऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम्| दोषमस्रावयेत्स्तब्धं कण्डूजाड्यादिकारि तत्||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rātrāvapi nētrē kaphādhikyēnātiśītē-kaṇḍūpaicchhityādyanumitē, tīkṣṇamañjanaṁ na prayōjyam| yatō niśi tīkṣṇamañjanamupayuktaṁ kālasya sau myatvāt dōṣaṁ-srāvaṇyōgyaṁ, asrāvayēt| añjanaṁ stabdhaṁ kaṇḍūjāḍyādikr̥t syāt, na tu śamakāri| tasmāt "śītasātmyā dr̥gāgnēyī sthiratāṁ labhatē punaḥ|" ityētadapyasat| tasmāt pūrvōktamēvānavadyamiti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-rātrāvapyatiśītē tīkṣṇāñjanaṁ niṣēdhati-na rātrāviti|
Adhikarana bhītādīnāmañjananiṣēdhaḥ (23-24) · Śloka 24
nāñjayēdbhītavamitaviriktāśitavēgitē| kruddhajvatitatāntākṣiśirōrukśōkajāgarē||23|| adr̥ṣṭē'rkē śiraḥsnātē pītayōrdhūmamadyayōḥ| ajīrṇē'gnyarkasantaptē divāsuptē pipāsitē||24||
नाञ्जयेद्भीतवमितविरिक्ताशितवेगिते| क्रुद्धज्वतिततान्ताक्षिशिरोरुक्शोकजागरे||२३|| अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते पीतयोर्धूममद्ययोः| अजीर्णेऽग्न्यर्कसन्तप्ते दिवासुप्ते पिपासिते||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhītādīnāmakṣiṇī vaidyō nāñjayēt| aśitō'tra sadyōbhuktō vēdyaḥ| sadyōbhuktasya narasya nayanē nāñjayēdityarthaḥ| tāntē-sūkṣmabhāsurādidarśanādabhighātādvā glānē, akṣiṇī yasya saḥ, tasmin| adr̥ṣṭē'rkē, jaladacchhannatvāt| tathā, śiraḥsnātādiṣu|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-bhītādīnāmañjanaṁ niṣēdhati-nāñjayēditi| saṅgrahē tu (sū. a. 32)-"ēṣvañjanādūṣmōrdhvagaḥ saṁrambhāśruvēdanāvilatvōṣārāgadūṣikānistōdakr̥cchrōnmīlanaśvayathuśukratimirādīn janayēt|" iti| tāntaṁ-uṣṇādinā glānamakṣi|
Adhikarana atitīkṣṇādi navavidamañjanaṁ na prayōjanam (25) · Śloka 25
sāmprataṁ yādr̥śamañjanaṁ na prayōjyaṁ tādr̥śaṁ darśayati atitīkṣṇamr̥dustōkabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṁ taptamañjanaṁ nāvacārayēt||25||
साम्प्रतं यादृशमञ्जनं न प्रयोज्यं तादृशं दर्शयति अतितीक्ष्णमृदुस्तोकबह्नच्छघनकर्कशम्| अत्यर्थशीतलं तप्तमञ्जनं नावचारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atiśabdasya tīkṣṇādibhirghanāntaiḥ sambandhaḥ| atyarthaśītalamityētasmādatyarthaśabdastaptamityatrānuvr̥ttikr̥tēna sambandhēna yōjyaḥ| atitīkṣṇādiguṇamañjanaṁ na prayōjayēt| tantrāntatē cāñjanavidhiruktaḥ-"sukhōpaviṣṭasyāturasya sukhōpaviṣṭō vaidyō vāmāṅguṣṭhēnōttaraṁ vartmōtkṣipya kr̥ṣṇabhāgasyādhaḥ kanīnikādapāṅgaṁ yāvadañjanaṁ nayēt|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atitīkṣṇādi navavidhamañjanaṁ niṣēdhati-atitīkṣṇēti|
Adhikarana añjanānantaraṁ kr̥tyam uktakr̥tyasya phalam añjitasyōnmēṣādiniṣēdhaḥ (26-27) · Śloka 27
athānunmīlayan dr̥ṣṭimantaḥ sañcārayēcchhanaiḥ| añjitē vartmanī kiñciccālayēccaivamañjanam||26|| tīkṣṇaṁ vyāpnōti sahasā, na cōnmēṣanimēṣaṇam| niṣpīḍanaṁ ca vartmabhyāṁ kṣālanaṁ vā samācarēt||27||
अथानुन्मीलयन् दृष्टिमन्तः सञ्चारयेच्छ्हनैः| अञ्जिते वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेच्चैवमञ्जनम्||२६|| तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा, न चोन्मेषनिमेषणम्| निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atha-ēvamañjanasvarūpamavētya, nētrē'ñjitē sati dr̥ṣṭigōlakamanunmīlayan madhyē śanaiḥ śanaiḥ sañcārayēt| kiñcit vartmanī cālayēt| ēvaṁ tīkṣṇāñjanaṁ nētraṁ vyāpnōti-anupraviśati| na ca sahasā-vidhyatikramēṇa, unmēṣanimēṣaṇaṁ kuryāt| caśabdō'vadhāraṇē, naiva samācarēdityarthaḥ| vartmabhyāṁ ca niṣpīḍanaṁ na samācarēt| vāśabdō'vadhāraṇē, kṣālanaṁ ca naiva kuryāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- āñjanānantaraṁ kr̥tyamāha-athēti| añjitē nētrē dr̥ṣṭimanunmīlayan antarēva samantataḥ sañcārayēt| vartmanī ca kiñciccālayēt| uktakr̥tyasya phalamāha-ēvamañjanamiti| mr̥du śanirvyāpnōtītyarthalabhyam| añjitanētrasyōnmēṣādi niṣēdhati-na cēti|
Adhikarana kṣālanakālaḥ (28) · Śloka 28
apētauṣadhasaṁrambhaṁ nirvr̥taṁ nayanaṁ yadā| vyādhidōṣartuyōgyābhiradbhiḥ prakṣālayēttadā||28||
अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा| व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apētaḥ-apagataḥ auṣadhasaṁrambhō-bhēṣajakṣōbhō, yasmānnētrāttadēvam| yatō'pētauṣadhasaṁrambhamata ēva nirvr̥taṁ-apētaduḥkhānubandhi, yadā lōcanaṁ syāt, tadā vyādhyādiyōgyairjalaiḥ prakṣālayēt| tatra vyādhiḥ-abhiṣyandādiḥ, dōṣō-vātādiḥ, r̥tuḥ-vasantādiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣālanakālamāha-apētauṣadhasaṁrambhamiti|
Adhikarana kṣālanāntaraṁ śōdhanam (29) · Śloka 29
dakṣiṇāṅguṣṭhakēnākṣi tatō vāmaṁ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgr̥hya śōdhyaṁ vāmēna cētarat||29||
दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा| ऊर्ध्ववर्त्मनि सङ्गृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatō-nayanaprakṣālanādanantaraṁ, dakṣiṇāṅguṣṭhēna savasrēṇa vāmaṁ nayanamūrdhvavartmani samyagādāya śōdhanīyam| vāmēnāṅguṣṭhēna savāsasā, itarat-dakṣiṇaṁ, ūrdhvavartmani saṅgr̥hya śōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kṣālanānantaraṁ śōdhanamāha-dakṣiṇāṅguṣṭhakēnēti| savastrēṇa dakṣiṇāṅguṣṭhēna vāmaṁ saṁśōdhyam, vāmēna dakṣiṇam|
Adhikarana kṣālanaśōdhanākaraṇē dōṣaḥ (30) · Śloka 30
kimiti śōdhyam ? ityāha vartmaprāptō'ñjāddōṣō rōgān kuryādatō'nyathā| |30|
किमिति शोध्यम् ? इत्याह वर्त्मप्राप्तोऽञ्जाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा| |३०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atō'nyathā-aśōdhyamānē, vartmani prāptaṁ ca tadañjanaṁ ca vartmaprāptāñjanaṁ, tasmāt dōṣō rōgān kuryāt| tasmāttacchhōdhyaṁ nayanam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kṣālanaśōdhanākaraṇē dōṣamāha-vartmaprāpta iti|
Adhikarana kaṇḍūjāḍyayōḥ pratīkāraḥ (30) · Śloka 30
| kaṇḍujāḍyē'ñjanaṁ tīkṣṇaṁ dhūmaṁ vā yōjayēt punaḥ||30||
| कण्डुजाड्येऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः||३०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṇḍūśca jāḍyaṁ cēti samāhāradvandvaḥ| tasmin sati tīkṣṇāñjanaṁ yōjayēt| athavā tīkṣṇaṁ dhūmaṁ yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-añjanāsamyagyōgajayōḥ kaṇḍūjāḍyayōḥ pratīkāramāha-kaṇḍūjāḍya iti|
Adhikarana tīkṣṇāñjanātiyōgē pratīkāraḥ (23) · Śloka 23
tīkṣṇāñjanābhitaptē tu cūrṇaṁ pratyañjanaṁ himam||30.5|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthāna āścōtanā ñjanavidhirnāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ||23||
तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते तु चूर्णं प्रत्यञ्जनं हिमम्||३०.५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थान आश्चोतना ञ्जनविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-punastīkṣṇēnāñjanēnābhitaptē lōcanē cūrṇaṁ pratyañjanaṁ pūrvōktaṁ, hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē āścōtanāñjanavidhirnāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ|| 23||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tīkṣṇāñjanātiyōgē pratīkāramāha-tīkṣṇāñjanābhitaptē tviti| pratyañjanamityasyāñjanasya saṁjñā| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| sēkāñjanaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 23||