૨૩. આશ્ચાતનાઞ્જનવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

ત્રયોવિંશાધ્યાયારમ્ભો જત્રૂર્ધ્વરોગપ્રસ્તાવાલ્લોચનરોગપ્રતિષેધાર્થમાહ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આશ્ચોતનં ચાઞ્જનં ચ, તયોર્વિધિર્યસ્મિન્નધ્યાયે સ એવમ્| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આશ્ચોતનાઞ્જનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સકલાનામપિ નયનામયાનાં પ્રથમમાશ્ચોતનં-પરિષેકો, હિતમ્| યતસ્તદાશ્ચોતનમુપયુક્તં રુજાદિઘ્નં સ્યાત્| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૩૨)-"અવ્યક્તેષ્વેવ રુજાદિષુ તુલ્યગુણં પક્ષ્મપરિહારેણાશ્ચોતનેનૈવાક્ષિકોશાલેપનમ્| તચ્ચ બિડાલકસંજ્ઞમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આશ્ચોતનસ્ય વિષયમાહ-સર્વેષામિતિ| સઙ્ગ્રહેતુ (સૂ.અ.૩૨)-"નાનાદ્રવ્યકલ્પનયા ચ રાગાશ્રુઘર્ષરુગ્દાહતોદભેદપાકશોફકણ્ડૂઘ્નમ્| અવ્યક્તેષ્વેવંગુણમેવ પક્ષ્મપરિહારેણાક્ષિકોશાલેપનમ્| તચ્ચ પુનર્બિડાલસંજ્ઞમ્| તયોરકાલો રાત્રિઃ| કાલસ્તુ સર્વમહર્વેદનોત્પત્તિર્વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્-આશ્ચોતનં, મરુત્યુષ્ણં, કફે કિઞ્ચિદુષ્ણં, રક્તે પિત્તે ચ શીતં, હિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આશ્ચોતનસ્ય દોષભેદેનોષ્નત્વાદિ વિધત્તે| ઉષ્ણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિવાતસ્થાનસ્થિતસ્યાતુરસ્ય વૈદ્યો વામેન પાણિનોન્મીલ્ય લોચનમપાઙ્ગદેશે ભાજનં નિધય, અન્યેન-દક્ષિણકરેણ, પિચુવર્ત્યા શુક્ત્યાં પ્રલમ્બયા દશ દ્વાદશ વા બિન્દૂન્ દ્વ્યઙ્ગુલાત્-નાતિનિકટાન્નાતિદૂરાત્, કનીનિકેઽવસેચયેત્| તત ઇતિ અનન્તરં, કોમલેન વસ્ત્રખણ્ડેન પ્રમૃજ્ય-શોધયિત્વા, અન્યેન-શોધનાત્, ચૈલેન કોષ્ણજલપ્લુતેનાક્ષિ મૃદુ સ્વેદયેત્-નાતિશયેન| કયોર્દોષયોઃ? વાતકફયોઃ,-ન તુ પિત્તરક્તયોરિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આશ્ચોતનવિધિમાહ-નિવાતસ્થસ્યેતિ| અન્યેન-દક્ષિણેન હસ્તેન| શુક્તૌ પ્રલમ્બયા-શુક્તિસ્થદ્રવનિમગ્નાર્દ્ધયા| કનીનકે-નાસાસંલગ્નનેત્રાન્તે| વ્દ્યઙ્ગુલાત્-નેત્રવર્ત્યગ્રયોર્વ્દ્યઙ્ગુલમન્તરં કૃત્વા| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૨)-"એવમસ્ય ન બિન્દુપાતેનાક્ષિતાડનાદ્રાગાદયો જાયન્તે|" ઇતિ| આશ્ચોતનાન્તરં કૃત્યમાહ-તતઃ પ્રમૃજ્યેતિ| પ્રમાર્જનં સર્વત્ર| કફવાતયોસ્ત્વન્યેન ચૈલેન સ્વેદનં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્યર્થમુષ્ણમતિતીક્ષ્ણં વાઽઽશ્ચોતનં રુજે-રોગાય, રાગાય-લોહિતિમ્રે, દૃગ્વિનાશાય ચ સ્યાત્| અતિશીતં ત્વક્ષિસેચનં નિસ્તોદાદીન્ વિધત્તે| નિસ્તોદઃ-સૂચ્યવ વ્યધઃ| સ્તમ્ભઃ અક્ષ્ણઃ સ્તમ્ભનમિવ| વેદના-શૂલમ્| કષાયવર્ત્મત્વં કુરુતે| ઘર્ષો-વર્ત્મનોઃ પરસ્પરં સંશ્લેષઃ| બહુ-અતિમાત્રં, આશ્ચોતનં કૃચ્છ્રેણોન્મેષણં વિધત્તે| અત્યલ્પમક્ષિસેચનં વિકારવૃદ્ધિં કુરુતે| અપરિસ્રુતમક્ષિસેચનં સંરમ્ભં-વેત્રક્ષોભં, વિધત્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણસ્યાશ્ચોતનસ્ય દોષમાહ-અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણમિતિ| અતિશીતસ્ય દોષમાહ-અતિશીતં ત્વિતિ| અતિમાત્રસ્ય દોષમાહ-કષાયવર્ત્મતામિતિ| કષાયવર્ત્મતાં રૂક્ષવર્ત્મત્વમ્| અત્યલ્પસ્ય દોષમાહ-વિકારવૃદ્ધિમિતિ| નેત્રાદપરિસ્રુતસ્ય દોષમાહ-સંરમ્ભમિતિ| સંરમ્ભં-શોફાદિપ્રાદુર્ભાવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સન્ધ્યાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| તતઃ સ્રોતઃશબ્દેન ષષ્ઠીસમાસઃ| સન્ધિશબ્દેનેહાક્ષિકોશસમ્બન્ધિનઃ સન્ધયો ગૃહ્યન્તે| તેન-અક્ષિકોશસન્ધિસ્રોતાંસિ શિરાસ્રોતાંસિ મુખસ્રોતાંસિ ગત્વા નયને ક્ષિપ્તભૌષધમૂર્ધ્વગાન્ મલાનપવર્તયતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આશ્ચોતનસ્ય ફલમાહ-ગત્વેતિ| નેત્રે ન્યસ્તમૌષધં સન્ધ્યાદીન્ ગત્વા જત્રૂર્ધ્વગાન્ રોગાન્ હન્તિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથ-આશ્ચોતનાદનન્તરં, અઞ્જનં પ્રયોક્તવ્યમ્| કીદૃશસ્યાતુરસ્ય? શુદ્ધા તનુર્યસ્ય સઃ, તસ્ય| મલે નેત્રમાત્રાશ્રયે-ન ત્વધિકશરીરવ્યાપિનિ| તથા, પક્વલિઙ્ગે| પક્વલિઙ્ગતા કથં વેદ્યા? ઇતિ વિશેષણદ્વારેણાહ-અલ્પશોફેનાતિકણ્ડ્વા પૈચ્છિલ્યેન ચ લક્ષિતે-અવગતે, 'પક્વલિઙ્ગે સતિ| કીદૃશેઽક્ષિણ? મન્દાઃ-અલ્પાઃ, ઘર્ષાશ્રુરાગા યસ્ય તસ્મિન્| તથા, ઘના દૂષિકા-નેત્રમલો, યસ્મિન્નયને તસ્મિન્| એતદપિ પક્વલિઙ્ગમેવ| પિત્તેન કફેન રક્તેન ચાતુરે, મારુતેન ચાતુરે વિશેષેણાઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઞ્જનસ્ય વિષયમાહ-અથાઞ્જનમિતિ| શોફાલ્પત્વાદ્યુપલક્ષીતે પકલક્ષણે સતિ, તથા ઘર્ષાદ્યલ્પત્વે દૂષિકાઘનત્વે ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અઞ્જનં ચ લેખનાદિભેદેન ત્રિધા| લિખ્યતે-શસ્ત્રેણેવ, શુક્રાર્માદીનીતિ લેખનમ્| રોપ્યતે-સંરોહ્યતે, અભિષ્યન્દાદીનીતિ રોપણમ્| પ્રસાદ્યતે-નિર્મલીક્રિયતે, અનેનેતિ પ્રસાદનમ્| દૃષ્ટેઃ પ્રસાદનં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્| સઙ્ગ્રહે યત્ સ્નેહનમઞ્જનં કથિતં તદિહ રોપણદૃષ્ટિપ્રસાદનયોરેવાન્તર્ભૂતત્વાત્ પૃથઙ્નોક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઞ્જનસ્ય ભેદાનાહ-લેખનમિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.અ ૩૨)-"ન દોષવેગોદયે, ન ચાનિર્હૃતદોષે| તત્ર હિ દોષોત્ક્લેશેન રાગાદિવૃદ્ધિઃ શુક્રપાકતિમિરોત્પત્તિશ્ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષ્વઞ્જનેષુ મધ્યાત્, લેખનમઞ્જનં કષાયાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ શુક્રાર્માદિષુ પ્રયોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લેખનસ્ય દ્રવ્યાણ્યાહ-લેખનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોપણમઞ્જનં તિક્તકૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્યાત્| તિક્તગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્| તેન-કષાયદ્રવ્યૈઃ સંસ્નેહૈઃ રોપણમઞ્જનં વેદ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રોપણસ્ય દ્રવ્યાણ્યાહ-રોપણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રસાદનમઞ્જનં ભવતિ| પ્રસાદનમેવ સ્વાદુશીતદ્રવ્યૈશ્રૂર્ણં તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે ચક્ષુષિ પ્રયુજ્યમાનં પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞાં લભતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દૃષ્ટિપ્રસાદનસ્ય દ્રવ્યાણ્યાહ-સ્વાદુશીતૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશાઙ્ગુલા રાજમાષસ્થૂલા શલાકા પ્રશસ્તા| મધ્યે તનુઃ| તથા, મુકુલાકારે આનને-મુખે દ્વેઽપિ, યસ્યાઃ સા મુકુલાનના| લેખનાઞ્જને તામ્રી શલાકા પ્રશસ્તા| રોપણે ચ કાલલોહોત્થા(લોહજા)-કૃષ્ણશસ્ત્રોદ્ભવા| અઙ્ગુલી ચ-હસ્તાવયવવિશેષો, રોપણ એવ શસ્તઃ| એવં પ્રસાદનેઽઞ્જને સુવર્ણોત્થા કનકોદ્ભવા, રજતોદ્ભવા ચ શલાકા પ્રશસ્તા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શલાકામાહ-દશાઙ્ગુલેતિ| લેખને શલાકામાહ-લેખને તામ્રીતિ| રોપણે શલાકામાહ-રોપણ ઇતિ| પ્રસાદને શલાકામાહ-સુવર્ણોત્થેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિણ્ડાદિભેદેન ત્રિપ્રકારાઽઞ્જનકલ્પના સ્યાત્| પિણ્ડાદયો બહુદોષાદિષુ ક્રમેણ પ્રયોજ્યાઃ| ગુરૌ દોષે પિણ્ડઃ પ્રયોજ્યો, મધ્યે દોષે રસક્રિયા, લઘૌ દોષે ચૂર્ણ ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઞ્જનકલ્પનાભેદાનાહ-પિણ્ડૈતિ| પિણ્ડોગુટિકા| રસક્રિયા-અવલેહઃ| કલ્પનાત્રયસ્ય વિષયત્રયમાહ-ગુરાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તીક્ષ્ણદ્રવ્યકૃતસ્ય પિણ્ડસ્ય હરેણુમાત્રં પ્રમાણં કથયન્તિ| મૃદુદ્રવ્યકૃતસ્ય પિણ્ડસ્ય તત્ દ્વિગુણં પ્રમાણં-દ્વિહરેણુમાત્રં, વદન્તિ| રસક્રિયાયા વિડઙ્ગપ્રમાણમાહુઃ| [મૃદુદ્રવ્યકૃતાયા રસક્રિયાયા દ્વિવેલ્લમાત્રમ્|]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તીક્ષ્ણયોઃ પિણ્ડરસક્રિયયોર્માત્રામાહ-હરેણુમાત્રેતિ| હરેણુઃ-રેણુકા| વેલ્લં-વિડઙ્ગમ્| મૃદ્યોઃ પિણ્ડરસક્રિયયોર્માત્રામાહ-દ્વિગુણમિતિ| મૃદુનઃ-મૃદુદ્રવ્યકૃતસ્ય| તસ્ય-પિણ્ડરસક્રિયારૂપસ્યાઞ્જનસ્ય| દ્વિગુણં પ્રમાણં-પિણ્ડસ્ય હરેણુદ્વયં, રસક્રિયાયા વેલ્લદ્વયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચૂર્ણે તીક્ષ્ણે દ્વિગુણાં શલાકં, મૃદૌ ત્રિગુણાં શલાકામભિદધુઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"લેખનમઞ્જનં તામ્રરજતકાંસ્યાદ્યન્યતમેષુ ધાર્યમ્| રોપણં સુવર્ણવટશઙ્ખાન્યતમેષુ| પ્રસાદનં સ્ફટિકપ્લક્ષચન્દનાન્યતમેષુ ધાર્યમ્| એવં હ્યઞ્જનમવ્યાપન્નગુણં ભવતિ| વર્તેર્ઘર્ષણાર્થં શિલા નિમ્રમધ્યાઽનુદ્ગારિણી પઞ્ચાઙ્ગુલાયતા ત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તારા|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તીક્ષ્ણસ્ય ચૂર્ણસ્ય માત્રામાહ-ચૂર્ણિતસ્યેતિ| મૃદોશ્ચૂર્ણસ્ય માત્રામાહ-તિમ્ર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિશિ-રાત્રૌ, અઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| તથા સ્વપ્ને-સ્વપ્નકાલે, અઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| તથા, મધ્યંદિનેઽઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| ન ચ મ્લાને લોચનેઽઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| કેન (કાભિઃ) મ્લાને ? ઉષ્ણાભિર્દીધિતિભિઃ| યસ્માદેષુ કાલેષ્વઞ્જનેન પ્રયુક્તેન દોષા વૃદ્ધિં નીતાઃ, તથાઽન્યસ્થાનગત્ત્વાદુત્પીડિતાઃ, તથા દ્રુતાઃ- કાલસ્યોષ્ણત્વાદ્વિલયં ગતાઃ, અક્ષિરોગાય સ્યુઃ| તસ્માદેષુ કાલેષ્વઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| પ્રાતરિત્યાદિ| યતઃ પૂર્વોક્તેષુ કાલેષુ પૂર્વોક્તા દોષાઃ| તસ્માત્ પૂર્વાહ્ણેઽપરાહ્ણે ચ તચ્છાન્ત્યૈ-તસ્યાક્ષિરોગસ્યોપશમાય, વિતગાભ્રે રવૌ સદૈવ નેત્રેઽઞ્જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઞ્જનસ્ય કાલદ્વયમાહ-નિશીતિ| રાત્રૌ નિદ્રયા વર્દ્ધિતા દોષા અક્ષિરોગાય સ્યુઃ, અતઃ પ્રાતરઞ્જએય્ત્| અમ્ધ્યાહ્ને પાનાન્નાભ્યામુત્પીડિતાઃ સૂર્યશ્મિભિર્દ્રવીકૃતા અક્ષિરોગાય સ્યુઃ, અતઃ સાયમઞ્જયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યે ત્વાચાર્યા એવં વદન્તિ| યત્ તીક્ષ્ણમઞ્જનં દિવા ન પ્રયોજ્યમ્| કુતઃ ? યસ્માચ્ચક્ષુરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ| કિમ્ભૂતં ? વિરેકદુર્બલમ્, તીક્ષ્ણાઞ્જનેન વિરેચિતત્વાત્| તસ્માદ્દિવસે તીક્ષ્ણમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તીક્ષ્ણાઞ્જનસ્ય દિવા-નિષેધમાહ-વદન્તીતિ| નિષેધે યુક્તિમાહ-વિરેકદુર્બલમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માત્સ્વપ્નેન રાત્રૌ તર્પિતા, તથા કાલસ્ય-રાત્ર્યાખ્યસ્ય, સૌ મ્યત્વેન તર્પિતા દૃષ્ટિઃ પુનહ્ સ્થૈર્યં પ્રાપ્નોતિ, તીક્ષ્ણાઞ્જનક્ષોભિતાઽપિ| કીદૃગ્દૃષ્ટિઃ ? આગ્નેયી,- અગ્ન્યુત્કટભૂતસમ્ભવા, તથા શીતસાત્મ્યા| તસ્માદ્રાત્રાવઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| આગ્નેયીતિ "સર્વત્રાગ્નિકલિભ્યાં ઢગ્વક્તવ્યઃ" ઇતિ ઢક્| શીતં સાત્મ્યં યસ્યાઃ, પૈત્તિકજ્વરસ્યેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તીક્ષ્ણસ્ય રાત્રિપ્રયોગે યુક્તિમાહ-સ્વપ્નેનેતિ| દૃષ્ટિસ્તાવદાગ્નેયત્વાત્સન્તાપપીડિતા| અત એવ શીતસાત્મ્યા| સા ચ તીક્ષ્ણાઞ્જનેનાતિસન્તપ્તા રાત્રૌ સ્વપ્નેન સૌમ્યેન કાલેન ચ ગતસન્તાપા પુનઃ સ્થિરતાં લભતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્યુત્કૃષ્ટે કફે, અથવા લેખનાર્હે-શુક્રાર્માદૌ, રોગે દિનેઽપિ નાત્યુષ્ણે તીક્ષ્ણમઞ્જનં પ્રયોજયેત્| કામં-અનુમતમેતત્| કાલસ્યાત્યૌષ્ણ્યાદઞ્જનસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચાતિયોગેન દૃષ્ટ્યુપઘાતઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફોદ્રકે લેખનસાધ્યે ચ રોગે દિવાઽપિ તીક્ષ્ણં યોજ્યમિત્યાહ-અત્યુદ્રિક્ત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશ્મનઃ-પાષાણાત્, શસ્ત્રસ્યોત્પત્તિઃ| તસ્માદેવ ચાશ્મનઃ શ્લક્ષ્ણતાદિયોગાત્તીક્ષ્ણતા| ઉપઘાતોઽપિ-કુણ્ઠત્વાદિકઃ, તેનૈવ-પાષાણેન, ન કેવલં તૈક્ષ્ણ્યમ્| તથા-તેનૈવાશ્મશસ્ત્રન્યાયેન, નેત્રસ્ય તેજસઃ-અગ્નેરશ્મસ્થાનીયાજ્જન્મ| રવિસંજ્ઞાત્તેજસઃ સકાશાત્તીક્ષ્ણતા-દર્શનપટુત્વમ્| અત્યુષ્ણેન તુ તેન તસ્યોપઘાતઃ| તસ્માત્ યદન્યે વદન્તિ સામાન્યેનૈવ દિવાઽઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમિતિ, તદસદેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તૈજસસ્ય તેજઃસહકૃતસ્ય ચ નેત્રસ્ય કથં તેજસોપઘાતઃ ? ઇત્યત આહ-અશ્મન ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાત્રાવપિ નેત્રે કફાધિક્યેનાતિશીતે-કણ્ડૂપૈચ્છિત્યાદ્યનુમિતે, તીક્ષ્ણમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| યતો નિશિ તીક્ષ્ણમઞ્જનમુપયુક્તં કાલસ્ય સૌ મ્યત્વાત્ દોષં-સ્રાવણ્યોગ્યં, અસ્રાવયેત્| અઞ્જનં સ્તબ્ધં કણ્ડૂજાડ્યાદિકૃત્ સ્યાત્, ન તુ શમકારિ| તસ્માત્ "શીતસાત્મ્યા દૃગાગ્નેયી સ્થિરતાં લભતે પુનઃ|" ઇત્યેતદપ્યસત્| તસ્માત્ પૂર્વોક્તમેવાનવદ્યમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રાત્રાવપ્યતિશીતે તીક્ષ્ણાઞ્જનં નિષેધતિ-ન રાત્રાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભીતાદીનામક્ષિણી વૈદ્યો નાઞ્જયેત્| અશિતોઽત્ર સદ્યોભુક્તો વેદ્યઃ| સદ્યોભુક્તસ્ય નરસ્ય નયને નાઞ્જયેદિત્યર્થઃ| તાન્તે-સૂક્ષ્મભાસુરાદિદર્શનાદભિઘાતાદ્વા ગ્લાને, અક્ષિણી યસ્ય સઃ, તસ્મિન્| અદૃષ્ટેઽર્કે, જલદચ્છન્નત્વાત્| તથા, શિરઃસ્નાતાદિષુ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભીતાદીનામઞ્જનં નિષેધતિ-નાઞ્જયેદિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૨)-"એષ્વઞ્જનાદૂષ્મોર્ધ્વગઃ સંરમ્ભાશ્રુવેદનાવિલત્વોષારાગદૂષિકાનિસ્તોદકૃચ્છ્રોન્મીલનશ્વયથુશુક્રતિમિરાદીન્ જનયેત્|" ઇતિ| તાન્તં-ઉષ્ણાદિના ગ્લાનમક્ષિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિશબ્દસ્ય તીક્ષ્ણાદિભિર્ઘનાન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ| અત્યર્થશીતલમિત્યેતસ્માદત્યર્થશબ્દસ્તપ્તમિત્યત્રાનુવૃત્તિકૃતેન સમ્બન્ધેન યોજ્યઃ| અતિતીક્ષ્ણાદિગુણમઞ્જનં ન પ્રયોજયેત્| તન્ત્રાન્તતે ચાઞ્જનવિધિરુક્તઃ-"સુખોપવિષ્ટસ્યાતુરસ્ય સુખોપવિષ્ટો વૈદ્યો વામાઙ્ગુષ્ઠેનોત્તરં વર્ત્મોત્ક્ષિપ્ય કૃષ્ણભાગસ્યાધઃ કનીનિકાદપાઙ્ગં યાવદઞ્જનં નયેત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિતીક્ષ્ણાદિ નવવિધમઞ્જનં નિષેધતિ-અતિતીક્ષ્ણેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથ-એવમઞ્જનસ્વરૂપમવેત્ય, નેત્રેઽઞ્જિતે સતિ દૃષ્ટિગોલકમનુન્મીલયન્ મધ્યે શનૈઃ શનૈઃ સઞ્ચારયેત્| કિઞ્ચિત્ વર્ત્મની ચાલયેત્| એવં તીક્ષ્ણાઞ્જનં નેત્રં વ્યાપ્નોતિ-અનુપ્રવિશતિ| ન ચ સહસા-વિધ્યતિક્રમેણ, ઉન્મેષનિમેષણં કુર્યાત્| ચશબ્દોઽવધારણે, નૈવ સમાચરેદિત્યર્થઃ| વર્ત્મભ્યાં ચ નિષ્પીડનં ન સમાચરેત્| વાશબ્દોઽવધારણે, ક્ષાલનં ચ નૈવ કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આઞ્જનાનન્તરં કૃત્યમાહ-અથેતિ| અઞ્જિતે નેત્રે દૃષ્ટિમનુન્મીલયન્ અન્તરેવ સમન્તતઃ સઞ્ચારયેત્| વર્ત્મની ચ કિઞ્ચિચ્ચાલયેત્| ઉક્તકૃત્યસ્ય ફલમાહ-એવમઞ્જનમિતિ| મૃદુ શનિર્વ્યાપ્નોતીત્યર્થલભ્યમ્| અઞ્જિતનેત્રસ્યોન્મેષાદિ નિષેધતિ-ન ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપેતઃ-અપગતઃ ઔષધસંરમ્ભો-ભેષજક્ષોભો, યસ્માન્નેત્રાત્તદેવમ્| યતોઽપેતૌષધસંરમ્ભમત એવ નિર્વૃતં-અપેતદુઃખાનુબન્ધિ, યદા લોચનં સ્યાત્, તદા વ્યાધ્યાદિયોગ્યૈર્જલૈઃ પ્રક્ષાલયેત્| તત્ર વ્યાધિઃ-અભિષ્યન્દાદિઃ, દોષો-વાતાદિઃ, ઋતુઃ-વસન્તાદિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષાલનકાલમાહ-અપેતૌષધસંરમ્ભમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-નયનપ્રક્ષાલનાદનન્તરં, દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠેન સવસ્રેણ વામં નયનમૂર્ધ્વવર્ત્મનિ સમ્યગાદાય શોધનીયમ્| વામેનાઙ્ગુષ્ઠેન સવાસસા, ઇતરત્-દક્ષિણં, ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સઙ્ગૃહ્ય શોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષાલનાનન્તરં શોધનમાહ-દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનેતિ| સવસ્ત્રેણ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠેન વામં સંશોધ્યમ્, વામેન દક્ષિણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતોઽન્યથા-અશોધ્યમાને, વર્ત્મનિ પ્રાપ્તં ચ તદઞ્જનં ચ વર્ત્મપ્રાપ્તાઞ્જનં, તસ્માત્ દોષો રોગાન્ કુર્યાત્| તસ્માત્તચ્છોધ્યં નયનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ક્ષાલનશોધનાકરણે દોષમાહ-વર્ત્મપ્રાપ્ત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ડૂશ્ચ જાડ્યં ચેતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ| તસ્મિન્ સતિ તીક્ષ્ણાઞ્જનં યોજયેત્| અથવા તીક્ષ્ણં ધૂમં યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઞ્જનાસમ્યગ્યોગજયોઃ કણ્ડૂજાડ્યયોઃ પ્રતીકારમાહ-કણ્ડૂજાડ્ય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુનસ્તીક્ષ્ણેનાઞ્જનેનાભિતપ્તે લોચને ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં પૂર્વોક્તં, હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને આશ્ચોતનાઞ્જનવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ|| ૨૩||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તીક્ષ્ણાઞ્જનાતિયોગે પ્રતીકારમાહ-તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિતપ્તે ત્વિતિ| પ્રત્યઞ્જનમિત્યસ્યાઞ્જનસ્ય સંજ્ઞા| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| સેકાઞ્જનપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨૩||