Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నవిధౌ ప్రకృతేఽల్పవక్తవ్యాత్వాత్పూర్వం ద్రవద్రవ్యమభిధాయాన్నం వక్తి-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౬. అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయాధ్యాయః
Adhikarana అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయాధ్యాయః షష్ఠః (౨) · Śloka ౨
అథాతోఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసుత్రే)|2|
View original
अथातोऽन्नस्वरूपविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसुत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నస్య స్వరూపం-స్వభావో రసవీర్యవిపాకప్రభావగుణకర్మాది, తస్య విజ్ఞానం-అవగమ:, తస్మై హితోఽధ్యాయః-అన్నరూపవిజ్ఞానీయః, తం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| ద్రవ్యశబ్దశ్చాప్రయుక్తోఽప్యర్థస్య గమక ఇత్యన్నద్రవ్యస్వరూపవిజ్ఞానీయ ఇతి ద్రష్టవ్యం| తథా హి పూర్వస్మిన్నధ్యాయే మందమతిప్రబోధనాయ ప్రయుక్తో ద్రవ్యశబ్దః|ఆచార్యా హి వైచిత్ర్యేణ గ్రంథరచనాం విదధతి| తత్ర ప్రాక్ స్వరూపశబ్దో న నిర్దిష్టః, ఇహ చ ద్రవ్యశబ్దః| అథవోభయమప్రయుక్తమపి గమ్యతే మధ్యలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యాఽంతలోపాయ చ| అద్యతే యత్తత్-అన్నం ధాన్యమాంసాది| ధాన్యం చ ద్విధా శూకశింబిధాన్యభేదేన తత్ర ప్రాధాన్యాచ్ఛూకధాన్యస్య పూర్వముపన్యాసః| ప్రాధాన్యం చాస్య భూయస్త్వోపయోగిత్త్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| యతః పూర్వాధ్యాయే ద్రవ ఆహార ఉక్తః, ఇహ త్వద్రవః| స చాన్నశబ్దవాచ్యః| అత ఏవాయమన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయః| తత్ర సప్తవర్గాః| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ. 6/172)- "శూకశింబిజపక్వాన్నమాంసశాకఫలౌషధైః| వర్గితైరన్నలేశోఽయముక్తో నిత్యౌపయోగికః||" ఇతి|
Adhikarana శూకధాన్యవర్గః రక్తశాల్యాదిగుణాః (౧-౪) · Śloka ౪
శింబీధాన్యస్య తు తద్వ్యంజనత్త్వేన స్వల్పోపయోగిత్త్వాత్ ప్రాయేణాపథ్యాత్త్వాచ్చాప్రాధన్యం, ఇత్యాహ- అథ శూకధాన్యవర్గః| రక్తో మహాన్ సకలమస్తూర్ణకః శకునాహృతః| సారాముఖో దీర్ఘశూకో రోధ్రశూకః సుగంధికః||1|| పుండ్రః పాండుః పుండరీకః ప్రమోదో గౌరసారివౌ| కాఞ్హ్చనో మహిషః శూకో దూషకః కుసుమాండకః||2|| లాంగలా లోహవాలాఖ్యః కర్దమాః శీతభీరుకాః| పతంగాస్తపనీయాశ్చ యే చాన్యే శాలయః శుభాః||3|| స్వాదుపాకరసః స్నిగ్ధా వృష్యా బద్ధాల్పవర్చసః| కషాయానురసాః పథ్య లఘవో మూత్రల హిమాః||4||
View original
शिम्बीधान्यस्य तु तद्व्यञ्जनत्त्वेन स्वल्पोपयोगित्त्वात् प्रायेणापथ्यात्त्वाच्चाप्राधन्यं, इत्याह- अथ शूकधान्यवर्गः| रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः| सारामुखो दीर्घशूको रोध्रशूकः सुगन्धिकः||१|| पुण्ड्रः पाण्डुः पुण्डरीकः प्रमोदो गौरसारिवौ| काञ्ह्चनो महिषः शूको दूषकः कुसुमाण्डकः||२|| लाङ्गला लोहवालाख्यः कर्दमाः शीतभीरुकाः| पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयः शुभाः||३|| स्वादुपाकरसः स्निग्धा वृष्या बद्धाल्पवर्चसः| कषायानुरसाः पथ्य लघवो मूत्रल हिमाः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- తత్ర రక్తశాలిమహాశాలీ-సుప్రథితావేవ| కలమోమగధాదిషు ప్రసిద్ధః| స ఏవ మహాతండుల ఇతి కాశ్మీరేషు| తూర్ణకశ్చ-తత్రైవ ఆజవ ఇతి ప్రసిద్ధః| శకునహృతో-యో మగధేషు బుద్ధోత్పాదకాల ఉత్తరకురుభ్యో హంసైరానీతో భృంగారపాత్రే విశాఖాఖ్యయా వాపితో విస్తరం గతః| అత ఏవ శకునినాఽఽహృతః శకునాహృత ఇత్యన్వర్థా
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్రాదౌ శూకధాన్యవర్గః| తత్రాదౌ శాలయః| తత్ర రక్తశాల్యాదిగుణానాహ-రక్తో మహానితి| రక్తాదయో-దేశభేదేన స్వనామప్రసిద్ధాః| శుభాః-నిర్దోషాః| బద్ధాల్పవర్చసః,- బద్ధం-పిండీకృతం, అల్పం-స్తోకం, వర్చః-పురీషం, యేభ్యస్తే తథా| నను, ఇహ శాలయో మధురపాకా ఉక్తాః, సుశ్రుతేన (సూ.అ. 4615)-"మధురా వీర్యతః శీతా లఘుపాకా బలావహాః|" ఇతి విరోధః, లఘుపాకత్వమేవ హి కటుపాకత్వం| మైవం| రసవదవిరోధః| పాకో-రసవిశేషః| రసాస్త్వేకస్మిన్ ద్రవ్యే బహవోఽనుభూయంతే|
Adhikarana రక్తశాలిగుణాః (౫) · Śloka ౫
శూకజేషు వరస్తత్ర రక్తస్తృష్ణాత్రిదోషహా| |5|
View original
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा| |५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు మహాశాలికలమాదిషు మధ్యే, రక్తో-రక్తశాలిసంజ్ఞో వరః, తృష్ణాం వాతాదీశ్చ త్రిదోషాన్నిహంతి| అస్య చ ప్రాగుపాదానేనైవ వరత్వే లబ్ధే వరగ్రహణం యుక్త్యా
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తశాలిగుణానాహ-శూకజేష్వితి| తత్ర-తేషు శాలిషు మధ్యే, రక్తో-రక్తశాలిః, శూకజేషు వరః| తథా చ ఖారణాదిః-"పథ్యత్వే శూకధాన్యానాం ప్రవరా రక్తశాలయః|" ఇతి| అత ఏవ 'శూకజేషు శాలయో వరాః, తేషు శాలిషు రక్తో వరః' ఇతి వ్యాఖ్యానమసత్| తృష్ణాత్రిదోషహా-తృష్ణాఘ్హ్నస్త్రిదోషఘ్నశ్చ|
Adhikarana మహాశాల్యాదీనాం గుణాః (౫) · Śloka ౫
| మాహాంస్తమను కలమస్తం చాప్యను తతః పరే||5||
View original
| माहांस्तमनु कलमस्तं चाप्यनु ततः परे||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తస్యాను-రక్తశాలేః పశ్చాత్, మహాన్ శాలిర్వరః| తం చ-మహాంతమను కలమః, మహత్సంజ్ఞాత్ కలమః కించిదూన ఇత్యర్థః| తతః-అనంతరం, పరే-అన్యే శాలయో
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మహాశాల్యాదీనాం గుణానాహ-మహాంస్తమన్వితి| తమను-రక్తశాలేర్హీనో మహాన్| తం చాప్యను-కలమో మహతో హీనగుణః| పరే-తూర్ణకాదయః, తేనైవ న్యాయేన హీనాః| తేన యో యస్మాదుత్తరః స తస్మాద్ధీనః| నను, రక్తశాల్యాదీనాం యథోత్తరమపకర్ష ఉచ్యతే, స చ పాఠక్రమమపేక్షతే, స తు ప్రతితంత్రం భిద్యతే| తద్యథా-"లోహితశాలికలమకదంబకపాండుకసుగంధికశకునాహృతపుష్పాండకపుండరీకమహాశాలిశీతభీరురోధ్రపుష్పకదీర్ఘాశూకకాంచనమహిషశూకహాయనదూషకమహాదూషకప్రభృతయః శాలయః| మధురా వీర్యతః శీతా లఘుపాకా బలావహాః| పిత్తఘ్నాల్పానిలకఫాః స్నిగ్ధా బద్ధాల్పవర్చసః|| తేషాం లోహితకః శ్రేష్టో దోషఘ్నః శుక్రమూత్రలః| చక్షుష్యో వర్ణకృత్స్వర్యోహృద్యో బల్యస్తృషాపహః|| వ్రణ్యో జ్వరహరశ్చైవ సర్వదోషవిషాపహః| తస్మాదల్పంతరగుణాః క్రమశః శాలయోఽపరాః||' ఇతి సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/4)| "రక్తశాలిర్మహాశాలిః కలమః శకునాహృతః| తూర్ణకో దీర్ఘశూకశ్ఛ గౌరః పాండుకలాంగలఔ|| సుగంధికా లోహవాలాః సారివాఖ్యాః ప్రమోదకాః| పతంగాస్తపనీయాశ్ఛ యే చన్యే శాలయః శుభాః|| శీతా రసే విపాకే చ మధురాః స్వల్పమారుతాః| బద్ధాల్పవర్చసః స్నిగ్ధా బృంహణా మూత్రశుక్రలాః|| రక్తశాలిర్వస్తేషాం తృష్ణాఘ్నస్త్రిమలాపహః| మహాంస్తమను కలమస్తం చాప్యను తతః పరే||" ఇతి చరకః (సూ.అ. 27/7)| "రక్తః శ్యేనాహృతో గౌరః సుగంధః కాంచనో మహాన్| పతంగః కలమః పాండుర్లోహవాలః ప్రమోదకః|| దీర్ఘనాలః శీతభిరుః సారివః శంఖమౌక్తికః| తూర్ణకో దీర్ఘశూకాఖ్యో లాంగలాద్యాశ్ఛ శాలయః|| శీతలా మధురాః స్నిగ్ధా గ్రాహిణో మాంసశుక్రలాః| వాతపిత్తహరా బల్యాః సృష్టమూత్రాః సహాయనాః|| స్నిగ్ధః శీతో లఘుర్గ్రాహీ తృష్ణాఘ్నః శుక్రమూత్రలః| రక్తశాలిస్త్రిదోషఘ్నః కలమోν మహాంస్తతః||' ఇతి ఖారణాదిః| "రక్తో మహాన్ సకలమః" ఇత్యాద్యం| ఏవమేవ సంగ్రహే (సూ.అ.7)| తస్మాత్కోఽత్ర క్రమః? ఉచ్యతే| ఇహ రక్తశాలిశబ్దేన మృదుమధురస్నిగ్ధసురభిశుక్లవిశదస్థూలాయతత్వాదీనాం లోకప్రసిద్ధానాం స్వగుణానాముత్కర్ష ఉపలక్ష్యతే| తేషు యథా యథా సముత్కర్షస్త ఉత్తమాః| యథా యథా అపకర్శస్తే హీనాః| ఉపలక్షణాని పునర్వక్తుర్వివక్షాభేదాద్భిన్నాని| యానేవ గుణాన్ సుశ్రుతఖారణాదీ కలమశబ్దేనోపలక్షయతః, తానేవ చరకవాగ్భటౌ మహాశాలిశబ్దేన| నను, సంబంధం వినా నోపలక్షణత్వం, న చ కలమస్య మహాశాలిగుణైర్మహాశాలేర్వా కలమగుణైః కదాచిత్సంబంధః| మైవం| యద కలమో మహాశాలిక్షేత్రే నిష్పద్యతే, తదా తయోస్తుల్యగుణత్వాత్| స్వక్షేత్రజాదేవ మహాశాలేః స్వక్షేత్రజ ఏవ కలమో హీనః| ఏవమితరేష్వపి వాచ్యం| తస్మాత్సర్వమేవ ప్రమాణం, ఉక్తప్రకారేణావిరోధాత్|
Adhikarana యవకాదీనాం పూర్వస్య పూర్వస్య నిందితత్వం (౬-౭) · Śloka ౭
యవకా హాయనాః పాంసుబాష్పనైషధకాదయః| స్వాదూష్ణా గురవః స్నిగ్ధాః పాకేఽమ్లాః శ్లేష్మపిత్తలాః||6|| సృష్టమూత్రపురీషాశ్చ పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః| |7|
View original
यवका हायनाः पांसुबाष्पनैषधकादयः| स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः||६|| सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वं च निन्दिताः| |७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యవకాదయః శాలివిశేషాః స్వాదవః| తథా, ఉష్ణాదిగుణయుక్తాః| తథా, సృష్టే మూత్రపురీషే యైస్తే సృష్టమూత్రపురీషాః| పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః-తేన యవకాః సర్వేభ్యోఽపి గర్హితాః, తదన్వన్యే కించిత్కించిత్క్రమేణ గర్హితా ఇతి విజ్ఞేయం| నైషధకాదయ ఇత్య- త్రాఽఽదిశబ్దేన చంపకపత్రికాదయః శాలివిశేషా గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యవకాదిశాలిగుణానాహ-యవకా ఇతి| *పాంశుబాష్పః-కోరకః| పూర్వం పూర్వం చ నిందితాః-యో యస్మాత్పూర్వః స తస్మాద్ధీనగుణః, మృద్వాదివిపరీతగుణానాముత్కర్షాత్|
Adhikarana షష్టికగుణాః (౭-౮) · Śloka ౮
| స్నిగ్ధో గ్రాహీ లఘుః స్వాదుదుస్త్రిదోషఘ్నః స్థిరో హిమః||7|| షష్టికో వ్రీహిషు శ్రేష్ఠో గౌరశ్చాసితగౌరతః| |8|
View original
| स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुदुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः||७|| षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः| |८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్రీహిషు మధ్యే షష్టికః శ్రేష్ఠః, రక్తశాలిరివ శాలిషు| తథా, స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తః| స్థిరో హిమ ఇతి శరీరస్తైర్యకరో జ్వరశ్రమక్లమగ్లానిహరః| అత ఏవ రసాయనప్రయోగే జ్వరాదౌ ఛ తత్ర తత్ర క్షామవపుషాముపదిష్టః| యవస్తు స్తైర్యకరోఽపి నామ్నాతో గురువాతలత్వాదితి వేద్యం| షష్టికశ్ఛ ద్వివిధః,-గౌరః కృష్ణగౌరశ్చ| అత్రాసితగౌరతో గౌరః షష్టికః శ్రేష్టః| (తథా చ సుశ్రుతే (సూ.అ.46|9)-"రసే పాకే చ మధుRరాః పిత్తానిలహరాస్తథా| శాలీనాం చ గుణైస్తుల్యా విజ్ఞ్హేయాః కఫశుక్రలాః|| షష్టికః ప్రవరస్తేషాం కషాయానురసో లఘుః|" కృష్ణాత్రేయః:-షష్టికః సురకవ్రీహిపాటలోటకనాలకాః| కృష్ణవ్రీహిః శీతభీరుః ప్రమోదోహాయనస్తథా|| అనభిష్యందినః స్నిగ్ధాః కషాయమధురా హిమాః| లఘవః కటుపాకాశ్ఛ షష్టికోఽత్రాపి పూజితః||" ఖారణాదిః- "కషాయమధురో గ్రాహీ దోషఘ్నః షష్టికో లఘుః|" పరాశరేఽప్యుక్తం- "రక్తో మహాచ్ఛకునాహృతః షష్టికకలమప్రమోదపతడ్గాః శీతగౌరదీర్ఘశూకసుగంధికపాండుతపనీయాః శాలయ ఏవంభూతాః| మధురబహలాః స్థిరాః స్నిగ్ధాః పిత్తానిలప్రశమనా లఘవః సంగ్రాహికాః శీతాః|" ఇతి| చరకే త్వేవం పఠ్యతే (సూ.అ.5|3)-"తత్ర శాలిషష్టికముద్గలావకపింజలైణశశశరభవరాహాదీన్యాహారద్రవ్యాణి ప్రకృతిలఘూన్యపి మాత్రాపేక్షీణి భవంతి|" తథా చ చరకో జ్వరే పఠతి (చి.అ.3|176)-"రక్తశాల్యాదయః శస్తాః పురాణాః షష్టికైః సహ| యవాగ్వోదనలాజార్థే జ్వరితానాం జ్వరాపహాః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-షష్టికగుణానాహ-స్నిగ్ధ ఇతి| గ్రాహీ-స్తంభనః| స్థిరః-స్థిరగుణః, కార్యరూపేణ శరీరే చిరకాలం తిష్ఠతీత్యర్థః| యో వ్రీహిః షష్టిరాత్రేణ పచ్యతే స షష్టికః| స చాన్యేభ్యో వ్రీహిభ్య ఉత్తమః| స చ త్రివిధః,- గౌరః కృష్ణః కృష్ణగౌరశ్చ| తత్రాసితగౌరాద్గౌరః శ్రేష్ఠః| పారిశేష్యాదసితో హీనః|
Adhikarana మహావ్రీహ్యాదిగుణాః (౮-౧౦) · Śloka ౧౦
| తతః క్రమాన్మహావ్రీహికృష్ణవ్రీహిజతూముఖాః||8|| కుక్కుటాండకలావాఖ్యపారావతకశూకరాః| వరకోద్దాలకోజ్జ్వాలచీనశారదదర్దురాః||9|| గంధనాః కురువిందాశ్చ గుణైరల్పాంతరాః స్మృతాః| |10|
View original
| ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः||८|| कुक्कुटाण्डकलावाख्यपारावतकशूकराः| वरकोद्दालकोज्ज्वालचीनशारददर्दुराः||९|| गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तराः स्मृताः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతః-షష్టికాత్, మహాబ్రీహ్యాదయః క్రమాద్గుణైరల్పాంతరాః-గుణైర్హీనాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మహావ్రీహ్యాదీనాం గుణానాహ-తతః క్రమాదితి| తతః-కృష్ణషష్టికాత్, మహావ్రీహ్యాదయః క్రమేణ గుణైరల్పాంతరాః| షష్టికస్య సర్వశ్రేష్ఠత్వాద్ధీనత్వేనాల్పాంతరత్వం| కృష్ణషష్టికాద్ధీనగుణో మహావ్రీహిః, తతః కృష్ణవ్రీహిః, ఇత్యాది| అత్రాపి కమభేదపరిహారః పూర్వవత్|
Adhikarana షష్టికాదిభ్యోఽన్యవ్రీహిగుణాః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః|10| బహుమూత్రపురీషోష్మా, త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః| |11|
View original
| स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः|१०| बहुमूत्रपुरीषोष्मा, त्रिदोषस्त्वेव पाटलः| |११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏభ్యః షష్టికాదిభ్యోఽన్యః-అనుక్తో, వ్రీహిః స్వాదుః- మధురరసః, అమ్లవిపాకః పిత్తకరో గురుర్బహుమూత్రపురీషోష్మా ఛ| పాటలః- పటలాకుసుమాకారః| త్రిదోషః-త్రిదోషకోపనః| త్రిదోషస్త్వేవేత్యత్రైవశబ్దోఽతిశయఖ్యాపనాయ| అతిశయేన త్రిదోషల ఇత్యర్థః| అతిత్రిదోషలత్వేనాస్యాఽభ్యవహారనిషేధం కరోతి| అత ఏవ చ రసాదిమత్త్వం న వ్యధాదస్య శాస్త్రకారః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథావిశిష్టవ్రీహిగుణానాహ-స్వాదురితి| అన్యః-ఉక్తేభ్య ఇతరః| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| పాటలగుణానాహ-త్రిదోషస్త్వితి| త్రయో దోషా యస్మాత్సః- త్రిదోషః| ఏవగ్రహణాత్సర్వాస్వవస్థాసు దోషలత్వం| అత ఏవాన్యేషాం ద్రవ్యాణామవస్థాతో గుణాన్యత్వం జ్ఞేయం| తథా (సంగ్రహే సూ.అ. 7)-"సర్వథా దోషజిత్తక్రం గ్రహణ్యాం, దోషకృద్ర్వ్రణే| శాలిః పిష్టో గరీయస్త్వం గోధూమాదపి గచ్ఛతి||" ఇత్యాది|
Adhikarana షష్టికాదిభ్యోఽన్యవ్రీహిగుణాః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| స్వాదురమ్లవిపాకోఽన్యో వ్రీహిః పిత్తకరో గురుః||10|| బహుమూత్రపురీషోష్మా, త్రిదోషస్త్వేవ పాటలః| ||11||
View original
| स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः||१०|| बहुमूत्रपुरीषोष्मा, त्रिदोषस्त्वेव पाटलः| ||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏభ్యః షష్టికాదిభ్యోఽన్యః-అనుక్తో, వ్రీహిః స్వాదుః- మధురరసః, అమ్లవిపాకః పిత్తకరో గురుర్బహుమూత్రపురీషోష్మా ఛ| పాటలః- పటలాకుసుమాకారః| త్రిదోషః-త్రిదోషకోపనః| త్రిదోషస్త్వేవేత్యత్రైవశబ్దోఽతిశయఖ్యాపనాయ| అతిశయేన త్రిదోషల ఇత్యర్థః| అతిత్రిదోషలత్వేనాస్యాఽభ్యవహారనిషేధం కరోతి| అత ఏవ చ రసాదిమత్త్వం న వ్యధాదస్య శాస్త్రకారః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథావిశిష్టవ్రీహిగుణానాహ-స్వాదురితి| అన్యః-ఉక్తేభ్య ఇతరః| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| పాటలగుణానాహ-త్రిదోషస్త్వితి| త్రయో దోషా యస్మాత్సః- త్రిదోషః| ఏవగ్రహణాత్సర్వాస్వవస్థాసు దోషలత్వం| అత ఏవాన్యేషాం ద్రవ్యాణామవస్థాతో గుణాన్యత్వం జ్ఞేయం| తథా (సంగ్రహే సూ.అ. 7)-"సర్వథా దోషజిత్తక్రం గ్రహణ్యాం, దోషకృద్ర్వ్రణే| శాలిః పిష్టో గరీయస్త్వం గోధూమాదపి గచ్ఛతి||" ఇత్యాది|
Adhikarana ప్రియంగుగుణాః (౧౨) · Śloka ౧౨
| భగ్నసంధానకృత్తత్ర ప్రియంగుర్బృంహణీ గురుః||12||
View original
| भग्नसन्धानकृत्तत्र प्रियङ्गुर्बृंहणी गुरुः||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు తృణధాన్యేషు మధ్యే, ప్రియాంగుః-కంగుః, భగ్నస్యాంగస్య సంధానం కరోతి| తథా, గురుః| సుశ్రుతే తూక్తం (సూ.అ.46|24)-"రక్తాః పీతాశ్చ కృష్ణాశ్చ శ్వేతాశ్చైవ ప్రియంగవః| యథోత్తరం ప్రధానాః స్యూ రూక్షాః కఫహరాః స్మృతాః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కంగుగుణానాహ-భగ్నసంధానేతి| భగ్నసంధానకృత్-భగ్నస్యాంగస్య సంధానం కరోతి|
Adhikarana కోరదూషగుణాః (౧౩) · Śloka ౧౩
కోరదూషః పరం గ్రాహీ స్పర్శే శీతో విషాపహః| |13|
View original
कोरदूषः परं ग्राही स्पर्शे शीतो विषापहः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కోరదూషః-కోద్రవః, అత్యర్థం సంగ్రాహీ| తథా స్పర్శశీతో విషాపహశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కోద్రవగుణానాహ-కోరదూష ఇతి| పరం-అతిశయేన గ్రాహీ, స్పర్శే శీతశ్చ| అతిశయవచనాత్ కంగ్వాదీనామపి గ్రాహిత్వం హిమస్పర్శత్వం చ జ్ఞేయం|
Adhikarana యవగుణాః (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
| రూక్షః శీతో గురుః స్వాదుః సరో విడ్వాతకృద్యవః||13|| వృష్యః స్థైర్యకరో మూత్రమేదఃపిత్తకఫాన్ జయేత్| పీనసశ్వాసకాసోరుస్తంభకంఠత్వగామయాన్||14||
View original
| रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुः सरो विड्वातकृद्यवः||१३|| वृष्यः स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफान् जयेत्| पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान्||१४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యవో రూక్షాదిగుణైర్యుక్తో విడ్వాతకరో వృష్యః స్థైర్యకృచ్చ| తథా, మూత్రాదీన్ జయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యవగుణానాహ-రూక్షః శీత ఇతి| కంఠామయాః-గలగండాదయః| త్వగామయాః-కుష్ఠాదయః|
Adhikarana అనుయవగుణాః (౧౫) · Śloka ౧౫
న్యూనో యవాదనుయవః| |15|
View original
न्यूनो यवादनुयवः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనుయవో నామ శూకధాన్యవిశేషో లోకప్రసిద్ధః| స యవాన్న్యూనః-స్వల్పైర్యవగుణైర్యుక్తః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుయవగుణానాహ-న్యూన ఇతి| నిఃశూకో యవో-అనుయవః|
Adhikarana వంశోద్భవయవగుణాః (౧౫) · Śloka ౧౫
రుక్షోష్ణో వంశజో యవః| |15|
View original
रुक्षोष्णो वंशजो यवः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వంశోద్భవో-వేణుజో యవో రుక్షోష్ణో భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వేణుయవగుణానాహ-రూక్షోష్ణ ఇతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- "ఉష్ణాః సరా వేణుయవాః కషాయా వాతపిత్తలాః|" ఇతి|
Adhikarana గోధూమగుణాః (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
| వృష్యః శీతో గురుః స్నిగ్ధో జీవనో వాతపిత్తహా||15|| సంధానకారీ మధురో గోధూమః స్థైర్యకృత్సరః| |16|
View original
| वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा||१५|| सन्धानकारी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గోధూమో వృష్యాదిగుణయుక్తః| జీవనః-ఓజోభివర్ధనః| తథా, వాతపిత్తహరః| సంధానకారీ-ఊరుప్రభృతేర్భగ్నస్య సంధానం కరోతి| తథా, స్థైర్యకృత్సరశ్చ| చరకే (సూ,అ. 27|20) త్వన్యథైవ గుణా ఉక్తాః| యథా-"స్థైర్యకృత్సకషాయశ్చ బల్యః శ్లేష్మవికారహా| సంధానకృద్వాతహరో గోధూమః స్వాదుశీతలః||"ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గోధూమగుణానాహ-వృష్యః శీత ఇతి| సరః-అనులోమనః|
Adhikarana నందీముఖీగుణాః (౧౬-౧) · Śloka ౧
| పథ్యా నందీముఖీ శీతా కషాయమధురా లఘుః||16|| ఇతి శూకధాన్యవర్గః||1||
View original
| पथ्या नन्दीमुखी शीता कषायमधुरा लघुः||१६|| इति शूकधान्यवर्गः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నందీముఖీ-(కృశదీర్ఘా గోధూమజాతిః|) పథ్యా-శరీరాయ హితా, శీతా కషాయమధురా లఘుశ్చ| ఇతి శూకధాన్యవర్గః| అస్మాదనంతరం శింబీధాన్యవర్గస్య సంబంధప్రయోజనం ప్రాగుక్తమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నందీముఖీగుణానాహ-పథ్యా నందీముఖీతి| దీర్ఘసూక్ష్మో గోధూమో-నందీముఖీ| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- "ఉద్దాలకస్తు వీర్యోష్ణో నీవారః శ్లేష్మవర్ధనః| శీతవీర్యా విశేషేణ స్నిగ్ధా వృష్యా మధూలికా||" ఇతి| ఇతి శూకధాన్యవర్గః|
Adhikarana శింబీధాన్యవర్గః (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
అథ శింబీధాన్యవర్గః| ముద్గాఢకీమసూరాది శింబీధాన్యం విబంధకృత్| కషాయం స్వాదు సంగ్రాహి కటుపాకం హిమం లఘు||17|| మేదఃశ్లేష్మాస్త్రపిత్తేషు హితం లేపోపసేకయోః| |18|
View original
अथ शिम्बीधान्यवर्गः| मुद्गाढकीमसूरादि शिम्बीधान्यं विबन्धकृत्| कषायं स्वादु सङ्ग्राहि कटुपाकं हिमं लघु||१७|| मेदःश्लेष्मास्त्रपित्तेषु हितं लेपोपसेकयोः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- శింబ్యాః-కోశ్యాః, ధాన్యం-ముద్గాదికం, యత్ శింబీధాన్యం తద్విబంధకృత్| కేషాం విబంధం కరోతి ? సామర్థ్యాత్ స్రోతసాం, న తు పురీషాదీనాం| తథా చ సంగ్రాహీత్యత్రైవ పఠతి శాస్త్రకృత్| సంగ్రాహిలక్షణం చ తత్రాంతరే| యథా-"భేది తత్పిండతాన్ భావాన్ శకృదాదీంభినత్తి యత్| విపరీతమతో గ్రాహి" ఇతి| తస్మాద్విబంధం స్రోతసామేవేత్యవేహి| తథా, కషాయం స్వాదు కటుపాకం శీతవీర్యం లఘు చ| మసూరాదీత్యత్రాఽఽదిశబ్దేన మకుష్ఠచణకాదీనాం గ్రహణం| తథా, మేదఆదిషు హితం, ప్రకృతత్వాదభ్యవహారే తథా లేప ఉపసేకే చేతి| చశబ్దోఽత్ర లుప్తనిర్దిష్టో బోధ్యః| లేపః-ప్రదేహః| ఉపసేకః-పరిషేకః| కషాయశీతరూక్షత్వేన కటుపాకిత్వేన చ వాతకృత్త్వం శింబీధాన్యస్య శాస్త్రకృతోక్తం| అత ఏవేదముపపన్నం-"ముద్గోఽల్పచలః" ఇతి| యది హి శింబీధాన్యస్య మారుతకృత్త్వం సమేయాత్, తదైతద్వక్తుం యుజ్యతే| తస్మాత్ వాతకృత్త్వమస్యాస్తీతి స్థితం| తస్మింశ్చ సత్యాధ్మానకారిత్వమప్యుపపన్నమేవ| అత ఏవ సంగ్రహేఽస్యాధ్మానకారిత్వముక్తం| ముద్గాదీనాం చ విశేషాస్తత్రైవోక్తాః (సం. సూ. అ. 7)| యథా-"హరితాస్తేష్వపి వరా మకుష్ఠాః కృమికారిణః| వర్ణ్యాః పరం ప్రలేపాద్యైర్మసూరా గ్రాహిణో భృశం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ శింబిధాన్యవర్గః| తత్ర ముద్గాదిగుణానాహముద్గాఢకీతి| ముద్గో ద్విదిధః,-క్షేత్రముద్గో వనముద్గశ్చ| ఆఢకీతువరీ| మసూరో ద్వివిధః,- కృష్ణః పాండుశ్చ| తత్ర పాండుః-మంగల్యాఖ్యః| ఆదిశబ్దాత్సంగ్రహోక్తాః (సూ. అ. 7)- "శింబిజా ముద్గమాంగల్యవనముద్గమకుష్ఠకాః| మసూరచవలాఢక్యశ్చణకాశ్చ పృథగ్విధాః||" ఇతి| శింబిభవం ధాన్యం-శింబిధాన్యం| విబంధకృత్-వాతావరోధకం| సంగ్రాహి-మలావరోధకం| లేపోపసేకయోః ప్రయుక్తం మేదఃప్రభృతిషు హితం| ఉపసేకో-వ్యంజనం, యేన మిశ్రీకృత్యౌదనాది భుజ్యతే| స చాత్ర యోగ్యత్వాత్సూపః| ఉక్తం చ చరకేణ (సూ. అ. 27/27)- "పిత్తశ్లేష్మణి శస్యంతే సూపేష్వాలేపనేషు చ|" ఇతి|
Adhikarana శింబీధాన్యనాం సామాన్యగుణాః ముద్గగుణాః కలాయగుణాః రాజమాషగుణాః (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
| వరోఽత్ర ముద్గోఽల్పచలః, కలాయస్త్వతివాతలః||18|| రాజమాషోఽనిలకరో రూక్షో బహుశకృద్గురుః| |19|
View original
| वरोऽत्र मुद्गोऽल्पचलः, कलायस्त्वतिवातलः||१८|| राजमाषोऽनिलकरो रूक्षो बहुशकृद्गुरुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- అత్ర-ఏషు శింబీధాన్యేషు మధ్యే, ముద్గ ఉత్తమః| తథా, అల్పం చలం-పవనం కరోతీత్యల్పచలః _ తుర్వ్యతిరేకే| కలాయః పునరతిశయేన వాతలో భవతి| రాజమాషో రూక్షో బహు శకృత్కరోతీతి బహుశకృత్| తథా, గురుః| తథా, అనిలకరః- "కృఞో హేతుః" ఇతి తాచ్ఛీల్యే టః, కలాయవన్నాతివాతలః, అన్యశింబీధాన్యాచ్చాతివాతలోఽయమితి వేద్యం, అనిలకరగ్రహణాత్| అన్యథాశింబీధాన్యసామాన్యలక్షణేన వాతమాత్రకరణస్య లబ్ధత్వాదనిలకరగ్రహణం న కుర్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ముద్గస్య విశేషమాహ-వరోఽత్రేతి| అత్ర-శింబిధాన్యేషు మధ్యే, ముద్గో వరః| ముద్గేష్వపి హరితో వరః, "హరితాస్తేష్వపి వరాః" ఇతి సంగ్రహవచనాత్ (సూ. అ. 7)| అల్పశ్చలో-వాయుర్యస్మాత్స తథా| ముద్గస్య కించిద్వాతలత్వవచనాదాఢక్యాదీనాం వాతలత్వం జ్ఞేయం| కలాయగుణానాహ-కలాయస్త్వితి| కలాయో ద్వివిధః,-త్రిపుటో వర్తులశ్చ| అతివాతలత్వం-ఆఢక్యాదిభ్యః| రాజమాషగుణానాహ-రాజమాష ఇతి| రాజమాషః-చవలః|
Adhikarana కులత్థగుణాః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
| ఉష్ణాః కులత్థాః పాకేఽమ్లాః శుక్రాశ్మశ్వాసపీనసాన్||19|| కాసార్శఃకఫవాతాంశ్చ ఘ్నంతి పిత్తాస్రదాః పరం| |20|
View original
| उष्णाः कुलत्थाः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मश्वासपीनसान्||१९|| कासार्शःकफवातांश्च घ्नन्ति पित्तास्रदाः परम्| |२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- కులత్థా ఉష్ణవీర్యాః పాకేఽమ్లాః| తథా, శుక్రాదీన్ ఘ్నంతి- అశ్మ-అశ్మరీ వక్ష్యమాణలక్ష్ణా| తథా, పిత్తాస్రదాః పరం-అతిశయేన రక్తపిత్తకరాః| కషాయస్వాదుసంగ్రాహిత్వం శింబీధాన్యసామాన్యలక్షణేనైషాం వేద్యం, దృష్టినాశనత్వం చోష్ణవీర్యత్వేన రక్తపిత్తకరత్వేన చ| సంగ్రహే తు స్పష్టం కృత్వోక్తం (సూ. అ. 7)-"కషాయస్వాదురూక్షోష్ణాః కులత్థా రక్తపిత్తలాః| పీనసశ్వాసకాసార్శోహిక్కాఽఽనాహకఫానిలాన్| ఘ్నంతి శుక్రాశ్మరీం శుక్రం దృష్టిం శోఫం తథోదరం| గ్రాహిణో లఘవస్తీక్ష్ణా విపాకేఽమ్లా విదాహినః" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కులత్థగుణానాహ-ఉష్ణా ఇతి| శుక్రాదీంఘ్నంతి| అశ్మ-అశ్మరీ| నను, "ఉష్ణః కులత్థో రసతః కషాయః కటుర్విపాకే కఫమారుతఘ్నః|" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/37) విపాకే కటుత్వముక్తం, ఇహ త్వమ్లత్వమితి విరోధః| మైవం| అనేకరసవదవిరోధః|
Adhikarana నిష్పావగుణాః (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
| నిష్పావో వాతపిత్తాస్రస్తన్యమూత్రకరో గురుః||20|| సరో విదాహీ దృక్శుక్రకఫశోఫవిషాపహః| |21|
View original
| निष्पावो वातपित्तास्रस्तन्यमूत्रकरो गुरुः||२०|| सरो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిష్పావో-రాజశింబీసంజ్ఞో, వాతాదికరః| తథా, గురుః సరో విదాహీ చ| తథా, దృగాదీనపహంతి| సంగ్రహోక్తం చామ్లపాకత్వం కషాయమధురత్వం చేహ నోక్తం| యతోఽమ్లవిపాకిత్వం తావద్విదాహిత్వాదేవాస్యోక్తం| కషాయస్వాదుత్వం చ శింబీధాన్యసామాన్యగుణకథనేనైవ| కృష్ణాత్రేయస్త్వాహ-"నిష్పావా మధురా రూక్షాః సకషాయా విదాహినః| ఉదావర్తే ప్రశస్యంతే గురవో వాతపిత్తలాః" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిష్పావగుణానాహ-నిష్పావ ఇతి| నిష్పావోవల్లః|
Adhikarana మాషగుణాః (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
| మాషః స్నిగ్ధో బలశ్లేష్మమలపిత్తకరః సరః||21|| గురూష్ణోఽనిలహా స్వాదుః శుక్రవృద్ధివిరేకకృత్| |22|
View original
| माषः स्निग्धो बलश्लेष्ममलपित्तकरः सरः||२१|| गुरूष्णोऽनिलहा स्वादुः शुक्रवृद्धिविरेककृत्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాషః స్నిగ్ధో వలాదికరః| తథా, సరో గురూరూష్ణశ్చ| తథా, వాతహా స్వాదుశ్చ| తథా, శుక్రస్య వృద్ధిం శుక్రస్యైవ విరేకం-బహిఃప్రేరణం, కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాషగుణానాహ-మాషః స్నిగ్ధ ఇతి| శుక్రస్యైవ వృద్ధిం, శుక్రస్యైవ విరేకం-శీఘ్రప్రవృత్తిం, కరోతి స తథా|
Adhikarana కాకాండోలాత్మగుప్తాఫలగుణాః (౨౨) · Śloka ౨౨
| ఫలాని మాషవద్విద్యాత్కాకాండోలాత్మగుప్తయోః||22||
View original
| फलानि माषवद्विद्यात्काकाण्डोलात्मगुप्तयोः||२२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాకాండోలా చాత్మగుప్తా చ, తయోః ఫలాని మాషవద్విద్యాత్-మాషసమగుణాని విజానీయాత్| కాకాండోలా-కటభీ| ఆత్మగుప్తా-కపికచ్ఛూః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాకాండోలాత్మగుప్తాఫలగుణానాహ-ఫలానీతి| ఏతయోః ఫలాని మాషవద్విద్యాత్| కాకాండోలా-నిఃశూకా కపికచ్ఛూః| ఆత్మగుప్తా-కపికచ్ఛూః|
Adhikarana తిలగుణాః (౨౩) · Śloka ౨౩
ఉష్ణస్త్వచ్యో హిమః స్పర్శే కేశ్యో బల్యస్తిలో గురుః| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాఽగ్నికఫపిత్తకృత్||23||
View original
उष्णस्त्वच्यो हिमः स्पर्शे केश्यो बल्यस्तिलो गुरुः| अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाऽग्निकफपित्तकृत्||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిల ఉష్ణవీర్యః| తథా, త్వచ్యః| తథా, స్పర్శే శీతః| కేశ్యో బల్యో గురుశ్చ| తథా, అల్పమూత్రః-అల్పమూత్రకరః| పాకే కటుః| తథా, మేధాదీన్ కరోతి| త్వచ్యకేశ్యబల్యా హితార్థా యత్ప్రత్యయాంతాః| స్నిగ్ధత్వమనిలఘ్నత్వం కషాయకటుతిక్తరసత్వం నానాజాతిత్వం చేహాస్య గ్రంథకృతా లాఘవాన్నోక్తం| సంగ్రహే తూక్తమేవ (సూ. అ. 7)| యథా-"స్నిగ్ధోష్ణతిక్తకటుకకషాయమధురస్తిలః| త్వచ్యః కేశ్యో గురుర్వృష్యః స్పర్శశీతోఽనిలాపః|| అల్పమూత్రః కటుః పాకే మేధాఽగ్నికఫపిత్తకృత్| కృష్ణః ప్రశస్తస్తమను శుక్లస్తమను చారుణః||" ఇతి| అన్యే త్వనయా యుక్త్యా సంగ్రహోక్తమర్థం సంగృహ్ణతే| స్నిగ్ధత్వం తావత్తిలస్య తైలేషు ముఖ్యస్య స్నేహస్య యోనిభూతత్వాత్సిద్ధం, కఫపిత్తకృదితి వచనాత్స్నిగ్ధత్వాచ్చ సామర్థ్యాల్లబ్ధం వాతఘ్నత్వం, కషాయస్వాద్వితి శింబీధాన్యసామాన్యగుణకథనేన కషాయస్వాదుత్వం లబ్ధమితి| ఏతదేవోరరీకృత్య వ్రణప్రతిషేధే వక్ష్యతి (హృ.ఉ.అ.25|54)-కల్కం సంరోహణం కుర్యాత్తిలానాం మధుకాన్వితం| స్నిగ్ధోష్ణతిక్తమధురకషాయత్వైః స సర్వజిత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తిలగుణానాహ-ఉష్ణ ఇతి| ఉష్ణః-ఉష్ణవీర్యః| త్వచ్యః-త్వగ్దోషహరః, బహిఃప్రయోగాత్| "కుష్ఠం తత్కార్యపి తిలో హంతి భల్లాతకైః సహ|" ఇతి సంగ్రహే (సూ. అ. 7) కుష్ఠకర్తృత్వశ్రవణాత్| నను, "తిలో విపాకే మధురోఽతిబల్యః స్నిగ్ధో వ్రణే లేపన ఏవ పథ్యః|" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46139) విపాకే మధురత్వముక్తం, ఇహ తు కటుకత్వమితి విరోధః| మైవం| రసవదవిరోధః| ఏకస్మిన్ ద్రవ్యే హి బహవో రసా అనుభూయంత ఇతి| భిన్నతిలయోర్భిన్నరసయోర్వా విపాకః| స చ కృష్ణః శ్రేష్ఠః| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ.అ. 7)-కృష్ణః ప్రశస్తస్తమను శుక్లస్తమను చారుణః|" ఇతి|
Adhikarana అతసీగుణాః కుసుంభబీజగుణాః (౨౪) · Śloka ౨౪
స్నిగ్ధోమా స్వాదుతిక్తోష్ణా కఫపిత్తకరీ గురుః| దృక్శుక్రహృత్కటుః పాకే, తద్వద్బీజం కుసుంభజం||24||
View original
स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः| दृक्शुक्रहृत्कटुः पाके, तद्वद्बीजं कुसुम्भजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉమా-అతసీ, స్నిగ్ధా స్వాద్వాదిగుణయుక్తోష్ణవీర్యా చ| సా శ్లేష్మపిత్తయోః కర్త్రీ చ| తథా, దృష్టిం శుక్రం చ హరతి| కటుపాకా చ| తయా-ఉమయా తుల్యం వర్తతే-తద్వత్, ఉమాసమానగుణం కుసుంభీజమిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతసీగుణానాహ-స్నిగ్ధోమేతి| ఉమా-అతసీ| నను, "స్నిగ్ధోష్ణా కఫవాతఘ్నీ సతిక్తా మధురాఽతసీ|" ఇతి ఖారణాదినా శ్లేష్మఘ్నత్వముక్తం, ఇహ తు శ్లేష్మలత్వమితి విరోధః| మైవం| విషయభేదాత్| శ్లేష్మఘ్నత్వం వాతసంసృష్టవిషయం| శ్లేష్మలత్వం పిత్తసంసృష్టవిషయం| అత ఏవ సుశ్రుతేన కఫఘ్నత్వం నోక్తం (సూ. అ. 46/49)-"ఉష్ణాఽతసీ స్వాదురసాఽనిలఘ్నీ పిత్తోల్బణా స్యాత్కటుకా విపాకే|" ఇతి| కుసుంభవీజగుణానాహ-తద్వదితి| తద్వత్-ఉమావత్| తత్పునః కఫఘ్నం| "కటుర్విపాకే కటుకః కఫఘ్నో విదాహిభావాదహితః కుసుంభః|" ఇతి సుశ్రుతోపదేశాత్ (సూ.అ. 46/48)| అతిదేశాదుపదేశో హి బలవాన్|
Adhikarana మాషయవకయోరవరత్వం (౨౫) · Śloka ౨౫
మాషోఽత్ర సర్వేష్వవరో, యవకః శూకజేషు చ| |25|
View original
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो, यवकः शूकजेषु च| |२५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్ర-శింబీధాన్యేషు, మాషోఽశ్రేష్ఠః| శూకజేషు-శూకధాన్యేషు, యవకోఽశ్రేష్ఠః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాషస్య సర్వధాన్యావరత్వమాహ-మాషోఽత్రేతి| యవకస్య శూకధాన్యేష్వవరత్వమాహ-యవకః శూకజేష్వితి| చకారోఽవరత్వాకర్షణార్థః|
Adhikarana నవధాన్యగుణాః పురాణధాన్యగుణాః శీఘ్రజన్మాదిసూప్యగుణాః (౨౫-౧) · Śloka ౧
నవం ధాన్యమభిష్యంది, లఘు సంవత్సరోషితం||25|| శీఘ్రజన్మ తథా సూప్యం నిస్తుషం యుక్తిభర్జితం| |26| ఇతి శింబీధాన్యవర్గః||1||
View original
नवं धान्यमभिष्यन्दि, लग़ु संवत्सरोषितम्||२५|| शीघ्रजन्म तथा सूप्यं निस्तुषं युक्तिभर्जितम्| |२६| इति शिम्बीधान्यवर्गः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- నవం ప్రత్యగ్రం, ధాన్యమభిష్యంది-ఆభిముఖ్యేన స్యందయతి| తాచ్ఛీల్యే ణినిః| మాలిన్యాత్స్రోతసాం స్రుతిరూపం శ్లేష్మాణం కరోతీత్యర్థః| అర్థాత్పురాణమనభిష్యంది| సంవత్సరోషితం-వర్షాతీతం, లఘు భవతి| నవం చార్థాద్గుర్విత్యనుక్తమప్యుక్తం భవతి| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం- "వర్షస్థితం సర్వమన్నం పరిత్యజతి గౌరవం| న తు త్యజతి తద్వీర్యం వీర్యం ముంచత్యతః క్రమాత్||" ఇతి| శీఘ్రేత్యాది| లఘ్విత్యనువర్తతే| సూప్యం-ముద్గాది యచ్ఛ్హీఘ్రజన్మ, తల్లఘు భవతి| తథా, విగతతుషం యుక్త్యా భర్జితం-భృష్టం లఘు భవతి| సంగ్రహే త్వేవముక్తం (సూ.అ.7)-"నవం ధాన్యమభిష్యంది సేక్యం కేదారజం చ యత్| లఘు వర్షోషితం దగ్ధభూమిజం స్థలసంభవం|" ఇతి| ఇతి శింబీధాన్యవర్గః| నిర్దిష్టే శూకశింబీధాన్యే| తయోశ్చ సంస్కృతయోరుపయోగ ఇతి కృతాన్నవర్గః ప్రారభ్యతే-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నవధాన్యగుణానాహ-నవం ధాన్యమితి| అభిష్యంది-స్రోతఃస్రావి| పురాణధాన్యగుణానాహ-లఘు సంవత్సరోషితమితి| సంవత్సరోషితం-సంవత్సరమేవోషితం, సంవత్సరద్వయాద్యుషితస్య నిర్వీర్యత్వాత్| యదాహ ఖారణాదిః-"వర్షస్థితం సర్వధాన్యం పరిత్యజతి గౌరవం| న తు త్యజతి తద్వీర్యం, వీర్యం ముంచత్యతః క్రమాత్ "|| ఇతి| శీఘ్రజన్మాదిసూప్యగుణానాహ-శీఘ్రజన్మేతి| సూపే హితంసూప్యం శింబీధాన్యం, తథా-తద్వత్, లఘు ఇత్యర్థః| శీఘ్రం అల్పేన కాలేన, జన్మ-నిష్పత్తిర్యస్య తత్తథా| నిస్తుషం-అపనీతత్వక్| యుక్త్యా-సమ్యగ్యోగేన, భర్జితం-ద్రవం వినా స్వేదితం| నవస్యాభిష్యందిత్వాత్ పురాణస్యానభిష్యందిత్వం| పురాణాదీనాం లఘుత్వాత్తద్విపరీతానాం గురుత్వమర్థసిద్ధం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"హరితాస్తేష్వపి వరా, మకుష్ఠాః కృమికారిణః| వర్ణ్యాః పరం ప్రలేపాద్యైర్మసూరా గ్రాహిణో భృశం|| కుశామ్రశింబీ మధురా వాతపిత్తహరా హిమా| మధురాః శీతలా గుర్వ్యో బలఘ్నో రూక్షణాత్మికాః|| స్నేహాఢ్యా బలిభిర్భోజ్యా వివిధాః శింబీజాతయః|" ఇతి| ఇతి శింబీధాన్యవర్గః|
Adhikarana కృతాన్నవర్గః మండాదీనాం యథాపూర్వం లాఘవం మండగుణాః (౨౬-౨౮) · Śloka ౨౮
అథ కృతాన్న(పక్వాన్న)వర్గః| | మండపేయావిలేపీనామోదనస్య చ లాఘవం||26|| యథాపూర్వం శివస్తత్ర మండో వాతానులోమనః| తృడ్గ్లానిదోషశేషఘ్నః పాచనో ధాతుసామ్యకృత్||27|| స్రోతోమార్దవకృత్స్వేదీ సంధుక్షయతి చానలం| |28|
View original
अथ कृतान्न(पक्वान्न)वर्गः| | मण्डपेयाविलेपीनामोदनस्य च लाघवम्||२६|| यथापूर्वं शिवस्तत्र मण्डो वातानुलोमनः| तृड्ग्लानिदोषशेषघ्नः पाचनो धातुसाम्यकृत्||२७|| स्रोतोमार्दवकृत्स्वेदी सन्धुक्षयति चानलम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మండాదీనాం యథాపూర్వం లాఘవం| తేనౌదనమపేక్ష్య లఘ్వీ విలేపీ, తతోఽపి పేయా, పేయాతో మండో లఘుతర ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| మండపేయావిలేప్యోదనానాం యథాపుర్వం లాఘవమిత్యేవ వక్తవ్యే యదత్రౌదనస్య పృథక్పాఠః, స ఇదం జ్ఞాపయతి,-మండాదయో లాజోపాదానా వేద్యాః, న తు తండులోపాదానాః, యథా-ఓదనః, ఇతి| తథా చ మునిః (చ, సూ,అ.27|252)-"శృతః పిప్పలిశుంఠీభ్యాం యుక్తో లాజాంబుదాడిమైః| మండః సందీపయత్యగ్నిం వాతం చాప్యనులోమయేత్||" ఇతి| తదుక్తం_"ద్రవ్యస్యార్ధపలం దత్త్వా తోయస్య ప్రస్థమావపేత్| అర్ధశేషం గృహీత్వా తత్కర్షౌ ద్వౌ దాడిమస్య చ|| యుక్తం సైంధవవిశ్వాహ్వధాన్యకైః శాణమాత్రకైః| ద్వికర్షమాత్రైర్లాజైశ్చ భూయః సంక్వథితం చ తత్|| పిప్పలీజీరకాభ్యాం చ శాణైకేనావచూర్ణితం| పేయాస్వేష విధిః కల్ప్యో దాడిమాదికృతాస్వపి||" ఇతి| తథా (సుశ్రుతే సూ. అ. 46|345)-"సిక్థైర్విరహితో మండః పేయా సిక్థసమన్వితా| ధనసిక్థా విలేపీ స్యాద్యవాగూర్విరలద్రవా||" ఇతి| అన్యే తు మండలక్షణం పేయాలక్షణం చాన్యథైవేచ్ఛంతి| తథా తల్లక్షణం-"లాజాంబుసైంధవకణాధాన్యనాగరదాడిమైః| యుక్తో విమృదితః పూతో మండః సంస్కృత ఉచ్యతే|| నిర్ద్రవ్యా ప్రాకృతా పేయా తక్రదాడిమతందులైః|" ఇతి| సామాన్యపేయాయాశ్చ తక్రదాడిమలాజాదిసాధితాయా గుణనిర్దేశోఽయం, న తు విశిష్టాయా జ్వరచికిత్సాదివిహితాయా ఇతి ద్రష్టవ్యం| తస్యాస్తు తత్రైవేత్యర్థః, విశేషగ్రహణాత్కర్మాంతరనిర్దేశాచ్చ| తత్ర-తేషు మండాదిషు మధ్యే, మండః శివః| తథా, వాతానులోమనః| తథా, తృషం గ్లానిం దోషశేషం చ హంతీతి తృడ్గ్లానిదోషశేషఘ్నః| "అమనుష్యకర్తృకే చ" ఇత్యత్ర ఠక్| దోషస్య శేషో దోషశేషః| ఏష ఏవ హి విహితవమనస్య విహితవిరేచనస్య వా కించిచ్ఛేషో యో దోషః, తస్య| దోషశేషేతి వచనజ్ఞాపకాత్ కృతవమనవిరేచనస్య దోషశేషకరణం| తేన చ వమనకర్మణి విరేచనకర్మణి వా కర్తవ్యేఽతియోగభయాత్ దోషశేషః కార్యః, ఇత్యయమర్థో యుక్త్యా ప్రతిపాదితః| తథా, మండః పాచనో ధాతుసామ్యకరశ్చ| తథా, స్రోతసాం మార్దవం కరోతి| తథా, స్వేదయతీతి స్వేదీ, వహ్నిం చ దీపయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ కృతాన్నవర్గః| తత్ర మండాదీనాం లఘుత్వేతారతమ్యమాహ-మండపేయేతి| అసిక్థో ద్రవో-మండః, ససిక్థో-యవాగూః| సా ద్వివిధా,- అల్పసిక్థా-పేయా, బహుసిక్థా-విలేపీ| అద్రవాణి సిక్థాని-ఓదనః| యథాపూర్వం ఓదనాద్విలేపీ లఘుః తతః పేయా, తతో మండ ఇతి| మండగుణానాహ-శివస్తత్రేతి| శివః-ఆరోగ్యప్రదః| వమనలంఘనాద్యవశిష్టో దోషో-దోషశేషః| ధాతుసామ్యకృత్-లంఘనాదికృతధాతువైషమ్యశమనాత్| స్రోతోమార్దవకృత్-లంఘనాదికృతస్రోతఃకాఠిన్యశమనాత్| స్వేదీ-స్వేదవహస్రోతోరోధశమనాత్|
Adhikarana పేయాగుణాః (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| క్షత్తృష్ణాగ్లానిదౌర్బల్యకుక్షిరోగజ్వరాపహా||28|| మలానులోమనీ పథ్యా పేయా దీపనపాచనీ| |29|
View original
| क्षत्तृष्णाग्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा||२८|| मलानुलोमनी पथ्या पेया दीपनपाचनी| |२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షుచ్చ తృష్ణా చ, తాభ్యం గ్లానిః, సా చ దౌర్బల్యం చ కుక్షిరోగశ్చ జ్వరశ్చ, తానపహంతి యా సైవంభూతా పేయా| దౌర్బల్యం- కార్శ్యం| తథా, మలాన్-వాతాదీన్, అనులోమయతి-స్వమార్గస్థాన్ కరోతి| తథా, పథ్యా-శరీరస్య హితా| తథా, దీపనీ చాసౌ పాచనీ చేతి "పుంవత్కర్మధారయ" ఇతి పుంవద్భావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
అ0 ర0-పేయాగుణానాహ-క్షుత్తృష్ణేతి| కుక్షిరోగః-అతీసారః| పథ్యా-ఔషధరూపత్వాత్|
Adhikarana విలేపీగుణాః (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
| విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా||29|| వ్రణాక్షిరోగసంశుద్ధదుర్బలస్నేహపాయినాం| |30|
View original
| विलेपी ग्राहिणी हृद्या तृष्णाघ्नी दीपनी हिता||२९|| व्रणाक्षिरोगसंशुद्धदुर्बलस्नेहपायिनाम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విలేపీ గ్రాహిణీ హృద్యా తృష్ణాఘ్నీ దీపనీ హితా చ| వ్రణశ్చాక్షిరోగశ్చ సంశుద్ధశ్చ దుర్బలశ్చ స్నేహపాయీ చ, తేషాం హితా| వ్రణాక్షిరోగశబ్దౌ మత్వర్థీయాకారాంతౌ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విలేపీగుణానాహ-విలేపీతి| వ్రణాదీనాం హితా| సంశుద్ధః-సమ్యక్కృతవమనాదిః| యః స్నేహనార్థం ప్రత్యహం స్నేహం పిబతి సః-స్నేహపాయీ|
Adhikarana ఓదనగుణాః (౩౦-౩౧) · Śloka ౩౧
| సుధౌతః ప్రస్రుతః స్విన్నోఽత్యక్తోష్మా చౌదనో లఘుః||30|| యశ్చాగ్నేయౌషధక్వాథసాధితో భృష్టతండులః| విపరీతో గురుః క్షీరమాంసాద్యైర్యశ్చ సాధితః||31||
View original
| सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नोऽत्यक्तोष्मा चौदनो लघुः||३०|| यश्चाग्नेयौषधक्वाथसाधितो भृष्टतण्डुलः| विपरीतो गुरुः क्षीरमांसाद्यैर्यश्च साधितः||३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఓదనః సుష్ఠు ధౌతస్తథా ప్రస్రుతో-నిశ్చోతితః స్విన్నోఽత్యక్తబాష్పశ్చ లఘుర్భవతి| యశ్చౌదన ఆగ్నేయౌషధానాం-మరీచచిత్రకాదీనాం క్వాథేన సాధితః, సోఽతిలఘుః| తథా, భృష్టాస్తండులా యస్మిన్నోదనే సోఽతిలఘుతమః| యథోక్తలక్షణాదోదనాద్విపరీతో-యోఽధౌతాదిః, స గురుః| క్షీరమాంసాదిభిః-మధురైర్యశ్చ సాధితః, సోఽతిగురుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఓదనగుణానాహ-సుధౌత ఇతి| సుధౌతాదివిశిష్ట ఓదనో లఘుః| తద్విపరీతః క్షీరాదిసాధితశ్చ గురుః| సుధౌతః-సమ్యక్ప్రక్షాలితతండులః| ప్రస్రూతః-సమ్యక్ప్రస్రావితమండః| స్విన్నః-సమ్యక్పక్వః| అత్యక్తోష్మా-శీతత్వమప్రాప్తః| ఆగ్నేయౌష క్వాథసాధితః- చిత్రకాదిక్వాథం ద్రవస్థానే దత్వా సాధితః| భృష్టతండులః-భృష్టైస్తండులైః సాధితః| విపరీతః-అధౌతతండులాదిః| యశ్చ క్షీరాదీని ద్రవస్థానే దత్వా సాధితః| మాంసశబ్దేనాత్ర మాంసరసః| ఆద్యశబ్దాత్స్నేహాదయః| క్షీరాదిసాధనే ఉదకం ప్రక్షేప్యమేవ| ఉక్తం చ సంగ్రహే (క. అ. 8)-"క్షీరాదిసాధితం ద్రవ్యం న సమ్యఙ్ముక్తరసం భవతీతి వారిక్వాథపూర్వకం క్షీరాద్యైస్తదుపదేశేఽనుపదగ్ధం క్వాథయేత్|" ఇతి|
Adhikarana ఓదనోదాహరణా పరిభాషా (౩౨) · Śloka ౩౨
ఇతి ద్రవ్యక్రియాయోగమానాద్యైః సర్వమాదిశేత్| |32|
View original
इति द्रव्यक्रियायोगमानाद्यैः सर्वमादिशेत्| |३२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతి-అనయా దిశా, సర్వం-పేయాదికం పూర్వోక్తం వక్ష్యమాణం చ భక్ష్యాదికం, ద్రవ్యేణ క్రియయా సంయోగేన మానేన చాదిశేత్| తత్ర ద్రవ్యతో యథా-ఓదనస్య రక్తశాల్యాదిజస్య లాఘవం, యవకాదిజస్య తు గౌరవం| క్రియాతో యథా-సాక్షాదగ్నిపాకాదిసంస్కారాచ్ఛూల్యస్య మాంసస్య లఘ్వాదిగుణయోగః, అపరస్య త్వన్యథాత్వం దృశ్యతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"వృష్యం వాతహరం బల్యం పథ్యం శూల్యామిషం లఘు| అపథ్యం గురు విష్టంభి మాంసం యచ్చ రసోద్ధతం||" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"స్విన్నం మాంసం గురు స్తంభి శూలపక్వం త్రిదోషజిత్|" ఇతి| క్రియా-సంస్కార ఇత్యర్థః| యోగః-సంయోగః, తేన యథా-ఆగ్నేయచిత్రకాద్యౌషధక్వాథైః సాధితస్య లాఘవం| మానతో యథా-బహుభిర్లఘుభిరల్పైశ్చ గురుభిర్యుక్తైర్లఘురేవ, విపరీతైస్తు విపరీత ఏవ| ఆద్యగ్రహణేన దేశాదిపరిగ్రహః| జాంగలదేశప్రభవతండులకృతో లఘుః, ఆనూపదేశతండులకృతో గురురిత్యాది బోధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఓదనప్రసంగాదోదనోదాహరణాం పరిభాషామాహ-ఇతి ద్రవ్యేతి| ఇతి-ఏవమోదనవత్| ద్రవ్యాదీనాం కారణానాం స్వరూపం శాస్త్రేణ బుద్ధాకార్యాణాం స్వరూపమకథితమపి స్వబుద్ధ్యా నిర్ధార్య మందబుద్ధీనాం కథయేదిత్యర్థః| తత్ర, కార్యత్వేన పరిణతం కారణం-ద్రవ్యం| తత్పరిణామహేతుః కర్తృవ్యాపారః-క్రియా| ప్రధానద్రవ్యే ద్రవ్యాంతరసంపర్కో-యోగః| సంయోగినాం న్యూనాధికసమత్వం-మానం| ఆద్యశబ్దాద్దేశకాలౌ| తత్ర, ద్రవ్యస్యోత్పత్తిస్థితిపరిణామస్థానం-దేశః| ఉత్పత్త్యాదిసమయ ఆమాద్యవస్థాశ్చ-కాలః| తత్ర, ద్రవ్యేణాదేశో యథారక్తశాలీనామోదనః పథ్యో, యవకానామపథ్యః| క్రియయా యథా-భృష్టవిదలితనిస్తుషీకృతానం సూప్యానాం సూపో లఘుః, ఇతరేషాం గురుః| యోగేన యథా-మరీచాదియుక్తా మాంసభక్ష్యా లఘవః, మరీచాద్యయుక్తా గురవః| మానేన యథా-మిశ్రకౌదనే ముద్గాద్యల్పత్వబహుత్వాభ్యాం లఘుత్వగురుత్వే| ఉత్పత్తిదేశేన యథా-దగ్ధావనిజాతానాం శాలీనామన్నం లఘు, ఇతరేషాం గురు| ఉక్తం హి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/15)- "దగ్ధాయామవనౌ జాతాః శాలయో లఘుపాకినః|" ఇతి| స్థితిదేశేన యథా-దుర్భాజనస్థాభిర్ద్రాక్షాభిః కృతం పానకం దోషలం, ఇతరాభిరదోషలం| ఉక్తం హి (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"దుర్భాజనస్థా ద్రాక్షాఽమ్లా దోషలా చ ప్రాజాయతే|" ఇతి| పరిణామదేశేన యథా-మృణ్మయే పాత్రే సిద్ధానాం తందులానామోదనో గురుః, తామ్రమయే లఘుః| ఉత్పత్తికాలేన యథా-ఆర్తవేన దివ్యోదకేన సిద్ధమన్నం పథ్యం, అనార్తవేనాపథ్యం| స్థితికాలేన యథారాత్రిముషితేన శృతశీతేనాలోడితమపథ్యం, ఇతరేణ పథ్యం| పరిణామకాలేన యథా-శీఘ్రజన్మనా సూప్యేన కృతః సూపో లఘుః, చిరజన్మనా గురుః| ఆమాద్యవస్థాకాలేన యథా-ఆమేన శుష్కేణ వా మూలకేన కృతో యూషః పథ్యః, జీర్ణేనాద్రేణ వా కృతోఽపథ్యః| ఇత్యాది స్వబుద్ధ్యా సర్వమూహ్యం|
Adhikarana మాంసరసగుణాః (౩౨) · Śloka ౩౨
| బృంహణః ప్రీణనో వృష్యశ్చక్షుష్యో వ్రణహాం రసః||32||
View original
| बृंहणः प्रीणनो वृष्यश्चक्षुष्यो व्रणहां रसः||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రస ఇతి మాంసరసః, ఆదిశబ్దలోపాత్| స బృంహణాదిగుణయుక్తః| కృతాకృతస్య చ రసస్యాయం గుణనిర్దేశో బోధ్యః| రసో హి స్నేహశుంఠ్యాదియుతః-కృత ఇత్యుచ్యతే, విపరీతస్తు-అకృతః| తత్ర కృతస్య తంత్రాంతరే విధానముక్తం గుణాశ్చ| యథా-"ఛాగలం సక్థిజం మాంసం నిరస్థి తైత్తిరం తథా| చతుష్పలోన్మితం సూక్ష్మం కల్పితం క్షాలితం జలే|| పిప్పలీపిప్పలీమూలశుంఠీచిత్రకధాన్యకైః| ద్విశాణైః సంయుతే తోయే క్వాథ్యం సార్ధాఢకోన్మితే|| మాంసేఽరిమన్ ద్విపలం తత్ర దాడిమాత్కుట్టితాత్క్షిపేత్| తం రసం మర్దితం పూతం హింగుసైంధవజీరకైః|| యుక్తం సుధూపితం పథ్యం శుద్ధానాం శుద్ధికాంక్షిణాం| శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం వ్రణినాం వాతరోగిణాం|| భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం క్షీణధాత్వింద్రియౌజసాం|" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"రసస్తత్ర వరోఽనమ్లః శాకునో బృంహణః సరః| తక్రసిద్ధస్తు విష్టంభీ లఘుర్వాతకఫాపహః|| ఫలామ్లగోరసోదారం సవిశ్వాజాజిధాన్యకం| స్నిగ్ధం మాంసం హితం బల్యం బృహణం రోచనం గురు|| కాసమర్దకధాన్యామ్లదాడిమాదిరజఃకృతాః| లేహాస్తక్రాదిజాశ్చాన్యే యోనివద్గురురోచనాః|| మాలుధానీయవాసాదిపుష్పైర్యోఽతిగుణః ఖలః| ఫలమూలైర్ఘనాదానం వ్యంజనం పాకతో ఘనం|| లేహవత్ఖల ఇత్యన్యే దోషలః స్వస్వయోనివత్| తద్వచ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికో మతః|| కట్వరః కఫజిద్గ్రాహీ పిత్తలో రోచకో లఘుః| మాంసాదజాజిశుంఠ్యాదిగలితః సట్టకో లఘుః|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసరసగుణానాహ-బృంహణ ఇతి| ప్రీణనః-తృప్తిజననః| రసో-మాంసరసః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"పిశితేన రసస్తత్ర, యూషో ధాన్యైః, ఖలః ఫలైః| మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః||" ఇతి| స చ కృతాకృతదకలావణికభేదాంత్రిధా| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ.7)-"జ్ఞేయాః కృతాకృతాస్తే తు స్నేహాదియుతవర్జితాః| అల్పమాంసాదయః స్వచ్ఛా దకలావణికాః స్మృతాః||' ఇతి| తథా, తనుసాంద్రభేదాదమ్లస్వాదుభేదాచ్చ ద్విధా| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)-"విద్యాద్యూషే రసే సూపే శాకే చైవోత్తరోత్తరం| గౌరవం తనుసాంద్రామ్లస్వాదుష్వేషు పృథక్ పృథక్||" ఇతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"శుష్యతాం వ్యాధిముక్తానాం నరాణాం శుద్ధికాంక్షిణాం| కృశక్షామక్షతోరస్కక్షీణధాత్వింద్రియౌజసాం|| దృష్టిశ్రవణవణ్యాయుర్బలవర్ణస్వరార్థినాం| భగ్నవిశ్లిష్టసంధీనాం వ్రణినాం వాతరోగిణాం|| హృద్యః పథ్యః పరం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో రసః|" ఇతి| శుష్యతాం-వృద్ధిం త్యజతాం| కృశానాం-స్థూలత్వం త్యజతాం| క్షామాణాం-బలంత్యజతాం|
Adhikarana ముద్గయూషగుణాః (౩౩) · Śloka ౩౩
| మౌద్గస్తు పథ్యః సంశుద్ధవ్రణకంఠాక్షిరోగిణాం|33|
View original
| मौद्गस्तु पथ्यः संशुद्धव्रणकण्ठाक्षिरोगिणाम्|३३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మౌద్గో రసో-యూషో, వ్రణినాం కంఠరోగిణాం అక్షిరోగిణాం చ పథ్యః| అస్య చ సంస్కృతస్య విధానముక్తం-"ముద్గానాం ద్విపలం తోయే శృతమర్ధాఢకోన్మితే| పాదస్థం మర్దితం పూతం దాడిమస్య పలేన తు| యుక్తం సైంధవవిశ్వాహ్వధాన్యకైః పాదకార్షికైః| కణాజీరకయోశ్చూర్ణాచ్ఛాణైకేనావచూర్ణితం| సంస్కృతో ముద్గయూషోఽయం పిత్తశ్లేష్మహరో మతః|" తథా-"పటోలపత్రాచ్ఛ్హాణో ద్వే ముద్గానాం ద్విపలం జలే| ద్రవ్యాద్వాత్రింశద్గుణితే అర్ధస్థే దాడిమాత్పలం|| కర్షమామలకానాం చ క్షిప్త్వా పునరధిశ్రయేత్| పూర్వం తత్సైంధవాద్యైశ్చ యుక్తమాజ్యేన యోజితం|| పటోలపత్రకాఖ్యోఽయం యూషః పిత్తోత్థరోగజిత్| నింబపత్రైర్నింబయూషమేవమేవ ప్రకల్పయేత్|| ములకాచ్ఛుంఠికా స్విన్నా ఘృతభృష్టా సధాన్యకా| హింగుజీరకసంయుక్తా తతో మథితదాడిమే|| ససైంధవే వినిక్షిప్య పునరగ్నావధిశ్రయేత్| తావద్యావన్మృదూభూతం తతస్త్ర్యూషణసంయుతం|| సుధూపితం హింగుఘృతైశ్చాతుర్జాతావచూర్ణితం| శుంఠీరసం దీపనీయం బాతశ్లేష్మామయాపహం|| అకృతాకృతయూషాచ్చ రసాచ్చ జలసాధితాత్| స్నేహామ్లపటుయుక్తాచ్చ పూర్వః పూర్వో లఘుర్మతః|| (సంగ్రహే సూ. అ. 7)-విద్యాద్యుషే రసే సూపే శాకే చైవోత్తరోత్తరం| గౌరవం తనుసాంద్రామ్లస్వాదుష్వేషు పృథక్ తథా||" తథోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ ఛేదినౌ స్వౌషధానుగౌ| పిశితేన రసస్తత్ర, యూషో ధాన్యైః ఖలః ఫలైః|| మూలైశ్చ తిలకల్కామ్లప్రాయః కాంబలికః స్మృతః| జ్ఞేయాః కృతాకృతాస్తే తు స్నేహాదియుతవర్జితాః|| అల్పమాంసాదయః స్వచ్ఛా దకలావణికాః స్మృతాః|" ఇతి| స్వల్పేన మాంసేన శుంఠ్యదిభిః స్వల్పైః స్వచ్ఛా యే క్రియంతే, తే దకలావణికా బోధ్యాః| ఏవం యూషే యత్ర ధాన్యమల్పం, ఖలాదౌ వా మూలాదీన్యల్పాని, తత్రాపి దకలావణికత్వం బోధ్యం| తంత్రాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ.46|380)-"అథ గోరసధాన్యామ్లఫలామ్లైరన్వితం చయత్| యథోత్తరం లఘు హితం సంస్కృతాసంస్కృతం తథా|| ప్రభూతాస్తమలోయూషః సూపాల్లఘుతరః స్మృతః| సూపస్తు రసయూషాభ్యాం స్థైర్యాద్గురుతరో మతః|| తం సరోగో న చాశ్రీయాన్న చాల్పాశీ కథంచన|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ముద్గయూషగుణానాహ-మౌద్గ ఇతి| రస ఇత్యనువర్తతే| మౌద్గో రసో-ముదయూషః, "యూషో ధాన్యైః" (సం.సూ.అ.7) ఇత్యుక్తత్వాత్| సంశుద్ధాదీనాం పథ్యో-హితః| కంఠాక్షిభ్యాం రోగశబ్దః సంబధ్యతే|
Adhikarana కులత్థయూషగుణాః (౩౩) · Śloka ౩౩
| వాతానులోమీ కౌలత్థో గుల్మతూనీప్రతూనిజిత్||33||
View original
| वातानुलोमी कौलत्थो गुल्मतूनीप्रतूनिजित्||३३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కౌలత్థో యూషో వాతమనులోమయతి| గుల్మాదీంశ్చ జయతి| తూనీప్రతూనీరోగౌ-గుల్మనిదానే వక్ష్యమాణలక్షణౌ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కులత్థయూషగుణానాహ-వాతానులోమీతి| తూనిప్రతూన్యౌ-గుల్మనిదానే (హృ.ని.అ.11/61) వక్ష్యేతే|
Adhikarana తిలవికృత్యాదిగుణాః (౩౪) · Śloka ౩౪
తిలపిణ్యాకవికృతిః శుష్కశాకం విరూఢకం| శండాకీవటకం దృగ్ఘ్నం దోషలం గ్లపనం గురు||34||
View original
तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्| शण्डाकीवटकं दृग्घ्नं दोषलं ग्लपनं गुरु||३४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిలస్య వికృతిః పిణ్యాకస్య చ| తథా శుష్కశాకాది దృష్టిఘ్నం త్రిదోషకరం గ్లానికరం గురు చ| అంకురితం సస్యం-విరూఢకం| శాండాక్యా సహ సంయుతం మాషాదివటకం-శాండాకీవటకం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తిలవికృత్యాదీనాం గుణానాహ-తిలపిణ్యాకవికృతిరితి| తిలవికృతిః-మయూరాండకాదిః| ఉద్ధృతతైలస్తిలాదిపిండః, పిణ్యాకః తద్వికృతిః-పిండవటకాదిదేశీయా| శుష్కశాకం-శుకవార్తాకకచ్చరికాది| విరూఢకం-అంకురితం ధాన్యం| కృతాన్నప్రస్తావాదంకురితధాన్యకృతమన్నం గ్రాహ్యం| యేన వటకేన శాండాకీ క్రియతే తత్-శాండాకీవటకం| దృగ్ఘ్నందృష్టినాశనం| దోషలం-త్రిదోషకరం| గ్లపనం-గ్లానికరం|
Adhikarana రసాలాగుణాః (౩౫) · Śloka ౩౫
రసాలా బృంహణీ వృష్యా స్నిగ్ధా బల్యా రుచిప్రదా| |35|
View original
रसाला बृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा| |३५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసాలా-కరమథితేన మరీచశర్కరాదియుక్తేన దధ్నా కృతా ఉల్లేఖికాసంజ్ఞా, బృంహణీ-దేహస్య బృహత్త్వకరీ, వృష్యాదిగుణయుక్తా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రసాలాగుణానాహ-రసాలేతి| మరీచశర్కరాదియుక్తం కరమథితం దధి-రసాలా|
Adhikarana పానకగుణాః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| శ్రమక్షుత్తృట్క్లమహరం పానకం ప్రీణనం గురు||35|| విష్టంభి మూత్రలం హృద్యం యథాద్రవ్యగుణం చ తత్| |36|
View original
| श्रमक्षुत्तृट्क्लमहरं पानकं प्रीणनं गुरु||३५|| विष्टम्भि मूत्रलं हृद्यं यथाद्रव्यगुणं च तत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పానకం శ్రమాదిహరం ప్రీణనాదిగుణయుక్తం| ప్రీణనం-మనః ప్రీతికరం| యథాద్రవ్యగుణం చ-స్వస్వద్రవ్యగుణేన చ యుక్తం| పర్పటాదీనాం లాఘవాదిహ గుణా నోక్తాః| యథా (సంగ్రహే సూ. అ. 7)-"పర్పటా లఘవో రుచ్యా లఘీయాన్ క్షారపర్పటః| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవో రాగఖాండవాః|| ప్రీణనా భ్రమతృట్ఛర్దిమదమూర్చ్ఛాశ్రమచ్ఛ్హిదః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పానకగుణానాహ-శ్రమక్షుత్తృడితి| గుడామ్లికాదిసంస్కృతముదకాది ద్రవం-పానకం| యథాద్రవ్యగుణం-యైర్ద్రవ్యైః క్రియతే తద్గుణాననువర్తతే| ఏతేన సుశ్రుతాదిభిరుక్తానాం ద్రాక్షాదిపానకానాం గుణా ఉక్తాః|
Adhikarana లాజాగుణాః (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
| లాజాస్తృట్ఛ్హర్ద్యతీసారమేహమేదఃకఫచ్ఛిదః||36|| కాసపిత్తోపశమనా దీపనా లఘవో హిమాః| |37|
View original
| लाजास्तृट्छर्द्यतीसारमेहमेदःकफच्छिदः||३६|| कासपित्तोपशमना दीपना लघवो हिमाः| |३७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లాజాస్తృడాదీంశ్ఛిందంతి| కాసపిత్తే చోపశమయంతి| తథా, దీపనా లఘవః శీతవీర్యాశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లాజానాం గుణానాహ-లాజా ఇతి| భృష్టానాం శాలీనాం తండులాః-లాజాః|
Adhikarana పృథుకగుణాః (౩౭) · Śloka ౩౭
| పృథుకా గురవో బల్యాః కఫవిష్టంభకారిణః||37||
View original
| पृथुका गुरवो बल्याः कफविष्टम्भकारिणः||३७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హరితధాన్యాని నిస్తుషభృష్టముశలహతాని-పృథుకాశ్చిపిటసంజ్ఞా గురుత్వాదియుక్తాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పృథుకగుణానాహ-పృథుకా ఇతి| అశుష్కధాన్యానాం భృష్టాస్తండులాః-పృథుకాః|
Adhikarana ధానాగుణాః (౩౮) · Śloka ౩౮
ధానా విష్టంభినీ రూక్షా తర్పణీ లేఖనీ గురుః| |38|
View original
धाना विष्टम्भिनी रूक्षा तर्पणी लेखनी गुरुः| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధానా-భృష్టయవాది, విష్టంభినీ రూక్షాదిగుణయుక్తా చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధానాగుణానాహ-ధానా విష్టంభినీతి| భృష్టయవాదిధాన్యం-ధానా| అన్యే తు యవానేవ భృష్టాన్ ధానాశబ్దేనాహుః| ఉలుంబాదీంశ్చ పృథక్ పఠంతి| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/410)- "ధానోలుంబాస్తు లఘవః కఫమేదోవిశోషణాః|" ఇతి| లఘవః పాకే, గురవో గుణే, స్వమతేన గురోర్గుణత్వాత్|
Adhikarana సక్తుగుణాఃసక్తుభక్షణగుణాః (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
| సక్తవో లఘవః క్షుత్తృట్శ్రమనేత్రామయవ్రణాన్||38|| ఘ్నంతి సంతర్పణాః పానాత్సద్య ఏవ బలప్రదాః| నోదకాంతరితాన్న ద్విర్న నిశాయాం న కేవలాన్||39|| న భుక్త్వా న ద్విజైశ్ఛిత్త్వా సక్తూనద్యాన్న వా బహూన్| |40|
View original
| सक्तवो लघवः क्षुत्तृट्श्रमनेत्रामयव्रणान्||३८|| घ्नन्ति सन्तर्पणाः पानात्सद्य एव बलप्रदाः| नोदकान्तरितान्न द्विर्न निशायां न केवलान्||३९|| न भुक्त्वा न द्विजैश्छित्त्वा सक्तूनद्यान्न वा बहून्| |४०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సక్తవో లఘవః, క్షుధాదీంశ్చ ఘ్నంతి| తథా, ఉదకపీతాః సంతర్పణాః, సద్య ఏవ బలం కుర్వంతి| తాంశ్చ జలేనాంతరితాన్-వ్యవహితాన్, నాశ్నీయాత్| అన్యభోజనేషు హ్యంతరాపానం విహితం, న తథా సక్తుషు కార్యమితి బోధయతి| (అపరే త్వేవమాహుః-ఆదౌ పిండీ మధ్యే జలమంతే చ పిండీత్యుదకాంతరితా ఇతి|) తథా, న ద్విః-ద్వౌ వారౌ నాద్యాత్| న నిశాయాం- రాత్ర్యాం| న కేవలాన్-ఉదకాదిరహితాన్| న భుక్త్వా-అన్యద్భోజనాది| న ద్విజైశ్ఛిత్త్వా-దంతైః కరస్థాం పిండీం ఛిత్త్వేత్యర్థః| బహూంశ్చ సక్తూంన్నాద్యాత్| తంత్రాంతరే చోక్తం రూక్షవాతలత్వం సక్తూనామిహ నోక్తం, లఘుత్వాదినైవావగతత్వాత్| నను, రూక్షవాతలత్వం చేదభ్యుపగమ్యతే సక్తూనాం, తతః సంతర్పణా ఇత్యనుపపన్నం| సద్య ఏవ బలప్రదా ఇత్యేతదప్యయుక్తం| భుక్తో హ్యాహారః పరిణమన్ రసధాతుగతో ధాతుపుష్టయే, నాన్యథా| అత్రాచక్ష్మహే| ప్రభావాదుభయమప్యేతదుక్తం| సక్తూనాం హ్యయమచింత్యః ప్రత్యక్షవేద్యః ప్రభావః,యత్పీతాః సంతః సద్యః సంతర్పయంతి| సద్య ఏవ చ బలం ప్రయచ్ఛ్హంతి| వాజీకరణం హి-అపరిణతమేవ స్వకార్యం జనయతి| తథా చ మద్యం,-అపరిణతమేవ మదం జనయతి| తస్మాత్సంతర్పణత్వం బలప్రదత్వం చైషాముపపన్నమేవ| తంత్రాంతరే చోక్తం-"తుల్యాజ్యః సక్తుప్రాశస్తు వృష్యో భేదీ రసాయనం| (సం.సూ.అ.7)-'తృట్ఛర్దిశ్రమనున్మంథః శీతస్తృష్ణానివర్తకః|| ప్రమేహక్షయకుష్ఠాని న చ స్యుర్మంథపాయినాం| నిచయాత్కఠినా గుర్వీ పిండీ ప్రోక్తా మృదుర్లఘుః|| సక్తూనాం ద్రవతాయోగాల్లఘీయస్యవలేహికా|' లాజసక్తుకృతాఽపి స్యాద్విలేపీ తు గరీయసీ||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సక్తుగుణానాహ-సక్తవ ఇతి| భృష్టానాం నిస్తుషయవానాం చూర్ణం-సక్తవః| పీతా ఏవ బలప్రదాః, న తు భక్షితాలీఢా వా| సద్య ఏవ, న తూత్తరకాలమిత్యేవశబ్దార్థః| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 7)-"నిచయాత్కఠినా గుర్వీ ప్రోక్తా పిండీ లఘుర్మృదుః| సక్తూనాం ద్రవతాయోగాల్లఘీయస్యవలేహికా|| శష్కులీమోదకాదీనాం వ్యాఖ్యాతైవం చ కల్పనా| కర్కంధుబదరాదీనాం శ్రమక్షుత్తృట్క్లమచ్ఛిదః|| సక్తవోఽమ్లరసా హృద్యా యథాద్రవ్యగుణాశ్చ తే|" ఇతి| సక్తుభక్షణం నియమయతి-నోదకాంతరితానితి| యేషాం భోజనమధ్యే ఉదకం పీయతే తే-ఉదకాంతరితాః| ద్బౌ వారౌద్విః| కేవలాన్-ఉదకాదిరహితాన్| ద్విజైశ్ఛిత్త్వా-కరస్థాం పిండీం దంతైర్విచ్ఛిద్య భక్షితాన్| బహూన్-అతిమాత్రాన్| ఉదకాంతరితాదీనాం ప్రత్యేకం నిషేధకరణత్వాత్ పృథక్ నకారకరణం|
Adhikarana పిణ్యాకగుణాః (౪౦) · Śloka ౪౦
| పిణ్యాకో గ్లపనో రూక్షో విష్టంభీ దృష్టిదూషణః||40||
View original
| पिण्याको ग्लपनो रूक्षो विष्टम्भी दृष्टिदूषणः||४०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిణ్యాకాఖ్యో-యస్తిలాదీనాం నిష్పీడితతైలః కల్కో, గ్లపనో-గ్లానికరః| గ్లపన ఇతి గ్లాయతేర్ణిజంతాత్ "గ్లాస్రావనువమాం చ" ఇతి మిత్త్వాద్ధ్రస్వః, బాహులకాత్కర్తరి ల్యుట్| తథా, విష్టంభీ దృష్టివికారకృచ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిణ్యాకగుణానాహ-పిణ్యాక ఇతి| ఉద్ధృతతైలస్తిలాదిపిండః-పిణ్యాకః| గ్లపనో-గ్లానికరః| దృష్టిదూషణః-దృష్టిరోగప్రదః|
Adhikarana వేసవారగుణాః (౪౧) · Śloka ౪౧
వేసవారో గురుః స్నిగ్ధో బలోపచయవర్ధనః| |41|
View original
वेसवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवर्धनः| |४१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వేసవారో-నాగరధాన్యకాజాజిహింగుఘృతాదిసంస్కృతం కుట్టితం మాంసం| స గురుః స్నిగ్ధో బలవర్ధనః శరీరోపచయవర్ధనశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వేసవారగుణానాహ-వేసవార ఇతి| స్విన్నం పిష్టం గుడజీరకాదివిమిశ్రితం మాంసం-వేసవారః| ఉపచయః-వపుష్పుష్టిః|
Adhikarana ముద్గాదిజవేసవారగుణాః (౪౧) · Śloka ౪౧
| ముద్గాదిజాస్తు గురవో యథాద్రవ్యగుణానుగాః||41||
View original
| मुद्गादिजास्तु गुरवो यथाद्रव्यगुणानुगाः||४१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముద్గాదిజాతస్తు వేసవారా యే ఇండరికాదిభిర్ద్రవ్యైః సూక్ష్మచ్ఛిన్నైః క్రియంతే లోకే పూరణశబ్దేన ప్రసిద్ధాః, తే గురవః ప్రకృతిద్రవ్యగుణాశ్చ| ఆదిశబ్దేన మాషాదయో గృహ్యంతే| (అన్యే త్వాదిశబ్దాత్ వార్తాకసూరణాలూకాదీన్ గృహ్యంతే|) తంత్రాంతరే చోక్తం-"సర్పిస్తైలగుడక్షీరైర్యవగోధూమపైష్టికాః| పూపా విష్టంభినః శీతాః పైష్టికా వాతలాః ఖరాః|| వృష్యా బల్యాః సరా మాషైర్వాతఘ్నా మృదుపిచ్ఛిలాః| యథాన్నం గురవో బల్యాః స్థూలాశ్చ కఠినాశ్చ యే|| తైలపక్వాస్తు త్వగ్దృగ్ఘ్నా గరీయాంసో విదాహినః| కాసారసారా లఘవో లాజైర్లఘుతరాః స్మృతాః|| వాతపిత్తహరో వృష్యో ఘృతపూరః కఫప్రదః| సద్యః ప్రాణకరో రుచ్యో మాంసలో రక్తలో గురుః|| లఘీయాన్ మండకకృతో గరీయాన్ ఫలపూరితః మధురోత్కారికా వృష్యా, కాసారః పిచ్ఛిలో గురుః|| గుడమత్స్యండికాఖండక్షీరేక్షురసమాక్షికైః| పూపాః శుక్రబలశ్లేష్మరుచిదాస్తర్పణాః క్షణాత్|| నానాద్రవ్యైః సమాయుక్తాః పక్వామక్లిన్నభర్జితైః| నిమర్దకో గురుః స్నిగ్ధో వృష్యో బలవతాం హితః|| ఘారికేండరికాపూరవటికావటకాదయః| విశదా రోచనా బల్యా గురవః స్యుః స్వయోనివత్|| యావకః పిచ్ఛిలః స్నిగ్ధః ప్లీహోదావర్తహా గురుః| భృష్టస్విన్నతయా వాఽఽద్యో కంఠ్యోఽతికాసినాం|| జ్వరోదావర్తమేహానాం పథ్యో వాతానులోమనః| ఓలకం హరితావస్థం శింబిజత్వాత్ఖరం గురు|| మందజర్యో యవాదిత్వాదభ్యోషో బృంహణః సరః||" ఇతి|సిద్ధసారే చోక్తం-"అత్యుష్ణా మండకాః పథ్యాః శీతలా గురువో మతాః|' ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ముద్గాదివేసవారగుణానాహ-ముద్గాదిజా ఇతి| యేషు మాంసస్థానేషు ముద్గచణకాదయో గృహ్యంతే తే-ముద్గాదిజాః| యథాద్రవ్యగుణమనుగచ్ఛంతీతి-యథాద్రవ్యగుణానుగాః, యావంతః ప్రకృతిద్రవ్యగుణాస్తావంతస్తేషాం భవంతీత్యర్థః| సాకల్యేఽవ్యయీభావః|
Adhikarana పచనపాత్రవిశేషాద్గుణవిశేషాః (౪౨-౨) · Śloka ౨
కుకూలకర్పరభ్రాష్ట్రకంద్వంగారవిపాచితాన్| ఏకయోనీంల్లఘూన్విద్యాదపూపానుత్తరోత్తరం||42|| ఇతి కృతాన్న (పక్వాన్న) వర్గః||2||
View original
कुकूलकर्परभ्राष्ट्रकन्द्वङ्गारविपाचितान्| एकयोनींल्लघून्विद्यादपूपानुत्तरोत्तरम्||४२|| इति कृतान्न (पक्वान्न) वर्गः||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపూపాన్ కుకూలాదిసిద్ధాన్ ఏకయోనీన్-ఏకకారణాన్ యథోత్తరం లఘూన్విద్యాత్| తేన కుకూలపక్వాత్ సజాతీయాదపూపాత్కర్పరపక్వో లఘుః| కర్పరపక్వాచ్చ భ్రాష్ట్రపక్వః| భ్రాష్ట్రపక్వాత్కందుపక్వః| కందుపక్వాచ్చాంగారపక్వః| కుకూలః-అపాం బాష్పస్వేదః, గోశకృదాదిచూర్ణసంతాప ఇత్యన్యే| కర్పరో-జ్వాలాసంతప్తం కపాలం| భ్రాష్ట్రకందూ ప్రసిద్ధావేవ| అంగారాః-బృహంతః కాష్ఠసంభూతా ఇతి| ఇతి కృతాన్నవర్గః| కృతాన్నవర్గాదనంతరం మాంసశకవర్గయోస్తద్వ్యంజనభూతయోర్నిర్దేశః| తత్రాపి ప్రాధాన్యాన్మాంసవర్గస్య పూర్వం నిర్దేశః| ప్రాధాన్యం చాస్య భక్తేన సహ ప్రచురోపయోగేఽప్యదోషాత్| శాకస్య తు బహూపయోగే దోషం వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 8|39)- "శాకావరాన్నభూయిష్ఠమత్యుష్ణలవణం త్యజేత్|" ఇత్యనేన-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పచనపాత్రవిశేషాద్గుణవిశేషానాహ-కుకూలేతి| కుకూలం-శ్వభ్రం, "కుకూలం శంకుభిః కీర్ణే శ్వభ్రే నా తు తుషానలే|" ఇతి (విశ్వప్రకాశమేదినీకోశయోః) వచనాత్| తేన చ మృన్మయముత్తానమపూపపచనపాత్రం లక్ష్యతే శ్వభ్రాకారం| తదేవ న్యుబ్జం- పరం| తదేవ సచ్ఛిద్రం-భ్రాష్ట్రం| లోహమయం న్యుబ్జం-కందుః| అంగారశబ్దేన అంగారపూర్ణం పాత్రం, హసంతీత్యాది| పిష్ఠకృతాస్తనవో విస్తృతాః- అపూపాః| ఏకయోనిగ్రహణం ప్రకృతిద్రవ్యాద్యవిశేషేఽపిపాత్రకృతమేవోత్తరోత్తరం లాఘవమితి జ్ఞాపనార్థం, యథా యథాఽగ్నిసన్నికర్షస్తథా తథా లాఘవమిత్యర్థః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.అ7)-"ప్రభూతాభ్యంతరమలోమాషసూపః పరం స్మృతః| ఖలకాంబలికౌ హృద్యౌ ఛేదినౌ స్వౌషధానుగౌ|| పర్పటా లఘవో రూక్షా లఘీయాన్ క్షారపర్పటః| హృద్యా వృష్యా రుచికరా గురవో రాగఖాండవాః| ప్రీణనా భ్రమతృట్ఛర్దిమదమూర్చ్ఛాభ్రమచ్ఛిదః| తృట్ఛర్దిశ్రమనున్మంథ శీతః సద్యో బలప్రదః|| ప్రమేహక్షయకుష్ఠాద్యా న చ స్యుర్మంథపాయినాం|" ఇతి ఇతి కృతాన్నవర్గః|
Adhikarana మాంసవర్గః హరిణాదయో దశ మౄగాః (౪౩) · Śloka ౪౩
అథ మాంసవర్గః| హరిణైణకురంగర్క్షగోకర్ణమృగమాతృకాః| శశశంబరచారుష్కశరభాద్యా మృగాః స్మృతాః||43||
View original
अथ मांसवर्गः| हरिणैणकुरङ्गर्क्षगोकर्णमृगमातृकाः| शशशम्बरचारुष्कशरभाद्या मृगाः स्मृताः||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హరిణాదయో దశ-మృగాః స్మృతాః| ఆదిశబ్దేన కాలపుచ్ఛకపృషతాదయః సంగ్రహోక్తా గృహ్యంతే (సూ.అ.7)-("కాలపుచ్ఛకచారుష్కవరపోతశశోరణాః| శ్వదంష్ట్రారామశరభకోహకార కశంబరాః| కరాలకృతమాలౌ చ పృషతశ్చ మృగాః స్మృతాః||" ఇతి)
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ మాంసవర్గః| మాంసమష్టధా,-మృగవిష్కిరప్రతుదబిలేశయప్రసహమహామృగజలచరమత్స్యభేదేన| తత్ర మృగానాహ-హరిణైణేతి| హరిణాదయో-మృగాః| తేషు హరిణః-తామ్రవర్ణః| ఏణః-కృష్ణవర్ణః| కురంగో-లఘుచతురగతిః| ఋక్షోనీలాండః| గోకర్ణో-గోసదృశకర్ణో రాసభాకారః| మృగమాతృకా-లఘుపృథూదరా శశాభా| శశో-బిలేశయః| శంబరః-వికటబహువిషాణః| చారుష్కః-చారుతనుః| శరభః-అష్టచరణః| ఆద్యశబ్దాత్ పృషతకరాలాదయః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)-"కాలపుచ్ఛకచారుష్కవరపోతశశోరణాః| శ్వదంష్ట్రారామశరభక్రోష్టుకారకశంబరాః|| కరాలకృతమాలౌ చ పృషతశ్చ మృగా స్మృతాః|" ఇతి|
Adhikarana లావాదయ ఏకవింశతిర్విష్కిరాః (౪౪-౪౬) · Śloka ౪౬
లావవార్తీకవర్తీరరక్తవర్త్మకకుక్కుభాః| కపింజలోపచక్రాఖ్యచకోరకురుబాహవః||44|| వర్తకో వర్తికా చైవ తిత్తిరిః క్రకరః శిఖీ| తామ్రాచూడాఖ్యబకరగోనర్దగిరివర్తికాః||45|| తథా శారపదేంద్రాభవరటాద్యాశ్చ విష్కిరాః| |46|
View original
लाववार्तीकवर्तीररक्तवर्त्मककुक्कुभाः| कपिञ्जलोपचक्राख्यचकोरकुरुबाहवः||४४|| वर्तको वर्तिका चैव तित्तिरिः क्रकरः शिखी| ताम्राचूडाख्यबकरगोनर्दगिरिवर्तिकाः||४५|| तथा शारपदेन्द्राभवरटाद्याश्च विष्किराः| |४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర లావాదయో వరటాంతా ఏకవింశతిః, వికీర్య భక్షణాద్విష్కిరాః| రక్తే వర్త్మనీ యస్యాత్యర్థం స రక్తవర్త్మకః| వర్తకో వర్తికేతి జాత్యంతరం, న తు వర్తకస్య స్త్రీ వర్తికా| యథా చ బలాకా సారికేతి| పుంస్యపి స్త్రీలింగత్వావేశాత్| శిఖీ-మయూరః, వ్రీహ్యాదిత్వాదినిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విష్కిరానాహ-లావవార్తీకేతి| పక్షిమధ్యే యే వికీర్య భక్షయంతి తే విష్కిరాః| తత్ర లావః-చిత్రయోధీ| వార్తీకో-వనచటకః స్వల్పసంఘాతచారీ| వర్తీరః-అల్పకపింజలసదృశః| కుక్కుభో ద్వివిధః,-స్థలజో జలజశ్చ, రక్తవర్త్మకవిశేషణాత్స్థలజో గృహ్యతే| ఉక్తం హి-"నీలచ్ఛవిః కృష్ణగలః స్యాద్గ్రామచటకాకృతిః| కుక్కుభః కుక్కుభారావః స్థలజో రక్తవర్త్మకః||" ఇతి| కపింజలో-గౌరతిత్తిరిః| ఉపచక్రః-శ్వభ్రచరః కృశచంచుర్మదావిలః| చకోరో-రక్తాక్షః| కురుబాహుః-నీలగ్రీవో రక్తశిఖః శ్వేతపక్షః| వర్తకో-వర్తీరాదల్పః| తత్సదృశా-వర్తికా, తతోఽప్యల్పా| తిత్తిరిః-చిత్రపక్షః| క్రకరఃక్రకచశబ్దకారీ పీతకృష్ణగలః కృష్ణచంచుచరణో రక్తపృష్ఠః| శిఖీ-మయూరః| తామ్రచూడాఖ్యః-కుక్కుటః| బకరో-బకసదృశః| గోనర్దో-గోక్ష్వేడః| గిరివర్తికా-గిరికాఖ్యా వర్తికాభేదః, పర్వతచారీ| సారపదః-కంకసదృశశ్చారుగతిః| ఇంద్రాభః-కంకసదృశో వివిధవర్ణః| వరటః-హంససదృశః| ఆద్యశబ్దాత్తిత్తిరీటాదయః|
Adhikarana జీవంజీవకాదయో దశ ప్రతుదాః (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| జీవంజీవకదాత్యూహభృంగాహ్వశుకసారికాః||46|| లట్వాకోకిలహారీతకపోతచటకాదయః| ప్రతుదాః|47|
View original
| जीवञ्जीवकदात्यूहभृङ्गाह्वशुकसारिकाः||४६|| लट्वाकोकिलहारीतकपोतचटकादयः| प्रतुदाः|४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంజీవకాదయః ప్రతుదా దశ స్మృతాః| ప్రతుద్య-తుండేనాహత్య శాల్యాదేర్భక్షణాత్ ప్రతుదాః| ఆదిశబ్దేన సంగ్రహోక్తాః ఖంజరీటకపారావతాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రతుదానాహ-జీవంజీవకేతి| ప్రతుద్య భక్షయంతీతి ప్రతుదాః| తత్ర జీవంజీవకః-ఏకోదరో ద్విశిరాః| దాత్యూహః-అంధకాకః| భృంగాహ్వో-భృంగరాజః కృష్ణవర్ణచటకసదృశః శిఖావాన్ గోప్రేరకః| శుకః-కీరః| సారికా-మేధావినీ| లట్వా-రక్తపుచ్ఛాధోభాగః| కోకిలః-పరపుష్టః| హారీతో-హరితపీతః| కపోతః-పాండుకః| చటకః-కలవింకః| ఆదిశబ్దాత్ఖంజరీటాదయః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ.అ. 7)-"శతపత్రో భృంగరాజః కోయష్టిర్జీవజీవకః| (ఖంజరీటకహారీతదుర్నామాగిరిశా గృహాః|| లట్వా లడూషో వటహా గోక్ష్వేడో డిండిమాణవః| జటీదుందుభిపార్కారలోహపృష్ఠకులింగకాః|| సారికాశుకశారంగాఖ్యచిరీటీకకుయష్టికాః| మంజులీయకదాత్యూహగోపాపుత్రప్రియాత్మజాః|| కలవింకః పరభృతః కపోతోఽంగారచూడకః| పారావతః పాణావిక ఇత్యుక్తాః ప్రతుదాద్విజాః||" ఇతి|
Adhikarana భేకాదయశ్చత్వారో బిలేశయాః (౪౭) · Śloka ౪౭
| భేకగోధాహిశ్వావిదాద్యా బిలేశయాః||47||
View original
| भेकगोधाहिश्वाविदाद्या बिलेशयाः||४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భేకాదయశ్చత్వారో బిలేశయాః| బిలే బాహుల్యేన శేరత ఇతి బిలేశయాః| ఆదిశబ్దేన శ్వేతశ్యామశల్యకాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విలేశయానాహ-భేకగోధేతి| బిలే-వివరే, శేరతే-నివసంతీతి బిలేశయాః| తత్ర భేకో-మండూకః| గోధాపంచనఖగ్రాహిణీ| అహిః-సర్పః| శ్వావిత్-శలాకాసదృశరోమా| ఆద్యశబ్దాన్నకులాదయః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7)- "శ్వేతః శ్యామశ్చిత్రపృష్ఠః కాలకః కాకులీ మృగః| భేకచిలకకూచీకా గోధాశల్యకశాండకాః|| వృషాహికదలీశ్వావిన్నకులాద్యా బిలేశయాః|" ఇతి|
Adhikarana గవాదయః ప్రసహాః (౪౮-౫౦) · Śloka ౫౦
గోఖరాశ్వతరోష్ట్రాశ్వద్వీపిసింహర్క్షవానరాః| మార్జారమూషకవ్యాఘ్రవృకబభ్రుతరక్షవః||48|| లోపాకజంబుకశ్యేనచాషవాంతాదవాయసాః శశఘ్నీభాసకురరగృధ్రోలూకకులింగకాః||49|| ధూమికా మధుహా చేతి ప్రసహా మృగపక్షిణః| |50|
View original
गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः| मार्जारमूषकव्याघ्रवृकबभ्रुतरक्षवः||४८|| लोपाकजम्बुकश्येनचाषवान्तादवायसाः शशघ्नीभासकुररगृध्रोलूककुलिङ्गकाः||४९|| धूमिका मधुहा चेति प्रसहा मृगपक्षिणः| |५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గవాదయః ప్రసహ్యా| ప్రసహ్యా-ఆహృత్య భక్షణాత్ ప్రసహాః| మృగాశ్చ పక్షిణశ్చ మృగపక్షిణః, కేచిన్మృగాః కేచిత్పక్షిణ ఇత్యర్థః| అశ్వతరో-వేగసరః| అశ్వః-తురగః| బభ్రుః-జాహకో, నకుల ఇత్యన్యే| లోపాకో-లోమశః| జంబుకః-శృగాలః| శ్యేనో-గరుడాకృతిః| చాషః-కికీదివిః| వాంతాదః-శ్వా| వాయసః-కాకః| ఉలూకః-కాకారిః| కులింగకః-కృష్ణచటకః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రసహానాహ-గోఖరేతి| మృగాణాం పక్షిణాం మధ్యే ప్రసహ్య-హృత్వా భక్షయంతీతి ప్రసహాః| తత్ర గౌః-ప్రసిద్ధా| ఖరో-గర్దభః| అశ్వతరః-అశ్వాయాం గర్దభాజ్జాతః| ఉష్ట్రఃకరభః| అశ్వో-ఘోటకః| ద్వీపీ-చిత్రవ్యాఘ్రః| సింహః-కేసరీ| ఋక్షో-లోమశో మర్కటసదృశః| వానరో-మర్కటః| మార్జారోబిడాలః| మూషకః-ఉందురుః| వ్యాఘ్రో-మహావ్యాఘ్రః| వృకోవత్సభక్షః| బభ్రుః-అచ్ఛభల్లః| తరక్షుః-మృగాదనః| లోపాకో-లోమశో జంబుకసదృశః| జంబుకః-శృగాలః| శ్యేనః శశానకః| చాషః-ప్రసిద్ధః| వాంతాదః-శ్వా| వాయసఃకాకః| శశఘ్నీ-శశారిః| భాసః-శ్వేతశిఖావాన్ గృధ్రసదృశో గోష్ఠచారీ| కురరః-అరుణః శ్వేతమస్తకో మత్స్యగ్రాహీ| గృధ్రః-కృష్ణో మహాన్ దూరదర్శీ| ఉలూకో-ఘూకః| కులింగోగృహచటకః| ధూమికా-ధూమ్యాటః| మధుహా-మధుఘాతకః| ఇతిశబ్దాదేవంప్రకారా అన్యేఽపి| మృగాశ్చ పక్షిణశ్చ మృగపక్షిణః| తత్ర జంబుకాంతా వాంతాదసహితా మృగాః, ఇతరే పక్షిణః|
Adhikarana వరాహాదయో దశ మహామృగాః (౫౦-౫౧) · Śloka ౫౧
| వరాహమహిషన్యంకురురురోహితవారణాః||50|| సృమరశ్చమరః ఖడ్గో గవయశ్చ మహామృగాః| |51|
View original
| वराहमहिषन्यङ्कुरुरुरोहितवारणाः||५०|| सृमरश्चमरः खड्गो गवयश्च महामृगाः| |५१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వరాహాదయో దశ మహామృగ సజ్ఞా| వారణో-హస్తీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మహామృగానాహ-వరాహమహిషేతి| మహాంతో మృగాః-మహామృగాః| తత్ర వరాహః-శూకరః| మహిషః-అశ్వశత్రుః| న్యంకుః-కురంగసదృశో వికటబహువిషాణః| రురుః-బహువిషాణః శరది శృంగత్యాగీ| రోహితో-లోహితవర్ణః| వారణో-హస్తీ| సృమరో-వనతురగః| చమరో-వన్యో గౌః| ఖంగో-గండకః| గవయః-సాస్రాకకుదరహితో గోసదృశః| చకారోఽనుక్తసముచ్చయార్థః|
Adhikarana హంసాదయోఽప్చరాః (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
| హంససారసకాదంబవకకారండవప్లవాః||51|| బలాకోత్క్రోశచక్రాహ్వమద్గుక్రౌంచాదయోఽప్చరాః| |52|
View original
| हंससारसकादम्बवककारण्डवप्लवाः||५१|| बलाकोत्क्रोशचक्राह्वमद्गुक्रौञ्चादयोऽप्चराः| |५२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హంసాదయః క్రౌంచాంతా అప్సు చరణాదప్చరసంజ్ఞాః| ఆదిశబ్దేన రక్తశీర్షకాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలచరానాహ-హంససారసేతి| యేఽప్సు-జలే చరంతి తే అప్చరాః| తత్ర హంసో-మానసౌకాః| సారసో-లక్ష్మణః| కాదంబః| బకః-పాండురపక్షః ప్రసిద్ధః| కారండవః-శుక్లో హంససదృశః| ప్లవో-మహాన్ ప్రసేవకగలః| వలాకా-విసకంఠికా| ఉత్క్రోశః-కురరసదృశః| చక్రాహ్వః-చక్రవాకః| మద్గుః-జలకాకః| క్రౌంచః-కుఙ్ ఆదిశబ్దాచ్చాతకాదయః| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ.అ. 7)-"కాకతుండఘనారావమద్గుక్రౌంచాంబుకుక్కుటాః| మృణాలకంఠచక్రాహ్వబలాకారక్తశీర్షకాః|| ఉత్క్రోశః పుండరీకాక్షశరారీమణితుండికాః| నందశ్చ మల్లికాద్యాశ్చ పక్షిణో జలచారిణః||" ఇతి|
Adhikarana రోహితకాదయో మత్స్యాః (౫౨-౫౪) · Śloka ౫౪
| మత్స్యా రోహితపాఠీనకూర్మకుంభీరకర్కటాః||52|| శుక్తిశంఖోద్రశంబూకశఫరీవర్మిచంద్రికాః| చులూకీనక్రమకరశిశుమారతిమింగిలాః||53|| రాజీచిలిచిమాద్యాశ్చ| |54|
View original
| मत्स्या रोहितपाठीनकूर्मकुम्भीरकर्कटाः||५२|| शुक्तिशङ्खोद्रशम्बूकशफरीवर्मिचन्द्रिकाः| चुलूकीनक्रमकरशिशुमारतिमिङ्गिलाः||५३|| राजीचिलिचिमाद्याश्च| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోహితకాదయ ఏకోనవింశతిర్జలోద్భవా మత్స్యసంజ్ఞాః| చశబ్దోఽనుక్తకదలకపర్దకాదిసముచ్చయార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మత్స్యానాహ-మత్స్యా ఇతి| జలాంతర్వాసినోమత్స్యాః| తత్ర రోహితో-రక్తాంగః కృష్ణపృష్ఠో మత్స్యశైవలభోజనః| పాఠీనో-రూష్యోదరః కృష్ణవర్ణకః కంటకమంజరిః| కూర్మః-కచ్ఛపః| కుంభీరో-మహాన్నక్రసదృశః| కర్కటః-కులీరః| శుక్తిః-ముక్తాస్ఫోటః| శంఖః-కంబుః| ఉద్రో-జలబిడాలః| శంబూకః-క్షుద్రశంఖః| శఫరీ-క్షుద్రమత్స్యః| వర్మిః-సర్పాకారః| చంద్రికా-పార్శ్వేషు కంటకవలయితో వర్తులః| చులూకీ-దంత్యాకారోఽంతర్వక్త్రో బహిర్నిశ్వాసభుక్| నక్రో-రజ్జ్వాకారః| మకరః-సింహదంష్ట్రః| శిశుమారః-శిశుఘ్నః| తిమిఃశతయోజనవిస్తృతః, తంగిలతీతి-తిమింగిలః| రాజీ-రాజీవో వజ్రాభః| చిలిచిమః-శకలీ లోహితనయనః సర్వతో లోహితరాజిః ప్రాయో భూమిచారీ| ఆద్యశబ్దాద్గోమత్స్యాదయః|
Adhikarana ఇత్యష్టధా మాంసం (౫౪-౧) · Śloka ౧
మాంసమిత్యాహురష్టధా| |54| (మృగ్యం వైష్కిరికం కించ ప్రాతుదం చ బిలేశయం| ప్రాసహం చ మహామృగ్యమప్చరం మాత్స్యమష్టధా||1||
View original
मांसमित्याहुरष्टधा| |५४| (मृग्यं वैष्किरिकं किञ्च प्रातुदं च बिलेशयम्| प्रासहं च महामृग्यमप्चरं मात्स्यमष्टधा||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇత్యష్టభిః ప్రకారైస్తంత్రకారా మాంసమాహుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉక్తానాం వర్గాణాం మాంసత్వమాహ-మాంసమిత్యాహురితి| ఇతి-ఉక్తప్రకారేణ, అష్టధా-అష్టధా-అష్టప్రకారం, మాంసమాహుః|
Adhikarana వ్యామిశ్రాదయః (౫౪) · Śloka ౫౪
| యోనిష్వజావీ వ్యామిశ్రగోచరత్వాదనిశ్చితే||54||
View original
| योनिष्वजावी व्यामिश्रगोचरत्वादनिश्चिते||५४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యోనిషు పూర్వోక్తాస్వష్టాసు మధ్యే, వ్యామిశ్రగోచరత్వాత్-వ్యామిశ్రవిష్యత్వాత్, అజావీ-వ్యామిశ్రే| అజావీ-ఛ్హాగోరభ్రౌ, తే అనిశ్చితే, తే హి జాంగలేఽపి దేశే వర్తతే అనూపేఽపి| అజావీ ఇతి స్త్రీలింగనిర్దేశోఽత్ర వివక్షిత ఏవ| కేచిత్తు 'అనిశ్చితౌ' నిజగదుః| నను, తిత్తిరిరపి ధన్వానూపచారీ ప్రథితః| తత్కథమసావిహ జాంగలః కీర్తితః? బ్రూమః| తత్స్వభావత్వాత్| యద్యప్యుభయచరోఽయం, తథాఽపి జాంగలస్వభావత్వాజ్జాంగలోఽయం| వికీర్య భక్షణాచ్చ విష్కిరత్వం తిత్తిరేర్నిశ్చితం నిమిత్తమస్తి| తస్మాదయం జాంగల ఏవ వక్తుం యుక్తాః| హరిణాదీనాం చ కిరాతకైవర్తాదిభ్యో నానాదేశప్రసిద్ధాః సంజ్ఞా వేద్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అజావ్యోరనుక్తౌ హేతుమాహ-యోనిష్వజావీతి| అజావీ-మృగవిశేషౌ| యోనిషు-మృగప్రసహమహామృగాఖ్యాసు యోనిషు| అనిశ్చితే-అనిర్ధారితే| వ్యామిశ్రగోచరత్వాత్యోనిత్రయవిషత్వత్| అజావ్యోర్మాంసత్వేఽపి మృగాదివిశేషో నాస్తీత్యర్థః|
Adhikarana మాంసస్య త్రైవిధ్యం (౫౫) · Śloka ౫౫
ఆద్యాంత్యా జాంగలానూపా మధ్యౌ సాధారణౌ స్మృతౌ| |55|
View original
आद्यान्त्या जाङ्गलानूपा मध्यौ साधारणौ स्मृतौ| |५५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆదౌ భవాః-ఆద్యాః,- మృగవిషికరప్రతుదాఖ్యాః, జాంగలచారిత్వాజ్జాంగలశబ్దవాచ్యాః| ఏవమంత్యాః-మహామృగాప్చరమత్స్యాఖ్యాః,-ఆనూపాః| మధ్యౌ-ద్వౌ బిలేశయప్రసహాఖ్యౌ,-సాధారణౌ, జాంగలానూపచారిణావిత్యర్థః| మధ్యావితి ద్వివచననిర్దేశసామర్థ్యాదాద్యంతానాం వర్గాణాం ప్రత్యేకం త్రిత్వమనుమీయతే త్రిగ్రహణమంతరేణాపి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసస్య త్రైవిధ్యమాహ-ఆద్యాంత్యా ఇతి| ఆద్యాస్త్రయో మృగవిష్కిరప్రతుదాః-జాంగలాః| అంత్యాస్త్రయో మహామృగజలచరమత్స్యాః-ఆనూపాః| మధ్యౌ ద్వౌ బిలేశయప్రసహౌసాధారణౌ|
Adhikarana జాంగలానాం గుణాః (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
| తత్ర బద్ధమలాః శీతా లఘవో జాంగలా హితాః||55|| పిత్తోత్తరే వాతమధ్యే సన్నిపాతే కఫానుగే| |56|
View original
| तत्र बद्धमलाः शीता लघवो जाङ्गला हिताः||५५|| पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे| |५६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు జాంగలానూపసాధారణేషు మధ్యే, జాంగలా బద్ధమలాః- గ్రథితం పురీషం కుర్వంతి| శీతవీర్యా లఘవః| సన్నిపాతే హితాః| కింభూతే? పిత్తోత్తరే,-పిత్తాధికే| తథా వాతో మధ్యో యస్మింస్తస్మిన్ మధ్యమమరుతి| తథా కఫానుగే,-కఫోఽనుగో-అబలో హీనో, యస్మింస్తస్మిన్ స్వల్పశ్లేష్మణి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జాంగలగుణానాహ-తత్ర బద్ధమలా ఇతి| బద్ధమలాః-బద్ధపురీషాః| సన్నిపాతే-దోషత్రయప్రకోపే హితాః| కఫానుగే-హీనకఫే|
Adhikarana శశగుణాః (౫౬) · Śloka ౫౬
| దీపనః కటుకః పాకే గ్రాహీ రూక్షో హిమః శశః||56||
View original
| दीपनः कटुकः पाके ग्राही रूक्षो हिमः शशः||५६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శశోఽగ్నిదీపనః పాకే కటుకో, గ్రాహీ, రూక్షః, శీతశ్చ| గ్రాహిశీతత్వం చాస్య జాంగలత్వాదేవ లబ్ధమప్యతిశయార్థం పునరిహోపాత్తం| స్వాదుకషాయత్వాదికమేషామిహ యుక్త్యోక్తం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7) స్పష్టం కృత్వోక్తం| యథా-"తత్ర బద్ధమలా రుచ్యా మాంసానాముత్తమా హిమాః| కషాయస్వాదువిశదా లఘవో జాంగలా హితాః|| తామ్రోఽత్ర హరిణః కృష్ణస్త్వేణో హృద్యస్త్రిదోషజిత్| లఘీయాన్ షడ్రసశ్చాసౌ, గ్రాహీ రూక్షో హిమః శశః|| కటుపాకోఽగ్నికృత్పథ్యః సన్నిపాంతేఽనిలావరే|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర శశగుణానాహదీపన ఇతి|
Adhikarana వర్తకాదిగుణాః,తిత్తిరిగుణాః (౫౭-౫౮) · Śloka ౫౮
ఈషదుష్ణగురుస్నిగ్ధా బృంహణా వర్తకాదయః| తిత్తిరిస్తేష్వపి వరో మేధాగ్నిబలశుక్రకృత్||57|| గ్రాహీ వర్ణ్యోఽనిలోద్రిక్తసన్నిపాతహరః పరం| |58|
View original
ईषदुष्णगुरुस्निग्धा बृंहणा वर्तकादयः| तित्तिरिस्तेष्वपि वरो मेधाग्निबलशुक्रकृत्||५७|| ग्राही वर्ण्योऽनिलोद्रिक्तसन्निपातहरः परम्| |५८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వర్తకాదారభ్య యావజ్జాంగలసమాప్తిస్తావత్సర్వే ఔష్ణ్యగౌరవస్నిగ్ధత్వైరల్పైర్యుక్తాః| తేష్వపి మధ్యే తిత్తిరిః శ్రేష్ఠో మేధాదికరశ్చ| తథా, సంగ్రహీ| తథా, వర్ణ్యో వాతాధికసన్నిపాతహరశ్చ| స చ తిత్తిరిర్ధన్వన్యానూపే చ దేశే విచరతి, అతః స్నిగ్ధ ఉష్ణో గురుర్బృంహణశ్చ| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"ధన్వానూపవిచారిత్వాత్ స్నిగ్ధోష్ణగురుబృంహణః|"ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వర్తకాదిగుణానాహ-ఈషదితి| వర్తకాదయో "వర్తకో వర్తికా" ఇత్యాదయో జాంగలాః| తిత్తిరిగుణానాహ-తిత్తిరిరితి| తేషు-వర్తకాదిషు| అనిలోద్రిక్తం- వాతాధికం, సన్నిపాతం-దోషత్రయప్రకోపం, హరతే| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"ధన్వానూపవిచారిత్వాత్స్నిగ్ధోష్ణగురుబృంహణః|"ఇతి|
Adhikarana శిఖిగుణాః (౫౮) · Śloka ౫౮
| నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోద్దశాం||58||
View original
| नातिपथ्यः शिखी पथ्यः श्रोत्रस्वरवयोद्दशाम्||५८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శిఖీ-బర్హీ, నాతిపథ్యః| శ్రోత్రాదీనాం పథ్యః| వయసః రతంభనకారిత్వేన పథ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మయూరగుణానాహ-నాతిపథ్య ఇతి| నాతిపథ్యః-నాతిస్వస్థహితః, దోషచయకారిత్వాత్| శ్రోత్రాదీనాం తు పథ్యః, తద్దార్ఢ్యకారిత్వాత్|
Adhikarana కుక్కుటగుణాః (౫౯) · Śloka ౫౯
తద్వచ్చ కుక్కుటో వృష్యః| |59|
View original
तद्वच्च कुक्कुटो वृष्यः| |५९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తద్వచ్చ కుక్కుటో-మయూరతుల్యగుణో వృష్యశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కుక్కుటగుణానాహ-తద్వచ్చేతి| తద్వత్-మయూరతుల్యగుణః|
Adhikarana గ్రామ్యకుక్కుటగుణాః (౫౯) · Śloka ౫౯
గ్రామ్యస్తు శ్లేష్మలో గురుః| |59|
View original
ग्राम्यस्तु श्लेष्मलो गुरुः| |५९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రామ్యః పునః కుక్కుటః శ్లేష్మలో గురుశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రామ్యకుక్కుటగుణానాహ-గ్రామ్యస్త్వితి| గ్రామే భవో-గ్రామ్యః|
Adhikarana క్రకరోపచక్రకయోర్గుణాః (౫౯) · Śloka ౫౯
| మేధాఽనలకరా హృద్యాః క్రకరాః సోపచక్రకాః||59||
View original
| मेधाऽनलकरा हृद्याः क्रकराः सोपचक्रकाः||५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్రకరా ఉపచక్రకాశ్చ మేధామగ్నిం చ కుర్వంతి హృద్యాశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్రకరోపచక్రయోర్గుణానాహ-మేధానలకరా ఇతి| అనలో-వహ్నిః|
Adhikarana కాణకపోతగుణాః (౬౦) · Śloka ౬౦
గురుః సలవణః కాణకపోతః సర్వదోషకృత్| |60|
View original
गुरुः सलवणः काणकपोतः सर्वदोषकृत्| |६०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాణః కపోతో గురురీషల్లవణస్త్రిదోషకృచ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాణకపోతగుణానాహ-గురుః సలవణ ఇతి| కాణకపోతః-అల్పారుణకపోతభేదః|
Adhikarana చటకగుణాః (౬౦) · Śloka ౬౦
| చటకాః శ్లేష్మలాః స్నిగ్ధా వాతఘ్నాః శుక్రలాః పరం||60||
View original
| चटकाः श्लेष्मलाः स्निग्धा वातघ्नाः शुक्रलाः परम्||६०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చటకాః శ్లేష్మలత్వాదిగుణయుక్తా అతిశయేన శుక్రకృతశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చటకగుణానాహ-చటకా ఇతి| చరకస్త్వాహ (సూ.అ. 27/72)-"చటకా మధురాః స్నిగ్ధాః కఫశుక్రవివర్ద్ధనాః| సన్నిపాతహరాశ్చైవ శమనా మారుతస్య చ||" ఇతి| తత్ర సన్నిపాతస్య సంపృక్తదోషత్రయవాచిత్వాత్ సంపృక్తానేవ త్రీన్ దోషాన్ ఘ్నంతి, న త్వసంపృక్తాన్| అత ఏవాశమనా మారుతస్య చా ఇత్యుక్తం| తస్మాత్ శ్లేష్మలత్వం న సంసృష్టవిషయం|
Adhikarana బిలేశయాదీనాం గుణాః (౬౧) · Śloka ౬౧
గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం| మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః కఫపిత్తలాః||61||
View original
गुरूष्णस्निग्धमधुरा वर्गाश्चातो यथोत्तरम्| मूत्रशुक्रकृतो बल्या वातघ्नाः कफपित्तलाः||६१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-అనంతరం, బిలేశయాద్యా వర్గా యథోత్తరం గురుత్వేన ఉష్ణత్వేన స్నిగ్ధత్వేన మధురత్వేన చాధికాః| యో యస్మాదుత్తరో వర్గః , స తస్మాద్గురుత్వాదిభిరధిక ఇత్యర్థః| తథా, యథోత్తరమేవ మూత్రశుక్రకృతో బల్యా వాతఘ్నాః శ్లేష్మపిత్తలాశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బిలేశయాదివర్గాణాం గుణానాహ-గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా ఇతి| అతః-ఏభ్యో జాంగలేభ్యః పరే| వర్గాః-బిలేశయాదయః| యథోత్తరం-బిలేశయేభ్యః ప్రసహా గుర్వాదిగుణయుక్తాః, తతో మహామృగాః, తతో జలచరాః, తతో మత్స్యా ఇతి|
Adhikarana మహామృగగుణాః, క్రవ్యాదప్రసహగుణాః (౬౨-౬౩) · Śloka ౬౩
ఏవం వర్గపంచకస్య సామాన్యగుణానుక్త్వా, అపవాదమాహ- శీతా మహామృగాస్తేషు, క్రవ్యాదప్రసహాః పునః| లవణానురసాః పాకే కటుకా మాంసవర్ధనాః||62|| జీర్ణార్శోగ్రహణీదోషశోషార్తానాం పరం హితాః| |63|
View original
एवं वर्गपञ्चकस्य सामान्यगुणानुक्त्वा, अपवादमाह- शीता महामृगास्तेषु, क्रव्यादप्रसहाः पुनः| लवणानुरसाः पाके कटुका मांसवर्धनाः||६२|| जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां परं हिताः| |६३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషు వర్గేషు మధ్యే మహామృగాః శీతవీర్యాః| క్రవ్యం-ఆమమాంసం భుంజతే యే, తే క్రవ్యాదాః| క్రవ్యాదాస్తు యే ప్రసహాః-మార్జారగృధ్రోలూకాదయః, తే లవణానురసాః పాకే కటుకా మాంసవర్ధనాశ్చాతితరాం| జీర్ణార్శఃప్రభ్రుత్యామయానామతిశయేన హితాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర మహామృగగుణానాహశీతా మహామృగా ఇతి| క్రవ్యాదప్రసహగుణానాహ-క్రవ్యాదప్రసహా ఇతి| వానరమూషకకులింగమధుహావ్యతిరిక్తా ద్వీప్యాదయో మాంసాహారత్వాత్-క్రవ్యాదప్రసహాః| జీర్ణైః-కాలేన పక్వదోషైః, అర్శఃప్రభృతిభిరార్తానాం హితాః| శోషో-రాజయక్ష్మా| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- "చక్షుష్యాః సృష్టవిణ్మూత్రా మాంసలాః కటుపాకినః|" ఇతి|
Adhikarana ఆజమాంసగుణాః (౬౩-౬౪) · Śloka ౬౪
| నాతిశీతగురుస్నిగ్ధం మాంసమాజమదోషలం||63|| శరీరధాతుసామాన్యాదనభిష్యంది బృంహణ్మ్| |64|
View original
| नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसमाजमदोषलम्||६३|| शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि बृंहण्म्| |६४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాతిశబ్దోఽత్రేషదర్థే| యది తు ప్రతిషేధనమాత్రమభీష్టమభవిష్యదాచార్యస్య, తతో నఞ ఏవ కేవలస్యోపాదానమకరిష్యత్| తస్మాదీషదర్థ ఏవ వివక్షితః| అత ఏవం వ్యాఖ్యానయంతి, యథా-అనతిదగ్ధో గ్రామ ఇతి| అదోషలమితి అల్పదోషలం, (పథ్యమిత్యర్థః| తథా చ హారీతః-"త్రిదోషనుద్దేహధాతుసామాన్యాచ్ఛాగలం లఘు|" ఇతి| అన్యే తు చరకమతమనుసరంత ఏవం వ్యాఖ్యానయంతి,-అదోషలమితి నఞ్ ఈషదర్థే, కించిచ్ఛీతగురుత్వాదల్పదోషలం| యథా-అవృక్షో గ్రామ ఇతి|) శరీరస్య ధాతుః శరీరధాతుః, ప్రకృతత్వాత్పురుషశరీరస్య మాంసాఖ్యో ధాతుః, తస్య సామాన్యాత్-తుల్యత్వాత్, ఆజం మాంసమనభిష్యంది బృంహణం చ| గుణకృతం చాత్ర సామాన్యం గృహ్యతే, న ద్రవ్యకృతం| ద్రవ్యకృతే హి సామాన్యే గృహ్యమాణే తురగోరగాదిమాంసమపి పురుషశరీరధాతోర్మాసాఖ్యస్య మాంసత్వేన భవతీతి తద్ప్యమభిష్యంది బృంహణం చ స్యాత్, న కేవలమాజం మాంసం| గుణకృతే తు సామాన్యే గృహీతే శరీరధాతు సామన్యాదాజమేవ మాంసమనభిష్యంది బృంహణం చేతి వక్తుం యుజ్యతే| మాంసగ్రహణం చాత్రోపలక్షణార్థం| న కేవలమాజం మాంసం పురుషశరీరధాతునా మాంసాఖ్యేన తుల్యం, యావదన్యేఽపి యే ఛాగశరీరగతా ధాతవస్తేఽపి మనుష్యశరీరధాతునా తుల్యగుణాః, తేఽప్యనభిష్యందినో బృంహణాశ్చ| అనయా భంగ్యా పురుషమాంసస్యాప్యాచార్యేణాత్ర గుణా ఉక్తాః| నను, బృంహణం యద్ద్రవ్యం తద్భౌమాప్యమభిష్యంది చ| అపామేవాఽసాధారణో ధర్మః స్రవణరూపః| తత్కథమనభిష్యందీత్యుక్తం ? బ్రూమః| ద్రవ్యప్రభావాత్| ఈదృశోఽయం ద్రవ్యప్రభావో యద్బృంహణమపి ద్రవ్యమనభిష్యందీతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆజమాంసగుణానాహ-నాతిశీతేతి| అదోషలందోషత్రయవిరుద్ధం, త్రిదోషఘ్నమిత్యర్థః| నఞత్ర విరుద్ధార్థః| ఉక్తం హి కారణాదినా-"అవిదాహ్యనతిస్నిగ్ధం నాతిశీతలమామిషం| ఛాగం లఘు త్రిదోషఘ్నమనభిష్యంది బృంహణం||" ఇతి| హారీతేన చ-"త్రిదోషఘ్నం దేహధాతుసామాన్యాచ్ఛాగలం లఘు|" ఇతి| గురుత్వలఘుత్వయోర్గుణత్వపాకత్వాభ్యామవిరోధః| త్రిదోషఘ్నత్వం వాతోత్తరత్రిదోషవిషయం, కించిత్పిత్తకఫకరత్వాత్| ఉక్తం చ సుశ్రుతే (సూ.అ. 46/87)-"నాతిశీతగురు స్నిగ్ధో మందపిత్తకఫః స్మృతః| ఛాగలస్త్వనభిష్యందీ తేషాం పీనసనాశనః||" ఇతి| నను, బృంహణస్య దధ్యాదేరభిష్యందిత్వదర్శనాత్ కథం బృంహణమనభిష్యంది ? ఇత్యత ఆహ-శరీరధాతుసామాన్యాత్,- శరీరం-అర్థాన్మనుష్యస్య, తస్య ధాతవోరసాదయః, తైః సామాన్యం-సదృశగుణత్వం, యద్గుణా మనుష్యస్య ధాతవస్తద్గుణా ఏవాజస్య| అతోఽత్యంతసామాన్యాద్బృంహణమప్యనభిష్యంది| యద్ధి కైశ్చిద్గుణైః సమం కైశ్చిద్విపరీతం తత్ బృంహణం చాభిష్యంది చ| యథా-స్త్యానం ఘృతం స్త్యానఘృతప్రక్షేపాద్వర్ధతే న చాభిష్యందతే| తదేవోష్ణఘృతప్రక్షేపాద్వర్ధతేఽభిష్యందతే చ|
Adhikarana ఆవికమాంసగుణాః (౬౪) · Śloka ౬౪
| విపరీతమతో జ్ఞేయమావికం బృంహణం తు తత్||64||
View original
| विपरीतमतो ज्ञेयमाविकं बृंहणं तु तत्||६४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతః-ఆజమాంసాత్, విపరీతమావికం మాంసం-అత్యుష్ణస్నిగ్ధగురు సదోషలమభిష్యంది చేతి| బృంహణత్వస్యాపి విపర్యయే ప్రాప్తే తదపవాదమాహ-బృంహణం తు తదితి| తుశబ్దోఽవధారణే| బృంహణమేవ తదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆవికమాంసగుణానాహ-విపరీతమితి| అతః-ఆజమాంసాత్, విపరీతం-అతిశీతగురుస్నిగ్ధం త్రిదోషకరమభిష్యంది చ| విపరీతత్వాత్కర్శనత్వే ప్రాప్త ఆహ-బృంహణం తు తదితి| అజావ్యోః ప్రసహప్రస్తావే గుణకథనమనిశ్చితత్వేఽపి ప్రాయః ప్రసహత్వజ్ఞాపనార్థం| అత ఏవ సుశ్రుతేన గ్రామ్యేషు పఠితౌ (సూ.అ.46/85)-"అశ్వాశ్వతరగోఖరోష్ట్రబస్తోరభ్రమేదఃపుచ్ఛప్రభృతయో గ్రామ్యాః|" ఇతి| గ్రామ్యాశ్చాత్ర ప్రసహేషూక్తాః|
Adhikarana గోమాంసగుణాః (౬౫) · Śloka ౬౫
శుష్కకాసశ్రమాత్యగ్నివిషమజ్వరపీనసాన్| కార్శ్యం కేవలవాతాంశ్చ గోమాంసం సన్నియచ్ఛతి||65||
View original
शुष्ककासश्रमात्यग्निविषमज्वरपीनसान्| कार्श्यं केवलवातांश्च गोमांसं सन्नियच्छति||६५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గోమాసం శుష్కకాసాదీన్నియచ్ఛతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గోమాంసగుణానాహ-శుష్కకాసేతి| శుష్కకాసః కఫాదినిష్ఠీవనరహితః| కేవలవాతాన్-శుద్ధవాతజాన్ వ్యాధీన్| బహువచనాద్వాతశబ్దేన వాతవ్యాధయో గృహ్యంతే|
Adhikarana మహిషమాంసగుణాః (౬౬) · Śloka ౬౬
ఉష్ణో గరీయాన్మహిషః స్వప్నదార్ఢ్యబృహత్త్వకృత్| |66|
View original
उष्णो गरीयान्महिषः स्वप्नदार्ढ्यबृहत्त्वकृत्| |६६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మహిష ఉష్ణో గురుతరః స్వప్నాదీంశ్చ కరోతి| గురు శబ్దాదీయసుని "ప్రియస్థిర" ఇత్యాదినా గరాదేశః| దార్ఢ్యమితి "వర్ణదృఢ" ఇత్యాదినా ష్యఞ్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మహిషగుణానాహ-ఉష్ణో గరీయానితి| గరీయాన్-అన్యేభ్యో మాంసేభ్యో గురుః| స్వప్నో-నిద్రా|
Adhikarana వరాహమాంసగుణాః (౬౬) · Śloka ౬౬
| తద్వద్వరాహః శ్రమహా రుచిశుక్రబలప్రదః||66||
View original
| तद्वद्वराहः श्रमहा रुचिशुक्रबलप्रदः||६६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వరాహః-సూకరః, తద్వత్-మహిషగుణో, జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| తథా, శ్రమహా రుచ్యాదిప్రదశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వరాహగుణానాహ-తద్వద్వరాహ ఇతి| తద్వత్-మహిషవత్| నను, "స్వేదనం బృంహణం వృష్యం తర్పణం శీతలం గురు| శ్రమానిలహరం స్నిగ్ధం వారాహం బలవర్ధనం||" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ.46/102) శీతత్వముక్తం, ఇహ తు తద్వద్వచనాదుష్ణత్వమితి విరోధః| న చాతిదేశికముష్ణత్వమౌపదేశికేన శీతత్వేన బాధ్యత ఇతి వాచ్యం, "స్వాద్వమ్లపాకం స్నిగ్ధోష్ణం వాతఘ్నం బృంహణం గురు| స్వేదనం తర్పణం హృద్యం బల్యం శౌకరమామిషం||" ఇతి ఖారణాదివచనాదుష్ణత్వస్యాప్యౌపదేశికత్వాత్| మైవం| ఉష్ణత్వస్య స్పర్శవిషయత్వాత్| స్పర్శోష్ణం శీతవిర్యమప్యుష్ణోదకాది స్వేదనం దృష్టం| న తూష్ణవీర్యమపి స్పర్శశీతం కాంజికాది హిమం చ స్వేదనం| అతో యుక్తైవేయం విషయవ్యవస్థా|
Adhikarana మత్స్యగుణాః (౬౭) · Śloka ౬౭
మత్స్యాః పరం కఫకరాః| |67|
View original
मत्स्याः परं कफकराः| |६७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-"గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా వర్గాశ్చాతో యథోత్తరం|" ఇత్యనేన గ్రంథేనాతిగురూష్ణస్నిగ్ధమధురత్వమతిమూత్రశుక్రకృత్త్వమతిబల్యత్వమతివాతఘ్నత్వమతికఫపిత్తలత్వం చ మత్స్యానాముక్తం| "పరం కఫకరాః" ఇత్యనేనాఽతః కఫకృత్తమా మత్స్యా ఇతి బోధయతి| సంగ్రహే స్పష్టార్థమేవముక్తం (సూ.అ.7)-"కఫపిత్తకరా మత్స్యాః పరం పవననాశనాః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మత్స్యగుణానాహ-మత్స్యాః పరమితి|
Adhikarana చిలిచీమగుణాః (౬౭) · Śloka ౬౭
చిలిచీమస్త్రిదోషకృత్| |67|
View original
चिलिचीमस्त्रिदोषकृत्| |६७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చిలిచీమసంజ్ఞో మత్స్యస్త్రిదోషకరః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చిలిచీమగుణాః-చిలిచీమ ఇతి|
Adhikarana లావాదయః స్వే స్వే వర్గై శ్రేష్ఠాః (౬౭) · Śloka ౬౭
| లావరోహితగోధైణాః స్వే స్వే వర్గే వరాః పరం||67||
View original
| लावरोहितगोधैणाः स्वे स्वे वर्गे वराः परम्||६७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లావాదయః స్వస్వవర్గేషు వరతరాః| తత్ర లావో-విష్కిరేష్వతిశ్రేష్ఠః, రోహితో-మత్స్యేషు| స హి ప్రతిస్రోతోవిచారీ ఆకాశప్లవనశ్చ| తథా చోక్తం (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"ప్రతిస్రోతోవిచారిత్వాదాకాశప్లవనేన చ| రోహితః ప్రవరస్తేషాం" ఇతి| గోధా చ-బిలేశయేషు వరా| ఏణో-మృగేష్వితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసేషు వరం నిర్ద్ధారయతి-లావరోహితేతి| లావో-విష్కిరేషు వరః| రోహితో-మత్స్యేషు వరః| గోధా-బిలేశయేషు వరా| ఏణో-మృగేషు వరః| పరమితి వరేభ్యోఽపి వరాః| వరాస్తు సంగ్రహే ఉక్తాః (సూ.అ.7)-"ఏణః కురంగో హరిణః శశో లావః కపింజలః| తిత్తిరిః క్రకరో గోధా శ్వావిద్గృధ్రోమృగాధిపః|| బర్హిణః సారికా న్యంకుర్హంసో రోహితకచ్ఛపౌ| వర్మీ చాగ్ర్యాః స్వవర్గేషు, ప్రవరాస్తేష్వపి స్మృతాః|| లావైణగోధాసింహాశ్చ, నిందితో గౌః సదర్దురః| ఋష్యః కాణకపోతశ్చ శేషముక్తం యథాయథం||" ఇతి|
Adhikarana సద్యోహతాదిమాంసం సేవ్యం (౬౮) · Śloka ౬౮
మాంసం సద్యోహతం శుద్ధం వయఃస్థం చ భజేత్| |68|
View original
मांसं सद्योहतं शुद्धं वयःस्थं च भजेत्| |६८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసం సద్యోహతం భజేత్, సద్యోహతస్య మాంసం భజేదిత్యర్థః| తథా, శుద్ధం-స్నాయ్వస్థ్యాదిరహితం| తథా, వయసి తిష్ఠతీతి వయఃస్థం,- యద్యపి సర్వం మాంసం వయఃస్థమేవ, తథాఽపీహ వయఃస్థమిత్యుక్త్యా శోభనం తరుణం వయ ఇతి గమ్యతే| తస్మాద్యూనః ప్రాణినో మాంసం భజేత్, న బాలవృద్ధయోరితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసభజనం నియచ్ఛతి-మాంసమితి| సద్యోహతంతత్కాలవ్యాపాదితమృగాదిజం| శుద్ధం-అస్థ్యాదిరహితం| వయఃస్థం-తరుణమృగాదిజం| ఏభ్యోఽన్యన్న సేవ్యమిత్యర్థః|
Adhikarana మృతమాంసం త్యాజ్యం (౬౮) · Śloka ౬౮
త్యజేత్| మృతం కృశం భృశం మేద్యం వ్యాధివారివిషైర్హతం||68||
View original
त्यजेत्| मृतं कृशं भृशं मेद्यं व्याधिवारिविषैर्हतम्||६८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృతం-స్వయం మృతం న భజేత్, అవిజ్ఞాతస్వరూపేణ వ్యాధినామృతస్య ప్రాణినో యన్మాంసం తత్త్యజేదిత్యర్థః| కృశం-దుర్బలం న భజేత్| తథా, భృశం మేద్యం-అతిమేదురం మాసం త్యజేత్| తథా, వ్యాధినా-విజ్ఞాతస్వరూపేణ హతస్య, వారిణా విషేణ చ హతస్య, నిర్జీవీకృతస్య, యన్మాంసం తత్త్యజేత్| సంగ్రహే తు (సూ,అ.7) హంసాదీనాం విశేషా ఉక్తాః| యథా-"హంసః స్వరకరః పిత్తరక్తజిన్మధురో హిమః| కులీరః పరమం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో గురుః|| గోధా నియచ్ఛతి విషం మూషకః శుక్రవర్ధనః| గురుణ్యండాని బాలానాం కషాయమధురం పలం|| వృద్ధానాం స్నాయుభూయిష్ఠమబల్యం గురు దోషలం|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సేవ్యేష్వపి భృతాదీన్యపవదతి-త్యజేదితి| యత్ సద్యోహతమపి కేన హతమితి న జ్ఞాయతే తత్-మృతం| కృషం-అపుష్టం| భృశం మేద్యం-అత్యంతపుష్టం| వ్యాధిహతం-జ్వరాదినా హతం| వారిహతం-జలమజ్జనాదినా| విషహతం-విషదిగ్ధశస్త్రహతం సర్పాదినా వా|
Adhikarana పుంస్త్రియోరవయవాది విశేషేణ గౌరవలాఘవే (౬౯-౩) · Śloka ౩
పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే గురుణీ, గర్భిణీ గురుః| లఘుర్యోషిచ్చతుష్పాత్సు, విహంగేషు పునః పుమాన్||69|| శిరఃస్కంధోరుపృష్ఠస్య కట్యాః సక్థ్నోశ్చ గౌరవం| తథాఽఽమపక్వాశయయోర్యథాపూర్వం వినిర్దిశేత్||70|| శోణితప్రభృతీనాం చ ధాతూనాముత్తరోత్తరం| మాంసాద్గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం||71|| ఇతి మాంసవర్గః||3||
View original
पुंस्त्रियोः पूर्वपश्चार्धे गुरुणी, गर्भिणी गुरुः| लघुर्योषिच्चतुष्पात्सु, विहङ्गेषु पुनः पुमान्||६९|| शिरःस्कन्धोरुपृष्ठस्य कट्याः सक्थ्नोश्च गौरवम्| तथाऽऽमपक्वाशययोर्यथापूर्वं विनिर्दिशेत्||७०|| शोणितप्रभृतीनां च धातूनामुत्तरोत्तरम्| मांसाद्गरीयो वृषणमेढ्रवृक्कयकृद्गुदम्||७१|| इति मांसवर्गः||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పుంస్త్రియోః పూర్వపశ్చార్ధే యథాసంఖ్యం గురుణీ| పూర్వం చ పశ్చం చ పూర్వపశ్చే, తయోరర్ధే| పుంసః పూర్వార్ధం గురు, స్త్రియః పశ్చార్ధం గుర్విత్యర్థః| గర్భిణీ గురుః-గర్భిణీమాంసం గురు| చత్వారః పాదా యేషాం తే చతుష్పాదః, తేషు చతుష్పాత్సు-గవాదిషు మధ్యే, స్త్రీ లఘుః| చతుష్పాదితి "సంఖ్యాసు పూర్వస్య" ఇత్యంతలోపః| విహంగేషు-ద్విజేషు తు, పుమాన్ లఘుః| శిరఃప్రభృతీనాం మాంసానాం యథాపూర్వం గురుత్వం నిర్దిశేత్| ఏవం సక్థ్యాదిమాంసేభ్యః శిరోమాంసం గురుతమమిత్యవతిష్ఠతే| ఆమపక్వాశయయోశ్చ యథాపూర్వం గురుత్వనిర్దేశః| తేన పక్వాశయాదామాశయో గురుః| రక్తాదీనాం ధాతూనాం యథోత్తరం గురుత్వం నిర్దిశేత్| తేన లోహితాన్మాంసం గురు, మాంసాన్మేద ఇత్యాది| "మాంసాద్గరీయో వృషణమేఢ్రవృక్కయకృద్గుదం|" ఇత్యత్రాఽప్యుత్తరోత్తరమిత్యనువర్తతే| తేన మాంసాద్గురుతరో వృషణః తస్మాన్మేఢ్రః, యావత్సర్వగరిష్ఠం గుదం నిర్దిశేదితి| ఇతి మాంసవర్గః| మాంసవర్గాదనంతరం శకవర్గో నిగద్యతే--
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అవయవాదివిశేషేణ గౌరవలాఘవే ఆహ-పుంస్త్రియోరితి| పుంసః-పుల్లింగస్య మృగాదేః శరీరస్య, పూర్వార్ద్ధం-నాభ్యాదిశిరోంతం గురు| స్త్రీణాం తు పశ్చార్ద్ధం-నాభేరధోభాగం గురు| గర్భిణీ తు సర్వైవ గురుః| చతుష్పాత్సు మధ్యే యోషిత్-స్త్రీ లఘుః| విహంగేషు-పక్షిషు మధ్యే, పుమాన్ లఘుః| శిరస్కంధోర్వితి యథావయవేషు మధ్యే పృష్ఠస్య కట్యాః సక్థ్నోరితి పృష్ఠాదిత్రయస్య యథాపూర్వం గౌరవం నిర్దిశేత్| సక్థిభ్యాం కటీ గురుః, కట్యాః పృష్ఠం గురు| సక్థిశబ్దేన జంఘే గ్రాహ్యే, ఊర్వోః పృథగ్గ్రహణాత్| "శిరోవత్పాదగౌరవం" ఇతి ఖారణాదినా పాదయోః శిరస్తుల్యత్వవచనాత్ చకారాత్ పాదయోశ్చ గౌరవం విద్యాత్| శిరఃస్కంధోరూణశ్చ గౌరవం విద్యాత్| ఊరుభ్యాం స్కంధౌ గురూ, తాభ్యాం శిరో గురు| ఉరుస్కంధశిరఃసక్థికటీపృష్ఠానాం యథోత్తరం గౌరవమిత్యర్థః| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ.అ.46/130)-"తథా సక్థిస్కంధక్రోడశిరఃపాదకరకటీపృష్ఠచర్మకాలేయకయకృదంత్రాణి|" ఇతి| కాలేయకం-వృక్కః| తథాఽఽమపక్వాశయయోః-పక్వాశయాదామాశయో గురురిత్యర్థః| శోణితప్రభృతీనాముత్తరోత్తరం-శోణితాదిభిః శబ్దైః శోణితసారాదయో గృహ్యంతే, తేన శోణిత సారస్య ప్రాణి నో మాంసాత్ మాంససారస్య మాంసం గురు, తతో మేదఃసారస్య, తతోఽస్థిసారస్య, తతో మజ్జసారస్య, తతః శుక్రసారస్యేతి| నను, ఏవం చేత్ త్వక్సత్వేఽపి గ్రాహ్యే| వక్ష్యతి హి (హృ. శా. అ. 3/117)-"త్వగ్రక్తాదీని సత్వాంతాన్యగ్ర్యాణ్యష్టౌ యథోత్తరం| బలప్రమాణజ్ఞానార్థం సారాణ్యుక్తాని దేహినాం||" ఇతి| సత్యం| కింతు త్వక్సారస్య మాంసత్వేనానుపయోగాత్ సత్వసారస్య తిర్యక్ష్వసంభవాదగ్రహణం| రక్తాదిధాతూనామేవ యథోత్తరం గౌరవే వ్యాఖ్యాయమానే కో దోషః? ఇతి చేత్ న| మాంసప్రస్తావే తేషామప్రస్తుతత్వాత్| సుశ్రుతేనాపి(సూ. అ. 46/130)-"స్థానాదికృతం మాంసస్య గురులాఘవముపదేక్ష్యామః| తద్యథా-రక్తాదిశుక్రాంతేషు ధాతుషూత్తరోత్తరా గురవః|" ఇత్యుక్తం| తథా చ చరకః (సూ.అ. 27/328)-"చరః శరీరావయవాః స్వభావో ధాతవః క్రియా| లింగం ప్రమాణం సంస్కారో మాత్రా చాస్మిన్ పరీక్ష్యతే||" ఇతి శరీరావయవాదివద్ధాతూనాం గురులాఘవత్వేనోపాదానాత్| కించ ధాతవశ్చేద్వివక్షితాః స్యుః, తదా రసాదీనామితి బ్రూయాదితి| మాంసాద్దృషణాది యథోత్తరం గరీయః, వృషణాన్మేఢ్రం, మేఢ్రాద్ద్వృక్కౌ, వృక్కాభ్యాం యకృత్, యకృత్-కాలఖండం, తతో గుదం, మాంసాదితి శిరోమాంసాత్| యదాహ ఖారణాదిః-"సక్థిస్కంధా ఉరః శీర్షం ముష్కౌ త్వఙ్ మేహనం కటిః| వృక్కౌ యకృద్గుదే వక్షశ్చామిషన్మధ్యమేవ చ|| గురూత్తరోత్తరం విద్యాచ్ఛిరోవత్పాదగౌరవం|" ఇతి| నను, ఖారణాదిస్త్వచోఽధికం కట్యా గౌరవమాహ, శిరఃపాదయోస్తుల్యం| సుశ్రుతస్తు శిరసోఽధికం పాదయోః, కట్యా అధికం త్వచః| తత్కిమత్ర ప్రమాణం ? ఉచ్యతే| త్వక్చర్మణ్Oరర్థభేదాదవిరోధః| న హి త్వగేవ చర్మ| కింతర్హి? బాహ్యా-త్వక్, సంహతిః-చర్మ| శిరఃపాదమితి ద్వంద్వైకత్వే కృత్వా క్రోడాచ్ఛిరఃపాదం గుర్వితి వ్యాఖ్యేయం, న తు క్రోడాచ్ఛిరస్తతః పాదావితి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"తామ్రోఽత్ర హరిణః కృష్ణస్త్వేణో హృద్యాస్త్రిదోషజిత్| లఘీయాన్ షడ్రసశ్వాసౌ, గ్రాహీ రూక్షో హిమః శశః|| కటుపాకోఽగ్నికృత్పథ్యః సన్నిపాతేఽనిలావరే| తద్వల్లావోఽప్యరూక్షశ్చ కించిద్రూక్షః కపింజలః|| పారావతాః కపోతాశ్చ తద్వద్వన్యాః సుపూజితాః| గోధా నియచ్ఛతి విషం, మూషకః శుక్రవర్ద్ధనః|| హంసః స్వరకరః పిత్తరక్తజిన్మేదురో హిమః| ప్రతిస్రోతోవిచారిత్వాదాకాశప్లవనేన చ|| రోహితః ప్రవరస్తేషాం, పరం చిలిచిమోఽవరః| అగోచరవిచారిత్వాత్సర్వదోషకరో హి సః|| కులీరః పరమం వృష్యో బృంహణః ప్రీణనో గురుః| గురూణ్యండాని బాలానాం కషాయమధురం పలం|| వృద్ధానాం స్రాయుభూయిష్ఠమబల్యం గురు దోషలం|" ఇతి| ఇతి మాంసవర్గః|
Adhikarana శాకవర్గః పాఠాదిజశాకగుణాః (౭౨) · Śloka ౭౨
అథ శాకవర్గః| శాకం పాఠాశఠీసూషాసునిషణ్ణసతీనజం| త్రిదోషఘ్నం లఘు గ్రాహి సరాజక్షవవాస్తుకం||72||
View original
अथ शाकवर्गः| शाकं पाठाशठीसूषासुनिषण्णसतीनजम्| त्रिदोषघ्नं लघु ग्राहि सराजक्षववास्तुकम्||७२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాఠాదిజం శాకం త్రిదోషహరం లఘు గ్రాహి చ| తద్వత్ రాజక్షవకవాస్తుకే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ శాకవర్గః| స్నేహాదిసంస్కృత ఉద్భిదవయవః-శాకం| తత్ర పాఠాదిగుణానాహ-శాకం పాఠేతి| పాఠాఅంబష్ఠా| శఠీ-కర్చూరః| శూషా-కాసమర్దికా కాసమర్దసదృశీ| సునిషణ్ణః-చతుర్దలశ్చాంగేరీసదృశపర్ణః| సతీనో-విష్ణుక్రాంతా| రాజక్షవో-దుగ్ధికా| వాస్తుకః-కంకవాస్తుకః|
Adhikarana సునిషణ్ణాగుణాః (౭౩) · Śloka ౭౩
సునిషణ్ణోఽగ్నికృద్వృష్యస్తేషు| |73|
View original
सुनिषण्णोऽग्निकृद्वृष्यस्तेषु| |७३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషు మధ్యే, సునిషణ్ణః-స్వస్తికాఖ్యో, జలమధ్యే భవతి| పత్రైశ్చాంగేరీతుల్యోఽగ్నికరో వృష్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్రకేషాంచిద్విశేషః| తత్ర సునిషణ్ణగుణానాహసునిషణ్ణ ఇతి|
Adhikarana రాజక్షవగుణాః (౭౩) · Śloka ౭౩
రాజక్షవః పరం| గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః|73|
View original
राजक्षवः परम्| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नः|७३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రాజక్షవః-క్షుద్విబోధనో రాజశాకాఖ్యః, పరం-అత్యర్థం, గ్రహణ్యర్శోవికారఘ్నః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రాజక్షవగుణానాహ-రాజక్షవ ఇతి|
Adhikarana వాస్తుకగుణాః (౭౩) · Śloka ౭౩
| వర్చోభేది తు వాస్తుకం||73||
View original
| वर्चोभेदि तु वास्तुकम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాస్తుకం తు-పునః రక్తవాస్తుకాఖ్యం, వర్చోభేది-పురీషస్య భేదనం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాస్తుకగుణానాహ-వర్చోభేదీతి| వర్చోభేదిసరం|
Adhikarana కాకమాచీగుణాః (౭౪) · Śloka ౭౪
హంతి దోషత్రయం కుష్ఠం వృష్యా సోష్ణా రసాయనీ| కాకమాచీ సరా స్వర్యా|74|
View original
हन्ति दोषत्रयं कुष्ठं वृष्या सोष्णा रसायनी| काकमाची सरा स्वर्या|७४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాకమాచీం త్రిదోషఘ్నీ, కుష్ఠనాశినీ, బృష్యా, కించిదుష్ణా, సరా-భేదినీ, స్వరహితా చ| స్వాస్థ్యసంవాహకత్వేన చ రసాయనసదృశీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాకమాచీగుణానాహ-హంతి దోషత్రయమితి| రసాయనీ-వయఃస్థాపనీ| కాకమాచీ-కామాతా| యత్తు సుశ్రుతేనోక్తం (సూ.అ.40/5)- "తిక్తా కాకమాచీ పిత్తం వర్ద్ధయతి, ఉష్ణవీర్యత్వాత్|" ఇతి| తదన్యార్థం| కేవలం పిత్తం కరోత్యేవ|
Adhikarana చాంగేరీగుణాః (౭౪-౭౫) · Śloka ౭౫
| చాంగేర్యమ్లాఽగ్నిదీపనీ||74|| గ్రహణ్యర్శోఽనిలశ్లేష్మహితోష్ణా గ్రాహిణీ లఘుః| |75|
View original
| चाङ्गेर्यम्लाऽग्निदीपनी||७४|| ग्रहण्यर्शोऽनिलश्लेष्महितोष्णा ग्राहिणी लघुः| |७५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చాంగేరీ-క్షుద్రామ్లికా, అమ్లా, అగ్నిదీపనీ, గ్రహణ్యాదిషు హితా, ఉష్ణవీర్యా, సంగ్రాహిణీ, లఘ్వీ చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చాంగేరీగుణానాహ-చాంగేరీతి| చాంగేరీ-అమ్లపత్రికా|
Adhikarana పటోలాదీనాం గుణాః (౭౫-౭౮) · Śloka ౭౮
| పటోలసప్తలారిష్టశారంగేష్టావల్గుజాఽమృతాః||75|| వేత్రాగ్రబృహతీవాసాకుతిలీతిలపర్ణికాః| మండూకపర్ణీకర్కోటకారవేల్లకపర్పటాః||76|| నాడీకలాయగోజిహ్వావార్తాకం వనతిక్తకం| కరీరం కులకం నందీ కుచైలా శకులాదనీ||77|| కటిల్లం కేంబుకం శీతం సకోశాతకకర్కశం| తిక్తం పాకే కటు గ్రాహి వాతలం కఫపిత్తజిత్||78||
View original
| पटोलसप्तलारिष्टशार्ङ्गेष्टावल्गुजाऽमृताः||७५|| वेत्राग्रबृहतीवासाकुतिलीतिलपर्णिकाः| मण्डूकपर्णीकर्कोटकारवेल्लकपर्पटाः||७६|| नाडीकलायगोजिह्वावार्ताकं वनतिक्तकम्| करीरं कुलकं नन्दी कुचैला शकुलादनी||७७|| कटिल्लं केम्बुकं शीतं सकोशातककर्कशम्| तिक्तं पाके कटु ग्राहि वातलं कफपित्तजित्||७८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పటోలాదీని కర్కశాంతాన్యష్టావింశతిః శీతవిర్యాణి తిక్తాని పాకే కటూని గ్రాహీణి వాతలాని కఫపిత్తఘ్నాని చ| సప్తలా-సాతలా| అరిష్టో-నింబః| శారంగేష్టా-అంగారవల్లికా| అవల్గుజో-బాకుచీ| అమృతా-గుడూచీ| వేత్రో-వంశసదృశః, తస్యాగ్రం| వాసా-వృషః| కుతిలీ-సూక్ష్మతిలజాతిః| తిలపర్ణీ-బదరకః| మండుకపర్ణీం-మండూకీ, ఆదిత్యవల్లీ| కర్కోటకారవేల్లకేపునః ప్రథితే ఏవ| పర్పటః-శీతప్రియాఖ్యః| నాడీకలాయం-సకులాక్షకః సువర్చలాభేదః| గోజిహ్వా-గోధూమికా, "గోధూమికా తు గోజిహ్వా గోజీ క్రోష్టుకమూలికా|" వనతిక్తకం-వత్సకః| కులకం-కాకతిందుకః| నందీ-జయవృక్షశ్చశబ్దితః| కుచైలా-పాఠా| శకులాదనీ-కటుకా| కటిల్లం-దీర్ఘపత్రా వర్షాభూః| కోశాతకోఘంటోలిః| కర్కశః-కంపిల్లకః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పటోలాదిగుణానాహ-పటోలేతి| పటోలం-రాజీఫలం| సప్తలా-సాతలా| అరిష్టో-నింబః| శారంగేష్టా-అంగారవల్లీ| అవల్గుజో-బాకుచీ| అమృతా-గుడూచీ| వేత్రో-వంశసదృశః, తస్యాగ్రం-అగ్రభాగః| బృహతీ ద్విధా,-సింహీ వ్యాఘ్రీ చ| వాసా-ఆటరూషకః| కుంతిలీ-చంచుసదృశీ దీర్ఘపత్రా| తిలపర్ణికా-బదరకః| మండూకపర్ణీ-బ్రాహ్మీ| కర్కోటం-కర్కోటీఫలం| కారవేల్లకం-సుషవీఫలం| పర్పటో-జ్వరఘ్నః| నాడీకలాయో-మత్స్యాక్షః| గోజిహ్వా-దార్విపత్రికా| వార్తాకం-వృంతాకం| వనతిక్తకం-కిరాతతిక్తం| కరీరం-గూఢపత్రం| కులకంకాకతిందుకం| నందీ-మేషశృంగీ| కుచైలా-కృష్ణపాఠా| శకులాదనీ_కటురోహిణీ| కటిల్లం-రక్తపునర్నవా| కేంబుకం-ప్రసిద్ధం| కోశాతకం-కృతవేధనం| కర్కశం-కంపిల్లం| పటోలాదికం శీతతిక్తాదిగుణం| అత్ర పటోలనింబావల్గుజామృతావేత్రాగ్రకర్కోటకకారవేల్లేషు వివాదః| తత్ర పటోలఫనం ప్రతి సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/268)-"కఫపిత్తహరం వ్రణ్యముష్ణం తిక్తమవాతలం| పటోలం కటుకం పాకే వృష్యం రోచనదీపనం||" ఖారణాదిః-"సస్నేహోష్ణం లఘు స్వాదు పాకే దోషానులోమనం| ఉక్తం తిక్తం తిక్తం త్రిదోషఘ్నం శాకం నింబపటోలయోః|| తథా,-పటోలనింబం వాతఘ్నం తిక్తమన్యత్తు వాతలం|" ఇతి| తత్ర ఖారణాద్యుక్తం త్రిదోషఘ్నత్వమేవ గ్రాహ్యం, అన్యథాఽన్వయానుపపత్తేః- వాగ్భటోక్తస్య హి "వాతలం" ఇత్యస్య సప్తలాదిభిరన్వయత్వేన సార్థక్యాత్, పటోలస్య కఫపిత్తహరత్వాదిభిః| అత ఏవ హరిశ్చంద్రజైజ్జటాదయష్టీకాకారా అప్యుద్దృతవ్యక్తివ్యతిరేకేణ గణగుణా ఇత్యాహుః| సుశ్రుతోక్తస్య తు "అవాతలం" ఇతి శబ్దస్య వాత-ఘ్నత్వమేవార్థః, విరుద్ధార్థత్వాన్నఞః| యద్యపి వాతోదాసీనత్వవాతఘ్నత్వయోః సహానవస్థానలక్షణో విరోధోఽస్తి, తథాప్యవాత-లశబ్దేన వాతోదాసీనత్వం న గ్రాహ్యం, తంత్రాంతరవిరోధస్య తద-వస్థత్వాత్| అథవా, అవాతలశబ్దేన వాతకరణాభావ ఉచ్యతే, స చ వాతఘ్నత్వేఽప్యస్తి, ఇత్యవిరోధః| అత ఏవ రసేభేదీయే వక్ష్యతి (హృ. సూ.అ. 10/35)-"తిక్తం కటు చ భూయిష్ఠమవృష్యం వాతకోపనం| ఋతేఽమృతాపటోలీభ్యాం శుంఠీకృష్ణారసోనతః||" ఇతి| మాధవకశమనం మూలం తస్య విరేచనం||" ఇతి| ఉష్ణత్వశీతత్వయోరుష్ణత్వం గ్రాహ్యం, అనవకాశత్వాత్| శీతలత్వం వాతలత్వవత్ సావకాశం| నింబే తు ఖారణాద్యుక్తం త్రిదోపఘ్నత్వం ఫలవిషయం, సస్నేహత్వాదీనాం ఫల ఏవ సంభవాత్ పటోలసాహచర్యాచ్చ| చరకసశ్రుతాద్యుక్తం వాతలత్వం పత్రవిపయం| అవల్గుజస్య పిత్తకరత్వవాతఘ్నత్వే ఆహ ఖారణాదిః-"అవల్గుజః సైడగజః పిత్తకృత్కఫవాతజిత్|" ఇతి| తత్ఫలవిషయం, ధాన్యవర్గే పాఠాత్| అత ఏవోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 12)- "అవల్గుజైడగజయోర్బీజం వాతకఫప్రణుత్|" ఇతి| పిత్తఘ్నత్వం వాతలత్వం చ పత్రవిషయం| సుశ్రుతోఽప్యాహ (సూ. ఆ. 46/265)- "అవల్గుజః కటుః పాకే తిక్తః పిత్తకఫాపహః|" ఇతి| గుడూచ్యాస్త్రిదోషఘ్నత్వముష్ణత్వం చోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 12)- "తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ| దీపనీ జ్వరతృట్దాహకామలావాతరక్తనుత్||" ఇతి| తత్ర త్రిదోషఘ్నత్వోష్ణత్వే గ్రాహ్యే, అనవకాశత్వాత్| వాతలత్వ శీతలత్వే తు పటోలవత్సావకాశే| తథా, వేత్రాగ్రస్య ఖారణాదినా త్రిదోషఘ్నత్వముక్తం-"చంచుర్మర్మరికా పాఠా వేత్రాగ్రం సునిషణ్ణకం| శఠీశాకం చ సంగ్రాహి దోషత్రయహితం లఘు||" ఇతి| తత్ర త్రిదోషఘ్నత్వం గ్రాహ్యం, హారీతేన వాతలస్యాపోహితత్వాత్,-"సర్వం తిక్తం వాతలమవృష్యం చాన్యత్ర వేత్రాగ్రపటోలాత్|" ఇతి| సుశ్రుతేన అనుక్తత్వాచ్చ, (సూ. అ. 46/270)- "ఆటరూషకవేత్రాగ్రగుడూచీనింబపర్పటాః| కిరాతతిక్తసహితాస్తిక్తాః పిత్తకఫాపహాః||" ఇతి| కర్కోటకారవేల్లయోః సుశ్రుతేన వాతఘ్నత్వముక్తం (సూ.అ. 46/269)-"కఫవాతహరం తిక్తం రోచనం కటుకం లఘు| వాRతాకం దీపనం ప్రోక్తం జీర్ణం సక్షారపిత్తలం|| తద్వత్కర్కోటకం విద్యాత్కారవేల్లకమేవ చ||" ఇతి| తత్ర వాతలత్వం గ్రాహ్యం, ఆతిదేశికాదౌపదేశికస్య బలీయస్త్వాత్ సాదృశ్యస్య చ కతిపయైరపి గుణైశ్చరితార్థత్వాచ్చ| ఉపమానాదుపమేయస్య హీనగుణత్వాత్| కించ చరకాదివిరుద్ధః సుశ్రుతపాఠో న ప్రమాణమిత్యుక్తం జైజ్జటేన| విగీతశ్చాయమతిదేశపాఠః|
Adhikarana పటోలగుణాః (౭౯) · Śloka ౭౯
హృద్యం పటోలం కృమినుత్స్వాదుపాకం రుచిప్రదం| |79|
View original
हृद्यं पटोलं कृमिनुत्स्वादुपाकं रुचिप्रदम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సామాన్యగుణానుక్త్వా కేషాంచిద్గుణకర్మవిశేషమాహ- స0-పటోలం హృద్యాదిగుణయుక్తం| మునినా (?) తు త్రిదోషశమనత్వముక్తం-"పటోలపత్రం పిత్తఘ్నం వల్లీ చాస్య కఫాపహా| ఫలం త్రిదోషశమనం మూలం చాస్య విరేచనం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర పటోలగుణానాహహృద్యమితి|
Adhikarana బృహతీద్వయగుణాః (౭౯) · Śloka ౭౯
| పిత్తలం దీపనం భేది వాతఘ్నం బృహతీద్వయం||79||
View original
| पित्तलं दीपनं भेदि वातघ्नं बृहतीद्वयम्||७९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బృహతీద్వయం,-స్థూలబృహతీ-మహోటికాఖ్యా, క్షుద్రబృహతీ-కంటకారికాఖ్యా| తదేతదుభయం పిత్తకరమగ్నిదీపనం శకృదాదీనాం భేదనం వాతఘ్నం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృహతీద్వయగుణానాహ-పిత్తలమితి|
Adhikarana వృషగుణాః (౮౦) · Śloka ౮౦
వృషం తు వమికాసఘ్నం రక్తపిత్తహరం పరం| |80|
View original
वृषं तु वमिकासघ्नं रक्तपित्तहरं परम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృషం ఛర్దికాసౌ హంతి| రక్తపిత్తం చాత్యర్థం జయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాసాగుణానాహ-వృషమితి|
Adhikarana కారవేల్లగుణాః (౮౦) · Śloka ౮౦
| కారవేల్లం సకటుకం దీపనం కఫజిత్పరం||80||
View original
| कारवेल्लं सकटुकं दीपनं कफजित्परम्||८०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కారవేల్లమీషద్రసే కటుకమగ్నిదీప్తికరమతిశ్లేష్మఘ్నం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కారవేల్లగుణానాహ-కారవేల్లమితి|
Adhikarana వార్తాకగుణాః (౮౧) · Śloka ౮౧
వార్తాకం కటు తిక్తోష్ణం మధురం కఫవాతజిత్| సక్షారమగ్నిజననం హృద్యం రుచ్యమపిత్తలం||81||
View original
वार्ताकं कटु तिक्तोष्णं मधुरं कफवातजित्| सक्षारमग्निजननं हृद्यं रुच्यमपित्तलम्||८१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వార్తాకం రసే కటు తిక్తముష్ణవీర్యం మధురం వాతశ్లేష్మఘ్నం| సహ క్షారేణ వర్తతే సక్షారం,-కించిత్క్షారత్వయుక్తం| అగ్నిజననం| హృద్యం-హృదయాయ హితం| రుచ్యం-రుచికృత్| అపిత్తలం-నఞీషదర్థే, కించిత్పిత్తకరమిత్యర్థః| నను, సహ క్షారేణ వర్తతే ఇత్యత్ర సక్షారమిత్యేవం కథముక్తం ? యావతా క్షారో ద్రవ్యం| తథా చ ప్రాగుక్తం క్షరణాదిత్యాది| న ద్రవ్యం ద్రవ్యేణ సహ వర్తతే| తథా చ గుణానామేవాయం ధర్మో యద్ద్రవ్యాశ్రితత్వం నామ| తస్మాత్ సక్షారమిత్యయుక్తమివ మన్యామహే| అత్రాఽఽచక్ష్మహే| క్షారశబ్దేనాత్ర క్షారధర్మ ఉపలక్ష్యతే విస్రావణాద్యాత్మకః| యద్వశాత్ సక్షారమితి ద్రవ్యం వ్యపదిశ్యతే| తస్మాత్సక్షారమిత్యుపపన్నం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వార్తాకగుణానాహ-వార్తాకమితి| అపిత్తలత్వంబాలపక్వవ్యతిరేకేణ| యదాహ మాధవకారః-"తద్బాలం కఫపిత్తఘ్నం పక్వం సక్షారపిత్తలం|" ఇతి| సుశ్రుతోఽప్యాహ (సూ. అ. 46/269)- "జీర్ణం సక్షారపిత్తలం|" ఇతి|
Adhikarana కరీరగుణాః (౮౨) · Śloka ౮౨
కరీరమాధ్మానకరం కషాయం స్వాదు తిక్తకం| |82|
View original
करीरमाध्मानकरं कषायं स्वादु तिक्तकम्| |८२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కరీరం-గూఢపత్రాఖ్యం, ఆధ్మానకరం రసే కషాయమధురతిక్తకం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కరీరగుణానాహ-కరీరమితి|
Adhikarana కోశాతకావల్గుజకయోర్గుణాః (౮౨) · Śloka ౮౨
| కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ||82||
View original
| कोशातकावल्गुजकौ भेदिनावग्निदीपनौ||८२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కోశాతకావల్గుజకౌ భేదినావగ్నిదీపనౌ చ| అనయోశ్చ పిత్తకారిత్వం వాతకఫఘ్నత్వం చ వేద్యం| తథా హి-ప్రాయేణ యదుష్ణం గుడూచ్యాదిద్రవ్యం, తత్పిత్తలం వాతకఫహరం చ దృష్టం| తథా చాహ మునిః(?)-"కఫవాతనుదవల్గుజః" ఇతి| తదేవమన్యత్రాప్యౌచిత్యేన దోషకరత్వాది కల్ప్యం| సంగ్రహే (సూ.అ.7) చాన్యేఽప్యుక్తాః| యథా-"సతరూఢం కదంబం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు| కుమారజీవలోణికా నలినీ చుచుపర్ణికా|| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శ్యామాశాల్మలికాశ్మర్యఫంజీకర్ణికయూథికాః| వృక్షాదనీక్షీరవృక్షబింబీతనికవృక్షకాః| రోధ్రః శణః కర్బుదారః సశేలుర్వృషమూషికా|| భల్లాతకః కోవిదారః కమలోత్పలకింశుకం| పటోలాదిగుణం స్వాదు కషాయం పిత్తజిత్పరం|| వాతపిత్తహరా భండీ పర్విణీ పర్వపుష్పికా| లఘురుష్ణా సరా తిక్తాసోరుబూకా చ లాంగలీ| వాతలౌ కటుతిక్తామ్లభేదినౌ తిలవేతసౌ| విశ్వరాస్నాబలాశాకం వాతఘ్నమతిసారనుత్|| వాతం వత్సాదనీ హన్యాత్కఫం కండీరచిత్రకౌ|" ఇతి| మునినా చాన్యేఽప్యుక్తాః (చ.సూ.అ.27|102)-"న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షపద్మాదిపల్లవాః| కషాయాః స్తంభనాః శీతా హితాః పిత్తాతిసారిణాం||" ఇతి| తథా, సుశ్రుతే గదితం (సూ.అ.46|282)-"కరీరకుసుమం జ్ఞేయం కఫపిత్తహరం లఘు| ఆగస్త్యం నాతిశీతోష్ణం నక్తాంధానాం ప్రశస్యతే|| చాతుర్థకజ్వరహరం నస్యయోగేన శీలితం| రాజవృక్షస్య నింబస్య శిగ్రోః సింహముఖస్య చ|| కఫపిత్తహరం పుష్పం కుష్ఠఘ్నం కుటజస్య చ| శ్రేయసీ తిలపర్ణీ చ బిల్వపత్రం చ వాతనుత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కోశాతకావల్గుజకయోర్గుణానాహ-కోశాతకేతి|
Adhikarana తండులీయగుణాః (౮౩) · Śloka ౮౩
తండులీయో హిమో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుః| మదపిత్తవిషాస్రఘ్నః|83|
View original
तण्डुलीयो हिमो रूक्षः स्वादुपाकरसो लघुः| मदपित्तविषास्रघ्नः|८३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తండులీయో-మండీరకాఖ్యః, శీతవీర్యో రూక్షః స్వాదుపాకరసో లఘుర్మదాదినాశనశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తండులీయగుణానాహ-తండులీయ ఇతి| తండులీయః-అల్పమారిషః|
Adhikarana ముంజాతగుణాః (౮౩-౮౪) · Śloka ౮౪
ముంజాతం వాతపిత్తజిత్||83|| స్నిగ్ధం శీతం గురు స్వాదు బృంహణం శుక్రకృత్పరం| |84|
View original
मुञ्जातं वातपित्तजित्||८३|| स्निग्धं शीतं गुरु स्वादु बृंहणं शुक्रकृत्परम्| |८४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముంజాతం వాతపిత్తహృత్ స్నిగ్ధాదిగుణయుతమతిశుక్రకృచ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ముంజాతగుణానాహ-ముంజాతమితి| ముంజాతం-కందవిశేషః, కాశమీరే ప్రసిద్ధః|
Adhikarana పాలంక్యాగుణాః (౮౪) · Śloka ౮౪
| గుర్వీ సరా తు పాలంక్యా|84|
View original
| गुर्वी सरा तु पालङ्क्या|८४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాలంక్యా గుర్వీ| తథా, సరా-శకృదాదిభేదినీ| తుశబ్దః పిచ్ఛిలశ్లేష్మలహిమాదీనాం సంగ్రహోక్తానాం సముచ్చయార్థః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"పాలంక్యా పిచ్ఛిలా గుర్వీ శ్లేష్మలా భేదినీ హిమా|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పాలంక్యాగుణానాహ-గుర్వీతి| ఈషల్లోహితచీరితపత్రా వాస్తుకసదృశా-పాలంక్యా| "వాస్తుకేన సమా జ్ఞేయా ఈషల్లోహితపత్రికా| తథా చీరితపత్రా చ పాలంక్యా సా ప్రకీర్తితా||" నను, "చిల్లీ వాస్తుకవత్ జ్ఞేయా పాలంక్యా తండులీయవత్| వాతకృద్బద్ధవిణ్మూత్రా రూక్షా పిత్తకఫే హితా||' ఇతి సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/261) బద్ధవిణ్మూత్రోక్తా, ఇహ తు సరేతి విరోధః| మైవం| ఆమా బద్ధవిణ్మూత్రా, పక్వా తు సరేతి విషయభేదాత్| యదాహ చరకః-"సర్వాణి సూప్యకాని" ఇత్యాదౌ పాలంక్యాం పఠిత్వా, (చ. సూ. అ. 27/99)-"శాకం గురు చ రూక్షం చ ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి| మధురం శీతవీర్యం చ పురీషస్య చ భేదనం||" ఇతి| సుశ్రుతోక్తం చ పిత్తకఫహితత్వం పిత్తావృతకఫవిషయమితి| "పాలంక్యా పిచ్ఛిలా గుర్వీ శ్లేష్మలా భేదినీ హిమా||" ఇతి సంగ్రహే (సూ. అ. 7) శ్లేష్మలత్వవచనాత్|
Adhikarana ఉపోదకాగుణాః (౮౪) · Śloka ౮౪
| మదఘ్నీ చాప్యుపోదకా||84||
View original
| मदघ्नी चाप्युपोदका||८४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉపోదకా మదనాశినీ| అపిశబ్దాత్ గుర్వీ సరా చ| ఉపోదకా-మయాలీ, ఖండపాలంక్యేతి ప్రథితా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉపోదకాగుణానాహ-మదఘ్నీతి| ఉపోదకా-పోతకీ| చకారాత్ పూర్వవత్| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"మదఘ్న్యుపోదకా చంచుర్గ్రాహీ తౌ పూర్వవత్తథా||" ఇతి|
Adhikarana చంచుగుణాః (౮౫) · Śloka ౮౫
పాలంక్యావత్స్మృతశ్చంచుః స తు సంగ్రహణాత్మకః| |85|
View original
पालङ्क्यावत्स्मृतश्चञ्चुः स तु सङ्ग्रहणात्मकः| |८५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చంచుః పాలంక్యాసదృశో గుణైః స్మృతః| స పునశ్చంచుః సంగ్రహణాత్మకో-న భేదీ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చంచుగుణానాహ-పాలంక్యావదితి| గురురితి సిద్ధే పాలంక్యావద్వచనముక్తానుక్తపాలంక్యాగుణప్రాస్యర్థం| నను, "లఘుః పాకే తు జంతుఘ్నః పిచ్ఛిలో వ్రణినాం హితః| కషాయమధురో గ్రాహీ చంచుస్తేషాం త్రిదోషహా||' ఇతి సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/251) లఘుత్వం త్రిదోషహరత్వం చోక్తం| ఇహ తు గురుత్వం శ్లేష్మలత్వం చేతి విరోధః| మైవం| త్రిదోషహరత్వలఘుత్వే ఏవ గ్రాహ్యే, ఆతిదేశికస్యౌపదేశికేన బాధాత్| అత ఏవోక్తం ఖారణాదినా-"చంచుర్మర్మరికా పాఠా వేత్రాగ్రం సునిషణ్ణకం| శఠీ శాకం చ సంగ్రాహీ దోషత్రయహితం లఘు||" ఇత్యాది|
Adhikarana విదారీగుణాః (౮౫-౮౬) · Śloka ౮౬
| విదారీ వాతపిత్తఘ్నీ మూత్రలా స్వాదుశీతలా||85|| జీవనీ బృంహణీ కంఠ్యా గుర్వీ వృష్యా రసాయనం| |86|
View original
| विदारी वातपित्तघ्नी मूत्रला स्वादुशीतला||८५|| जीवनी बृंहणी कण्ठ्या गुर्वी वृष्या रसायनम्| |८६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విదారీ-శృగాలికా, వాతపిత్తహరా మూత్రలాదిగుణయుక్తా రసాయనం చ| కందస్యైవాయం గుణనిర్దేశో బోధ్యః| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.27|117)-"జీవనో బృంహణో వృష్యో బల్యః శస్తో రసాయనం| విదారికందః కంఠ్యశ్చ మూత్రలః స్వాదుశీతలః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విదారీగుణానాహ-విదారీతి| విదారీ-భూకుష్మాండీ, తస్యాః కందోఽత్ర గ్రాహ్యః| ఉక్తం చ (చరకేణ సూ. అ. 27/117)- "విదారికందో బల్యశ్చ మూత్రలః స్వాదుశీతలః|" ఇతి|
Adhikarana జీవంతీగుణాః (౮౬) · Śloka ౮౬
| చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా||86||
View original
| चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा||८६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంతీ చక్షుష్యాదిగుణయుక్తా| యా మధుRరా సా శీతవీర్యా చ| యా త్వమధురా సా ఏభిర్గుణైః కించిదూనా| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"చక్షుష్యా సర్వదోషఘ్నీ జీవంతీ మధురా హిమా| శాకానాం ప్రవరా, న్యూనా ద్వితీయా కించిదేవ తు||" ఇతి| మునినా తు జీవంత్యాః శతావర్యాద్యాశ్చ వాతపిత్తహరత్వమగాది| తత్పాఠో హి (చ,సూ.అ.27|104)-"భండీశతావరీశాకం బలాజీవంతిజం చ యత్| పర్వణ్యాః పర్వపుష్ప్యాశ్చ వాతపిత్తహరం మతం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జీవంతీగుణానాహ-చక్షుష్యేతి| జీవంతీ-స్వర్ణవర్ణమూలనాలాదికా| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- "శాకానాం ప్రవరా, న్యూనా ద్వితీయా కించిదేవ తు|" ఇతి|
Adhikarana కూష్మాండాదిగుణాః (౮౭-౮౮) · Śloka ౮౮
కూష్మాండతుంబకాలింగకర్కార్వేర్వారుతిండిశం| తథా త్రపుసచీనాకచిర్భటం కఫవాతకృత్||87|| భేది విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు| |88|
View original
कूष्माण्डतुम्बकालिङ्गकर्कार्वेर्वारुतिण्डिशम्| तथा त्रपुसचीनाकचिर्भटं कफवातकृत्||८७|| भेदि विष्टम्भ्यभिष्यन्दि स्वादुपाकरसं गुरु| |८८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కూష్మాండాదికం కఫవాతకృత్ భేది విష్టంభ్యభిష్యంది స్వాదుపాకరసం గురు చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కుష్మాండాదిగుణానాహ-కూష్మాండేతి| కూష్మాండంపుష్పఫలం| తుంబం-అలాబుః| కాలింగం-కలింగడం| కర్కారుః-ఖర్బుజః| ఏర్వారుః-కర్కటీ| తిండిశం-ఛాటకం| త్రపుసం-వాలుకం| చీనాకం-వీణకం| చిర్భటం-డంగరం| భేది-మలానాం| విష్టంభి-వాయోః| గురుత్వే చ క్రమ ఉక్తః ఖారణాదినా-"త్రపుసైర్వారుకర్కారుకూష్మాండాలాబుచిర్భాటః| మధురా రూక్షణాః శీతా గౌరవం తూత్తరోత్తరం||' ఇతి|
Adhikarana కూష్మాండగుణాః (౮౮-౮౯) · Śloka ౮౯
అత్ర విషేశమాహ | వల్లీఫలానాం ప్రవరం కూష్మాండం వాతపిత్తజిత్||88|| బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం| |89|
View original
अत्र विषेशमाह | वल्लीफलानां प्रवरं कूष्माण्डं वातपित्तजित्||८८|| बस्तिशुद्धिकरं वृष्यम्| |८९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వల్లీఫలానాం మధ్యే కూష్మాండం-పుష్పఫలసంజ్ఞ వరం| తథా, వాతపిత్తహరం బస్తిశుద్ధికరం వృష్యం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర కూష్మాండగుణానాహవల్లీఫలానామితి|
Adhikarana త్రపుసగుణాః (౮౯) · Śloka ౮౯
త్రపుసం త్వతిమూత్రలం| |89|
View original
त्रपुसं त्वतिमूत्रलम्| |८९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రపుసం పునరతిశయేన మూత్రలం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్రపుసగుణమాహ-త్రపుసమితి| అతిగ్రహణాత్ కూష్మాండాదీనామీషన్మూత్రలత్వం|
Adhikarana తుంబగుణాః కాలింగాదీనాం గుణాః బాలకూష్మాండాదేర్గుణాః పక్వకూష్మాండాదేర్గుణాః (౮౯-౯౦) · Śloka ౯౦
| తుంబం రూక్షతరం గ్రాహి కాలింగైర్వారుచిర్భటం||89|| బాలం పిత్తహరం శీతం విద్యాత్పక్వమతోఽన్యథా| |90|
View original
| तुम्बं रूक्षतरं ग्राहि कालिङ्गैर्वारुचिर्भटम्||८९|| बालं पित्तहरं शीतं विद्यात्पक्वमतोऽन्यथा| |९०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- తుంబం-అలాబుసంజ్ఞం రూక్షతరం| ఏర్వారుకాద్యపి రూక్షం, తుంబం త్వతిశయేనేత్యర్థః| తథా, గ్రాహి| పూర్వాణి తు సామాన్యగుణోక్త్యా భేదీన్యేవ| చరకమునిమతానుసారిణస్త్వేవం వ్యాచక్షతే,-తుంబం రూక్షతరం, కాలింగైర్వారుచిర్భటం గ్రాహీతి| కాలింగం- కర్చరం| ఏర్వారుః-కర్కటికా| చిర్భటం-డంగరం, మాలవేషు ప్రసిద్ధం, అతిప్రసిద్ధం జాలంధరాదిషు| ఏతచ్చ బాలం-అసంపూర్ణరసాది, పిత్తహరం శీతవీర్యం చ| అతో-బాలాద్విపరీతం, పక్వం పిత్తకరముష్ణవీర్యం చేత్యర్థః| సుశ్రుతేనోక్తం (సూ.అ.46|218)-" నీలం యత్త్రపుసం బాలం వృష్యం పిత్తహరం మతం| తత్పాండు కఫకృజ్జీర్ణమమ్లం పిత్తకరం స్మృతం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తుంబగుణానాహ-తుంబం రూక్షతరమితి| తరగ్రహణాత్ కూష్మాండాదీనామీషద్రూక్షత్వం| కాలింగాదీనాం గుణానాహ-గ్రాహి కాలింగేతి| గ్రాహీతి కేచిత్తుంబేన సంబధ్నంతి| తదసత్| "అలాబు భేదనం తేషాం త్రపుసం త్వతిమూత్రలం| ఏర్వార్రుకం సృష్టమూత్రం, గ్రాహి కర్కారుచిర్భటం||" ఇతి ఖారణాదివచనాత్| బాలకుష్మాండాదేర్గుణానాహ-బాలమితి| కేచిత్కాలింగాదివిషయత్వమేవాస్య వాక్యస్యాహుః| తదసత్| "పిత్తనుత్తేషు కూష్మాండం బాలం" ఇతి, "బాలం సునీలం త్రపుసం తేషాం పిత్తహరం స్మృతం|" ఇతి చ సుశ్రుతవచనాత్ (సూ.అ. 46/213)| పక్వస్య కూష్మాండాదేర్గుణానాహ-పక్వమితి| అతోఽన్యథా-పిత్తకరముష్ణం చ| పక్వం-ఈషత్పంక్వం, సమ్యక్పక్వస్య వక్ష్యమాణత్వాత్|
Adhikarana శీర్ణవృంతస్య కూష్మాండాదేర్గుణాః (౯౦-౯౧) · Śloka ౯౧
| శీర్ణవృంతం తు సక్షారం పిత్తలం కఫవాతజిత్||90|| రోచనం దీపనం హృద్యమష్ఠీలాఽనాహనుల్లఘు| |91|
View original
| शीर्णवृन्तं तु सक्षारं पित्तलं कफवातजित्||९०|| रोचनं दीपनं हृद्यमष्ठीलाऽनाहनुल्लघु| |९१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శీర్ణవృంతం-కర్చరం, ఈషత్క్షారం పిత్తలం కఫవాతఘ్నం చ| రుచికరమగ్నిదీప్తికృత్ హృద్యం, అష్ఠీలామానాహం చ హంతి, లఘు చ|| "ఘనోఽష్ఠీలోపమో గ్రంథిరష్టీలోర్ధ్వం సమున్నతః|" ఇతి (హృ. ని. హ. 11|60) అష్ఠీలాలక్షణం| సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మానముదరే భృశం| ఊర్ధ్వాధోవాతరోధేన తమానాహం ప్రచక్షతే " ఇతి (హృ. ని. అ. 11|59) ఆనాహలక్షం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శీర్ణవృంతస్య కూష్మాండాదేర్గుణానాహ-శీర్ణవృంతమితి| అష్ఠీలానాహౌ-గుల్మనిదానే వక్ష్యేతే| పిత్తలత్వం-కూష్మాండం వినా, "శుక్లం లఘూష్ణం సక్షారం దీపనం బస్తిశోధనం| సర్వదోషహరం హృద్యం పథ్యం చేతోవికారిణాం||" ఇతి (సూ.అ.46/213) సుశ్రుతవచనాత్| శీర్ణవృంతశబ్దేన సమ్యక్పక్వం లక్ష్యతే| సమ్యక్పక్వస్య హి వృంతం శీర్యతే|
Adhikarana మృణాలాదిగుణాః (౯౧-౯౨) · Śloka ౯౨
| మృణాలబిసశాలూకకుముదోత్పలకందకం||91|| నందీమాషకకేలూటశృంగాటకకసేరుకం| క్రౌంచాదనం కలోడ్యం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు||92||
View original
| मृणालबिसशालूककुमुदोत्पलकन्दकम्||९१|| नन्दीमाषककेलूटशृङ्गाटककसेरुकम्| क्रौञ्चादनं कलोड्यं च रूक्षं ग्राहि हिमं गुरु||९२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృణాలాది రూక్షం సంగ్రహణం శీతవీర్యం గురు చ| మృణాలం ద్వివిధం,-సూక్ష్మం స్థూలం చ| తత్ర సూక్ష్మం-మృణాలం, ఇతరత్-బిసం| శాలూకం-పద్మమూలం| కుముదకందం| కుముదం-శశిప్రియం| ఉత్పలకందకం-రక్తోత్పలకందం| నందీ-తుండేరికా| మాషకో-వాస్తులః| కేలూటం-కిస్మకసంజ్ఞముదుంబరభేదః| శృంగాటకం-త్రికోణాకృతి జలోద్భవం కందం| కసేరుకం-మాగధం| క్రౌంచాదనం-తమేదం| కలోడ్యం-పద్మబీజం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మృణాలాదిగుణానాహ-మృణాలేతి| మృణాలంసూక్ష్మం కమలమూలం, బిసం-స్థూలం, శాలూకం-పద్మకందః, కుముదోత్పలయోః కందస్య పృథగ్గ్రహణాత్| రక్తం-పద్మం, శ్వేతం-కుముదం, నీలం-ఉత్పలం| నందీమాషకో-వానీరకః| కేలూటం-జలోదుంబరః| శృంగాటకః-త్రికోణో జలకందః| కసేరుకం-లోమశకృష్ణవర్తులసూక్ష్మస్తడాగకందః| క్రౌంచాదనం-థేంబులికా| కలోడ్యం-పద్మబీజం|
Adhikarana కలంబాదిగుణాః (౯౩-౯౬) · Śloka ౯౬
కలంబనాలికామార్షకుటింజరకుతుంబకం| చిల్లీలట్వాకలోణీకాకురూటకగవేధుకం||93|| జీవంతఝుంఝ్వేడగజయవశాకసువర్చలాః| ఆలుకాని చ సర్వాణి తథా సూప్యాని లక్ష్మణం||94|| స్వాదు రూక్షం సలవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు| శీతలం సృష్టవిణ్మూత్రం ప్రాయో విష్టభ్య జీర్యతి||95|| స్విన్నం నిష్పీడితరసం స్నేహాఢ్యం నాతిదోషలం| |96|
View original
कलम्बनालिकामार्षकुटिञ्जरकुतुम्बकम्| चिल्लीलट्वाकलोणीकाकुरूटकगवेधुकम्||९३|| जीवन्तझुञ्झ्वेडगजयवशाकसुवर्चलाः| आलुकानि च सर्वाणि तथा सूप्यानि लक्ष्मणम्||९४|| स्वादु रूक्षं सलवणं वातश्लेष्मकरं गुरु| शीतलं सृष्टविण्मूत्रं प्रायो विष्टभ्य जीर्यति||९५|| स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं नातिदोषलम्| |९६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కలంబాదికం మధురం రూక్షం కించిల్లవణం వాతశ్లేష్మకరం గురు చ| శీతవిర్యం సృష్టమూత్రపురీషం చ| మూత్రపురీషే సృజతి-బహిః క్షిపతి| బిష్టభ్య-ఉదరప్రదేశే పిండీభూయ, జీర్యతి-పరిణమతి| ప్రాయోగ్రహణం కించిదేషాం మధ్యే నైవంస్వరూపమితి జ్ఞాపనార్థం| కలంబం-కదంబః| నాలికా-దీర్ఘనాలరూపా కలంబుసంజ్ఞా| మార్షో-గంధారికా| కుటింజరం-తామ్రమూలకం| కుతుంబకో-ద్రోణపుష్పీ| చిల్లీ-పృథుపత్రం యవశాకం కునామసంజ్ఞం| లట్వాకో-గుగ్గులుశాకం| లోణీకా-లోణారః| కురుటకః-స్థితివారకః| గవేధుకం-తృణధాన్యవిశేషః| జీవంతో-బృహద్గాంధారం| ఝుంఝుః-ఝుంఝురుకః| ఏడగజః-ప్రపున్నాటః| యవశాకం-హ్నస్వపత్రా చిల్లీ| సువర్చలా-రవిభక్తా| ఆలుకాని చ సర్వాణి-నానావిధాని రక్తాలుకమధుకాలుకాదిభేదేన| సూప్యాని-ముద్గరాజమాషాదిపత్రాణీ| లక్ష్మణం-మధుయష్టికా| ఏతచ్చ సర్వం స్విన్నం నిష్పీడితరసమతిబహుస్నేహం చ నాత్యపథ్యం| సుశ్రుతే(?)చోక్తం-"సంస్కృతం వేసవారేణ సస్నేహం శాకమిష్యతే| రాజికాసక్తుభక్తాదిసంస్కారం చానువర్తతే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కలంబాదిగుణానాహ-కలంబనాలికేతి| కలంబో-నాడ్యాకారః సూక్ష్మసుషిరో బహుతోయజః| నాలికా-తస్మాదల్పా శ్లక్ష్ణా మార్పః-మంటకః| కుటింజరః-ప్రసిద్ధః| కుతుంబకో-ద్రోణపుష్పీ| చిల్లీ-ప్రసిద్ధా| లట్వాకం-గుగ్గులుశాకం| లోణీకా-ఘోలికా| కురూటకః-శితివారకః| గవేధుకా-కసికా| జీవంతో-రక్తనాలో మార్షః| ఝుంఝుః-ఝుంఝురూకః| ఏడగజః-ప్రపున్నాటః| యవశాకం-చిల్లీసదృశం లఘుపత్రం| సువర్చలా-రవిభక్తా| సర్వాణ్యాలుకాని-పిండాలుకమధ్వాలుకహస్త్యాలుకాదీని| సూప్యాని-ముద్గాదీనాం శింబ్యః పత్రాణి చ| లక్ష్మణా _ రక్తబిందుచ్ఛదా, తస్యా ఇదం లాక్ష్మణం| లక్ష్మణం-యష్టీమధు, తస్యేదం లాక్ష్మణమిత్యేకే| ప్రాయోగ్రహణం ప్రపున్నాటాదిషు వ్యభిచారార్థం| యదాహ సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/271)-"కఫాపహం శాకముక్తం వరుణప్రపునాటయోః| రూక్షం లఘు చ శీతం చ వాతపిత్తప్రకోపణం||" ఇతి| విష్టబ్య జీర్యతి-పచ్యమానం విష్టంభం కరోతీత్యర్థః| అత ఏవ పక్వం సత్ సృష్టవిణ్మూత్రం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- చిల్లీనిష్పావలట్వాకకురూటకగవేధుకాః| యాతుకా శాలకల్యాణీ త్రిపర్ణీ పీలుపర్ణికా|| కుమారజీవలోణీకాయవశాకసువర్చలాః| కుకుండనలినీఝుంఝుమృగధూమకలాక్ష్మణం|| ఆలుకాని చ సర్వాణి తథా సూప్యాని రాలకః| జీవంతకశ్చంచుపర్ణీ ప్రపున్నాటః కుఠేరకం||' ఇతి| కలంబాదీనాం సంస్కారాదివశాద్విశేషమాహ-స్విన్నం నిష్పీడితరసమితి| పూర్వం స్విన్నం, తతో నిష్పీడితరసం, తతో బహునా స్నేహేన సాధితం, న తు స్నేహాక్తం, నాతిదోషలమితి| అతిదోషలగ్రహణాత్ కలంబాదీనాం కించిత్పిత్తకరత్వమపి జ్ఞేయం| వాతశ్లేష్మకరత్వోక్తిస్త్వతిశయార్థా| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ. అ.46/275)- "స్వాదుపాకరసాః శీతాః శ్లేష్మలా నాతిపిత్తలాః| లవణానురసా రూక్షాః సక్షారా వాతలాః సరాః||' ఇతి|
Adhikarana లఘుపత్రాచిల్లీగుణాః (౯౬) · Śloka ౯౬
| లఘుపత్రా తు యా చిల్లీ సా వాస్తుకసమా మతా||96||
View original
| लघुपत्रा तु या चिल्ली सा वास्तुकसमा मता||९६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లఘుపత్రా యా చిల్లీ-యవశాకవిశేషః, సా తు వాస్తుకసమా గుణైర్మతా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చిల్లీవిశేషస్య గుణానాహ-లఘుపత్రేతి|
Adhikarana తర్కారీవరూణయోర్గుణాః (౯౭) · Śloka ౯౭
తర్కారీవరుణం స్వాదు సతిక్తం కఫవాతజిత్| |97|
View original
तर्कारीवरुणं स्वादु सतिक्तं कफवातजित्| |९७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తర్కారీ-అరణికా, వరుణః-తమాలః, సమాహారేణ తయోర్ద్వంద్వః| ఏతత్స్వాదు కించిత్తిక్తం కఫవాతఘ్నం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్కారీవరుణయోర్గుణానాహ-తర్కారీతి| తర్కారీ అగ్నిమంథః| వరుణః-సేతువృక్షః| యత్తు సుశ్రుతేన వరుణస్య వాతపిత్తప్రకోపణత్వముక్తం, తత్సంసృష్టవిషయం|
Adhikarana పునర్నవాదిగుణాః (౯౭-౯౮) · Śloka ౯౮
| వర్షాభ్వౌ కాలశాకం చ సక్షారం కటుతిక్తకం||97|| దీపనం భేదనం హంతి గరశోఫకఫానిలాన్| |98|
View original
| वर्षाभ्वौ कालशाकं च सक्षारं कटुतिक्तकम्||९७|| दीपनं भेदनं हन्ति गरशोफकफानिलान्| |९८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వర్షాభ్వౌ-పునర్నవే, తథా కాలశాకం, కించిత్క్షారం రసే చ కటుతిక్తం వహ్నిదీపనం భేదనం గరాదీంశ్చ హరతి| కఠిల్లోఽపి వర్షాభూః స చ ప్రాగుక్తగుణః| తథా చ నిఘంటుః (ధన్వంతరీయః వర్గః 1|274)-"పునర్నవా విశాఖశ్చ కఠిల్లః శశివాటికా| వృశ్చీరః క్షుద్రవర్షాభూర్దీర్ఘపత్రః కఠిల్లకః|| పునర్నవోఽపరః క్రూరః సద్యో మండలపత్రకః| శ్వేతమూలో వర్షకేతుర్మహావర్షాభురుచ్యతే||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వర్షాభూద్వయస్య కాలశాకస్య చ గుణానాహ-వర్షాభ్వావితి| వర్షాభ్వౌ-హృస్వమహత్యౌ రక్తశ్వేతపునర్నవే| కాలశాకం-కాలికాశాకం| అనిలఘ్నత్వం తు కాలశాకం వినా, తస్య వాతలత్వాత్| యదాహ ఖారణాదిః-"కాలశాకం సకారంజం కటుకం వాతకోపనం| దీపనీయం ప్రశస్తం చ విషశోఫోదరార్శసాం||" ఇతి| చరకోఽపి (సూ. అ. 27/88)- "లఘూష్ణం వాతలం రూక్షం కాలాఖ్యం శాకముచ్యతే|" ఇతి| అత ఏవ మాధవకారో వర్షాభూభ్యాం పృథగాహ-"కాలశాకం గరశ్లేష్మశోఫఘ్నం దీపనం లఘు|" ఇతి, "వర్షాంబ్వౌ కఫవాతఘ్నౌ హితౌ శోఫోదరార్శసాం|" ఇతి చ|
Adhikarana చిరిబిల్వాంకురగుణాః (౯౮) · Śloka ౯౮
| దీపనాః కఫవాతఘ్నాశ్చిరిబిల్వాంకురాః సరాః||98||
View original
| दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरिबिल्वाङ्कुराः सराः||९८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చిరిబిల్వః-పూతికరంజః, తస్యాంకురా వహ్నిదీపనాః కఫవాతఘ్నాః సరాశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చిరిబిల్వాంకురగుణానాహ-దీపనా ఇతి| చిరిబిల్వః-కరంజః|
Adhikarana శతావర్యంకురగుణాః (౯౯) · Śloka ౯౯
శతావర్యంకురాస్తిక్తా వృష్యా దోషత్రయాపహాః| |99|
View original
शतावर्यङ्कुरास्तिक्ता वृष्या दोषत्रयापहाः| |९९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శతావర్యా అంకురాః-ప్రరోహాః, తిక్తరసా వృష్యాః శుక్రకృతస్త్రిదోషఘ్నాశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శతావర్యంకురగుణానాహ-శతావర్యంకురా ఇతి|
Adhikarana వంశాంకురగుణాః (౯౯) · Śloka ౯౯
| రూక్షో వంశకరీరస్తు విదాహీ వాతపిత్తలః||99||
View original
| रूक्षो वंशकरीरस्तु विदाही वातपित्तलः||९९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వంశకరీరో-వంశాంకురో, రూక్షో విదాహీ వాతపిత్తకృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వంశాంకురగుణానాహ-రూక్ష ఇతి| వంశో-వేణుః, తస్య కరీరః-అంకురః| నను, దోషల ఇత్యుచ్యతాం, సుశ్రుతేన కఫకరత్వస్యోక్తత్వాత్-"వేణోః కరీరాః కఫలా మధురా రసపాకతః| విదాహినో వాతకరాః సకషాయా విరూక్షణాః||" ఇతి| మైవం| అనార్షోఽయం పాఠః, జైజ్జటోపేక్షితత్వాత్| ఆర్షస్తు-"వేణోహ్ కరీరాః శ్లేష్మఘ్నాః" ఇత్యాది| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)- "వంశకరీరాస్తు విదాహినః| వాతపిత్తకరా రూక్షాః కటుపాకాః కఫాపహాః||" ఇతి| మాధవకారేణాప్యుక్తం-"వాతపిత్తకరా రూక్షాః కటుకా రసపాకతః| వేణోః కరీరాః శ్లేష్మఘ్నాః సకషాయా విదాహినః|| ఇతి| యత్తుకందవర్గే సౌశ్రుతీయాః పఠంతి (సూ.అ. 46/305)-"వేణోః కరీరా గురవః కఫమారుతకోపనాః|" ఇతి| తదప్యనార్షం, పునరుక్తత్వాత్| వంశమూలాంకురవిషయం వా|
Adhikarana పత్తూరగుణాః (౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
పత్తూరో దీపనస్తిక్తః ప్లీహార్శఃకఫవాతజిత్| |100|
View original
पत्तूरो दीपनस्तिक्तः प्लीहार्शःकफवातजित्| |१००|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పత్తురో దీపనస్తిక్తరసః ప్లీహాదిజిత్| పత్తూరో-మత్స్యాక్షకః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పత్తూరగుణానాహ-పత్తూర ఇతి| పత్తూరో-లోహమారః|
Adhikarana కాసమర్దగుణాః (౧౦౦) · Śloka ౧౦౦
| కృమికాసకఫోత్క్లేదాన్ కాసమర్దో జయేత్సరః||100||
View original
| कृमिकासकफोत्क्लेदान् कासमर्दो जयेत्सरः||१००||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాసమర్దః సరః కృమ్యాదీంశ్చ నాశయతి| ఉత్క్లేదఃస్రోతసాం మాలిన్యేనార్ద్రత్వం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాసమర్దగుణానాహ-కృమీతి| ఉత్క్లేదః-క్లేదాధిక్యం|
Adhikarana కుసుంభశాకగుణాః (౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
రూక్షోష్ణమమ్లం కౌసుంభం గురు పిత్తకరం సరం| |101|
View original
रूक्षोष्णमम्लं कौसुम्भं गुरु पित्तकरं सरम्| |१०१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుసుంభశాకం రూక్షముష్ణవీర్యమమ్లం గురు పిత్తకృత్సరం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కౌసుంభగుణానాహ-రూక్షోష్ణమితి| కౌసుంభంకుసుంభశాకం|
Adhikarana సార్షపశాకగుణాః (౧౦౧) · Śloka ౧౦౧
| గురూష్ణం సార్షపం బద్ధవిణ్మూత్రం సర్వదోషకృత్||101||
View original
| गुरूष्णं सार्षपं बद्धविण्मूत्रं सर्वदोषकृत्||१०१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సార్షపం శాకం గురూష్ణవీర్యం| తథా, విశం-శకృత్, మూత్రం చ బధ్నాతి| త్రిదోషకృచ్చ| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7) సక్షారత్వమస్యోక్తం| తత్పాఠో హి-"సక్షారమధురం స్నిగ్ధముష్ణం చ గురు సార్షపం|" ఇతి| సుశ్రుతేన చోక్తం (సూ.అ.46|238 టీకా)-"కఫఘ్నం సార్షపం శాకమాసురం శాకమేవ చ|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సార్షపగుణానాహ-గురుష్ణమితి| సార్షపం-సర్షపశాకం| సంగ్రహే తు (సూ. అ.7)-"సక్షారమధురం స్నిగ్ధముష్ణం గురు చ సార్షపం| శాకానామవరం బద్ధవిణ్మూత్రం సర్వదోషకృత్||' ఇతి|
Adhikarana బాలమూలకగుణాః (౧౦౨-౧౦౩) · Śloka ౧౦౩
యద్బాలమవ్యక్తరసం కించిత్క్షారం సతిక్తకం| తన్మూలకం దోషహరం లఘు సోష్ణం నియచ్ఛ్హతి||102|| గుల్మకాసక్షయశ్వాసవ్రణనేత్రగలామయాన్| స్వరాగ్నిసాదోదావర్తపీనసాంశ్చ|103|
View original
यद्बालमव्यक्तरसं किञ्चित्क्षारं सतिक्तकम्| तन्मूलकं दोषहरं लघु सोष्णं नियच्छति||१०२|| गुल्मकासक्षयश्वासव्रणनेत्रगलामयान्| स्वराग्निसादोदावर्तपीनसांश्च|१०३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యన్మూలకం బాలం, అవ్యక్తరసం-అస్ఫుటాస్వాదం, తథా కించిత్క్షారం-ఈషత్క్షారగుణయుక్తం కార్యతోఽనుమీయమానం, తథా సతిక్తం-ఈషత్తిక్తకం రసనేంద్రియస్య కించిదుద్వేజకం, తన్మూలకం దోషాణాం హరం-దోషహరం, నాన్యావస్థం| బాలం మూలకం దోషహరమిత్యనేనాస్య విశిష్టా బాలావస్థా దోషహరత్వేన నియమ్యతే| న సర్వం బాలావస్థం దోషహరం, అపి త్వీదృగ్రూపమిత్యర్థః| అన్యే తు దోషయోర్హరం-దోషహరం, ఇత్యత్ర సమాసం కృత్వా |వాతశ్లేష్మఘ్నత్వమేవాస్య ప్రతిజానతే| యతః కించిదుష్ణవీర్యత్వాత్ పిత్తకరత్వమస్యాస్త్యేవ| కించిత్తిక్తరసోపేతత్వేన పిత్తకర్తృత్వమస్య వ్యాహర్తుం న యుక్తం| వక్ష్యతి హి (హృ.సూ.అ.9|25)-"రసం విపాకస్తౌ వీర్యం ప్రభావస్తాన్యపోహతి|" ఇతి| ఏవం చైతన్మూలకం వాతశ్లేష్మఘ్నమేవ యుక్తం, న తు పిత్తహృచ్చ, ఇతి తేషామభిప్రాయః| ఏతచ్చ మూలకం గుల్మాదీన్నియచ్ఛతి| పీనసాంశ్చేతి చశబ్దః సముచ్చయే| అన్యానప్యేవంప్రాయాన్ రోగాన్నియచ్ఛతీతి| సుశ్రుతస్తు (సూ.అ.46|240)-సర్వదోషహరా లఘ్వీ కంఠ్యా మూలకపోతికా|" ఇతి యద్భేదాంతరమూచే, తదప్యత్రైవ బాలమూలకలక్షణేఽంతర్భూతమితి తంత్రకృతేహ పృథఙ్నోక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ మూలకగుణానాహ| తత్ర బాలమూలకగుణానాహ-యద్బాలమితి| బాలం-కోమలం| తస్య తిస్రోఽవస్థాః,-ప్రథమమవ్యక్తరసం, తత ఈషల్లవణం, తత ఈషత్తిక్తం| తదవస్థాత్రయేఽపి దోషహరత్వాదిగుణం| స్వరాగ్న్యోః సాదః|
Adhikarana మహత్మూలకగుణాః (౧౦౩-౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
మహత్పునః||103|| రసే పాకే చ కటుకముష్ణవీర్యం త్రిదోషకృత్| గుర్వభిష్యంది చ|104|
View original
महत्पुनः||१०३|| रसे पाके च कटुकमुष्णवीर्यं त्रिदोषकृत्| गुर्वभिष्यन्दि च|१०४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అవ్యక్తరసాదిలక్షణావస్థాం విహాయ యావద్వ్యక్తరసాద్యవస్థం తత్సంపద్యతే| తతోఽనంతరం క్రమేణ రసవిపాకయోః కటుకముష్ణవీర్యం తన్మూలకం మహత్-వృద్ధం త్రిదోషకృద్ గుర్వభిష్యంది చ భవతి| వృద్ధస్య చ మూలకస్యానేకా అవస్థాః సంభవంతి| తత్ర చాస్యాద్యావస్థాయాం కించిత్త్రిదోషకృత్త్వం, అంత్యావస్థాయాం త్వతిశయేన త్రిదోషకృత్త్వం వేద్యం| సంగ్రహే (సూ.అ.7) త్వస్య స్వాదువిపాకిత్వముక్తం| తత్పాఠే-"మహత్పునః| రూక్షోష్ణం కటుకం స్వాదు విపాకే సర్వదోషకృత్||" ఇతి| తచ్చామవిషయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మహద్గుణానాహ-మహత్పునరితి| మహత్-జరఠం| సంగ్రహే తు స్వాదుపాకముక్తం (సూ.అ. 7)-"మహత్పునః| రూక్షోష్ణం కటుకం స్వాదు విపాకే సర్వదోషకృత్||" ఇతి| తచ్చామవిషయం| తథా చ ఖారణాదిః-"రూక్షం విదాహి తీక్ష్ణోష్ణం కటుకం స్వాదు పచ్యతే| ఉత్క్లేది స్తంభి గుర్వామం మూలకం త్రిమలోల్బణం||" ఇతి| అగ్నిపక్వం తు కటుపాకమేవ|
Adhikarana స్నిగ్ధసిద్ధమూలకగుణాః (౧౦౪) · Śloka ౧౦౪
| స్నిగ్ధసిద్ధం తదపి వాతజిత్||104||
View original
| स्निग्धसिद्धं तदपि वातजित्||१०४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపిశబ్ద ఏవార్థే| తదేవ-మహన్మూలకం స్నిగ్ధస్విన్నం వాతజిత్| స్నిగ్ధం చ తత్స్విన్నం చ స్నిగ్ధస్విన్నం| న త్వస్నిగ్ధస్విన్న్మాత్రమిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నిగ్ధసిద్ధగుణానాహ-స్నిగ్ధసిద్ధమితి| స్నిగ్ధైర్ఘృతమాంసరసాదిభిః సాధితం-స్నిగ్ధసిద్ధం| యద్దోషలం మహదపి స్నిగ్ధసిద్ధం వాతఘ్నం| కింపునర్యద్దోషఘ్నం బాలం ? ఇత్యపిశబ్దార్థః|
Adhikarana శుష్కమూలకగుణాః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
వాతశ్లేష్మహరం శుష్కం సర్వం| |105|
View original
वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वम्| |१०५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వం-బాలం వృద్ధం చ మూలకం, శుష్కం సత్ వాతశ్లేష్మహరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుష్కగుణానాహ-వాతశ్లేష్మహరమితి| తదపీత్యనువర్తతే| పూర్వవదపిశబ్దార్థః|
Adhikarana ఆమమూలకగుణాః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
ఆమం తు దోషలం| |105|
View original
आमं तु दोषलम्| |१०५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆమం పునర్మూలకం హరితకత్వేన యద్భక్ష్యతే తద్దోషలం| సర్వమిత్యత్రాయత్నకృతేన సంబంధేన సంబధ్యతే| తేనాదోషలస్య బాలస్యాప్యామస్య దోషలత్వం, న తు వృద్ధస్యైవేత్యర్థః| మూలకం నీలకంఠాపరసంజ్ఞం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆమగుణానాహ-సర్వమితి| సర్వం-బాలం మహచ్ఛుకమార్ద్రం చ| ఆమం-అనగ్నిపక్వం|
Adhikarana పిండాలుగుణాః (౧౦౫) · Śloka ౧౦౫
| కటూష్ణో వాతకఫహా పిండాలుః పిత్తవర్ధనః||105||
View original
| कटूष्णो वातकफहा पिण्डालुः पित्तवर्धनः||१०५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిండాలుః కటుకో రసే, వీర్యే చోష్ణో, వాతకఫఘ్నః పిత్తకరశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిండాలుగుణానాహ-కటూష్ణ ఇతి| పిండాలుః వారాహీకందః| స హి వక్త్రాలురుచ్యతే| ఉక్తం హ్యాయుర్వేదప్రకాశే పండితకేశవేన-"వారాహీకందః పిండాలుస్తథా శబరకందకః| ప్రోక్తో మూలకమూలాభో వక్త్రాలుస్త్వక్ఛదస్తథా||' ఇతి| పిండశబ్దేన చ గ్రాసవాచినా గ్రసనం-వక్త్రం లక్ష్యతే| నను, "గౌణముఖ్యయోర్ముఖ్యే కార్యసంప్రత్యయః' ఇతి న్యాయాత్పిండాలుశబ్దస్య ముఖ్యమర్థం పిండాలుకం విహాయ గౌణోఽర్థో వారాహీకందః కథం గ్రాహ్యః ? ఇతి చేన్న| 'గంగాయాం ఘోషః' ఇత్యాదౌ ముఖ్యార్థబాధే గౌణార్థగ్రహణాత్| అత్ర చ ముఖ్యార్థస్య బాధః కట్వాదిగుణాయోగాత్| అత ఏవాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/304)- "పిండాలుకం కఫకరం గురు విష్టంభి శీతలం|" ఇతి| గౌణస్య తు కట్వాదిగుణయోగః| ఉక్తం హ్యాయుర్వేదప్రకాశే-"కిటికందః కటుః స్వాదుస్తిక్తోష్ణః కటుపాక్యపి| స్వర్యో రసాయనం వృష్యో బల్యః పిత్తవివర్ధనః|| హంతి శ్లేష్మరుత్కుష్ఠమేహమూత్రామయకృమీన్|" ఇతి| సుశ్రుతోఽప్యాహ (సు. అ. 46/309)-"వరాహకందః శ్లేష్మఘ్నః కటుకో రసపాకతః| మేహకుష్ఠకృమిహరో వృష్యో బల్యో రసాయనం||' ఇతి| కించ పిండాలుకం చేద్వివక్షితం, తదా"ఆలుకాని చ సర్వాణి" ఇత్యత్ర ప్రస్తావే బ్రూయాత్| పిండాలుకమితి చ ప్రయుంజీత| నాపి పిండాలుకేపిండాలురితి శబ్దో ముఖ్యః, గౌణత్వే తు తుల్యః| నను, వక్త్రాలుశ్చే ద్వివక్షితస్తర్హి వక్త్రాలురిత్యేవ స్పష్టముచ్యతాం| సత్యం| కింత్వేవంవిధైరపి లాక్షణికైః శబ్దైర్ద్రవ్యాణ్యుచ్యంతే, ఇతి ద్యోతయితుం పిండాలురిత్యుక్తవాన్| యథా-రోధ్రాదౌ కదంబే వాచ్యే కుత్సితాంబ ఇతి, కుత్సితశబ్దేన హి కుశబ్దసమానార్థేన కదాదేశో లక్ష్యతే| అసనాదావర్జునే వాచ్యే శ్వేతవాహ ఇత్యాది| "బహుభిః పఠ్యమానస్య పాఠత్యేయం సమర్థనా| హేమాద్రిణా కృతా కింతు తుండాలురితి పఠ్యతాం||" ఇతి|
Adhikarana కుఠేరాదిహరితకగుణాః (౧౦౬-౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణం| ఫణిజ్జార్జకజంబీరప్రభృతి గ్రాహి శాలనం||106|| విదాహి కటు రూక్షోష్ణం హృద్యం దీపనరోచనం| దృక్శుక్రకృమిహృత్తీక్ష్ణం దోషోత్క్లేశకరం లఘు||107||
View original
कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृणम्| फणिज्जार्जकजम्बीरप्रभृति ग्राहि शालनम्||१०६|| विदाहि कटु रूक्षोष्णं हृद्यं दीपनरोचनम्| दृक्शुक्रकृमिहृत्तीक्ष्णं दोषोत्क्लेशकरं लघु||१०७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుఠేరాది శాలనం గ్రాహి విదాహి కటుకం రసపాకయో రూక్షముష్ణవీర్యం హృద్యమగ్నిదీపనం చ| తథా, దృగాదిహృత్తీక్ష్ణం| తథా, దోషాన్-వాతాదీన్, ఉత్క్లేశయతి-కోపయన్ స్థానాచ్చాలయతి, ఇతీ దోషోత్క్లేశకరం, లఘు చ| శాలనం-అవదంశః, యేన సహాన్నం భోక్తుం యుజ్యతే| కుఠేరో-వైకుంఠకః| శిగ్రుః-ఫలపత్రకః| సురసః-కృష్ణతులసీ| సుముఖః-కటుపత్రకః| ఆసురీ-రాజికా| భూస్తృణం-గుహ్యబీజకం| 'ఫణిజ్జకో-మరిచకస్తీక్ష్ణగంధః ప్రకీర్తితః|' ఆర్జకః-ఖరపత్రకః| జంబీరః-కరపత్రకః| ప్రభృతిశబ్దేన సంగ్రహోక్తా గృహ్యంతే (సూ.అ.7)-"ధాన్యతుంబరుసాలేయయవానీశృంగబేరకాః| పర్ణాశో గృంజనోఽజాజీ కండీరం గజపిప్పలీ|| ఫణిజ్జార్జకజంబీరఖరాశ్వాకాలమాలికాః| దీప్యకః క్షవకో ద్వీపీ బస్తగంధాది బద్ధవిట్||" ఇతి| తంత్రాంతరే చోక్తం-"కటుతిక్తరసా శీతా కఫపిత్తవినాశినీ| విపాకే మధురా లఘ్వీ తస్కరాంగులికా స్మృతా||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కుఠేరాదిహరితకగుణానాహ-కుఠేరేతి| కుఠేరః-కాలమాలా| శిగ్రుః-శోభాంజనః| సురసః-తులసీ| సుముఖః-కుఠేరసదృశోఽల్పః| ఆసురీ--రాజికా| భూస్తృణం-మాలాతృణం| ఫణిజ్జః-మరిచకః| అర్జకః-పర్ణాసః| జంబీరః-జంబీరసదృశః కించిత్తీక్ష్ణః| ప్రభృతిశబ్దాత్ కుస్తుంబర్యాదయః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)- "ధాన్యతుంబరుశైలేయయవానీశృంగబేరికాః| పర్ణాశో గృంజనోఽజాజీ గండీరో గజపిప్పలీ|| ఫణిజ్జార్జకజంబీరఖరాశ్వాకాలమాలికాః| దీప్యకః క్షవకో ద్వీపీ బస్తగంధాది బద్ధవిట్||' ఇతి| శాలనం-హరితకం, యదుపదంశేషు యుజ్యతే యేన చ వ్యంజనం వాస్యతే| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ. 7)- "వర్గో హరితకాఖ్యోఽయముపదంశేషు యుజ్యతే| వాసనో వ్యంజనానాం చ హృద్యో రోచనదీపనః||" ఇతి| దోషోత్క్లేశకరత్వం చైషామార్ద్రావస్థాయామేవ, ఫలవ్యతిరేకేణ చ| యదాహ చరకః (సూ. అ. 27/172)- "శుష్కాణి కఫవాతఘ్నాన్యేతాన్యేషాం ఫలాని చ|"" ఇతి|
Adhikarana సురసగుణాః (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
హిధ్మాకాసవిషశ్వాసపార్శ్వరుక్పూతిగంధహా| సురసః|108|
View original
हिध्माकासविषश्वासपार्श्वरुक्पूतिगन्धहा| सुरसः|१०८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సురసో హిధ్మాదిఘ్నః| పూతిగంధం-దౌర్గంధ్యం, సౌరభ్యోత్పాదనాద్ధంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర సురసగుణానాహ-హిధ్మాకాసేతి| పూతిగంధో-దౌర్గంధ్యం|
Adhikarana సుముఖగుణాః (౧౦౮) · Śloka ౧౦౮
| సుముఖో నాతివిదాహీ గరశోఫహా||108||
View original
| सुमुखो नातिविदाही गरशोफहा||१०८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుముఖః-కటుపత్రాఖ్యః, కించిద్విదాహీ గరశోఫౌ చ హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సుముఖగుణానాహ-సుముఖ ఇతి| గరం-కృత్రిమవిషం|
Adhikarana ఆర్ద్రికాగుణాః (౧౦౯) · Śloka ౧౦౯
ఆర్ద్రికా తిక్తమధురా మూత్రలా న చ పిత్తకృత్| |109|
View original
आर्द्रिका तिक्तमधुरा मूत्रला न च पित्तकृत्| |१०९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆర్ద్రికా-ఆర్ద్రధానికా, తిక్తమధురా మూత్రకరీ పిత్తం చ న కరోతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆర్ద్రీకాగుణమాహ-ఆర్ద్రికేతి| ఆర్ద్రికా-కుస్తుంబరీ| న చ పిత్తకృదితి హరీతకత్వాత్ప్రాప్తం హరీతకత్వాత్ప్రాప్తం పిత్తోత్క్లేశనత్వం నిషేధతి|
Adhikarana లశునగుణాః (౧౦౯-౧౧౧) · Śloka ౧౧౧
| లశునో భృశతీక్ష్ణోష్ణః కటుపాకరసః సరః||109|| హృద్యః కేశ్యో గురుర్వృష్యః స్నిగ్ధో రోచనదీపనః| భగ్నసంధానకృద్బల్యో రక్తపిత్తప్రదూషణః||110|| కిలాసకుష్ఠగుల్మార్శోమేహక్రిమికఫానిలాన్| సహిధ్మాపీనసశ్వాసకాసాన్ హంతి రసాయనం||111||
View original
| लशुनो भृशतीक्ष्णोष्णः कटुपाकरसः सरः||१०९|| हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्निग्धो रोचनदीपनः| भग्नसन्धानकृद्बल्यो रक्तपित्तप्रदूषणः||११०|| किलासकुष्ठगुल्मार्शोमेहक्रिमिकफानिलान्| सहिध्मापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनम्||१११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లశునోఽతితీక్ష్ణోఽత్యుష్ణవీర్యః, కటుపాకరసః సరః- భేదీ, హృద్యాదిగుణయుక్తశ్చ| కిలాసాదీన్ హంతి, రక్తపిత్తం చ కరోతి| కిలాసం-శ్విత్రం| కందస్యైవాయం గుణవీర్యనిర్దేశో బోధ్యః| పత్రమధ్యయోర్మధురత్వాత్ భృశోష్ణత్వానుపపత్తిః| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"పత్రే సక్షారమధురో మధ్యే మధురపిచ్ఛిలః| తీక్ష్ణోష్ణో లశునః కందే" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లశునగుణానాహ-లశున ఇతి| కిలాసంశ్విత్రం| కందస్యైవైతే గుణాః| ఉక్తం హి సంగ్రహే (సూ. అ.7)- "పత్రే సక్షారమధురో మధ్యే మధురపిచ్ఛిలః| తీక్ష్ణోష్ణో లశునః కందే" ఇత్యాది|
Adhikarana పలాండుగుణాః (౧౧౨) · Śloka ౧౧౨
పలాండుస్తద్గుణన్యూనః శ్లేష్మలో నాతిపిత్తలః| |112|
View original
पलाण्डुस्तद्गुणन्यूनः श्लेष्मलो नातिपित्तलः| |११२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పలాండుః-ధవలాక్షకాఖ్యః, తద్గుణన్యూనః,-తస్య-రసోనస్య గుణాస్తద్గుణాః, తైర్హీనః| లశునాత్కించిద్ధీనగుణ ఇత్యర్థః| తథా శ్లేష్మలో నాతిపిత్తం చ కరోతి| న తు లశునవత్కఫఘ్నోఽతిపిత్తకృచ్చ| కఫవాతార్శసాం స్వేదే భక్షణే చ ప్రభావాత్పథ్యః| తంత్రాంతరేఽన్యోఽప్యుక్తః, యథా (సుశ్రుతే సూ.అ.46|247)-"స్నిగ్ధో రుచిష్యః స్థిరధాతుకారీ బల్యోఽథ మేధాకఫపుష్టిదశ్చ| స్వాదుర్గురుః శోణితపిత్తశస్తః సపిచ్ఛిలః క్షీరపలాండురుక్తః"|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పలాండుగుణానాహ-పలాండురితి| తద్గుణైః-లశునగుణైస్తీక్ష్ణోష్ణత్వాదిభిః, న్యూనః-హీనశక్తిభిర్యుక్తః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)- "విపాకే మధురస్తు సః| కఫం కరోతి పిత్తం చ, కేవలానిలనాశనః||" ఇతి|
Adhikarana గృంజనకగుణాః (౧౧౨-౧౧౩) · Śloka ౧౧౩
| కఫవాతార్శసాం పథ్యః స్వేదేఽభ్యవహృతౌ తథా||112|| తీక్ష్ణో గ్Rఅంజనకో గ్రాహీ పిత్తినాం హితకృన్న సః| |113|
View original
| कफवातार्शसां पथ्यः स्वेदेऽभ्यवहृतौ तथा||११२|| तीक्ष्णो ग्ऱञ्जनको ग्राही पित्तिनां हितकृन्न सः| |११३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గృంజనకస్తీక్ష్ణో గ్రాహీ పిత్తినామహితశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గృంజనకగుణానాహ-కఫవాతార్శసామితి| గృంజనకః-పలాండుభేదః| ఉక్తం చ బాష్పచంద్రేణ-"గంధాకృతిరసైస్తుల్యో గృంజనస్తు పలాండునా| సూక్ష్మనాలాగ్రపత్రత్వాద్భిద్యతేఽసౌ పలాండుతః||' ఇతి| స చ స్వేదనే భోజనే చ ప్రయుక్తః కఫవాతజాన్యర్శాసి హంతి, పిత్తవతాం నరాణామపథ్యః|
Adhikarana సూరణగుణాః (౧౧౩-౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
| దీపనః సూరణో రుచ్యః కఫఘ్నో విశదో లఘుః||113|| విశేషాదర్శసాం పథ్యః| |114|
View original
| दीपनः सूरणो रुच्यः कफघ्नो विशदो लघुः||११३|| विशेषादर्शसां पथ्यः| |११४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సూరణో నామ కందవిశేషో దీపనో రుచ్యః శ్లేష్మఘ్నో విశదో లఘురర్శసామతిపథ్యశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సూరణగుణానాహ-దీపనః సూరణ ఇతి| విశదోవిశదగుణః|
Adhikarana భూకందగుణాః (౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
భూకందస్త్వతిదోషలః| |114|
View original
भूकन्दस्त्वतिदोषलः| |११४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భూకందః భూస్ఫోటాఖ్యః ప్రావృడుద్భవః ప్రసిద్ధ ఏవ| స చాత్యర్థం దోషలః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-భూకందగుణానాహ-భూకంద ఇతి| భూకందోభూస్ఫోటః|
Adhikarana పత్రాదీనాం యథోత్తరం గురూత్వం (౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
| పత్రే పుష్పే ఫలే నాలే కందే చ గురుతా క్రమాత్||114||
View original
| पत्रे पुष्पे फले नाले कन्दे च गुरुता क्रमात्||११४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పత్రాదీనాం యథోత్తరం క్రమాద్గురుత్వం| తేన పత్రశాకమపేక్ష్య పుష్పశాకం గురు, తతః ఫలశాకం, తతో నాలశాకం, తతోఽపి కందశాకమితి| ఏవం హరితకేష్వపి గురుత్వం వేద్యం| బాహుల్యేన చైతదుక్తం| మూలకే హి వైపరీత్యం దృశ్యతే| తథా హి- మూలకస్య హి కందే లఘుత్వం| అత ఏవ మునిరప్యాహ (?)-"మూలకే తు విపర్యయః|"ఇతి| శాకానాం హరితకానాం చ యేషామిహ పర్యాయా నోక్తాస్తేషాం సద్వైద్యేభ్యోఽవగంతవ్యాః| అథ వరావరత్వం నిర్ధారయతి-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుష్పాదిశాకానాం గౌరవతారతమ్యమాహ-పుష్పే పత్ర ఇతి| ఉత్సర్గోఽయం| అపవాదస్తు యథాయథం| యథా-మూలకే సుశ్రుతేనోక్తం (సూ. అ. 46/243)- "పుష్పం చ పత్రం చ ఫలం తథైవ యథోత్తరం తే లఘవః ప్రదిష్టాః|" ఇతి|
Adhikarana శాకేషు జీవంత్యాఃశ్రేష్ఠత్వం సర్షపాణామవరత్వం (౨-౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
వరా శాకేషు జీవంతీ సార్షపం త్వవరం పరం| ఇతి శాకవర్గః||2|| |115|
View original
वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपं त्ववरं परम्| इति शाकवर्गः||२|| |११५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శాకేషు మధ్యే జీవంతీ వరా| సార్షపం పునరవరం| ఇతి శాకవర్గః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శాకానం తారతమ్యమాహ-వరా శోకేష్వితి| పరమితి-అన్యాన్యపి ప్రశస్తాని, జీవంతీ తు ప్రశస్తతరా| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ. 46/335)- "సతీనో వాస్తుకశ్చంచుశ్చిల్లీ మూలకపోతిక| మండూకపర్ణీ జీవంతీ శాకవర్గే ప్రశస్యతే||" ఇతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"శ్యామాశాల్మలికాశ్మర్యఫంజీబాష్పికయూథికాః| వృక్షాదనీక్షీరవృక్షబింబీతునికవృక్షకాః|| రోధ్రః శణః కర్బుదారః సశేలుర్వృషమూషికా| భల్లాతకః కోవిదారః కమలోత్పలకింశుకం|| పటోలాదిగుణం స్వాదు కషాయం పిత్తజిత్పరం| బద్ధమూత్రా సరా ఫంజీ కరీరం స్యాదభీరుజం|| సతిక్తం లఘు చక్షుష్యం వృష్యం దోషత్రయప్రణుత్| వాతపిత్తహరా భండీ పర్వణీ పర్వపుష్పిల్కా|| [*సత రూఢం కదంబం చ రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు| లఘురుష్ణా సరా తిక్తాసోరుబూకా చ లాంగలీ|| వాతలౌ కటుతిక్తామ్లౌ భేదినౌ తిలవేతసౌ| తద్వత్ పంచాంగులో, వంశకరీరాస్తు విదాహినః|| బిల్వరాస్రాబలాశాకం వాతఘ్నమతిసారజిత్| వాయుం వత్సాదనీ హన్యాత్కఫం గండీరచిత్రకౌ|| ] ఇతి| ఇతి శాకవర్గః|
Adhikarana ఫలవర్గః ద్రాక్షాగుణాః (౧౧౫-౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
అథ ఫలవర్గః| | ద్రాక్షా ఫలోత్తమా వృష్యా చక్షుష్యా సృష్టమూత్రవిట్||115|| స్వాదుపాకరసా స్నిగ్ధా సకషాయా హిమా గురుః| నిహంత్యనిలపిత్తాస్రతిక్తాస్యత్వమదాత్యయాన్||116|| తృష్ణాకాసశ్రమశ్వాసస్వరభేదక్షతక్షయాన్| |117|
View original
अथ फलवर्गः| | द्राक्षा फलोत्तमा वृष्या चक्षुष्या सृष्टमूत्रविट्||११५|| स्वादुपाकरसा स्निग्धा सकषाया हिमा गुरुः| निहन्त्यनिलपित्तास्रतिक्तास्यत्वमदात्ययान्||११६|| तृष्णाकासश्रमश्वासस्वरभेदक्षतक्षयान्| |११७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఫలానామాహారకాలే శాకేభ్యోఽల్పోపయోగిత్వాచ్ఛాకవర్గాదనంతరం ఫలవర్గ ఉచ్యతే| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"భుక్తావసానే ఫలం భుజ్యతే, ఇతి ఫలవర్గోఽభిధీయతే" ఇత్యాహ స0-ఫలేషుత్తమా-ఫలోత్తమా గోస్తనీపర్యాయా ద్రాక్షా| సా వృష్యాదిగుణయుక్తా| సకషాయా-ఈషత్కషయా| అనిలాదీన్ క్షయాంతాన్ హంతి| ఉదావర్తహరత్వం చరకమునినాఽస్యా ఉక్తం| తచ్చ స్నిగ్ధత్వవృష్యత్వసృష్టవిణ్మూత్రత్వేనేహోక్తప్రాయం| అన్యాసాం చ ద్రాక్షాణాం గుణహీనత్వం దేశాద్యనురోధాత్ కల్ప్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ ఫలవర్గః| తత్ర ద్రాక్షగుణానాహ-ద్రాక్షేతి| ఉత్తమేతి సిద్ధే ఫలగ్రహణముత్తమేభ్యోఽప్యుత్తమార్థం| ఉత్తమాన్యుక్తాని సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/334)- "దాడిమామలకం ద్రాక్షా ఖర్జూరం సపరూషకం| రాజాదనం మాతులుంగం ఫలవర్గే ప్రశస్యతే||" ఇతి| తిక్తాస్యత్వం-ముఖస్య తిక్తరసత్వం| వాతఘ్నత్వం చ-కోష్ఠవాతవ్యతిరేకేణ, "వాతహృత్త్వేఽపి మృద్వీకాఖర్జూరం కోష్ఠవాతకృత్|" ఇతి సంగ్రహవచనాత్ (సూ. అ. 7)|
Adhikarana దాడిమగుణాః (౧౧౭-౧౧౮) · Śloka ౧౧౮
| ఉద్రిక్తపిత్తాంజయతి త్రీందోషాన్స్వాదు దాడిమం||117|| పిత్తావిరోధి నాత్యుష్ణమమ్లం వాతకఫాపహం| సర్వం హృద్యం లఘు స్నిగ్ధం గ్రాహి రోచనదీపనం||118||
View original
| उद्रिक्तपित्ताञ्जयति त्रीन्दोषान्स्वादु दाडिमम्||११७|| पित्ताविरोधि नात्युष्णमम्लं वातकफापहम्| सर्वं हृद्यं लघु स्निग्धं ग्राहि रोचनदीपनम्||११८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉద్రిక్తం-అతిరిక్తం, పిత్తం యేషాం తాంస్తథావిధాన్ త్రీన్ దోషాన్ మధురం దాడిమం జయతి| మధురస్య పూర్వకథనం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| పిత్తేత్యాది| అమ్లదాడిమం పిత్తావిరోధి-న పిత్తం కురుతే న చ పిత్తం శమయతి| అత ఏవైతద్వాతకఫాపహముక్తం| సర్వం-మధురమమ్లం, చ, యద్దాడిమం తత్ హృద్యాదిగుణసంయుక్తం| మునినా తూక్తం (చ.సూ.అ.27|146)-"రూక్షామ్లం దాడిమం యత్తు తత్పిత్తానిలకోపనం|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ దాడిమగుణాః| తత్ర స్వాదుదాడిమగుణానాహ-ఉద్రిక్తపిత్తానితి| అమ్లదాడిమగుణానాహ-పిత్తావిరోధీతి| పిత్తావిరోధిపిత్తోదాసీనం| స్నిగ్ధామ్లస్యైవైతే గుణాః, "రూక్షామ్లం దాడిమం యత్తు తత్పిత్తానిలకోపనం|" ఇతి ఖారణాది (చరక)- వచనాత్| స్వాద్వమ్లసాధారణగుణానాహ-సర్వం హృద్యమితి|
Adhikarana మోచాదిగుణాః (౧౧౯-౧౨౨) · Śloka ౧౨౨
మోచఖర్జూరపనసనారికేలపరూషకం| ఆమ్రాతతాలకాశ్మర్యరాజాదనమధూకజం||119|| సైవీరబదరాంకోల్లఫల్గుశ్లేష్మాతకోద్భవం| వాతామాభిషుకాక్షోడముకూలకనికోచకం||120|| ఉరుమాణం ప్రియాలం చ బృంహణం గురు శీతలం| దాహక్షతక్షయహరం రక్తపిత్తప్రసాదనం||121|| స్వాదుపాకరసం స్నిగ్ధం విష్టంభి కఫశుక్రకృత్| |122|
View original
मोचखर्जूरपनसनारिकेलपरूषकम्| आम्राततालकाश्मर्यराजादनमधूकजम्||११९|| सैवीरबदराङ्कोल्लफल्गुश्लेष्मातकोद्भवम्| वातामाभिषुकाक्षोडमुकूलकनिकोचकम्||१२०|| उरुमाणं प्रियालं च बृंहणं गुरु शीतलम्| दाहक्षतक्षयहरं रक्तपित्तप्रसादनम्||१२१|| स्वादुपाकरसं स्निग्धं विष्टम्भि कफशुक्रकृत्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మోచాదిప్రియాలాంతం బృంహణత్వాదియుక్తం| మోచం-కదలీఫలం| నారికేలం-రోమఫలాఖ్యం| పరుషకో-మృదుఫలః| ఆమ్రాతః-కపిచూడః| తాలః-తలః| కాశ్మర్యం-కాశ్మరీఫలం| రాజాదనం-క్షీరశుక్లా| సౌవీరం-బదరం| బదరం-కర్ణికాబదరం| అంకోల్ల ఇతి బిల్వః| ఫల్గుః-కాకోదుంబరికా| శ్లేష్మాతకం-శేలుః| అభిషుకం-స్యారాటం| ఆక్షోడం-స్నేహఫలాఖ్యం| ముకూలకం- దంతీఫలం| నికోచకం-సరలఫలం| ఉరుమాణం-స్నిగ్ధఫలం| ప్రియాలం-సన్నతరుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మోచాదిగుణానాహ-మోచఖర్జూరేతి| మోచంకదలీఫలం| ఖర్జూరం-ఖర్జూరీఫలం| పనసం-కంటకిఫలం| నారికేలం-త్ర్యక్షం| పరూషకం-ధన్వనసదృశం మృద్వల్పాస్థిఫలం| ఆమ్రాతః-కపీతనః| తాలః-తాలద్రుమః| కాశ్మర్యంశ్రీపర్ణీ| రాజాదనం-కపిప్రియం| మధూకో-మధుద్రుమః| మధూకజం ద్వివిధం,- ఫలం పుష్పం చ| యదాహ సుశ్రుతః (సూ. అ.46/186)- "బృంహణీయమహృద్యం తు మధూకకుసుమం గురు| వాతపిత్తోపశమనం ఫలం తస్యోపదిశ్యతే||' ఇతి| ద్వివిధమప్యత్ర గ్రాహ్యం, గుణాభేదాత్| తేభ్యో జాతం ఫలం| సౌవీరబదరేబదరభేదౌ| ఉక్తం హి-"కర్కంధు కోలం బదరం సౌవీరం సించతీఫలం| యథోత్తరం మహత్స్వాదు పంచధా బదరీఫలం||' ఇతి| తత్ర కోలకర్కంధునీ స్వాదుత్వాభావాన్నాత్ర పఠితే| వక్ష్యతి హి (అ. 6/137)- "తథాఽమ్లం కోలకర్కంధు" ఇత్యాది| సించతీఫలం తిక్తకషాయత్వాన్నోక్తం| అత ఏవ సంగ్రహే తిందుకాదౌ పఠిత్వా విశేషగుణా ఉక్తాః (సూ. అ. 7)-"బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించతికాఫలం|" ఇతి| నను, "కర్కంధుకోలబదరమామం పిత్తకఫావహం| పక్వం పిత్తానిలహరం స్నిగ్ధం సమధురం సరం|| పురాతనం తృట్శమనం శ్రమఘ్నం దీపనం లఘు|" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/145) కోలతుల్యం బదరముక్తం, ఇహ తు సౌవిరతుల్యమితి విరోధః| మైవం| సుశ్రుతేనాపి సౌవీరతుల్యముక్తం (సూ. అ. 46/146)- "సౌవీరబదరం స్నిగ్ధం మధురం వాతపిత్తజిత్|" ఇతి| సౌవీరం చ బదరం చేతి ద్వంద్వైకత్వం| పూర్వత్ర తు కోలం చ తద్బదరం చేతి కర్మధారయాత్| విపరీతం కుతో న స్యాత్ ? ఇతి చేన్న| సంగ్రహే విశేషగుణోక్తౌ (సూ.అ.7)-"బదరం సరణాత్మకం|" ఇతి బదరగ్రహణాత్| న చ బదరశబ్దేన సౌవీరం, సౌవీరమిత్యకరణాత్ సరత్వాభావాచ్చేతి| అంకోల్లః-అంకోఠః| ఫల్గుః-కాకోదుంబరికా| శ్లేష్మాతకః-శేలుః| వాతామాద్యురుమాణాంతం-ఉత్తరాపథే ప్రసిద్ధం| వాతామః-స్నిగ్ధమధురమజ్జం ఫలం| ఆక్షోడం-మదనఫలసదృశం మధ్యే కించిదున్నతరేఖం| ముకూలకం-దంతీఫలసదృశం| నికోచకం-అంగ్కోల్లఫలసదృశం| ప్రియాలం-చారఫలం| రక్తపిత్తప్రసాదనం-రక్తపిత్తయోర్నిర్మలీకరణం|
Adhikarana తాలఫలగుణాః కాశ్మర్యజగుణాః వాతామాదిగుణాః ప్రియాలగుణాః, ప్రియాలమజ్జగుణాః, కోలమజ్జగుణాః (౧౨౨-౧౨౫) · Śloka ౧౨౫
| ఫలం తు పిత్తలం తాలం సరం కాశ్మర్యజం హిమం||122|| శకృన్మూత్రవిబంధఘ్నం కేశ్యం మేధ్యం రసాయనం| వాతామాద్యుష్ణవీర్యం తు కఫపిత్తకరం సరం||123|| పరం వాతహరం స్నిగ్ధమనుష్ణం తు ప్రియాలజం| ప్రియాలమజ్జా మధురో వృష్యః పిత్తానిలాపహః||124|| కోలమజ్జా గుణైస్తద్వత్తృట్ఛర్దిఃకాసజిచ్చ సః| |125|
View original
| फलं तु पित्तलं तालं सरं काश्मर्यजं हिमम्||१२२|| शकृन्मूत्रविबन्धघ्नं केश्यं मेध्यं रसायनम्| वातामाद्युष्णवीर्यं तु कफपित्तकरं सरम्||१२३|| परं वातहरं स्निग्धमनुष्णं तु प्रियालजम्| प्रियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः||१२४|| कोलमज्जा गुणैस्तद्वत्तृट्छर्दिःकासजिच्च सः| |१२५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాలస్యేదం తాలం ఫలం పిత్తకారి| కాశ్మర్యజం ఫలం సరం శీతవీర్యాదిగుణయుక్తం| మధూకబదరయోరపి విశేషాంతరముక్తం సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"మధూకజమహృద్యం తు బదరం సరణాత్మకం|" ఇతి| వాతామాదీనాం గుణవిశేషప్రదర్శనార్థం నిర్ధారితం| తుః-విశేషే| వాతామాదికముష్ణవీర్యం కఫపిత్తకరం సరమతిశయేన వాతఘ్నం స్నిగ్ధం చ| ఆదిశబ్దేనాఽభిషుకాదీనాం గ్రహణం| ప్రియాలజాతం- ప్రియాలజం ఫలమనుష్ణవీర్యం| తుర్విశేషే, విశేషస్తు శీతవీర్యత్వమేవ| శేషం బృంహణాది సర్వం సమానం| ప్రియాలస్య మజ్జా-అస్థ్యభ్యంతరం, మధురాదిగుణయుక్తం| బదరమజ్జా గుణైస్తద్వత్-ప్రియాలమజ్జావత్, తృడాదిజిచ్చ| తంత్రాంతరే చోక్తం (సుశ్రుతే సూ.అ.43|205)-"బైభీతకో మదకరః కోలానాం పిత్తనాశనః|" తథా, "తాలఖర్జూరాదీనాం మస్తకమజ్జానః స్వాదుపాకా వృష్యాః శీతవీర్యాశ్చ|" ఇతి సుశ్రుతోఽపఠత్(?)|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అత్ర కేషాంచిద్విశేషః| తత్ర తాలఫలగుణానాహఫలం త్వితి| యత్తు, "ఫలం స్వాదురసం తేషాం తాలజం గురుపిత్తహృత్||" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/179) పిత్తహరత్వముక్తం, తత్ పక్వవిషయం| అత ఏవ చరకేణ సిద్ధానీతి విశేషితం (సూ. అ. 27/126)-"తాలసస్యాని సిద్ధాని నారికేలఫలాని చ| బృంహణస్నిగ్ధశీతాని బల్యాని మధురాణి చ||' ఇతి| వ్యాఖ్యాతం చ బాష్పచంద్రేణ,- "తాలసస్యానితాలఫలాని, సిద్ధాని-పక్వాని, మధురస్నిగ్ధశీతత్వేన వాతపిత్తహరత్వం కఫకరత్వం చ వేద్యం|" ఇతి| కాశ్మర్యజగుణానాహ-కాశ్మర్యజమితి| వాతామాదిగుణానాహ-వాతామాదీతి| వాతామాదిప్రియాలాంతం| ప్రియాలగుణానాహ-అనుష్ణం తు ప్రియాలజమితి| నఞత్ర విరుద్ధార్థః| ఉష్ణశబ్దేన వీర్యం పిత్తం చ, తేన శీతలం పిత్తఘ్నం చ ప్రియాలజం| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/156)-"వాతపిత్తహరం వృష్యం ప్రియాలం గురు శీతలం|" ఇతి| ప్రియాలమజ్జగుణానాహ-ప్రియాలమజ్జేతి| మజ్జా-అస్థ్యంతర్వర్తి బీజం| కోలమజ్జగుణానాహ-కోలమజ్జేతి| కోలం-బదరం|
Adhikarana బిల్వగుణాః (౧౨౫-౧౨౬) · Śloka ౧౨౬
| పక్వం సుదుర్జరం బిల్వం దోషలం పూతిమారుతం||125|| దీపనం కఫవాతఘ్నం బాలం, గ్రాహ్యుభయం చ తత్| |126|
View original
| पक्वं सुदुर्जरं बिल्वं दोषलं पूतिमारुतम्||१२५|| दीपनं कफवातघ्नं बालं, ग्राह्युभयं च तत्| |१२६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బిల్వం పక్వం సుదుర్జరం పూతిమారుతం చ-దుర్గంధ్యపానవాతకృత్ భవతి| బాలం-అసంపూర్ణమనుపచితం బిల్వం, దీపనం కఫవాతఘ్నం| ఉభయం-ఆమం పక్వం చ, గ్రాహి-మూత్రపురీషాదేః సంగ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ బిల్వం| తత్ర పక్వబిల్వగుణానాహ-పక్వమితి| పూతిమారుతం-దుర్గంధ్యధోవాతప్రవర్తకం| సంగ్రహే తు (సూ. అ.7)-"గుర్వగ్నిసాదకృద్బిల్వం" ఇతి| బాలబిల్వగుణానాహ-దీపనమితి| పక్వబాలసాధారణగుణానాహ-గ్రాహీతి|
Adhikarana కపిత్థగుణాః (౧౨౬-౧౨౭) · Śloka ౧౨౭
| కపిత్థమామం కంఠఘ్నం దోషలం, దోషఘాతి తు||126|| పక్వం హిధ్మావమథుజిత్, సర్వం గ్రాహి విషాపహం| |127|
View original
| कपित्थमामं कण्ठघ्नं दोषलं, दोषघाति तु||१२६|| पक्वं हिध्मावमथुजित्, सर्वं ग्राहि विषापहम्| |१२७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆమం కపిత్థం కంఠం హంతి, దోషలం-త్రిదోషకృత్| పక్వం కపిత్థం దోషఘ్నం హిక్కాచ్ఛర్దిహృచ్చ| సర్వం-ఆమం పక్వం చ కపిత్థం, గ్రాహి విషాపహం చ| ఆమకపిత్థస్య కషాయత్వం కంఠఘ్నత్వేనైవోదితం, అమ్లత్వం చామ్లవర్గమధ్యే పాఠాదవగతం| పక్వస్య చ మధురత్వం సుప్రసిద్ధమితీహైతన్నోక్తం| తథా, ఆమకపిత్థగుణకథనేన చ తథావిధాని కషాయామ్లస్వభావాని వివిధాని కపిత్థాని సదైవామకపిత్థగుణాని వేద్యాని| పక్వకపిత్థగుణకథనేన చ తథావిధాని మాధుర్యానువిద్ధాని సదా పక్వగుణాని వేద్యాని|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ కపిత్థం| తత్ర ఆమకపిత్థగుణానాహ-కపిత్థమితి| ఆమం- బాలం| కంఠఘ్నం-స్వరసాదకృత్| దోషలం-దోషత్రయకరం| తత్ర పిత్తానిలౌ కఫేన సంసృష్టౌ, అసంసృష్టౌ చ కరోతి| కఫం తు తాభ్యాం సంసృష్టమేవ| "ఆమం కపిత్థమస్వర్యం కఫఘ్నం గ్రాహివాతలం|" ఇతి సుశ్రుతేన(సూ.అ. 46/147) కఫఘ్నత్వస్యోక్తత్వాత్| నను, ఏవం చేత్ దోషశబ్దేన పిత్తానిలావేవ గృహ్యేతాం| మైవం|" కపిత్థమామం కంఠఘ్నం కషాయామ్లం త్రిదోషకృత్|" ఇతి సంగ్రహే(సూ.అ.7) త్రిగ్రహణాత్| పక్వగుణానాహ-దోషఘాతీతి| వమథుః-ఛర్దిః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7)-" పక్వం రుచ్యం కషాయామ్లం స్వాదు హిధ్మావమిప్రణుత్| దోషఘ్నం ఖాండవారిష్టరాగయుక్తిషు పూజితం|" ఇతి| ఆమపక్వసాధారణగుణానాహ- సర్వం గ్రాహీతి|
Adhikarana జాంబవగుణాః (౧౨౭-౧౨౮) · Śloka ౧౨౮
| జాంబవం గురు విష్టంభి శీతలం భృశవాతలం||127|| సంగ్రాహి మూత్రశకృతోరకంఠ్యం కఫపిత్తజిత్| |128|
View original
| जाम्बवं गुरु विष्टम्भि शीतलं भृशवातलम्||१२७|| सङ्ग्राहि मूत्रशकृतोरकण्ठ्यं कफपित्तजित्| |१२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జాంబవం గుర్వాదిగుణయుక్తం, మూత్రశకృతోశ్చ సంగ్రహణం| కంఠాయ న హితం, కఫపిత్తజిచ్చ| జాంబవమితి ఫలార్థే "జంబ్వా వా " ఇత్యణ్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జాంబవగుణానాహ-జాంబ్వమితి| జాంబవం జంబుఫలం|
Adhikarana ఆమ్రగుణాః (౧౨౮-౧౨౯) · Śloka ౧౨౯
ఆమ్రస్య త్ర్యవస్థస్యాప్యుపయోగదర్శనాత్తథైవ గుణానాహ | వాతపిత్తాస్రకృద్బాలం, బద్ధాస్థి కఫపిత్తకృత్||128|| గుర్వామ్రం వాతజిత్పక్వం స్వాద్వమ్లం కఫశుక్రకృత్| |129|
View original
आम्रस्य त्र्यवस्थस्याप्युपयोगदर्शनात्तथैव गुणानाह | वातपित्तास्रकृद्बालं, बद्धास्थि कफपित्तकृत्||१२८|| गुर्वाम्रं वातजित्पक्वं स्वाद्वम्लं कफशुक्रकृत्| |१२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతేత్యాది| ఆమ్రమితి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| ఆమ్రం-చూతాఖ్యం, బాలం సద్వాతపిత్తాస్రకృత్| బద్ధాస్థి-సంజాతాస్థి, కఫపిత్తకృత్| పక్వమామ్రం గురు వాతజిత్ మధురామ్లం కఫశుక్రకృచ్చ| సంగ్రహే (సూ.అ.7) సహకారరసస్యాపి గుణా ఉక్తాః| యథా-"సహకారరసో హృద్యః సురభిః స్నిగ్ధరోచనః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథామ్రం| తత్ర బాలామ్రగుణానాహ-వాతపిత్తాస్రేతి| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 7)-"బాలం కషాయకట్వమ్లం రూక్షం వాతాస్రపిత్తకృత్|" ఇతి| బద్ధాస్థిగుణానాహ-బద్ధాస్థీతి| బద్ధాస్థి-సంహతావయవాస్థి, మధ్యావస్థమిత్యర్థః| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7)-" సంపూర్ణమామ్రమమ్లం చ రక్తపిత్తకఫప్రదం|" ఇతి| పక్వగుణానాహ-గుర్వామ్రమితి| సంగ్రహేతు (సూ.అ.7)-"స్వాదు సామ్లం గురు స్నిగ్ధం మారుగ్ఘ్నమపిత్తలం| హృద్యం పర్యాగతం శ్లేష్మమాంసశుక్రబలప్రదం|| సహకారసో హృద్యః సురభిః స్నిగ్ధ రోచనః| [*దీపనః పిత్తవాతఘ్నఃశుక్రశోణితశుద్ధికృత్|| ]" ఇతి| "త్వఙ్మూలపల్లవం గ్రాహి కషాయం పిత్తనాశనం|" ఇతి (ధన్వంతరీయనిఘంటౌ వర్గః 5/7)|
Adhikarana వృక్షామ్లగుణాః (౧౨౯) · Śloka ౧౨౯
| వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం వాతశ్లేష్మహరం లఘు||129||
View original
| वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्महरं लघु||१२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృక్షామ్లం గ్రాహ్యాదిగుణైర్యుక్తం| వాతశ్లేష్మహృల్లఘు చ| కోశామ్రం చ కించిదేతస్మాన్న్యూనగుణం జ్ఞేయం| తథా చ సంగ్రహే (సూ.అ.7)-"వృక్షామ్లం గ్రాహి రూక్షోష్ణం లఘు రోచనదీపనం| వాతశ్లేష్మహరం కించిదూనం కోశామ్రజం తతః|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వృక్షామ్లగుణానాహ-వృక్షామ్లమితి| వృక్షామ్లంత్త్తిడీకం| పక్వస్యైవైతే గుణాః| "వాతాపహం తింతిడీకమామం పిత్తబలాసకృత్|" ఇతి సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/159) తు బాలస్య బలాసకరత్వముక్తం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7)-"రోచనదీపనం| వాతశ్లేష్మహరం కించిదూనం కోశామ్రజం తతః||" ఇతి|
Adhikarana శమీఫలగుణాః (౧౩౦) · Śloka ౧౩౦
శమ్యా గురూష్ణం కేశఘ్నం రూక్షం| |130|
View original
शम्या गुरूष्णं केशघ्नं रूक्षम्| |१३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఫలాపేక్షయా షష్ఠీ| శమ్యాః ఫలం గురు ఉష్ణవీర్యం కేశఘ్నం రూక్షం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమీఫలగుణానాహ-శమ్యా ఇతి| శమ్యాః ఫలం| "ఫలం తు పిత్తలం" ఇత్యతః ఫలమనువర్తతే|
Adhikarana పీలుగుణాః (౧౩౦-౧౩౧) · Śloka ౧౩౧
పీలు తు పిత్తలం| కఫవాతహరం భేది ప్లీహార్శఃకృమిగుల్మనుత్||130|| సతిక్తం స్వాదు యత్పీలు వాత్యుష్ణం తత్త్రిదోషజిత్| |131|
View original
पीलु तु पित्तलम्| कफवातहरं भेदि प्लीहार्शःकृमिगुल्मनुत्||१३०|| सतिक्तं स्वादु यत्पीलु वात्युष्णं तत्त्रिदोषजित्| |१३१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీలుఫలం చ పిత్తలం యావద్గుల్మనుత్| సతిక్తం-ఈషత్తిక్తం మధురం చ యత్పీలు తన్నాత్యుష్ణం త్రిదోషజిచ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పీలుఫలం చ పిత్తలం యావద్గుల్మనుత్| తత్ర కటుకగుణానాహ-పీలుత్వితి| అత్ర కటుకం పీలు గ్రాహ్యం, తిక్తమధురస్య వక్ష్యమాణత్వాత్, "కటుపాకరసం భేది తీక్ష్ణోష్ణం పీలు పిత్తలం|" ఇతి సంగ్రహవచనాచ్చ (సూ.అ.7)| తిక్తమధురగుణానాహ-సతిక్తమితి|
Adhikarana మాతులుంగగుణాః (౧౩౧-౧౩౩) · Śloka ౧౩౩
మాతులుంగస్య త్వఙ్మాంసకేసరాణాం పృథగుపయోగదర్శనాత్ పృథగేవ గుణానాహ | త్వక్తిక్తకటుకా స్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతజిత్||131|| బృంహణం మధురం మాంసం వాతపిత్తహరం గురు| లఘు తత్కేసరం కాసశ్వాసహిధ్మామదాత్యయాన్||132|| ఆస్యశోషానిలశ్లేష్మవిబంధచ్ఛర్ద్యరోచకాన్ గుల్మోదరార్శఃశూలాని మందాగ్నిత్వం చ నాశయేత్||133||
View original
मातुलुङ्गस्य त्वङ्मांसकेसराणां पृथगुपयोगदर्शनात् पृथगेव गुणानाह | त्वक्तिक्तकटुका स्निग्धा मातुलुङ्गस्य वातजित्||१३१|| बृंहणं मधुरं मांसं वातपित्तहरं गुरु| लघु तत्केसरं कासश्वासहिध्मामदात्ययान्||१३२|| आस्यशोषानिलश्लेष्मविबन्धच्छर्द्यरोचकान् गुल्मोदरार्शःशूलानि मन्दाग्नित्वं च नाशयेत्||१३३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బీజపూరకస్య త్వక్ తిక్తకటుకా రసే, స్నిగ్ధా వాతఘ్నీ చ| ఖరనాదస్త్వాహ-"త్వఙ్మాతులుంగాత్కటుకా గుర్వీ వాతప్రకోపనీ| ఇతి చరకేఽప్యుక్తం (?)-"గుర్వీ త్వగస్య కటుకా మారుతస్య ప్రకోపనీ|" ఇతి| ఏతన్మతానుసారిణస్త్వత్రైవం పాఠం పఠంతి,-"త్వక్తిక్తకటుకాఽస్నిగ్ధా మాతులుంగస్య వాతకృత్|" ఇత్యకారప్రశ్లేషాత్| మాంసం-కేసరాదర్వాక్, బృంహణం మధురం వాతపిత్తహృత్ గురు చ| తస్య-మాతులుంగస్య కేసరం, తత్కేసరం లఘు| తథా, కాసాదీన్ మందాగ్నిత్వాంతాన్నాశయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ మాతులుంగం| తత్ర త్వగ్గుణానాహ-త్వగితి| నను, "త్వఙ్మాతులుంగాత్కటుకా గుర్వీ వాతప్రకోపణీ|" ఇతి ఖారణాదివచనేన విరోధః| మైవం| సామం వాయుం హంతి, నిరామం తు కరోతీతి విషయభేదాత్| విపరీతం కుతో న స్యాత్ ? ఇతి చేత్ న| "త్వక్తిక్తా దుర్జరా తస్య వాతకృమికఫాపహా| ఇతి సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/149) శ్లేష్మఘ్నత్వస్యోక్తత్వాత్| శ్లేష్మఘ్నం చామఘ్నం దృష్టమేవ| తన్మాంసగుణానాహ-బృంహణమితి| త్వక్కేసరవ్యతిరిక్తోఽవయవో-మాంసం| కేసరగుణానాహ-లధ్వితి|
Adhikarana భల్లాతకగుణాః (౧౩౪) · Śloka ౧౩౪
భల్లాతకస్య త్వఙ్మాంసం బృంహణం స్వాదు శీతలం| తదస్థ్యగ్నిసమం మేధ్యం కఫవాతహరం పరం||134||
View original
भल्लातकस्य त्वङ्मांसं बृंहणं स्वादु शीतलम्| तदस्थ्यग्निसमं मेध्यं कफवातहरं परम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వక్ చ మాంసం చ త్వఙ్మాంసం భల్లాతకసంబంధి, బృంహణం మధురం శీతలం చ| తస్య-భల్లాతకస్యాస్థి,-తదస్థి, అగ్నిసమం-తీక్ష్ణత్వాత్ అగ్నివత్స్ఫోటకకర్తృత్వాత్(చ్చ)| అథవా, అగ్నిః-చిత్రకః, తస్య గుణదోషకర్తృతయా తుల్యం భల్లాతకాస్థీతి| తథా, మేధాయై హితం| అతికఫవాతఘ్నం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ భల్లాతకం| తత్ర త్వఙ్మాంసగుణానాహ-భల్లాతకస్యేతి| అస్థివ్యతిరిక్తోఽవయవః పుష్పాఖ్యః-త్వఙ్మాంసం| అస్థిగుణానాహ-తదస్థీతి| అగ్నిసమం-అగ్నివద్దాహపాకాదికరం|
Adhikarana పాలేవతగుణాః (౧౩౫) · Śloka ౧౩౫
స్వాద్వమ్లం శీతముష్ణం చ ద్విధా పాలేవతం గురు| రుచ్యమత్యగ్నిశమనం|135|
View original
स्वाद्वम्लं शीतमुष्णं च द्विधा पालेवतं गुरु| रुच्यमत्यग्निशमनम्|१३५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాలేవతం-రైవతకాఖ్యం ద్విధా| కథం ద్విప్రకారం ? ఇత్యాహ-స్వాదు అమ్లం చ, తత్తు యథాసంఖ్యేన శీతముష్ణం చ| తథా, ద్వయమపి గురు రుచ్యమత్యగ్నిశమనం చ| అథవా యథాసంభవం సంబంధః,-మధురం గురు అత్యగ్నిశమనం చ, అమ్లం రుచ్యమితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పాలేవతగుణానాహ-స్వాద్వమ్లమితి| పాలేవతంతిందుకాకారం| తద్ద్వివిధం,- స్వాదు అమ్లం చ| యన్మధురం తచ్ఛీతం, యదమ్లం తదుష్ణం, ఉభయమపి గుర్వాదిగుణం|
Adhikarana పక్వారుకగుణాః (౧౩౫-౧౩౬) · Śloka ౧౩౬
| రుచ్యం మధురమారుకం||135|| పక్వమాశు జరాం యాతి నాత్యుష్ణగురుదోషలం| |136|
View original
| रुच्यं मधुरमारुकम्||१३५|| पक्वमाशु जरां याति नात्युष्णगुरुदोषलम्| |१३६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మధురమారుకం రుచ్యం భవతి| అపక్వస్యైవైతే గుణా వేద్యాః| యస్మాదాహ-పక్వమిత్యాది| పక్వం సత్తదాశు-ద్రాగేవ పరిణామం యాతి| కింజిదుష్ణవీర్యం కించిద్గురు, కించిద్దోషలం-అపథ్యం| నిఘంటావుక్తం (ధన్వంతరీయే వ.5|38)-"ఆరుకం వీరసేనం చ వీరా వీరారుకం తథా| విద్యాజ్జాతివిశేషేణ తచ్చతుర్విధమారుకం|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పక్వారుకగుణానాహ-రుచ్యమితి| ఆరుకం-వీరసేనం| ఆశు జరాం యాతి-శీఘ్రం పచ్యతే| నాత్యుష్ణగురుదోషలత్వం-అమ్లాపేక్షయా| అత ఏవ దోషశబ్దేన పిత్తశ్లేష్మాణౌ గ్రాహ్యౌ| అమ్లస్య హి పిత్తశ్లేష్మలత్వం వక్ష్యతి| తథా చ ఖారణాదిః-"నాత్యుష్ణం గురు వాతఘ్నం బృంహణం నాతిపిత్తలం| ఆరుకం మధురప్రాయమమ్లం తు కఫపిత్తలం||" ఇతి| ఆరుకం-భవ్యమిత్యేకే| తన్న| "భవ్యం స్వాదుకషాయామ్లం రూక్షం గుర్వాత్స్యశోధనం| శీతం గ్రాహ్యరుచిచ్ఛర్దిరక్తపిత్తకఫాపహం||" ఇతి ఖారణాదినా పృథగ్గుణకథనాత్|
Adhikarana అమ్లద్రాక్షాపరూషకకరమర్దకగుణాః (౧౩౬-౧౩౭) · Śloka ౧౩౭
| ద్రాక్షాపరూషకం చార్ద్రమమ్లం పిత్తకఫప్రదం||136|| గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం సకరమర్దకం| |137|
View original
| द्राक्षापरूषकं चार्द्रमम्लं पित्तकफप्रदम्||१३६|| गुरूष्णवीर्यं वातघ्नं सरं सकरमर्दकम्| |१३७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్రాక్షాపరూషకం సకరమర్దకం చార్ద్రం-అశుష్కం, అమ్లం సత్ పిత్తశ్లేష్మకరం గురూష్ణవీర్యం వాతఘ్నం సరం చేతి| కరమర్దకం-సుషేణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ ద్రాక్షాదీనామమ్లానాం గుణాః| తత్ర ద్రాక్షాదిత్రయస్యార్ద్రస్య గుణానాహ-ద్రాక్షాపరూషకమితి| అమ్లాని యాని ద్రాక్షాపరూషకకరమర్దకాని తాన్యార్ద్రాణి చేత్తదా పిత్తప్రదత్వాదిగుణాని|
Adhikarana అమ్లకోలాదిగుణాః (౧౩౭-౧౩౮) · Śloka ౧౩౮
| తథాఽమ్లం కోలకర్కంధులకుచామ్రాతకారుకం||137|| ఐరావతం దంతశఠం సతూదం మృగలిండికం| నాతిపిత్తకరం పక్వం శుష్కం చ కరమర్దకం||138||
View original
| तथाऽम्लं कोलकर्कन्धुलकुचाम्रातकारुकम्||१३७|| ऐरावतं दन्तशठं सतूदं मृगलिण्डिकम्| नातिपित्तकरं पक्वं शुष्कं च करमर्दकम्||१३८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అమ్లం కోలాదికం మృగలిండికాంతం తద్వచ్చేతి అమ్లద్రాక్షాదివత్, గుణైర్జ్ఞేయమిత్యర్థః| కర్కంధుః-హ్రస్వబదరీ| లకుచం-లికుచం| ఆరుకస్యామ్లస్యైవైతే గుణా జ్ఞేయాః| మధురస్య హి విశేషేణపూర్వముక్తా ఏవ గుణాః| తథా, ఐరావతాది నాత్యర్థం పిత్తం కరోతి| ఐరావతం-నాగరంగం| దంతశఠం-జంబీరం| తథా, తూదం మృగలిండికం చ| తథా, కరమర్దకం పక్వం శుష్కం చ నాత్యర్థం పిత్తకరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కోలాదీనాం గుణానాహ-తథాఽమ్లమితి| అమ్లానువృత్తావమ్లగ్రహణమార్ద్రనివృత్త్యర్థం| అమ్లం యత్కోలాదికం తదార్ద్రం శుష్కం వా, తథా-తద్వత్, పిత్తప్రదత్వాదిగుణమిత్యర్థః| కోలకర్కంధునీ-బదరభేదౌ| లకుచం-గ్రంథిఫలం| ఐరావతం-నారంగం ఏలానం చ| దంతశఠం-జంబీరం ఫలామ్లికాఖ్యం చ| తూదం తోదనం ఆమ్రాతకం (కోశామ్రం) చ| ఉక్తం చ ఖారణాదినా-"ఫలామ్లికైరావతకకోశామ్రకరమర్దకం| ఆమ్రాతకం దంతశఠమమ్లోష్ణం రక్తపిత్తలం||" ఇతి| మృగలిండికం-మృగవిట్సదృశం కర్కటాఖ్యం| ద్రాక్షాదేర్మృగలిండికాంతస్య పక్వస్య విశేషగుణమాహ-నాతిపిత్తకరమితి| పక్వం ద్రాక్షాదికమమ్లమపి నాతిపిత్తకరం, స్వాదుపాకత్వాత్| తథాఽఽహ మాధవకారః-"ద్రాక్షాకరీరకర్కంధుబదరాణ్యారుకాణి చ| పరూషకాణి చామ్లాని కఫపిత్తకఃరాణి చ|| స్వాదుపాకాని యాన్యేషాం నాతిపిత్తకరాణి చ||" ఇతి| యత్తూక్తం సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/172)- "అత్యమ్లం పిత్తజననమామం విద్యాత్పరూషకం| తదేవ పక్వం మధురం వాతపిత్తనిబర్హణం||" ఇతి| తత్పక్వావస్థాయాం మధురపరూషకవిషం| యత్తు పక్వమప్యమ్లత్వం న జహాతి, తత్కించిత్పిత్తకరమేవ| ఏవం ద్రాక్షాదిష్వపి బోధ్యం| శుష్కస్య కరమర్దస్య విశేషగుణమాహ-శుష్కమితి| నాతిపిత్తకరమితి చకారేణానుకృష్యతే| శుష్కస్య కరమర్దస్య విపర్యయతంత్రయుక్త్యా పిత్తఘ్నత్వే ప్రాప్తే కించిత్పిత్తకరత్వం విధీయతే|
Adhikarana శుష్కామ్లీకాఫలాదిగుణాః (౧౩౯) · Śloka ౧౩౯
దీపనం భేదనం శుష్కమమ్లీకాకోలయోః ఫలం| తృష్ణాశ్రమక్లమచ్ఛేది లఘ్విష్టం కఫవాతయోః||139||
View original
दीपनं भेदनं शुष्कमम्लीकाकोलयोः फलम्| तृष्णाश्रमक्लमच्छेदि लघ्विष्टं कफवातयोः||१३९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అమ్లీకాఫలం కోలఫలం చ శుష్కం సద్దీపనం భేదనం తృష్ణాదినాశనం లఘు కఫవాతయోశ్చ పథ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుష్కాణామమ్లికాదీనాం గుణానాహ-దీపనమితి| అమ్లికా-చించాఫలం| కోలయోరితి ద్వివచనాత్ కోలకర్కంధునోర్గ్రహణం| సుశ్రుతేన (సూ. అ. 46/145) హి ద్వ యోరపి తుల్యగుణత్వముక్తం, దర్శితం చ బదరవ్యాఖ్యానే| కఫవాతయోరిష్టం-కఫవాతఘ్నమిత్యర్థః| సరమితి సామాన్యోక్త్యా భేదనత్వే సిద్ధే భేదనమితి నియమార్థం, శుష్కాణ్యేవామ్లికాదీని భేదనాని| అత ఏవ ఖారణాదినా-"గ్రాహ్యమ్లం బదరం రుచ్యం లఘూష్ణం మారుతాపహం| మధురం తద్గురు స్నిగ్ధం శీతం పిత్తానిలాపహం||" ఇత్యుక్తం గ్రాహిత్వమశుష్కవిషయం|
Adhikarana ఫలానాం మద్యే లకుచమవరం (౧౪౦) · Śloka ౧౪౦
ఫలానామవరం తత్ర లకుచం సర్వదోషకృత్| |140|
View original
फलानामवरं तत्र लकुचं सर्वदोषकृत्| |१४०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఫలానాం సర్వేషాం మధ్యే లకుచమవరం-అప్రధానం, త్రిదోషకరం చ| చరకమునిస్త్వస్య పిత్తశ్లేష్మకృత్త్వమేవానుజజ్ఞే| తత్పాఠో హి (సూ.అ. 27|128)-"అమ్లం పరూషకం ద్రాక్షా బదరాణ్యారుకాణి చ| పిత్తశ్లేష్మప్రకోపీణి కర్కంధులకుచాని చ||" ఇతి| సంగ్రహే త్వతోఽప్యధికముక్తం (సూ.అ.7)-"తిందుకాశ్మంతకాసీసఫలినీబింబతోదనం| టంకాశ్వకర్ణబకులగాంగేరుధవధన్వనం| శ్వేతపాకం కపిత్థాని సించతీభవ్యజాంబవం| క్షీరివృక్షఫలం బీజం పౌష్కరం కఫపిత్తజిత్|| కషాయమధురం రూక్షం శీతలం గురు లేఖనం| విబంధాధ్మానజననం స్తంభనం వాతకోపనం|| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించితికాఫలం| భవ్యం విశదమమ్లం చ, జాంబవం త్వతివాతలం|| విష్టంభకృదకంఠ్యం చ సామ్లం తు క్షీరివృక్షజం| పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షకీఫలం|| నీపం శతాక్షికం ప్రాచీనామలం తృణశూల్యజం| అస్మాదల్పాంతరగుణం సేంగుదం సవికంకతం|| ఫలం కరంజం విష్టంభి పిత్తశ్లేష్మావిరోధి చ|"ఇతి| మునినా త్వతోఽపి కించిదధికముక్తం| యథా (చ.సూ.అ.27|150)-"రోచనో దీపనో హృద్యః సుగంధిస్త్వగ్వివర్జితః| కర్చూరః కఫవాతఘ్నః శ్వాసహిక్కార్శసాం హితః|| వాతలం కఫపిత్తఘ్నం విద్యాత్కర్పటకీఫలం| మధురాణ్యతిపాకాని వాతపిత్తహరాణి చ|| అశ్వత్థోదుంబరప్లక్షన్యగ్రోధానాం ఫలాని తు| ప్రాచీనామలకం చైవ దోషఘ్నం గరఘాతి చ|| ఇంగుదం తిక్తమధురం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్|" ఇతి| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ.అ.46|189,160)-|"సుగంధి మధురం స్నిగ్ధం లవలీఫలముచ్యతే| వృక్షామ్లాల్పాంతరగుణం కోశామ్రఫలముచ్యతే||" ఇతి| సంప్రతి యాదృశం ఫలం శాకం చ త్యాజ్యం, తదుపదిశన్నాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లకుచగుణానాహ-ఫలానామితి| ఏతచ్చ సర్వదోషకరత్వమనమ్లస్య, అమ్లస్య వాతఘ్నేషు కోలాదిషు పఠితత్వాత్| సంగ్రహే తు (సూ.అ.7)-[*"నారికేలం గురు స్నిగ్ధం పిత్తఘ్నం స్వాదు శీతలం| బలమాంసకరం హృద్యం బృంహణం బస్తిశోధనం|| మోచం స్వాదురసం ప్రోక్తం కషాయం నాతిశీతలం| రక్తపిత్తహరం వృష్యం రుచ్యం శ్లేష్మకరం గురు|| స్నిగ్ధం స్వాదుకషాయం చ రాజాదనఫలం గురు| ] మధూకజమహృద్యం తు బదరం సరణాత్మకం|| తిందుకాశ్మంతకాశీతిఫలినీబింబితోదనం| టంకాశ్వకర్ణబకులగాంగేరుధవధన్వనం|| శ్వేతపాకం కపిత్థాని సించతీభవ్యజాంబవం| క్షీరివృక్షఫలం బీజం పౌష్కరం కఫపిత్తజిత్|| కషాయమధురం రూక్షం శీతలం గురు లేఖనం| విబంధాధ్మానజననం స్తంభనం వాతకోపనం|| బృంహణం వాతపిత్తఘ్నం స్నిగ్ధం సించతికాఫలం| భవ్యం విశదమమ్లం చ, [ *జాంబవం త్వతివాతలం|| విష్టంభకృదకంఠ్యం చ ] సామ్లం తు క్షీరివృక్షజం| పిత్తశ్లేష్మఘ్నమమ్లం చ వాతలం చాక్షకీఫలం|| కషాయం రోచనం హృద్యం వాతలం లవలీఫలం| ఫలం కరంజం విష్టంభి పిత్తశ్లేష్మా విరోధి చ|| నీపం శతాక్షికం ప్రాచీనామలం తృణశూల్యజం| పీలునోఽల్పాంతరగుణం సేంగుదం సవికంకతం||' ఇతి|
Adhikarana త్యాజ్యాని ధాన్యశాకఫలాని (౧౪౦-౩) · Śloka ౩
| హిమానలోష్ణదుర్వాతవ్యాలలాలాదిదూషితం||140|| జంతుజుష్టం జలే మగ్నమభూమిజమనార్తవం| అన్యధాన్యయుతం హీనవీర్యం జీర్ణతయాఽతి చ||141|| ధాన్యం త్యజేత్తథా శాకం రూక్షసిద్ధమకోమలం| అసంజాతరసం తద్వచ్ఛూష్కం చాన్యత్ర మూలకాత్||142|| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవం తథాఽఽమం బిల్వవర్జితం| |143| ఇతి ఫలవర్గః||3||
View original
| हिमानलोष्णदुर्वातव्याललालादिदूषितम्||१४०|| जन्तुजुष्टं जले मग्नमभूमिजमनार्तवम्| अन्यधान्ययुतं हीनवीर्यं जीर्णतयाऽति च||१४१|| धान्यं त्यजेत्तथा शाकं रूक्षसिद्धमकोमलम्| असञ्जातरसं तद्वच्छूष्कं चान्यत्र मूलकात्||१४२|| प्रायेण फलमप्येवं तथाऽऽमं बिल्ववर्जितम्| |१४३| इति फलवर्गः||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దూషితశబ్దః ప్రత్యేకం సంబద్యతే| ధాన్యం కేదారస్థం హిమేన దూషితం త్యజేత్| తథా, అనలేన ప్రవృద్ధేన దూషితం, ఉష్ణేన ఆతపాదినా, దుర్వాతేన-పురోవాతాదినా, తథా, వ్యాలానాం-సర్పాదీనాం లాలయా దూషితం త్యజేత్| ఆదిగ్రహణేన శవకోథమూత్రపురీషాదీనాం గ్రహణం| తథా, జంతుభిః-కృమ్యాదిభిః, జుష్టం-సేవితం| జలే మగ్నం-ఆశిఖం బుడితం| అభూమౌ-విపరీతభువి జాతం-అభూమిజం, యా యస్యోచితా భూమిస్తతోఽన్యా-విపరీతా| అనార్తవం అప్రాప్తసమయం, యస్మిన్నృతౌ యస్యోత్పత్తిః ప్రసిద్ధా తతోఽన్యస్మిన్ జాతమిత్యర్థః| తల్లక్షణం చ రసాదీనామపరిపూర్ణత్వేన విజ్ఞేయం| అన్యేన-విజాతీయేన ధాన్యేన సంయుతం కేదారగతం| { యథా, రక్తశాలిర్యవకేన సహ విరుధ్యతే| తథా, ముద్గో మాషేణ| } (ఏవం శూకధాన్యం విజాతీయేన శూకధాన్యేన| తథా, శింబీధాన్యం శింబీధాన్యేన విజాతీయేన సహ విరుద్ధం త్యజేత్) { కేచిచ్ఛూకధాన్యేన సహ విరుద్ధమితి వర్ణయంతి| అన్యే తు జీర్ణం నవేనమిశ్రితమన్యధాన్యయుతమితి బ్రువతే| } జీర్ణతయా-అతిపురాణత్వేన, హీనవీర్యం-నష్టశక్తి| ఏవంవిధం ధాన్యం త్యజేత్| తథా, శాకమపి త్యజేత్| కీదృశం ? రూక్షసిద్ధం-నిఃస్నేహసిద్ధమిత్యర్థః| అథవా, రూక్షేణ-కాంజికాదినా సిద్ధం-రూక్షసిద్ధం| అకోమలం-జరఠం| అసంజాతరసం-అపరిపూర్ణస్వరూపమిత్యర్థః| తద్వచ్ఛుష్కం-తథైవ శుష్కశాకమప్యసంజాతరసవత్ త్యజేత్, అన్యత్ర మూలకాత్| శుష్కమూలకం భజేదేవ| ప్రాయేణ ఫలమప్యేవంవిధం త్యజేత్| ప్రాయోగ్రహణం ద్రాక్షాపరూషకాదీనాం శుష్కాణామపి పథ్యత్వాదత్యాజ్యత్వజ్ఞాపనార్థం| తథా, ఆమం-అసంప్రాప్తపాకం ఫలం, త్యజేదితి వర్తతే| కిం సర్వం ? నేత్యాహ-బిల్వవర్జితం| బిల్వం త్వామమపి పథ్యత్వాద్భజేదేవేత్యర్థః| ఇతి ఫలవర్గః| ఫలవర్గాదనంతరం వివిధౌషధవర్గారంభః, ప్రాయేణాస్యాఽఽహారోపయోగిత్వాత్| తత్రాపి లవణానాం పూర్వముపన్యాసో యుక్తః, సుతరాముపయోగిత్వాత్| ఇత్యాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఏవం ధాన్యాదీనాం గుణానుక్త్వ యాదృక్ త్యాజ్యం తాదృగాహ| తత్ర ధాన్యమాహ-హిమానలేతి| హిమం-తుహినం, అనలో-దావానలాదిః, ఉష్ణం-ఆతపః, దుర్వాతః-పురోవాతాదిః, వ్యాలానాం-సర్పాదివిషప్రాణినాం లాలాదయః, [ ఆదిశబ్దేన కోథమూత్రపురీషాదయః, ] తైర్దూషితం-ఉపహతం| జంతుజుష్టం-కృమిసేవితం| జలే మగ్నం-పానీయమగ్నమంజరీకం| అభూమిజం అనుచితక్షేత్రజం| అనార్తవం-అనుచితకాలజం| అన్యధాన్యయుతం-విజాతీయేన ధాన్యేన సహైకక్షేత్రజం| అతిజీర్ణ తయా-బహువర్షోషితత్వేన| హీనవీర్యం-నష్టశక్తి| యత్స్వభావతో హీనవీర్యం, అతిజీర్ణమప్యహీనవీర్యం, తన్న త్యాజ్యం| శాకమాహ-తథేతి| తథా-హిమదూషితాదికం| అన్యధాన్యయుతమిత్యత్ర ధాన్యస్థానే శాకశబ్ద ఊహనీయః| రూక్షసిద్ధంస్నేహం వినా పక్వం| అకోమలం-జరఠం| అసంజాతరసం-అత్యంతకోమలం| మూలకాదన్యచ్ఛుష్కం త్యజేత్, మూలకస్య్ శుష్కస్యైవ గుణవత్త్వాత్| ఫలమాహ-ప్రాయేణేతి| ఏవమితి ధాన్యవత్| అన్యఫలయుతత్వం తు-ఏకకాలవాలజత్వేన| బిల్వవర్జితమామం ఫలం త్యజేత్, బిల్వస్యామస్యైవ గుణవత్త్వాత్| అపిశబ్దః ప్రాయేణేత్యస్య ధాన్యశాకాభ్యామపి సంబంధార్థః| జంతుజుష్టస్యాప్యుదుంబరాదేః ఫలస్య, జలమగ్నస్యాపి పద్మనాలాదేః శాకస్య, అన్యధాన్యయుతస్యాపి కుసుంభగోధూమాదేర్ధాన్యస్య, సేవ్యత్వదర్శనాత్ ప్రాయేణేత్యుక్తం| ఇతి ఫలవర్గః|
Adhikarana ఔషధవర్గః లవణసామాన్యగుణాః (౧౪౩-౧౪౪) · Śloka ౧౪౪
అథౌషధవర్గః| | విష్యంది లవణం సర్వం సూక్ష్మం సృష్టమలం మృదు||143|| వాతఘ్నం పాకి తీక్ష్ణోష్ణం రోచనం కఫపిత్తకృత్| |144|
View original
अथौषधवर्गः| | विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं मृदु||१४३|| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्| |१४४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వం లవణం విష్యంద్యాదిగుణయుక్తం విదుః-జానంతి, సద్వైద్యా ఇతి శేషః| విష్యందయతి తచ్ఛీలం-విష్యంది, స్త్యానస్య కఫాదిసంఘాతస్య విలీనవిగ్రహతాముత్పాదయతీత్యర్థః| సూక్ష్మం-సూక్ష్మస్రోతోగామి| సృష్టం మలం-మూత్రపురీషాది యేన తత్సృష్టమలం| తథా, వాతాపహం| పాకి-అన్నవ్రణాదీనాం పాకకారి| తీక్ష్ణం-అమృదు, మరీచాదివత్| ఉష్ణం-ఉష్ణవీర్యం| రోచనం-రుచికృత్| తథా, కఫపిత్తకృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథౌషధవర్గః| ఔషధస్యాపి సంస్కారకత్వేనా హారోపయోగాత్| తత్రాదౌ లవణం| తచ్చాష్టధా,-సైంధవం సౌవర్చలం బిడం సాముద్రం ఔద్భిదం కృష్ణం రోమకం పాంశుజం చేతి| తత్ర లవణసామాన్యగుణానాహ-విష్యందీతి| విష్యంది-అభిష్యంది| మృదు-మృదుగుణం| పాకి-పాచనం|
Adhikarana సైంధవగుణాః (౧౪౪-౧౪౫) · Śloka ౧౪౫
| సైంధవం తత్ర సస్వాదు వృష్యం హృద్యం త్రిదోషనుత్||144|| లఘ్వనుష్ణం దృశః పథ్యమవిదాహ్యగ్నిదీపనం| |145|
View original
| सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्||१४४|| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्| |१४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు లవణేషు మధ్యే, సైంధవం సస్వాదు-ఈషన్మధురం, వృష్యం హృద్యం త్రిదోషఘ్నం లఘు తథా కించిదుష్ణం దృష్టేః పథ్యం కించిద్విదాహి అగ్నిదీపనం చ| సామన్యగుణాశ్చ విష్యందిసూక్ష్మసృష్టమలత్వరోచనాన్యస్య సంత్యేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ విశేషగుణాః| తత్ర సైంధవగుణానాహసైంధవమితి| సస్వాదు-ఈషన్మధురం| అనుష్ణం-ఈషదుష్ణం| నను, "సస్నేహం మధురం పాకే వర్ణ్యం రోచనదీపనం| దోషత్రయఘ్నం చక్షుష్యం శీతం సస్వాదు సైంధవం||" ఇతి ఖారణాదినా శీతముక్తం| తత్కథమనుష్ణం ? అత్ర బ్రూమః| శీతమివ శీతం, చక్షుష్యత్వపిత్తఘ్నత్వాదికార్యకరత్వాత్| అవశ్యం చైవమంగీకర్తవ్యం, "సైంధవం సారసం పాక్యం సౌవర్చలమథౌద్భిదం| పూర్వం పూర్వం గుణోత్కృష్టముష్ణం తేషాం యథోత్తరం||" ఇతి ఖారణాదినైవోష్ణత్వస్యోక్తత్వాత్| సుశ్రుతోఽప్యాహ (సూ.అ. 46/313)- "సైంధవసాముద్రబిడసౌవర్చలరోమకౌద్భిదప్రభృతీని లవణాని యథోత్తరముష్ణాని వాతహరాణి కఫపిత్తకరాణి చ| యథాపూర్వం స్నిగ్ధాని స్వాదూని సృష్టమూత్రపురీషాణి చ|" ఇతి| దృశః పథ్యం-చక్షుష్యం|
Adhikarana సౌవర్చలగుణాః (౧౪౫-౧౪౬) · Śloka ౧౪౬
| లఘు సౌవర్చలం హృద్యం సుగంధ్యుద్గారశోధనం||145|| కటుపాకం విబంధఘ్నం దీపనీయం రుచిప్రదం| |146|
View original
| लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्||१४५|| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्| |१४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సౌవర్చలం లఘు హృదయాయ హితం సుగంధి ఉద్గారం శోధయతి-దుష్టం సచ్ఛుద్ధం కరోతి| కటుపాకం చ| తథా, విబంధం స్రోతసాం హంతి-విబంధఘ్నం| అగ్నిదీప్తిరుచికృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సౌవర్చలగుణానాహ-లఘు సౌవర్చలమితి| ఉద్గారశోధనం-దుష్టోద్గారప్రశమనం|
Adhikarana బిడగుణాః (౧౪౬-౧౪౭) · Śloka ౧౪౭
| ఊర్ధ్వాధఃకఫవాతానులోమనం దీపనం బిడం||146|| విబంధానాహవిష్టంభశూలగౌరవనాశనం| |147|
View original
| ऊर्ध्वाधःकफवातानुलोमनं दीपनं बिडम्||१४६|| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्| |१४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బిడం ఊర్ధ్వంమధశ్చ కఫవాతాననులోమయతి| తథా, దీపనం విబంధాదిఘ్నం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బిడగుణానాహ-ఊర్ధ్వాధ ఇతి| ఊర్ధ్వాధఃశబ్దౌ కఫవాతాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యేతే న తు యథాసంఖ్యేన, "ఊర్ధ్వానులోమ్యకృద్వాయోః శూలఘ్నం దీపనం బిడం|" ఇతి ఖారణాదివచనాత్, "ఊర్ధ్వం చాధశ్చ వాతానామానులోమ్యకరం బిడం|" ఇతి చరకవచనాచ్చ (సూ.అ. 27/299)| విబంధో-మలావరోధః| ఆనాహో-బద్ధోదరతా| విష్టంభో-వాతావరోధః|
Adhikarana సాముద్రగుణాః (౧౪౭) · Śloka ౧౪౭
| విపాకే స్వాదు సాముద్రం గురు శ్లేష్మవివర్ధనం||147||
View original
| विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्||१४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సాముద్రం విపాకే మధురం గురు కఫవర్ధనం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సాముద్రగుణానాహ-విపాక ఇతి|
Adhikarana ఔద్భిదగుణాః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
సతిక్తకటుకక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చౌద్భిదం| |148|
View original
सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्| |१४८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భూమిముద్భిద్య యద్భవతి తదౌద్భిదం, ఈషత్తిక్తకటుకక్షారం తీక్ష్ణముత్క్లేది చ- దోషోత్క్లిష్టకరం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఔద్భిదగుణానాహ-సతిక్తేతి| భూమిముద్భిద్యోత్పన్నస్య క్షారోదకస్య సూర్యరశ్మిభిర్వహ్నినా వా క్వథనాద్యల్లవణం తత్-ఔద్భిదం| ఉత్క్లేది-క్లేదాభివృద్ధికరం|
Adhikarana కృష్ణలవణగుణాః (౧౪౮) · Śloka ౧౪౮
| కృష్ణే సౌవర్చలగుణా లవణే గంధవర్జితాః||148||
View original
| कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः||१४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృష్ణే లవణే సౌవర్చలగుణాః-లఘుత్వాదయో, గంధేన వర్జితాః-సౌగంధ్యరహితాః, సంతీతి శేషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కృష్ణలవణగుణానాహ-కృష్ణ ఇతి| అత ఏవ నిర్గంధం సౌవర్చలమిత్యాచక్షతే|
Adhikarana రోమకలవణగుణాఃపాంసుజగుణాః (౧౪౯) · Śloka ౧౪౯
రోమకం లఘు, పాంసూత్థం సక్షారం శ్లేష్మలం గురు| |149|
View original
रोमकं लघु, पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु| |१४९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోమకం లవణం లఘు| పాంసూత్థం-శిలాలవణం, ఈషత్ క్షారం శ్లేష్మలం గురు చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రోమకగుణానాహ-రోమకమితి| రోమకం-శాకంభరీదేశోత్థం| పాంసుజగుణానాహ-పాంసూత్థమితి| పాంసూత్థం-క్షారమృత్తికోద్భవం|
Adhikarana లవణానాం ప్రయోగే సైంధవాదిప్రయోజనం (౧౪౯) · Śloka ౧౪౯
| లవణానాం ప్రయోగే తు సైంధవాది ప్రయోజయేత్||149||
View original
| लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादि प्रयोजयेत्||१४९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లవణానాం ప్రయోగే సైంధవమాది కృత్వా ప్రయోజయేత్-అన్యత్ర ప్రదేశే లవణాని ద్విత్రాణి త్రిచతురాణి వా యత్ర ప్రయుజ్యంతే తత్ర సైంధవమాది కృత్వా ప్రయోజ్యాని| యథా-హింగ్వాదిచూర్ణే "ద్విపటు" ఇత్యుక్తం| తత్ర సైంధవసౌవర్చలే ప్రయోజ్యే| { యత్ర త్రయాణాం ప్రయోగః, తత్ర సైంధవసౌవర్చలబిడాని| ఏవమౌద్భిదాదీనాం లవణవర్గే పఠితానామన్యత్రాఽపి } వేద్యం| ఖరనాదే చోక్తం-"సైంధవం సారసం పాక్యం సౌవర్చలమథౌద్భిదం| పూర్వం పూర్వం గుణోత్కృష్టమౌష్ణ్యం తేషాం యథోత్తరం|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రసంగాచ్చికిత్స్తోపయోగినీం పరిభాషామాహలవణానామితి| యత్ర లవణానామేకవ్ద్యాదీనాం సైంధవాదిశబ్దైర్వినా ప్రయోగ ఉక్తః, తత్ర సైంధవాది ప్రయోజయేత్| సైంధవమాది యత్ర తద్యథా భవతీతి క్రియావిశేషణం| యథా, యత్రైకం లవణం, తత్ర సైంధవం| యత్ర ద్వే, తత్ర సైంధవసౌవర్చలే| యత్ర త్రీణీ, తత్ర సైంధవసౌవర్చలబిడానీత్యాది| యత్ర సంఖ్యాం వినా బహువచనం, తత్ర పంచైవ గ్రాహ్యాణి| "సౌర్వచలం సైంధవం చ బిడమౌద్భిదమేవ చ| సాముద్రేణ సహైతాని పంచ స్యుర్లవణాని చ||" ఇతి చరక(?) వచనాత్| యథా (హృ.చి.అ. 10/6)-"చతుర్ణా ప్రస్థమమ్లానాం త్ర్యూషణాచ్చ పలత్రయం| లవణానాం చ చత్వారి శర్కరాయాః పలాష్టకం|| తచ్చూర్ణం శాకసూపాన్నరాగాదిష్వవచారయేత్| కాసాజీర్ణారుచిశ్వాసహృత్పాండ్వామయశూలనుత్||" ఇత్యత్ర| ఏతదేవ స్పష్టీకృతం సంగ్రహే (చి. అ. 12)-"దాడిమకపిత్థవృక్షామ్లామ్లీకానాం పృథక్ పృథక్ కుడవం లవణపంచకకుడవం త్ర్యూషణత్రిపలం శర్కరాపలాష్టకం చైకత్ర చూర్ణితమన్నపానే ప్రణీతమజీర్ణారుచిశ్వాసకాసగుల్మప్లీ హగ్రహణీహృత్పాండురోగఘ్నం|" ఇతి|
Adhikarana యవక్షారగుణాః (౧౫౦) · Śloka ౧౫౦
గుల్మహృద్గ్రహణీపాండుప్లీహానాహగలామయాన్| శ్వాసార్శఃకఫకాసాంశ్చ శమయేద్యవశూకజః||150||
View original
गुल्महृद्ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शःकफकासांश्च शमयेद्यवशूकजः||१५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యవశూకజో-యవక్షారో, గుల్మాదీన్ శమయతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ క్షారః| తత్ర యవక్షారగుణానాహ-గుల్మేతి|
Adhikarana సామాన్యక్షారగుణాః (౧౫౧-౧౫౨) · Śloka ౧౫౨
క్షారః సర్వశ్చ పరమం తీక్ష్ణోష్ణః కృమిజిల్లఘుః| పిత్తాసృగ్దూషణః పాకీ ఛేద్యహృద్యో విదారణః||151|| అపథ్యః కటులావణ్యాచ్ఛుక్రౌజఃకేశచక్షుషాం| |152|
View original
क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः||१५१|| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजःकेशचक्षुषाम्| |१५२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షారః సర్వశ్చ పరమం-అతిశయేన, తీక్ష్ణోష్ణః కృమిజిత్ లఘుశ్చ| పిత్తాసృజీ దూషయతి| పాకీ-పాకకారీ| ఛేదీ-మేదః శ్లేష్మాదిగ్రంథిఘ్నః| అహృద్యో-హృదయాయ న హితః| విదారణః పక్వగండాదీనాం| కటులావణ్యాచ్ఛ్హుక్రాదీనామపథ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షారసామాన్యగుణానాహ-క్షార ఇతి| పరమం-అతిశయేన తీక్ష్ణోష్ణః| పాకీ-పాచనః| ఛేదీ-ఛేదనః| విదారణః-శోఫాదిపాటనః| కటులవణరసత్వాచ్ఛుక్రాదీనామపథ్యః|
Adhikarana హింగుగుణాః (౧౫౨-౧౫౩) · Śloka ౧౫౩
| హింగు వాతకఫానాహశూలఘ్నం పిత్తకోపనం||152|| కటుపాకరసం రుచ్యం దీపనం పాచనం లఘు| |153|
View original
| हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्||१५२|| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| |१५३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హింగు వాతాదిఘ్నం పిత్తకోపనం కట్వాదిగుణయుక్తం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర హింగుగుణానాహ-హింగ్వితి|
Adhikarana హరీతకీగుణాః (౧౫౩-౧౫౭) · Śloka ౧౫౭
| కషాయా మధురా పాకే రూక్షా విలవణా లఘు||153|| దీపనీ పాచనీ మేధ్యా వయసః స్థాపనీ పరం| ఉష్ణవీర్యా సరాఽఽయుష్యా బుద్ధీంద్రియబలప్రదా||154|| కుష్ఠవైవర్ణ్యవైస్వర్యపురాణవిషమజ్వరాన్| శిరోఽక్షిపాండుహృద్రోగకామలాగ్రహణీగదాన్||155|| సశోషశోఫాతీసారమేదమోహవమిక్రిమీన్| శ్వాసకాసప్రసేకార్శఃప్లీహానాహగరోదరం||156|| విబంధం స్రోతసాం గుల్మమూరుస్తంభమరోచకం| హరీతకీ జయేద్వ్యాధీంస్తాంస్తాంశ్చ కఫవాతజాన్||157||
View original
| कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघु||१५३|| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सराऽऽयुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा||१५४|| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्||१५५|| सशोषशोफातीसारमेदमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्||१५६|| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||१५७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హరీతకీ కషాయా-కషాయరసా| కషాయరసత్వాత్కటువిపాకిత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-మధురా పాక ఇతి| తథా, రూక్షా| విలవణేతి వచనం లవణం వర్జయిత్వా శేషాః పంచరసా అస్యాః సంతీతి వేదయతి| నను, ఏవం కషాయేత్యనర్థకం, యతః పంచసు రసేషు లవణహీనేషు మధ్యే కషాయోఽనుప్రవిష్ట ఏవ| అస్త్యేవైతత్| కషాయేత్యేతదతిశయఖ్యాపనాయ, కషాయో రసోఽస్యాం బాహుల్యేనాస్తీత్యర్థః| తథా చ మునిః (చ.చి.అ.1|29)-"హరీతకీం పంచరసాముష్ణాం విలవణాం శివాం|" ఇతి| తథా, లఘు| దీపనీ-అగ్రేః| పాచనీ-ఆమాదేః| మేధ్యా-మేధాయై హితా| వయస ఇత్యాది,- కాలకృతా శరీరావస్థా యౌవనాదిర్వయస్తస్య, పరం-అతిశయేన, స్థాపనీ-స్థిరీకరణీ| ఉష్ణేత్యేతావతైవోష్ణవీర్యేత్యస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్ వీర్యగ్రహణమతిశయోష్ణవీర్యత్వఖ్యాపనార్థం| సరా- భేదనీ| తథా, ఆయుషే హితా| బుద్ధిః-వర్తమానార్థగ్రాహిణీ ప్రజ్ఞా, ఇంద్రియాణి-చక్షురాదీని, తేషాం బలం ప్రదదాతి యా సైవం| కుష్ఠాదీన్ రోగాన్ జయతి| ఖరనాదే త్వేవమభ్యధాయి-"స్వాద్వమ్లభావాత్పవనం, కటుతిక్తతయా కఫం| కషాయమధురత్వాచ్చ పిత్తం హంతి హరీతకీ||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హరీతకీగుణానాహ-కషాయేతి| కషాయేతి పంచరసత్వేఽప్యతిశయార్థం| విలవణా-స్వాద్వమ్లకటుకషాయతిక్తరసేత్యర్థః| బుద్ధేరింద్రియాణాం చ బలప్రదా| పురాణజ్వరో-జీర్ణజ్వరః| శోషో-రాజయక్ష్మా| మోహో-మూర్చ్ఛా| స్రోతసాం విబంధః-స్రోతోరోధః| కఫవాతజానితి కుష్ఠాదీనాం విశేషణం| తాంస్తాంశ్చేతీన్యేషామప్యేవంప్రకారణామానులోమ్యాదిసాధ్యానాం గ్రహణార్థం| నను, "స్వాద్వమ్లభావాత్పవనం, కటుతిక్తతయా కఫం| కషాయమధురత్వాచ్చ పిత్తం హంతి హరీతకీ||" ఇతి ఖారణాదినా పిత్తఘ్నత్వమప్యుక్తం| తత్కిమితి కఫవాతయోర్గ్రహణం| సత్యం| పిత్తజానపి వ్యాధీన్ జయేత్, కఫవాతజాంస్త్వతిశయేన, ఉష్ణవీర్యత్వాత్| ఖారణాదినా హరీతకీలక్షణముప్యుక్తం-"క్షిప్తాఽంభసి నిమజ్జేద్యా గుణకృత్సా ప్రకీర్తితా|" ఇతి|
Adhikarana ఆమలకగుణాః (౧౫౮) · Śloka ౧౫౮
తద్వదామలకం శీతమమ్లం పిత్తకఫాపహం| |158|
View original
तद्वदामलकं शीतमम्लं पित्तकफापहम्| |१५८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తయా-హరీతక్యా, తుల్యం వర్తత ఇతి తృతీయాంతాద్వతిః| హరీతకీసమానగుణమామలకమిత్యర్థః| విశేషం త్వస్యాహ-అభయోష్ణా ఇదం శీతం,- శీతవీర్యం| తథా, అమ్లం-అమ్లరసం, పిత్తకఫఘ్నం చేతి| కృష్ణాత్రేయస్త్వామలకం త్రిదోషఘ్నమాఖ్యత్| యథా-"అమ్లభావాజ్జయేద్వాతం పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః| కఫం రూక్షకషాయత్వాదేవమేతత్త్రిదోషనుత్||" సుశ్రుతేఽపి (సూ.అ.46|143) త్రిదోషఘ్నత్వముక్తం| తద్గ్రంథో హి-"చక్షుష్యం సర్వదోషఘ్నం వృష్యమామలకీఫలం| హంతి వాతం తదమ్లత్వాత్ పిత్తం మాధుర్యశైత్యతః|| కఫం రూక్షకషాయత్వాత్ ఫలేభ్యోఽభ్యధికం తు తత్|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆమలకగుణానాహ-తద్వదితి| తద్వత్-హరీతకీవత్| సా తూష్ణా కషాయోత్కటా, అతిశయేన కఫవాతఘ్నీ| ఇదం తు శీతమమ్లోట్కతమతిశయేన పిత్తకఫఘ్నమితి వ్యతిరేకః|
Adhikarana అక్షగుణాః (౧౫౮) · Śloka ౧౫౮
| కటు పాకే హిమం కేశ్యమక్షమీషచ్చ తద్గుణం||158||
View original
| कटु पाके हिमं केश्यमक्षमीषच्च तद्गुणम्||१५८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అక్షం-బిభీతకం, పాకే కటుకం శీతవీర్యం కేశేభ్యో హితం| తథా, ఈషతద్గుణం,-తాభ్యాం-హరీతకీధాత్రీభ్యాం, సమానా గుణా యస్య తత్తద్గుణం కించిదక్షం| నను, హరీతక్యాదీనాం స్థూలసూక్ష్మాదిభేదేనానియతస్వరూపత్వాత్కథమివోపయోగః క్రియతాం ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| అక్షం తావదత్ర కర్షప్రమాణం గ్రాహ్యం| తథా చ ధన్వంతరిరాఖ్యత్ (ధ.నిఘంటౌ వ.1|292)-"బిభీతకః కర్షఫలో" ఇత్యాది| అన్వర్థా హీయం సంజ్ఞా| కర్షం-కర్షప్రమాణం, ఫలం యస్య స కర్షఫల ఇతి| తదేవం బిభీతకస్య ఫలం యత్కర్షప్రమాణం తద్గ్రాహ్యమిత్యవతిష్ఠతే| హరీతక్యా అపి ప్రమాణం నియతమేవ| హరీతక్యా అపి ప్రమాణం నియతమేవ| తంత్రాంతరేఽప్యుక్తం-"నవా స్నిగ్ధా ఘనా వృత్తా గుర్వీ క్షిప్తా తథాఽంభసి| నిమజ్జేద్యా ప్రశస్తత్వాత్ గుణకృత్సా ప్రకీర్తితా| నవాదిగుణయుక్తత్వం తథైకత్వం ద్వికర్షతా| హరీతక్యాః ఫలే యేనం తేనైతచ్ఛ్రేష్ఠముచ్యతే||" ఇతి| తదేవం ద్వికర్షప్రమాణత్వం హరీతక్యాః స్థితం| ధాత్రీఫలస్యపి యుక్త్యా నియతప్రమాణత్వమేవ| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే "అభయైక ప్రదాతవ్యా ద్వావేవ తు బిభీతకౌ| ధాత్రీఫలాని చత్వారి త్రిఫలేయం ప్రకీర్తితా|| ఇతి| తదేవమామలకానామర్ధకర్షప్రమాణత్వమవతిష్ఠతే| తస్మాన్నియతప్రమాణత్వం త్రిఫలాయాః స్థితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బిభీతకగుణానాహ-కటు పాక ఇతి| అక్షం బిభీతకం| తద్గుణం-ఆమలకగుణం| కటు పాక ఇతి స్వాదుపాకత్వాపవాదః| అహిమమితి శీతవీర్యస్య నిషేధాదుష్ణవీర్యత్వస్యైవ ప్రతిప్రసవః| ఈషదిత్యతిశయో నిషిధ్యతే| స చామ్లత్వస్యైవ, న పిత్తకఫాపహత్వస్య| తస్య తంత్రాంతరే విధానాత్| యదాహ సుశ్రుతః (సూ.అ. 46/200)-"భేదనం లఘు రూక్షోష్ణం వైస్వర్యం కృమినాశనం| చక్షుష్యం స్వాదుపాక్యక్షం కషాయం కఫపిత్తజిత్||' ఇతి| ఖారణాదిరపి-"కషాయమధురం శీతం లఘు పిత్తకఫాపహం| బిభీతకఫలం తస్మాంత్రిఫలా సార్వయౌగికీ||" ఇతి| స్వాదుపాకీతి,- స్వాదు-మధురరసం, పాకిపాచనం| అత ఏవ ఖారణాదినా కషాయమధురముక్తం| శీతమితి శీతస్పర్శం, సుశ్రుతేనోష్ణత్వస్యోక్తత్వాత్, "ఉష్ణవీర్యా" ఇతి వీర్యగ్రహణాచ్చ|
Adhikarana త్రిఫలాగుణాః (౧౫౯) · Śloka ౧౫౯
ఇయం రసాయనవరా త్రిఫలాఽక్ష్యామయాపహా| రోపణీ త్వగ్గ్దక్లేదమేదోమేహకఫాస్త్రజిత్||159||
View original
इयं रसायनवरा त्रिफलाऽक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्ग्दक्लेदमेदोमेहकफास्त्रजित्||१५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇయం-ఈదృశీ, త్రిఫలా రసాయనవరా| చక్షూరోగఘ్నీ| రోపణీ-వ్రణానాం| త్వగ్గదాః-కుష్ఠాదయః, క్లేదో-వ్రణాదీనాం స్రావః మేదః-చతుర్థో ధాతుః, మేహః-ప్రమేహః, కఫః-శ్లేష్మా, అస్రం-రక్తం, తాని జయతి యా సైవం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హరీతక్యాదిత్రయస్య మిలితస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ-ఇయమితి| ఇయం-హరీతక్యామలకబిభీతకాఖ్యా ఫలత్రయీ, త్రిఫలేతి ఖ్యాతా రసాయనవరత్వాదిగుణా చ| అక్ష్యామయో-నేత్రరోగః| త్వగ్గదాః-కుష్ఠాదయః|
Adhikarana చతుర్జాతగుణాః త్రిజాతకగుణాః (౧౬౦) · Śloka ౧౬౦
సకేసరం చతుర్జాతం త్వక్పత్రైలం త్రిజాతకం| పిత్తప్రకోపి తీక్ష్ణోష్ణం రూక్షం రోచనదీపనం||160||
View original
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దీపనరోచనమిత్యేతత్పర్యంతం| త్వక్ చ పత్రం చైలా చేతి ద్వంద్వైకవద్భావః| ఏతస్య నామ త్రిజాతకం త్రిసుగంధమితి| ఏతత్త్రిజాతకం కేసరయుక్తం చతుర్జాతకమిత్యుచ్యతే| తచ్చ పిత్తప్రకోపిత్వాదిగుణం| పిత్తప్రకోపి తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్వగాదేస్త్రయస్య చతుష్టయస్య చ సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ-సకేసరమితి| త్వక్పత్రైలం-త్రిజాతకం| తదేవ సకేసరం-చతుర్జాతసంజ్ఞం| ద్వయమపి పిత్తప్రకోపిత్వాదిగుణం| కేచిత్పూర్వార్ద్ధమపఠిత్వోత్తరార్ద్ధ మరిచేన యోజయంతి| తదసత్| త్రిఫలావత్ త్రిజాతకచతుర్జాతకాభ్యామపి ప్యవహారాత్ పిత్తప్రకోపిత్వాదిగుణయోగశంకాయా నిర్బీజత్వాచ్చ| న హి తంత్రాంతరే ఏతత్ప్రతికూలా గుణా ఉక్తాః, కింత్వనుకూలాః| యథా చికిత్సాకలికాయాం (శ్లో.60)-"త్వక్పత్రకైలం త్రిసుగంధమేతత్ ప్రకీర్తితం వాతకఫాపహారి| వర్ణ్యం విషఘ్నం చ సనాగపుష్పం జ్ఞేయం చతుర్జాతకమేతదేవ||" ఇతి|
Adhikarana మరిచగుణాః (౧౬౧) · Śloka ౧౬౧
రసే పాకే చ కటుకం కఫఘ్నం మరిచం లఘు| |161|
View original
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु| |१६१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రసే పాకే చ కటుకం మరిచం కఫఘ్నం లఘు చ| కటురసత్వేన కటుపాకత్వే లబ్ధే పాకగ్రహణ్మతిశయార్థం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మరిచగుణానాహ-రసే పాక ఇతి| యత్తు "రోచనం దీపనం ఛేది సుగంధి కఫవాతజిత్| నాత్యుష్ణం కటుకం తీక్ష్ణం మరిచం నాతిపిత్తలం||' ఇతి ఖారణాదినా నాత్యుష్ణత్వం వాతిపిత్తలత్వం చోక్తం| తదార్ద్రావస్థావిషయం, తస్య స్వాదుపాకిత్వాత్| ఉక్తం చ సుశ్రుతేన (సూ.అ. 46/224)-"స్వాదుపాక్యార్ద్రమరిచం గురు శ్లేష్మప్రసేకి చ|" ఇతి|
Adhikarana పిప్పలీగుణాః (౧౬౧-౧౬౩) · Śloka ౧౬౩
| శ్లేష్మలా స్వాదుశీతాఽఽర్ద్రా గుర్వీ స్నిగ్ధా చ పిప్పలీ||161|| సా శుష్కా విపరీతాఽతః స్నిగ్ధా వృష్యా రసే కటుః| స్వాదుపాకాఽనిలశ్లేష్మశ్వాసకాసాపహా సరా||162|| న తామత్యుపయుంజీత రసాయనవిధిం వినా| |163|
View original
| श्लेष्मला स्वादुशीताऽऽर्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||१६१|| सा शुष्का विपरीताऽतः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकाऽनिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा||१६२|| न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना| |१६३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆర్ద్రా-అశుష్కా, పిప్పలీ శ్లేష్మలా స్వాదురసా శీతవీర్యా గురుః స్నిగ్ధా చ| సా-పిప్పలీ, శుష్కా అతః-ఆర్ద్రాయాః పిప్పల్యాః సకాశాత్, విపరీతా-శీతవిపర్యయేణోష్ణా, గురువిపర్యయేణ లఘుః, స్నిగ్ధవిపర్యయస్త్వత్ర నాస్తి స్నిగ్ధేత్యుక్తత్వాత్| తథా, వృష్యా రసే కటుశ్చ| కటురసత్వాచ్చ కటుపాకత్వం ప్రాప్తమిత్యాహ-స్వాదుపాకా| తథా, అనిలాదీన్ హంతి, సరా చ| ఏవంవిధామపి తాం-పిప్పలీం, నాత్యర్థం యుంజీత, రసాయనవిధిం వినా| పిప్పలీం వర్ధమానాదిరసాయనవిధాన ఏవాతిశయేనోపయుంజీత|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆర్ద్రపిప్పలీగుణానాహ-శ్లేష్మలేతి| శుష్కపిప్పలీగుణానాహ-సా శుష్కేతి| అతః-ఆర్ద్రాయాః, విపరీతా-శ్లేష్మఘ్నీ ఉష్ణా లఘుశ్చ| విపరీతాద్రూక్షత్వే ప్రాప్తే స్నిగ్ధేతి వచనం, తిక్తాదికేషు ప్రాప్తేషు రసే కటురితి, వైపరీత్యాదేవ శ్లేష్మఘ్నత్వే సిద్ధే పునః శ్లేష్మగ్రహణం చ నియమార్థం, అనిలశ్లేష్మఘ్న్యేవ, న పిత్తఘ్నీ| నను, పిత్తఘ్నత్వశంకైవ కుతః ? ఇతి చేత్, "కటుకా పిప్పలీ పిత్తం శమయతి, శీతవీర్యత్వాత్" ఇతి సుశ్రుతవచనాత్ (సు.అ. 40/5)| సుశ్రుత వచనస్య కా గతిః ? ఇతి చేత్, ఆర్ద్రా పిప్పలీ| తస్యాః కటుకత్వం కుతః ? ఇతి చేత్, ప్రత్యక్షసిద్ధత్వాత్| స్వాదుత్వోక్తిస్త్వతిశయార్థా| సుశ్రుతస్యాప్యార్ద్రావిషయత్వమభిప్రేతం| యత ఆహ (సు. సూ. అ. 46/223)-"తేషు గుర్వీ స్వాదుశీతా పిప్పల్యార్ద్రా కఫావహా| శుష్కా కఫనిలఘ్నీ సా వృష్యా పిత్తప్రకోపిణీ||" ఇతి| ఉక్తం చ మాధవకారేణ-"సా పిత్తశమనీ పూర్వం దర్శితా వీర్యవాదినా| శాస్త్రకారేణ నిర్దిష్టా సా సత్యం పిత్తకోపినీ| యద్వాఽఽర్ద్రా పిత్తశమనీ శుష్కా పిత్తప్రకోపిణీ||" ఇతి| పిప్పల్యా అతిసేవాం నిషేధతి-న తామితి| చరకాచార్యేణ త్వత్రోపపత్తిరుక్త (వి. అ. 1/18)-"అథ ఖలు త్రీణి ద్రవ్యాణి నాత్యుపయుంజీతాధికమన్యేభ్యో ద్రవ్యేభ్యః| తద్యథాపిప్పలీ క్షారో లవణమితి| పిప్పల్యో హి-కటుకాః సత్యో మధురవిపాకా గుర్వ్యో నాత్యర్థం స్నిగ్ధోష్ణాః ప్రక్లేదిన్యో భేషజాభిమతాశ్చ సత్యః శుభాశుభకారిణ్యో భవంతి| ఆపాతభద్రాః ప్రయోగసమమసాద్గుణ్యాద్దోషసంచయానుబద్ధాః| సతతముపయుజ్యమానా హి గురుప్రక్లేదిత్వాత్ శ్లేష్మాణముత్క్లేశయంతి, ఔష్ణ్యాత్పిత్తం| న చ వాతప్రశమాయోపకల్పంతే, అల్పస్నేహోష్ణభావాత్| యోగవాహిన్యః ఖలు తా భవంతి| తస్మాత్పిప్పలీర్నాత్యుపయుంజీత||" ఇతి|
Adhikarana నాగరగుణాః (౧౬౩-౧౬౪) · Śloka ౧౬౪
| నాగరం దీపనం వృష్యం గ్రాహి హృద్యం విబంధనుత్||163|| రుచ్యం లఘు స్వాదుపాకం స్నిగ్ధోష్ణం కఫవాతజిత్| |164|
View original
| नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्||१६३|| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| |१६४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాగరం-శ్రుంగబేరం, దీపనాదిగుణయుక్తం| గ్రాహి-విడ్విబంధకృత్| తథా, హృద్యం| విబంధనుత్-స్రోతఃశుద్ధికృత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుంఠీగుణానాహ-నాగరమితి| నాగరం-శుంఠీ| గ్రాహి-మలానాం| విబంధనుతు-వాయోః|
Adhikarana ఆర్ద్రకగుణాః,త్రికటుకగుణాః (౧౬౪-౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
| తద్వదార్ద్రకమేతచ్చ త్రయం త్రికటుకం జయేత్||164|| స్థౌల్యాగ్నిసదనశ్వాసకాసశ్లీపదపీనసాన్| |165|
View original
| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्||१६४|| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्| |१६५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆర్ద్రకం శుంఠీసమానగుణమేవ| ఏతచ్చ త్రయం-మరిచపిప్పలీశుంఠ్యాఖ్యం, త్రికటుసంజ్ఞం స్థౌల్యాదీన్ జయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆర్ద్రకగుణానాహ-తద్వదితి| తద్వత్-నాగరవత్| సంగ్రహే త్వనయోర్విశేష ఉక్తః (సూ.అ. 7)-"ఆర్ద్రకాజ్జాయతే శుంఠీ సంస్కారేణ లఘీయసీ||" ఇతి, "ఆమం గ్రాహితరం తక్రం నాగరీకృతమార్ద్రకం|" ఇతి చ| మరిచాదిత్రయస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ-ఏతచ్చేతి| ఏతత్త్రయం-మరిచపిప్పలీనాగరాఖ్యం త్రికటుకసంజ్ఞం| తచ్చ స్థౌల్యాదీంజయేత్| ఆర్ద్రకస్య నాగరాదభిన్నత్వాన్మరిచాదిత్రయం గృహ్యతే|
Adhikarana చవికాపిప్పలీమూలయోర్గుణాః (౧౬౫) · Śloka ౧౬౫
| చవికాపిప్పలీములం మరిచాల్పాంతరం గుణైః||165||
View original
| चविकापिप्पलीमुलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||१६५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చవికాపిప్పలీమూలం మరిచాత్ స్తోకవిశేషం గుణైర్భవతి కటురసవిపాకం కఫఘ్నం లఘూష్ణవీర్యం చేత్యర్థః| గుణశబ్దేన రసవిపాకాదయోఽపి పారతంత్ర్యాద్గృహ్యంతే, న తు పారిభాషికా ఏవ గురులఘ్వాదయః, వ్యాప్తేర్న్యాయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చవ్యపిప్పలీమూలయోర్గుణానాహ-చవికేతి|
Adhikarana చిత్రకగుణాః (౧౬౬) · Śloka ౧౬౬
చిత్రకోఽగ్నిసమః పాకే శోఫార్శఃకృమికుష్ఠహా| |166|
View original
चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शःकृमिकुष्ठहा| |१६६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చిత్రకో-దహనసంజ్ఞః, అగ్నిసమః పాకే-అత్యంతోష్ణ ఇత్యర్థః| తథా, శోఫాదీన్ హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చిత్రకగుణానాహ-చిత్రక ఇతి| పాకే-పాచనక్రియాయాం, అగ్నిసమః-అగ్నివత్, ఆమాదీన్ పచతీత్యర్థః|
Adhikarana పంచకోలగుణాః (౧౬౬-౧౬౭) · Śloka ౧౬౭
| పంచకోలకమేతచ్చ మరిచేన వినా స్మృతం||166|| గుల్మప్లీహోదరానాహశూలఘ్నం దీపనం పరం| |167|
View original
| पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्||१६६|| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्| |१६७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏతచ్చ-పూర్వోక్తం, మరిచరహితం-పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకశుంఠ్యాఖ్యం, పంచకోలసంజ్ఞం స్మృతం వైద్యకే తంత్రే| తథా, గుల్మాదిఘ్నమతిదీపనం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిప్పల్యాదిపంచకస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహపంచకోలకమితి| ఏతత్-త్రికటుకం చవికాదిత్రయం చ, మరిచరహితం పంచకోలకసంజ్ఞం| గుల్మాదిఘ్నం చాత్యంతమగ్నేర్దీపనం చ|
Adhikarana బృహత్పంచమూలగుణాః (౧౬౭-౧౬౮) · Śloka ౧౬౮
| బిల్వకాశ్మర్యతర్కారీపాటలాటింటుకైర్మహత్||167|| జయేత్కషాయతిక్తోష్ణం పంచమూలం కఫనిలౌ| |168|
View original
| बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटिण्टुकैर्महत्||१६७|| जयेत्कषायतिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफनिलौ| |१६८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బిల్వాదీనాముపలక్షణార్థే తృతీయా| బిల్వాదిభిరుపలక్షితం మహత్పంచమూలం కఫానిలౌ జయేత్| తచ్చ కషాయతిక్తరసముష్ణవీర్యం చ| బిల్వం-శ్రీఫలం| కాశ్మర్యం-గంభారీ| తర్కారీ-అరణికా| పాటలా-తామ్రపుష్పా| టింటుకః-స్యోనాకః| మహత్ గురు బృహత్ అనల్పమితి పర్యాయాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బిల్వాదిపంచకస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ బిల్వేతి| బిల్వాదిపంచకం-మహాపంచమూలాఖ్యం, కషాయాదిగుణం చ| బిల్వః-శ్రీఫలః| కాశ్మర్యః-శ్రీపర్ణీ| తర్కారీ-అగ్నిమంథః| పాటలా-వసంతదూతీ| టింటుకః-స్యోనాకః|
Adhikarana హస్వపంచమూలగుణాః (౧౬౮-౧౬౯) · Śloka ౧౬౯
| హ్రస్వం బృహత్యంశుమతీద్వయగోక్షురకైః స్మృతం||168|| స్వాదుపాకరసం నాతిశీతోష్ణం సర్వదోషజిత్| |169|
View original
| ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्||१६८|| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्| |१६९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పంచమూలమితి వర్తతే| హృస్వం కనీయో లఘు అల్పమితి పర్యాయాః బృహతీద్వయం-క్షుద్రబృహతీ మహాబృహతీ చ| అంశుమతీద్వయం- శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ చ గోక్షురకో-భక్షటకః| ఇదం హృస్వం పంచమూలం స్వాదుపాకరసం నాతిశీతం నాత్యుష్ణం సర్వదోషజిచ్చ| [ గోక్షురాదిభిః పంచభిర్లఘు ద్వితీయం పంచమూలం|]
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బృహత్యాదిపంచకస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ హ్రస్వమితి| బృహత్యాదిపంచకం-హ్రస్వపంచమూలసంజ్ఞం, స్వదుపాకాదిగుణం చ| బృహతీద్వయం-వ్యాఘ్రీ సింహీ చ| అంశుమతీద్వయం-శాలిపర్ణీ *పృశ్నిపర్ణీ చ| గోక్షురకః-త్రికంటకః| నాతిశబ్దోఽత్ర నిషేధే, న త్వీషదర్థే, శీతోష్ణయోరేకత్రానవస్థానాత్, అనుష్ణాశీతమిత్యర్థః| సుశ్రుతేన తు గోక్షురస్థానే ఏరండః పఠితః|
Adhikarana మధ్యమపంచమూలగుణాః (౧౬౯-౧౭౦) · Śloka ౧౭౦
| బలాపునర్నవైరండశూర్పపర్ణీద్వయేన తు||169|| మధ్యమం కఫవాతఘ్నం వాతిపిత్తకరం సరం| |170|
View original
| बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन तु||१६९|| मध्यमं कफवातघ्नं वातिपित्तकरं सरम्| |१७०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బలాదిభిః పంచభిర్మధ్యమం పంచమూలం| ఏతచ్చ కఫవాతఘ్నం నాతిపిత్తకరం సరం చ| { బలాదిభిః పంచభిస్తృతీయం పంచమూలం| } అధునా చతుర్థం పంచమూలమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బలాదిపంచకస్య సంజ్ఞం కుర్వన్ గుణానాహ-బలేతి| బలాదిపంచకం-మధ్యమపంచమూలాఖ్యం, కఫఘ్నాదిగుణం చ| బలా-వాఠ్యాలకః| పునర్నవా-వర్షాభూః| ఏరండః-పంచాంగులః| శూర్పపర్ణీద్వయం-ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ|
Adhikarana జీవనాఖ్యపంచమూలగుణాః (౧౭౦-౧౭౧) · Śloka ౧౭౧
| అభీరువీరాజీవంతీజీవకర్షభకైః స్మృతం||170|| జీవనాఖ్యం తు చక్షుష్యం వృష్యం పిత్తానిలాపహం| |171|
View original
| अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्||१७०|| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्| |१७१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అభీరువీరాదిభిః పంచభిర్జీవనాఖ్యం పంచమూలం చక్షుష్యాదిగుణయుక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అభీర్వాదిపంచకస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ అబీర్వితి| అభిర్వాదిపంచకం-జీవనపంచమూలసంజ్ఞం, చక్షుష్యా దిగుణం చ| అభీరుః-శతావరీ| వీరా-కాకోలీ| జీవంతీ-శాకప్రవరా| జీవకర్షభకౌ-స్వనామప్రసిద్ధౌ|
Adhikarana తృణసంజ్ఞకపంచమూలగుణాః (౧౭౧-౭) · Śloka ౭
| తృణాఖ్యం పిత్తజిద్దర్భకాసేక్షుశరశాలిభిః||171|| ఇత్యౌషధవర్గః||7||
View original
| तृणाख्यं पित्तजिद्दर्भकासेक्षुशरशालिभिः||१७१|| इत्यौषधवर्गः||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృణసంజ్ఞం పంచమూలం దర్భకాసేక్షుశరశాలిభిః| తచ్చ పిత్తజిత్| సంగ్రహే త్వధికముక్తం (సూ.అ.12)| యథా-"సువర్ణం బృహణం స్నిగ్ధం మధురం రసపాకయోః| విషదోషహరం శీతం సకషాయం రసాయనం| రూప్యం స్నిగ్ధం కషాయామ్లం విపాకే మధురం సరం| వయసః స్థాపనం శీతం లేఖనం వాతపిత్తజిత్|| తామ్రం సతిక్తమధురం కషాయం లేఖనం లఘు| కటుపాకరసం శీతం రోపణం కఫపిత్తజిత్|| కాంస్యం కషాయానురసం విశదం లేఖనం సరం| దృష్టిప్రసాదనం రూక్షం తిక్తం పిత్తకఫాపహం|| సతిక్తలవణం భేది పాండుత్వకృమివాతనుత్| లేఖనం పిత్తలం కించిత్ త్రపు, సీసం చ తద్గుణం|| చక్షుష్యం కృష్ణలోహం తు కషాయం స్వాదు తిక్తకం| లేఖనం వాతలం శీతం కృమిపిత్తకఫప్రణుత్|| (గాత్రశైథిల్యపాలిత్యపాండుఘ్నం శోషశోఫజిత్| తద్వత్తీక్ష్ణం విశేషేణ తద్వికాశి సుదుర్జరం|| పద్మరాగమహానీలపుష్పరాగవిదూరకాః|) ముక్తావిద్గుమవజ్రేంద్రవైడూర్యస్ఫటికాదికం|| మణిరత్నం సరం శీతం కషాయం స్వాదు లేఖనం| చక్షుష్యం ధారణాత్తత్తు పాప్మాఽలక్ష్మీవిషాపహం|| సక్షార ఉష్ణవిర్యశ్చ కాచో దృష్టికృదంజనాత్| శంఖోదధిమలౌ శీతౌ కషాయావతిలేఖనౌ|| తుత్థకం కటు సక్షారం కషాయం విశదం లఘు| లేఖనం భేది చక్షుష్యం కండూకృమివిషాపహం|| విశదో గైరికః స్నిగ్ధః కషాయమధురో హిమః| కఫఘ్నీ తిక్తకటుకా మనోహ్వా లేఖనీ సరా|| స్నిగ్ధం కషాయకటుకం హరితాలం విషప్రణుత్| కషాయమధురం శీతం లేఖనం స్నిగ్ధమంజనం|| రక్తపిత్తవిషచ్ఛర్దిహిధ్మాఘ్నం దృక్ప్రసాదనం| స్రోతోఽంజనం వరం తత్ర తతః సౌవీరకాంజనం|| (సర్వదోషప్రశమనం కాసమేహక్షయాపహం||) కఫఘ్నముష్ణం కటుకం శిలాజతు రసాయనం| (తిక్తం చ ఛేదనం యోగవాహిత్వాత్సర్వరోగజిత్||) కషాయా మధురా రూక్షా కాసఘ్నీ వంశరోచనా| తుగాక్షీరీ క్షయశ్వాసకాసఘ్నీ మధురా హిమా|| కారవ్యౌ కుంజికాఽజాజీ కబరీ ధాన్యతుంబరు| అన్నగంధహరం రుచ్యం దీపనం కఫవాతజిత్|| బాష్పికా కటుతిక్తోష్ణా కృమిశ్లేష్మహరా పరం| తద్వచ్చ రాజికా (విఘ్నసాదనీ దీపనీ పరం|| శూలాటోపహరా) రుచ్యా, దీప్యకః కోష్ఠశూలజిత్| అహృద్యాః సర్షపాః స్నిగ్ధా బాష్పికావత్ప్రకీర్తితాః|| శతాహ్వాకుష్ఠతగరసురదారుహరేణవః| ఏలైలవాలుసరలత్వగ్వ్యాఘ్రనఖచోరకాః|| లఘూష్ణాః కటుకాః పాకే కఫవాతనిబర్హణాః| సైర్యకస్తిక్తమధురః స్నిగ్ధోష్ణః కఫవాతజిత్|| బస్తిమూత్రవిబంధఘ్నో వృష్యో గోక్షురకో హిమః| పాచనం కఫపిత్తఘ్నం తిక్తం శీతం విషాద్వయం|| కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ముస్తం సంగ్రాహి పాచనం| తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ|| దీపనీ జ్వరతృడ్దాహకామలావాతరక్తనుత్| తిక్తశీతౌ జ్వరహరౌ లఘూ భూనింబపర్పటౌ|| నింబస్తిక్తో హిమః కుష్ఠకృమిపిత్తకఫాపహః| మహానింబః పరం గ్రాహీ కషాయో రూక్షశీతలః|| గుగ్గులుః పిచ్ఛిలః స్పర్శే విశదోఽభ్యవహారతః| సస్వాదుః సకటుస్తిక్తః సకషాయో రసాయనం|| వ్రణ్యః స్వర్యః కటుః పాకే రూక్షః సూక్ష్మోఽగ్నిదీపనః| క్లేదమేదోనిలశ్లేష్మగండమేహాపచీకృమీన్|| పిటికాగ్రంథిశోపాంశ్చ హంత్యుష్ణః స్రంసనో లఘుః| శంఖపుష్పీ సరాతిక్తా మేధ్యా కృమివిషాపహా|| కటుతిక్తోష్ణమగురు స్నిగ్ధం వాతకఫాపహం| పిత్తాస్రవిషతృడ్దాహకృమిఘ్నం గురు రూక్షణం|| సర్వం సతిక్తమధురం చందనం శిశిరం పరం| లఘు రక్తం, తథోశీరం వాతలం పాచనం చ తత్| జ్వరాతిసారవమథురక్తపిత్తకఫాపహం| మధుకం రక్తపిత్తఘ్నం వ్రణశోధనరోపణం|| గురు స్వాదు హిమం వృష్యం చక్షుష్యం స్వరవర్ణకృత్| కటుతిక్తే నిశే కుష్ఠమేహపిత్తకఫాపహే|| ప్రలేపాజ్జయతః కండూం శోఫం దుష్టవ్రణం విషం| ప్రపౌండరీకం చక్షుష్యం శిశిరం వ్రణరోపణం|| కషాయమధురం తిక్తం రక్తపిత్తప్రసాదనం| బలాత్రయం స్వాదు వృష్యం స్నిగ్ధం శీతం బలప్రదం|| తత్ర నాగాఽధికం బల్యా క్షతక్షీణహితా గురుః| తాంబూలం కటు సక్షారం రుచ్యముష్ణం కఫప్రణుత్|| భేది సమ్మోహకృత్పూగం కషాయం స్వాదు రోచనం| జాతిపత్రీ కటుఫలం కంకోలకలవంగకం|| లఘు తృష్ణాపహం హృద్యం వక్త్రదౌర్గంధ్యనాశనం| సస్వాదుతిక్తస్తృష్ణాఘ్నః కర్పూరశ్ఛేదనో హిమః|| లతాకస్తూరికా తద్వన్ముఖశోషహరా పరం| కషాయమధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాస్త్రజిత్|| తద్వద్బకులపున్నాగకుముదోత్పలపాటలం| సచంపకం తతో న్యూనం గుణైః కోరంటకింశుకం|| మాలతీమల్లికాపుష్పం తిక్తం జయతి మారుతం| విషపిత్తకఫాన్నాగం సిందువారం చ తద్గుణం|| కఫఘ్నం కైతకం తిక్తం శైరీషం విషహారి చ| వాతలం పుష్పమాగస్త్యం కషాయం కఫపిత్తజిత్|| బంధూకం శ్లేష్మలం గ్రాహి తద్వదేవ చ యూథికా| కఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ కుంకుమం వ్రణశోధనం|| అవల్గుజైడగజజం బీజం వాతకఫప్రణుత్| ఆస్యా వర్ణశ్లేష్మమేదఃసౌకుమార్యకృదన్యథా|| అతోఽధ్వాఽగ్నిబలాయూంషి కుర్యాచ్చంక్రమణం సుఖం| మారుతస్యానులోమ్యం చ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం|| అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలకృచ్ఛుక్రలం తథా| వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం|| ప్రవాతం రౌక్ష్యవైవర్ణ్యస్తంభకృద్దాహతృడ్భ్రమాన్| శ్రమాగ్నిమూర్చ్ఛాశ్చ జయేదప్రవాతమతోఽన్యథా|| ప్రాగ్వాయురుష్ణోఽభిష్యందీ త్వగ్దోషార్శోవిషేకృమీన్| సన్నిపాతజ్వరశ్వాసమామవాయుం చ కోపయేత్|| యామ్యోఽసృగ్వాతకఫకృచ్ఛీతః స్వాదుకషాయకః| కషాయః పశ్చిమో రూక్షో లఘుర్నాతివిదహ్యతే|| వాతకృత్ కఫపిత్తఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహభ్రమాపాహః| స్నిగ్ధః శీతో లఘుఃసాత్మ్య ఉత్తరః షడ్రసోఽనిలః|| ఐశానః కటురూక్షోష్ణ ఆగ్నేయశ్చైవ మారుతః| అమ్లో విదాహీ నైఋత్యో వాయవ్యస్తిక్త ఉచ్యతే|| ఆతపో భ్రమతృట్స్వేదదాహమూర్చ్ఛావివర్ణతాః| కుర్యాత్పిత్తాస్రవహ్నీంశ్చ, ఛాయా త్వేతాన్వ్యపోహతి|| తమః కషాయకటుకం, జ్యోస్నా మధురశీతలా|| ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దర్భాదిపంచకస్య సంజ్ఞాం కుర్వన్ గుణానాహ-తృణాఖ్యమితి| దర్భాదిపంచకం తృణపంచమూలసంజ్ఞం పిత్తజిచ్చ| దర్భః-కుశః| కాశః-కాశేక్షుః| ఇక్షుః-గుడదండః| శరో-ముంజః| శాలయః-స్వనామప్రసిద్ధాః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 12)-"అజశృంగీ హరిద్రా చ విదారీ సారివాఽమృతా| బల్యాఖ్యం కంటకఖ్యం తు శ్వదంష్ట్రాభీరుసైర్యకైః|| సహింస్రాకరమర్దీకైః సర్వదోషహరే చ తే| సువర్ణం బృంహణం స్నిగ్ధం మధురం రసపాకయోః|| విషదోషహరం శీతం సకషాయం రసాయనం| రూప్యం స్నిగ్ధం కషాయామ్లం విపాకే మధురం సరం|| వయసః స్థాపనం శీతం లేఖనం వాతపిత్తజిత్| తామ్రం సతిక్తమధురం కషాయం లేఖనం లఘు|| కటుపాకరసం శీతం రోపణం కఫపిత్తజిత్| కాంస్యం కషాయానురసం విశదం లేఖనం సరం|| దృష్టిప్రసాదనం రూక్షం తిక్తం పిత్తకఫాపహం| సతిక్తలవణం భేది పాండుత్వకృమివాతనుత్|| లేఖనం పిత్తలం కించిత్ త్రపు, సీసం చ తద్గుణం| చక్షుష్యం కృష్ణలోహం చ కషాయం స్వాదు తిక్తకం| లేఖనం వాతలం శీతం కృమిపిత్తకఫప్రణుత్| కృష్ణలోహం-లోహం| [*గాత్రశైథిల్యపాలిత్యపాండుఘ్నం శోషశోఫజిత్|| తద్వత్తీక్ష్ణం విశేషేణ తద్వికాషి సుదుర్జరం| పద్మరాగమహానీలపుష్పరాగవిదూరకాః|| ] ముక్తావిద్రుమవజ్రేంద్రవైడూర్యస్ఫటికాదికం| మణిరత్నం సరం శీతం కషాయం స్వాదు లేఖనం|| చక్షుష్యం ధారణాత్తత్తు పాష్మాలక్ష్మీవిషాపహం| [*ధన్యమాయుష్యమోజస్యం హర్షోత్సాహకరం శివం|| ] సక్షార ఉష్ణవీర్యశ్చ కాచో దృష్టికృదంజనాత్| శంఖోదధిమలౌ శీతౌ కషాయావతిలేఖనౌ|| తుత్థకం కటు సక్షారం కషాయం విశదం లఘు| లేఖనం భేది చక్షుష్యం కండూకృమివిషాపహం|| విశదో గైరికః స్నిగ్ధః కషాయమధురో హిమః| కఫఘ్నీ తిక్తకటుకా మనోహ్వా లేఖనీ సరా|| స్నిగ్ధం కషాయకటుకం హరితాలం విషప్రణుత్| కషాయం మధురం శీతం లేఖనం స్నిగ్ధమంజనం|| రక్తపిత్తవిషచ్ఛర్దిహిధ్మాఘ్నం దృక్ప్రసాదనం| స్రోతోఽంజనం వరం తత్ర తతః సౌవీరకాంజనం|| కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ఛేది సోష్ణం రసాంజనం| సర్వదోషప్రశమనం కాసమేహక్షయాపహం|| కఫఘ్నముష్ణం కటుకం శిలాజతు రసాయనం| తిక్తం చ ఛేదనం యోగవాహిత్వాత్సర్వరోగజిత్|| [*విశేషాత్ కృచ్ఛ్రమేహార్శఃపాండుశోఫకఫాపహం|] కషాయమధురా రూక్షా కాసాఘ్ని వంశరోచనా|| తుగాక్షీరీ క్షయశ్వాసకాసఘ్నీ మధురా హిమా| కారవ్యౌ కుంచికాజాజీ కబరీధాన్యతుంబరు|| అన్నగంధహరం రూచ్యం దీపనం కఫవాతజిత్| కారవ్యౌ-శతపుష్పాద్వయం| కుంచికా-కృష్ణజీరకం| బాష్పికా కటుతిక్తోష్ణా కృమిశ్లేష్మహరా పరం|| తద్వచ్చ రాజికా [*విఘ్నసాదనీ దీపనీ పరం| శూలాటోపహరా ] రుచ్యా, దీప్యకః కోష్ఠశూలజిత్|| అహృద్యాః సర్షపాః స్నిగ్ధా బాష్పికావచ్చ కీర్తితాః| శతాహ్వాకుష్ఠతగరసురదారుహరేణవః|| ఏలైలవాలసరలత్వగ్వ్యాఘ్రనఖచోరకాః| లఘూష్ణాః కటుకాః పాకే కఫవాతనిబర్హణాః|| సైర్యకస్తిక్తమధురః స్నిగ్ధోష్ణః కఫవాతజిత్| బస్తిమూత్రవిబంధఘ్నో వ్రుష్యో గోక్షురకో హిమః|| పాచనం కఫపిత్తఘ్నం తికం శీతం విషాద్వయం| కఫఘ్నం తిక్తకటుకం ముస్తం సంగ్రాహి పాచనం|| తిక్తాఽమృతా త్రిదోషఘ్నీ గ్రాహిణ్యుష్ణా రసాయనీ| దీపనీ జ్వరతృడ్దాహకామలావాతరక్తనుత్|| తిక్తశీతౌ జ్వరహరౌ లఘూ భూనింబపర్పటౌ| నింబస్తిక్తో హిమః కుష్ఠకృమిపిత్తకఫాపహః|| మహానింబః పరం గ్రాహీ కషాయో రూక్షశీతలః| గుగ్గులుః పిచ్ఛిలః స్పర్శే విశదోఽభ్యవహారతః|| సస్వాదుః సకటుస్తిక్తః సకషాయో రసాయనం| వ్రణ్యః స్వర్యః కటుః పాకే రూక్షః సూక్ష్మోఽగ్నిదీపనః|| క్లేదమేదోనిలశ్లేష్మగండమేహాపచీకృమీన్| పిటికాగ్రంథిశోఫాంశ్చ హంత్యుష్ణః స్రంసనో లఘుః|| శంఖపుష్పీ సరా తిక్తా మేధ్యా కృమివిషాపహా| కటుతిక్తోష్ణమగురు స్నిగ్ధం వాతకఫాపహం|| పిత్తాస్రవిషతృడ్దాహక్లమఘ్నం గురు రూక్షణం| సర్వం సతిక్తమధురం చందనం శిశిరం పరం|| లఘు రక్తం, తథోశీరం వాతలం పాచనం చ తత్| జ్వరాతీసారవమథురక్తపిత్తకఫాపహం|| మధుకం రక్తపిత్తఘ్నం వ్రణశోధనరోపణం| గురు స్వాదు హిమం వృష్యం చక్షుష్యం స్వరవర్ణకృత్|| కటుతిక్తే నిశే కుష్ఠమేహపిత్తకఫాపహే| ప్రలేపాజ్జయతః కండూం శోఫం దుష్టవ్రణం విషం|| ప్రపౌండరీకం చక్షుష్యం శిశిరం వ్రణరోపణం| కషాయమధురం తిక్తం రక్తపిత్తప్రసాదనం|| బలాత్రయం స్వాదు వృష్యం స్నిగ్ధం శీతం బలప్రదం| తత్ర నాగాఽధికం బల్యా క్షతక్షీణహితా గురుః|| తాంబూలం కటు సక్షారం రుచ్యముష్ణం కఫప్రణుత్| భేది సమ్మోహకృత్పూగం కషాయం స్వాదు రోచనం|| జాతిపత్రీ కటుఫలం కంకోలకలవంగకం| లఘు తృష్ణాపహం హృద్యం వక్త్రదౌర్గంధ్యనాశనం|| సస్వాదుతిక్తస్తృష్ణాఘ్నః కర్పూరశ్ఛేదనో హిమః| లతకస్తూరికా తద్వన్ముఖశోషహరా పరం|| కషాయమధురం శీతం పద్మం పిత్తకఫాస్రజిత్| తద్వద్వకులపున్నాగకుముదోత్పలపాటలం|| సచంపకం తతో న్యూనం గుణైః కోరంటకిం శుకం| మాలతీమల్లికాపుష్పం తిక్తం జయతి మారుతం|| విషపిత్తకఫాన్నాగం సిందువారం చ తద్గుణం| కఫఘ్నం కైతకం తిక్తం శైరీషం విషహారి చ|| వాతలం పుష్పమాగస్త్యం కషాయం కఫపిత్తజిత్| [*చాతుర్థికజ్వరహరం నావనేనోపయోజితం|| ] బంధూకం శ్లేష్మలం గ్రాహి తద్వదేవ చ యూథికా| కఫఘ్నముష్ణవీర్యం చ కుంకుమం వ్రణశోధనం|| అవల్గుజైడగజజం బీజం వాతకఫప్రణుత్| ఆస్యా వర్ణశ్లేష్మమేదఃసౌకుమార్యకృదన్యథా|| అతోఽధ్వాఽగ్నిబలాయూంషి కుర్యాచ్చంక్రమణం సుఖం| మారుతస్యానులోమ్యం చ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం|| అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలదృక్శుక్రవర్ధనం| వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం|| ప్రవాతం రౌక్ష్యవైవర్ణ్యస్తంభకృద్దాహతృడ్భ్రమాన్| శ్రమాగ్నిముర్చ్ఛాశ్చ జయేదప్రవాతమతోఽన్యథా|| ప్రాగ్వాయురుష్ణోఽభిష్యందీ త్వగ్దోషార్శోవిషకృమీన్| సన్నిపాతజ్వరశ్వాసమామవాయుం చ కోపయేత్|| యామ్యోఽసృగ్వాతకఫకృచ్ఛీతః స్వాదుకషాయకః| కషాయః పశ్చిమో రూక్షో లఘుర్నాతి విదహ్యతే|| వాతకృత్ కఫపిత్తఘ్నో మూర్చ్ఛాదాహభ్రమాపహః| స్నిగ్ధః శీతో లఘుః సాత్మ్య ఉత్తరః షడ్రసో మరుత్|| ఐశానః కటురూక్షోష్ణ ఆగ్నేయశ్చైవ మారుతః| అమ్లో విదాహీ నైఋత్యో వాయవ్యస్తిక్త ఉచ్యతే|| ఆతపో భ్రమతృట్స్వేదదాహమూర్చ్ఛావివర్ణతాః| కుర్యాత్పిత్తాస్రవహ్నీంశ్చ, ఛాయా త్వేతానపోహతి|| తమః కషాయకటుకం, జ్యోత్స్నా మధురశీతలా| భవతి చాత్ర| రసాదిభేదైరితి భేషజానాం దిఙ్మాత్రముక్తం న యతోఽస్తి కించిత్| అనౌషధం ద్రవ్యమిహావబోధో రూపస్య తేషాం వనగోచరేభ్యః||" ఇతి| ఇత్యౌషధవర్గః| అథ మాత్రాదిప్రకరణం (సంగ్రహే సూ.అ.7)-"శూకశింబిజపక్వాన్నమాంసశాకఫలాశ్రయైః| వర్గైరన్నైకదేశోఽయం భూయిష్ఠముపయోగవాన్|| నిర్దిష్టో రసవీర్యాద్యైర్యథాస్వం కర్మసాధనే| న శక్యం విస్తరేణాపి వక్తుం సర్వం తు సర్వథా|| హితాహితత్వేఽప్యేకాంతనియమోఽస్మాదనిశ్చితః| మాత్రాయోగక్రియాదేశకాలావస్థాదిభేదతః|| తతస్తతో యతో దృష్టాస్తే తే భావాస్తథా తథా| మాత్రయా సేవితం మద్యం హంతి రోగాంస్తదుద్భవాన్|| నిషేవ్యమాణం తిలశో విషమప్యమృతాయతే| హీనాతిమాత్రమశనం మరున్నిచయకోపనం|| భజేతే విషరూపత్వం తుల్యాంశే మధుసర్పిషీ| క్షారోఽమ్లరససంయోగే మధురీభవతి క్షణాత్|| ఉత్తుండుక్యాస్తిందుకేన తిక్తతా మధురాయతే| హింగుగైరికసింధూత్థం గంధవర్ణరసాధికం|| పూగతాంబూలశంఖేభ్యో వర్ణగంధరసోద్భవః| కోద్రవో హంత్యసృక్పిత్తం కరోత్యేవ విదాహిభిః|| కుష్ఠం తత్కార్యపి తిలో హంతి భల్లాతకైః సహ| గుడః కర్తాఽగ్నిసాదస్య స హినస్త్య భయాదిభిః|| తృష్యత్యగ్నౌ సమదనం సర్పిరప్యుపదిశ్యతే| జీవనీయమపి క్షీరం విషలేశేన మృత్యవే|| తుల్యే అపి హతోఽన్యోన్యం విషే స్థావరజంగమే| సక్తవో వాతలా రూక్షాః పీతాస్తే తర్పయంతితు|| వినాఽపి చోపయోగేన మణిమంత్రాది కార్యకృత్| ఆRద్రకాజ్జాయతే శుంఠీ సంస్కారేణ లఘీయసీ|| లఘుభ్యోఽపి హి సక్తుభ్యో గురవః సిద్ధపిండకాః| భృష్టః క్షుణ్ణోఽపి పృథుకో రక్తశాలేర్లఘోర్గురుః|| శాలిః పిష్టో గరీయస్త్వం గోధూమాదపి గచ్ఛతి| లఘుపిత్తహరా లాజా వ్రీహితో గురుపిత్తలాత్|| సంగ్రాహిణో లఘోర్ముద్గాత్ కుల్మాషో భేదనో గురుః| ఆమం గ్రాహితరం తక్రం నాగరీకృతమార్ద్రకం|| గుడాత్తోయాచ్చ సుతరాం మూత్రలం గురు పానకం| గరీయో గుడదధ్యుక్తం రసాలా చాతిశుక్రలా|| దండాభిమథనాద్దధ్నో గురుణశ్చాతిశోఫదాత్| అనుద్ధృతస్నేహమపి తక్రం శోఫహరం లఘు| సర్పిః స్నిగ్ధతరం హంతి నార్దితం నవనీతవత్| చక్షుష్యోఽపి హిగోధూమస్తైలపక్వస్తు దృష్టిహా| మూలకం దోషజననం సిద్ధం తు తదదోషలం| ఉష్ణం విషీభవత్యేవ విషఘ్నమపి మాక్షికం| దుర్భాజనస్థా ద్రాక్షామ్లా దోషలా చ ప్రజాయతే| శ్లక్ష్ణశుష్కఘనో లేపశ్చందనస్యాపి దాహకృత్|| త్వగ్గతస్యోష్మణో రోధాచ్ఛీతకృత్త్వన్యథాఽగురోః| మేధ్యస్తిలః స్పర్శశీతోఽమేధ్యం తైలం ఖలోఽహిమః|| తస్యైవ శ్లేష్మకారిత్వం న తైలస్య ఖలస్య వా| దధ్నః శ్వయథుకారిత్వం న తక్రనవనీతయోః|| భూమిసాత్మ్యం దధిక్షీరకరీరం మరువాసిషు| క్షారహ్ ప్రాచ్యేషు, మత్స్యాస్తు సైంధవేష్వశ్మకేషు తు|| తైలామ్లం, కందమూలాది మలయే, కౌంకణే పునః| పేయా, మంథ ఉదీచ్యేషు, గోధూమోఽవంతిభూమిషు| బాహ్లీకా బాహ్లవాశ్చీనాః శూలీకా యవనాః శకాః| మాంసగోధూమమార్ద్వీకశస్త్రవైశ్వానరోచితాః|| దేహసాత్మ్యం ఘృతం క్షీరం మద్యం మాంసం చ కస్యచిత్| పేయా యూషో రసోఽన్యస్య గోధూమోఽన్యస్య శాలయః|| అహితైరపి తేషాం చ తైరేవోపహితం హితం| అన్నపానౌషధం దోషమాత్రాకాలాద్యపేక్షయా|| సాత్మ్యం హ్యాశు బలం ధత్తే నాతిదోషం చ బహ్వపి| స్రంసనం సత్ పయో గవ్యం భవతి గ్రాహి కస్యచిత్|| మందాగ్నిర్భవతి ప్రాయః కఫవాతోత్తరో హిమే| విషఘ్నేనాపి పయసా దేహేఽహేర్వర్ద్ధతే విషం|| స్థూలస్థవిరబాలాదౌ వమనాది నిషిధ్యతే| తక్రమామం కఫం కోష్ఠే హంతి కంఠే కరోతి తు|| వాతహృత్త్వేఽపి మృద్వీకాఖర్జూరం కోష్ఠవాతకృత్| నాతిపథ్యః శిఖీ పథ్యః శ్రోత్రస్వరవయోదృశాం|| దృష్టేః స్పర్శహిమం ద్రవ్యం శ్రోత్రస్యోష్ణం తు పూజితం| పయః స్వాదు సరం శీతం, విపరీతం తతో దధి|| కాలేన జాయతే తస్మాత్ క్షీరవచ్చ పునర్ఘృతం| పయో దధి చ వాతఘ్నమజాతం వాతలం తు తత్|| తక్రం గ్రాహి కషాయామ్లమమ్లమేవ తు భేదనం| ధాతకీగుడతోయాని కారణం మద్యశుక్తయోః|| శీతే న తు తదాద్యంతే స్నిగ్ధామ్లలవణా హితాః| ఉదమంథదివాస్వప్నౌ గ్రీష్మాదన్యత్ర గర్హితౌ|| సమయోగేఽపి ఘర్మాద్యా వాతాదిచయహేతవః| ఋతుష్వన్యో రసేష్వన్యో రౌక్ష్యస్నేహబలక్రమః|| రసాయనం కాకమాచీ సద్యః, పర్యుషితా విషం| మూలకం దోషజిద్బాలం, విపరీతం తు కందవత్|| జ్వరే పేయా కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| షడహం షడహం యుంజ్యాద్వీక్ష్య దోషబలాబలం|| ఛర్దిహృద్రోగగుల్మార్తే వమనం చ చికిత్సితే| నిషిద్ధమపి నిర్దిష్టం బస్తిరర్శసకుష్ఠినోః|| జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యాత్వహేతవః|| ఆశ్చోతనమభిష్యందే యుంజీతోర్ధ్వం దినత్రయాత్| అంజనం పక్వదోషస్య ప్రతిశ్యాయే చ నావనం|| నాతిప్రవృద్ధే తిమిరే శిరామోక్షో విధీయతే| దుష్టాస్రసంభవేఽపీష్టో నాస్రపిత్తే శిరావ్యధః|| అపథ్యం పథ్యమప్యన్నం నిశాయాం నేత్రరోగిణాం| అహితాః సక్తవః శుష్కా హితాస్తే తు ప్రమేహిణః| గుల్మినః క్షీరదధ్యాది హపుషాదియుతం హితం| వాతలం వాతకోపేఽపి వర్షాసు మధు శస్యతే|| తదేవ మద్యం మద్యస్య విషస్య తు విషాంతరం| ఘృతమానూపదేశోత్థం హేమంతే చ బలాధికం|| ఆలస్యగౌరవే రూపం వాతజేఽపి జ్వరే పురః| స్వేదైర్యాతి శమం దాహః ప్రాయో లశునపానజః|| దివాస్వమాజ్జరాం యాతి భుక్తమన్యేద్యురద్య న| కోష్ఠే రుద్ధోఽగ్నికృద్వాయుర్మేదసాఽర్శోభిరగ్నిహృత్|| దుష్పానం దుర్జరం సర్పిర్దీపనం చ పయోఽన్యథ| సర్పాదిశవకోథేభ్యాం వృశ్చికానాం సముద్భవః|| తే తైరేవ పునర్దష్టాః సద్యో జహతి జీవితం| స్వయమేవ విషం తీవ్రం తాన్ పునర్నాతిబాఘతే|| సర్వాంగవ్యాపి తేశాం చ శుక్రవత్ సంస్మృతం విషం| తన్మాంసముపయోగాయ మాంసవర్గే చ పఠ్యతే|| ఛర్దిఘ్నీ మాక్షికావిట్ చ మక్షికైవ తు వామయేత్| కఫే లంఘనసాధ్యేఽపి కర్తరి జ్వరగుల్మయోః|| తుల్యేఽపి దేశకాలాదౌ లంఘనం న సమం మతం| సర్వథా దోషజిత్తక్రం గ్రహణ్యాం, దోషకృద్రణే|| పీనసశ్వాసకాసాదౌ సిద్ధమేవ ప్రశస్యతే| ఇత్యేతేఽన్యే చ బహవః సూక్ష్మా దుర్లభహేతుకాః|| ధర్మా విచిత్రా భావేషు కించిత్తేషాం నిదార్శితం| దిశాఽనయా శేషమపి స్వయమూహేత బుద్ధిమాన్|| న శాస్త్రమాత్రశరణో న చానాలోచితాగమః|" ఇతి|
Adhikarana సంగ్రహశ్లోకః (౯౬) · Śloka ౬
శూకశింబీజపక్వాన్నమాంసశాకఫలౌషధైః| వర్గితైరన్నలేశోఽయముక్తో నిత్యోపయోగికః||172|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచి తాయమష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానియో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
View original
शूकशिम्बीजपक्वान्नमांसशाकफलौषधैः| वर्गितैरन्नलेशोऽयमुक्तो नित्योपयोगिकः||१७२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचि तायमष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नस्वरूपविज्ञानियो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంప్రతి సుఖగ్రహణధారణార్థం సంగ్రహశ్లోకమాహ-స0-శూకధాన్యాదిభిర్వర్గితైః-వర్గీకృతైః, అయమన్నస్య లేశః-ఏకదశః స్తోకమాత్రో, నిర్దిష్టః| కింభూతః? నిత్యోపయోగో విద్యతే యస్య స నిత్యోపయోగికః, సదోపయోగవానిత్యర్థః| మాత్రాయోగక్రియాదేశకాలావస్థాదివిశేషాచ్చోక్తానామపి ద్రవ్యాణామన్యథాత్వం దృష్టం| యథా-"తిలశో నిషేవ్యమాణం విషమపి సంజాయతేఽమృతసమానం| భల్లాతకః సహ తిలైస్తత్కార్యపి కుష్ఠముపహంతి|| సంస్కారేణ లఘుభ్యః సక్తుభ్యః సిద్ధపిండికా గురవః| మరువాసిషు తు సాత్మ్యం దధిపీలుశమీకరీరాణాం|| ఘృతదుగ్ధైర్హేమంతే మందాగ్నిః కఫోత్తరో భవేత్ప్రాయః| దధిదుగ్ధం వాతఘ్నం తదజాతం వాతకృద్భవతి|| రేచనమపి చ క్షీరం గవ్యం సంగ్రాహి కస్యచిద్భవతి|" ఇతి| తస్మాదేవమాది స్వబుద్ధ్యైవోహ్యం| శాస్త్రకృతా తు గ్రంథగౌరవభయాత్స్పష్టం కృత్వా నోక్తం, ప్రదేశాంతరేషు యుక్త్యైవ ప్రతిపాదితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగాసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానేఽన్నస్వరూపాదివిజ్ఞానీయోఽధ్యాయః షష్ఠః|| 96||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అధ్యాయార్థముపసంహరతి-శూకశింబిజేతి| అన్నశబ్దేనాహారోపయోగీని ద్రవ్యాణి, తేషాం లేశః-ఏకదేశః| ఉపయోగమర్హతి-ఔపయౌగికః| నిత్యం-సర్వకాలమౌపయోగికో నిత్యౌపయోగికః| యస్య తు కాదాచిత్క ఉపయోగః స నోక్తః, గ్రంథవిస్తరభయాత్| వర్గితైః-వర్గీకృతైః, శూకజాదిభిః ప్రకరణభేదైరిత్యర్థః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| అన్నస్వరూపవిజ్ఞానం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 6||