೬. ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ನವಿಧೌ ಪ್ರಕೃತೇಽಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯಾತ್ವಾತ್ಪೂರ್ವಂ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಮಭಿಧಾಯಾನ್ನಂ ವಕ್ತಿ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನ್ನಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಂ-ಸ್ವಭಾವೋ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವಗುಣಕರ್ಮಾದಿ, ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಗಮ:, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋಽಧ್ಯಾಯಃ-ಅನ್ನರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ, ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಶ್ಚಾಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಪ್ಯರ್ಥಸ್ಯ ಗಮಕ ಇತ್ಯನ್ನದ್ರವ್ಯಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಮನ್ದಮತಿಪ್ರಬೋಧನಾಯ ಪ್ರಯುಕ್ತೋ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ|ಆಚಾರ್ಯಾ ಹಿ ವೈಚಿತ್ರ್ಯೇಣ ಗ್ರನ್ಥರಚನಾಂ ವಿದಧತಿ| ತತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ವರೂಪಶಬ್ದೋ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ, ಇಹ ಚ ದ್ರವ್ಯಶಬ್ದಃ| ಅಥವೋಭಯಮಪ್ರಯುಕ್ತಮಪಿ ಗಮ್ಯತೇ ಮಧ್ಯಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾಽನ್ತಲೋಪಾಯ ಚ| ಅದ್ಯತೇ ಯತ್ತತ್-ಅನ್ನಮ್ ಧಾನ್ಯಮಾಂಸಾದಿ| ಧಾನ್ಯಂ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯಭೇದೇನ ತತ್ರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಛೂಕಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಭೂಯಸ್ತ್ವೋಪಯೋಗಿತ್ತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ದ್ರವ ಆಹಾರ ಉಕ್ತಃ, ಇಹ ತ್ವದ್ರವಃ| ಸ ಚಾನ್ನಶಬ್ದವಾಚ್ಯಃ| ಅತ ಏವಾಯಮನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತತ್ರ ಸಪ್ತವರ್ಗಾಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೬/೧೭೨)- "ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿಜಪಕ್ವಾನ್ನಮಾಂಸಶಾಕಫಲೌಷಧೈಃ| ವರ್ಗಿತೈರನ್ನಲೇಶೋಽಯಮುಕ್ತೋ ನಿತ್ಯೌಪಯೋಗಿಕಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ತತ್ರ ರಕ್ತಶಾಲಿಮಹಾಶಾಲೀ-ಸುಪ್ರಥಿತಾವೇವ| ಕಲಮೋಮಗಧಾದಿಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸ ಏವ ಮಹಾತಣ್ಡುಲ ಇತಿ ಕಾಶ್ಮೀರೇಷು| ತೂರ್ಣಕಶ್ಚ-ತತ್ರೈವ ಆಜವ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಶಕುನಹೃತೋ-ಯೋ ಮಗಧೇಷು ಬುದ್ಧೋತ್ಪಾದಕಾಲ ಉತ್ತರಕುರುಭ್ಯೋ ಹಂಸೈರಾನೀತೋ ಭೃಙ್ಗಾರಪಾತ್ರೇ ವಿಶಾಖಾಖ್ಯಯಾ ವಾಪಿತೋ ವಿಸ್ತರಂ ಗತಃ| ಅತ ಏವ ಶಕುನಿನಾಽಽಹೃತಃ ಶಕುನಾಹೃತ ಇತ್ಯನ್ವರ್ಥಾ

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರಾದೌ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ತತ್ರಾದೌ ಶಾಲಯಃ| ತತ್ರ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ರಕ್ತೋ ಮಹಾನಿತಿ| ರಕ್ತಾದಯೋ-ದೇಶಭೇದೇನ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಶುಭಾಃ-ನಿರ್ದೋಷಾಃ| ಬದ್ಧಾಲ್ಪವರ್ಚಸಃ,- ಬದ್ಧಂ-ಪಿಣ್ಡೀಕೃತಂ, ಅಲ್ಪಂ-ಸ್ತೋಕಂ, ವರ್ಚಃ-ಪುರೀಷಂ, ಯೇಭ್ಯಸ್ತೇ ತಥಾ| ನನು, ಇಹ ಶಾಲಯೋ ಮಧುರಪಾಕಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬೧೫)-"ಮಧುರಾ ವೀರ್ಯತಃ ಶೀತಾ ಲಘುಪಾಕಾ ಬಲಾವಹಾಃ|" ಇತಿ ವಿರೋಧಃ, ಲಘುಪಾಕತ್ವಮೇವ ಹಿ ಕಟುಪಾಕತ್ವಮ್| ಮೈವಮ್| ರಸವದವಿರೋಧಃ| ಪಾಕೋ-ರಸವಿಶೇಷಃ| ರಸಾಸ್ತ್ವೇಕಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಬಹವೋಽನುಭೂಯನ್ತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಹಾಶಾಲಿಕಲಮಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ರಕ್ತೋ-ರಕ್ತಶಾಲಿಸಂಜ್ಞೋ ವರಃ, ತೃಷ್ಣಾಂ ವಾತಾದೀಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಾನ್ನಿಹನ್ತಿ| ಅಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನೇನೈವ ವರತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ವರಗ್ರಹಣಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಕ್ತಶಾಲಿಗುಣಾನಾಹ-ಶೂಕಜೇಷ್ವಿತಿ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಶಾಲಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ರಕ್ತೋ-ರಕ್ತಶಾಲಿಃ, ಶೂಕಜೇಷು ವರಃ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಪಥ್ಯತ್ವೇ ಶೂಕಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರವರಾ ರಕ್ತಶಾಲಯಃ|" ಇತಿ| ಅತ ಏವ 'ಶೂಕಜೇಷು ಶಾಲಯೋ ವರಾಃ, ತೇಷು ಶಾಲಿಷು ರಕ್ತೋ ವರಃ' ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಮಸತ್| ತೃಷ್ಣಾತ್ರಿದೋಷಹಾ-ತೃಷ್ಣಾಘ್ಹ್ನಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಶ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಯಾನು-ರಕ್ತಶಾಲೇಃ ಪಶ್ಚಾತ್, ಮಹಾನ್ ಶಾಲಿರ್ವರಃ| ತಂ ಚ-ಮಹಾನ್ತಮನು ಕಲಮಃ, ಮಹತ್ಸಂಜ್ಞಾತ್ ಕಲಮಃ ಕಿಞ್ಚಿದೂನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಪರೇ-ಅನ್ಯೇ ಶಾಲಯೋ

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಹಾಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ಮಹಾಂಸ್ತಮನ್ವಿತಿ| ತಮನು-ರಕ್ತಶಾಲೇರ್ಹೀನೋ ಮಹಾನ್| ತಂ ಚಾಪ್ಯನು-ಕಲಮೋ ಮಹತೋ ಹೀನಗುಣಃ| ಪರೇ-ತೂರ್ಣಕಾದಯಃ, ತೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನ ಹೀನಾಃ| ತೇನ ಯೋ ಯಸ್ಮಾದುತ್ತರಃ ಸ ತಸ್ಮಾದ್ಧೀನಃ| ನನು, ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮಪಕರ್ಷ ಉಚ್ಯತೇ, ಸ ಚ ಪಾಠಕ್ರಮಮಪೇಕ್ಷತೇ, ಸ ತು ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಂ ಭಿದ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ-"ಲೋಹಿತಶಾಲಿಕಲಮಕದಮ್ಬಕಪಾಣ್ಡುಕಸುಗನ್ಧಿಕಶಕುನಾಹೃತಪುಷ್ಪಾಣ್ಡಕಪುಣ್ಡರೀಕಮಹಾಶಾಲಿಶೀತಭೀರುರೋಧ್ರಪುಷ್ಪಕದೀರ್ಘಾಶೂಕಕಾಞ್ಚನಮಹಿಷಶೂಕಹಾಯನದೂಷಕಮಹಾದೂಷಕಪ್ರಭೃತಯಃ ಶಾಲಯಃ| ಮಧುರಾ ವೀರ್ಯತಃ ಶೀತಾ ಲಘುಪಾಕಾ ಬಲಾವಹಾಃ| ಪಿತ್ತಘ್ನಾಲ್ಪಾನಿಲಕಫಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬದ್ಧಾಲ್ಪವರ್ಚಸಃ|| ತೇಷಾಂ ಲೋಹಿತಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಟೋ ದೋಷಘ್ನಃ ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಲಃ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ವರ್ಣಕೃತ್ಸ್ವರ್ಯೋಹೃದ್ಯೋ ಬಲ್ಯಸ್ತೃಷಾಪಹಃ|| ವ್ರಣ್ಯೋ ಜ್ವರಹರಶ್ಚೈವ ಸರ್ವದೋಷವಿಷಾಪಹಃ| ತಸ್ಮಾದಲ್ಪನ್ತರಗುಣಾಃ ಕ್ರಮಶಃ ಶಾಲಯೋಽಪರಾಃ||' ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪)| "ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ಮಹಾಶಾಲಿಃ ಕಲಮಃ ಶಕುನಾಹೃತಃ| ತೂರ್ಣಕೋ ದೀರ್ಘಶೂಕಶ್ಛ ಗೋಉರಃ ಪಾಣ್ಡುಕಲಾಙ್ಗಲಓಉ|| ಸುಗನ್ಧಿಕಾ ಲೋಹವಾಲಾಃ ಸಾರಿವಾಖ್ಯಾಃ ಪ್ರಮೋದಕಾಃ| ಪತಙ್ಗಾಸ್ತಪನೀಯಾಶ್ಛ ಯೇ ಚನ್ಯೇ ಶಾಲಯಃ ಶುಭಾಃ|| ಶೀತಾ ರಸೇ ವಿಪಾಕೇ ಚ ಮಧುರಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಮಾರುತಾಃ| ಬದ್ಧಾಲ್ಪವರ್ಚಸಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬೃಂಹಣಾ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಲಾಃ|| ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ವಸ್ತೇಷಾಂ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಸ್ತ್ರಿಮಲಾಪಹಃ| ಮಹಾಂಸ್ತಮನು ಕಲಮಸ್ತಂ ಚಾಪ್ಯನು ತತಃ ಪರೇ||" ಇತಿ ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೭)| "ರಕ್ತಃ ಶ್ಯೇನಾಹೃತೋ ಗೋಉರಃ ಸುಗನ್ಧಃ ಕಾಞ್ಚನೋ ಮಹಾನ್| ಪತಙ್ಗಃ ಕಲಮಃ ಪಾಣ್ಡುರ್ಲೋಹವಾಲಃ ಪ್ರಮೋದಕಃ|| ದೀರ್ಘನಾಲಃ ಶೀತಭಿರುಃ ಸಾರಿವಃ ಶಙ್ಖಮೌಕ್ತಿಕಃ| ತೂರ್ಣಕೋ ದೀರ್ಘಶೂಕಾಖ್ಯೋ ಲಾಙ್ಗಲಾದ್ಯಾಶ್ಛ ಶಾಲಯಃ|| ಶೀತಲಾ ಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಮಾಂಸಶುಕ್ರಲಾಃ| ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಬಲ್ಯಾಃ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಾಃ ಸಹಾಯನಾಃ|| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಲಘುರ್ಗ್ರಾಹೀ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಃ ಶುಕ್ರಮೂತ್ರಲಃ| ರಕ್ತಶಾಲಿಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಃ ಕಲಮೋν ಮಹಾಂಸ್ತತಃ||' ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿಃ| "ರಕ್ತೋ ಮಹಾನ್ ಸಕಲಮಃ" ಇತ್ಯಾದ್ಯಮ್| ಏವಮೇವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)| ತಸ್ಮಾತ್ಕೋಽತ್ರ ಕ್ರಮಃ? ಉಚ್ಯತೇ| ಇಹ ರಕ್ತಶಾಲಿಶಬ್ದೇನ ಮೃದುಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಸುರಭಿಶುಕ್ಲವಿಶದಸ್ಥೂಲಾಯತತ್ವಾದೀನಾಂ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಸ್ವಗುಣಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೇಷು ಯಥಾ ಯಥಾ ಸಮುತ್ಕರ್ಷಸ್ತ ಉತ್ತಮಾಃ| ಯಥಾ ಯಥಾ ಅಪಕರ್ಶಸ್ತೇ ಹೀನಾಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪುನರ್ವಕ್ತುರ್ವಿವಕ್ಷಾಭೇದಾದ್ಭಿನ್ನಾನಿ| ಯಾನೇವ ಗುಣಾನ್ ಸುಶ್ರುತಖಾರಣಾದೀ ಕಲಮಶಬ್ದೇನೋಪಲಕ್ಷಯತಃ, ತಾನೇವ ಚರಕವಾಗ್ಭಟೋಉ ಮಹಾಶಾಲಿಶಬ್ದೇನ| ನನು, ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವಿನಾ ನೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಮ್, ನ ಚ ಕಲಮಸ್ಯ ಮಹಾಶಾಲಿಗುಣೈರ್ಮಹಾಶಾಲೇರ್ವಾ ಕಲಮಗುಣೈಃ ಕದಾಚಿತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೈವಮ್| ಯದ ಕಲಮೋ ಮಹಾಶಾಲಿಕ್ಷೇತ್ರೇ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ, ತದಾ ತಯೋಸ್ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಾತ್| ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರಜಾದೇವ ಮಹಾಶಾಲೇಃ ಸ್ವಕ್ಷೇತ್ರಜ ಏವ ಕಲಮೋ ಹೀನಃ| ಏವಮಿತರೇಷ್ವಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣಾವಿರೋಧಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯವಕಾದಯಃ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಾಃ ಸ್ವಾದವಃ| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಸೃಷ್ಟೇ ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಯೈಸ್ತೇ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಃ| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಚ ನಿನ್ದಿತಾಃ-ತೇನ ಯವಕಾಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗರ್ಹಿತಾಃ, ತದನ್ವನ್ಯೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ರಮೇಣ ಗರ್ಹಿತಾ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ನೈಷಧಕಾದಯ ಇತ್ಯ- ತ್ರಾಽಽದಿಶಬ್ದೇನ ಚಮ್ಪಕಪತ್ರಿಕಾದಯಃ ಶಾಲಿವಿಶೇಷಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯವಕಾದಿಶಾಲಿಗುಣಾನಾಹ-ಯವಕಾ ಇತಿ| *ಪಾಂಶುಬಾಷ್ಪಃ-ಕೋರಕಃ| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಚ ನಿನ್ದಿತಾಃ-ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಃ ಸ ತಸ್ಮಾದ್ಧೀನಗುಣಃ, ಮೃದ್ವಾದಿವಿಪರೀತಗುಣಾನಾಮುತ್ಕರ್ಷಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವ್ರೀಹಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಷಷ್ಟಿಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ, ರಕ್ತಶಾಲಿರಿವ ಶಾಲಿಷು| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಸ್ಥಿರೋ ಹಿಮ ಇತಿ ಶರೀರಸ್ತೈರ್ಯಕರೋ ಜ್ವರಶ್ರಮಕ್ಲಮಗ್ಲಾನಿಹರಃ| ಅತ ಏವ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೇ ಜ್ವರಾದೋಉ ಛ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕ್ಷಾಮವಪುಷಾಮುಪದಿಷ್ಟಃ| ಯವಸ್ತು ಸ್ತೈರ್ಯಕರೋಽಪಿ ನಾಮ್ನಾತೋ ಗುರುವಾತಲತ್ವಾದಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಷಷ್ಟಿಕಶ್ಛ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ಗೌರಃ ಕೃಷ್ಣಗೋಉರಶ್ಚ| ಅತ್ರಾಸಿತಗೋಉರತೋ ಗೌರಃ ಷಷ್ಟಿಕಃ ಶ್ರೇಷ್ಟಃ| (ತಥಾ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೯)-"ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಮಧುಱ್ರಾಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಾಸ್ತಥಾ| ಶಾಲೀನಾಂ ಚ ಗುಣೈಸ್ತುಲ್ಯಾ ವಿಜ್ಞ್ಹೇಯಾಃ ಕಫಶುಕ್ರಲಾಃ|| ಷಷ್ಟಿಕಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಂ ಕಷಾಯಾನುರಸೋ ಲಘುಃ|" ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಃ:-ಷಷ್ಟಿಕಃ ಸುರಕವ್ರೀಹಿಪಾಟಲೋಟಕನಾಲಕಾಃ| ಕೃಷ್ಣವ್ರೀಹಿಃ ಶೀತಭೀರುಃ ಪ್ರಮೋದೋಹಾಯನಸ್ತಥಾ|| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಹಿಮಾಃ| ಲಘವಃ ಕಟುಪಾಕಾಶ್ಛ ಷಷ್ಟಿಕೋಽತ್ರಾಪಿ ಪೂಜಿತಃ||" ಖಾರಣಾದಿಃ- "ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಗ್ರಾಹೀ ದೋಷಘ್ನಃ ಷಷ್ಟಿಕೋ ಲಘುಃ|" ಪರಾಶರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್- "ರಕ್ತೋ ಮಹಾಚ್ಛಕುನಾಹೃತಃ ಷಷ್ಟಿಕಕಲಮಪ್ರಮೋದಪತಡ್ಗಾಃ ಶೀತಗೌರದೀರ್ಘಶೂಕಸುಗನ್ಧಿಕಪಾಣ್ಡುತಪನೀಯಾಃ ಶಾಲಯ ಏವಂಭೂತಾಃ| ಮಧುರಬಹಲಾಃ ಸ್ಥಿರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಪಿತ್ತಾನಿಲಪ್ರಶಮನಾ ಲಘವಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಃ ಶೀತಾಃ|" ಇತಿ| ಚರಕೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಸೂ.ಅ.೫|೩)-"ತತ್ರ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಮುದ್ಗಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲೈಣಶಶಶರಭವರಾಹಾದೀನ್ಯಾಹಾರದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣಿ ಭವನ್ತಿ|" ತಥಾ ಚ ಚರಕೋ ಜ್ವರೇ ಪಠತಿ (ಚಿ.ಅ.೩|೧೭೬)-"ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ ಪುರಾಣಾಃ ಷಷ್ಟಿಕೈಃ ಸಹ| ಯವಾಗ್ವೋದನಲಾಜಾರ್ಥೇ ಜ್ವರಿತಾನಾಂ ಜ್ವರಾಪಹಾಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಷಷ್ಟಿಕಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತಿ| ಗ್ರಾಹೀ-ಸ್ತಮ್ಭನಃ| ಸ್ಥಿರಃ-ಸ್ಥಿರಗುಣಃ, ಕಾರ್ಯರೂಪೇಣ ಶರೀರೇ ಚಿರಕಾಲಂ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೋ ವ್ರೀಹಿಃ ಷಷ್ಟಿರಾತ್ರೇಣ ಪಚ್ಯತೇ ಸ ಷಷ್ಟಿಕಃ| ಸ ಚಾನ್ಯೇಭ್ಯೋ ವ್ರೀಹಿಭ್ಯ ಉತ್ತಮಃ| ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ,- ಗೌರಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಕೃಷ್ಣಗೌರಶ್ಚ| ತತ್ರಾಸಿತಗೌರಾದ್ಗೌರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದಸಿತೋ ಹೀನಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಷಷ್ಟಿಕಾತ್, ಮಹಾಬ್ರೀಹ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಮಾದ್ಗುಣೈರಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ-ಗುಣೈರ್ಹೀನಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಹಾವ್ರೀಹ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ತತಃ ಕ್ರಮಾದಿತಿ| ತತಃ-ಕೃಷ್ಣಷಷ್ಟಿಕಾತ್, ಮಹಾವ್ರೀಹ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗುಣೈರಲ್ಪಾನ್ತರಾಃ| ಷಷ್ಟಿಕಸ್ಯ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾದ್ಧೀನತ್ವೇನಾಲ್ಪಾನ್ತರತ್ವಮ್| ಕೃಷ್ಣಷಷ್ಟಿಕಾದ್ಧೀನಗುಣೋ ಮಹಾವ್ರೀಹಿಃ, ತತಃ ಕೃಷ್ಣವ್ರೀಹಿಃ, ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕಮಭೇದಪರಿಹಾರಃ ಪೂರ್ವವತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏಭ್ಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯಃ-ಅನುಕ್ತೋ, ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ವಾದುಃ- ಮಧುರರಸಃ, ಅಮ್ಲವಿಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುರ್ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ ಛ| ಪಾಟಲಃ- ಪಟಲಾಕುಸುಮಾಕಾರಃ| ತ್ರಿದೋಷಃ-ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಃ| ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವೇತ್ಯತ್ರೈವಶಬ್ದೋಽತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ| ಅತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿತ್ರಿದೋಷಲತ್ವೇನಾಸ್ಯಾಽಭ್ಯವಹಾರನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ರಸಾದಿಮತ್ತ್ವಂ ನ ವ್ಯಧಾದಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾವಿಶಿಷ್ಟವ್ರೀಹಿಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ವಾದುರಿತಿ| ಅನ್ಯಃ-ಉಕ್ತೇಭ್ಯ ಇತರಃ| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ಪಾಟಲಗುಣಾನಾಹ-ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವಿತಿ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಃ- ತ್ರಿದೋಷಃ| ಏವಗ್ರಹಣಾತ್ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ದೋಷಲತ್ವಮ್| ಅತ ಏವಾನ್ಯೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮವಸ್ಥಾತೋ ಗುಣಾನ್ಯತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಸರ್ವಥಾ ದೋಷಜಿತ್ತಕ್ರಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ, ದೋಷಕೃದ್ರ್ವ್ರಣೇ| ಶಾಲಿಃ ಪಿಷ್ಟೋ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಂ ಗೋಧೂಮಾದಪಿ ಗಚ್ಛತಿ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏಭ್ಯಃ ಷಷ್ಟಿಕಾದಿಭ್ಯೋಽನ್ಯಃ-ಅನುಕ್ತೋ, ವ್ರೀಹಿಃ ಸ್ವಾದುಃ- ಮಧುರರಸಃ, ಅಮ್ಲವಿಪಾಕಃ ಪಿತ್ತಕರೋ ಗುರುರ್ಬಹುಮೂತ್ರಪುರೀಷೋಷ್ಮಾ ಛ| ಪಾಟಲಃ- ಪಟಲಾಕುಸುಮಾಕಾರಃ| ತ್ರಿದೋಷಃ-ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಃ| ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವೇವೇತ್ಯತ್ರೈವಶಬ್ದೋಽತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ| ಅತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತಿತ್ರಿದೋಷಲತ್ವೇನಾಸ್ಯಾಽಭ್ಯವಹಾರನಿಷೇಧಂ ಕರೋತಿ| ಅತ ಏವ ಚ ರಸಾದಿಮತ್ತ್ವಂ ನ ವ್ಯಧಾದಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾವಿಶಿಷ್ಟವ್ರೀಹಿಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ವಾದುರಿತಿ| ಅನ್ಯಃ-ಉಕ್ತೇಭ್ಯ ಇತರಃ| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ಪಾಟಲಗುಣಾನಾಹ-ತ್ರಿದೋಷಸ್ತ್ವಿತಿ| ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ಯಸ್ಮಾತ್ಸಃ- ತ್ರಿದೋಷಃ| ಏವಗ್ರಹಣಾತ್ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ದೋಷಲತ್ವಮ್| ಅತ ಏವಾನ್ಯೇಷಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮವಸ್ಥಾತೋ ಗುಣಾನ್ಯತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಸರ್ವಥಾ ದೋಷಜಿತ್ತಕ್ರಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ, ದೋಷಕೃದ್ರ್ವ್ರಣೇ| ಶಾಲಿಃ ಪಿಷ್ಟೋ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಂ ಗೋಧೂಮಾದಪಿ ಗಚ್ಛತಿ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತೃಣಧಾನ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪ್ರಿಯಾಙ್ಗುಃ-ಕಙ್ಗುಃ, ಭಗ್ನಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಗುರುಃ| ಸುಶ್ರುತೇ ತೂಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪)-"ರಕ್ತಾಃ ಪೀತಾಶ್ಚ ಕೃಷ್ಣಾಶ್ಚ ಶ್ವೇತಾಶ್ಚೈವ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ ಪ್ರಧಾನಾಃ ಸ್ಯೂ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕಫಹರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಙ್ಗುಗುಣಾನಾಹ-ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನೇತಿ| ಭಗ್ನಸನ್ಧಾನಕೃತ್-ಭಗ್ನಸ್ಯಾಙ್ಗಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಕರೋತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೋರದೂಷಃ-ಕೋದ್ರವಃ, ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀ| ತಥಾ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋ ವಿಷಾಪಹಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕೋದ್ರವಗುಣಾನಾಹ-ಕೋರದೂಷ ಇತಿ| ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ ಗ್ರಾಹೀ, ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶೀತಶ್ಚ| ಅತಿಶಯವಚನಾತ್ ಕಙ್ಗ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಾಹಿತ್ವಂ ಹಿಮಸ್ಪರ್ಶತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯವೋ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತೋ ವಿಡ್ವಾತಕರೋ ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃಚ್ಚ| ತಥಾ, ಮೂತ್ರಾದೀನ್ ಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯವಗುಣಾನಾಹ-ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತ ಇತಿ| ಕಣ್ಠಾಮಯಾಃ-ಗಲಗಣ್ಡಾದಯಃ| ತ್ವಗಾಮಯಾಃ-ಕುಷ್ಠಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನುಯವೋ ನಾಮ ಶೂಕಧಾನ್ಯವಿಶೇಷೋ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಸ ಯವಾನ್ನ್ಯೂನಃ-ಸ್ವಲ್ಪೈರ್ಯವಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನುಯವಗುಣಾನಾಹ-ನ್ಯೂನ ಇತಿ| ನಿಃಶೂಕೋ ಯವೋ-ಅನುಯವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಂಶೋದ್ಭವೋ-ವೇಣುಜೋ ಯವೋ ರುಕ್ಷೋಷ್ಣೋ ಭವತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವೇಣುಯವಗುಣಾನಾಹ-ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಉಷ್ಣಾಃ ಸರಾ ವೇಣುಯವಾಃ ಕಷಾಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಲಾಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗೋಧೂಮೋ ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಜೀವನಃ-ಓಜೋಭಿವರ್ಧನಃ| ತಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಃ| ಸನ್ಧಾನಕಾರೀ-ಊರುಪ್ರಭೃತೇರ್ಭಗ್ನಸ್ಯ ಸನ್ಧಾನಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ಸರಶ್ಚ| ಚರಕೇ (ಸೂ,ಅ. ೨೭|೨೦) ತ್ವನ್ಯಥೈವ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸ್ಥೈರ್ಯಕೃತ್ಸಕಷಾಯಶ್ಚ ಬಲ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಹಾ| ಸನ್ಧಾನಕೃದ್ವಾತಹರೋ ಗೋಧೂಮಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ||"ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗೋಧೂಮಗುಣಾನಾಹ-ವೃಷ್ಯಃ ಶೀತ ಇತಿ| ಸರಃ-ಅನುಲೋಮನಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನನ್ದೀಮುಖೀ-(ಕೃಶದೀರ್ಘಾ ಗೋಧೂಮಜಾತಿಃ|) ಪಥ್ಯಾ-ಶರೀರಾಯ ಹಿತಾ, ಶೀತಾ ಕಷಾಯಮಧುರಾ ಲಘುಶ್ಚ| ಇತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಪ್ರಯೋಜನಂ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನನ್ದೀಮುಖೀಗುಣಾನಾಹ-ಪಥ್ಯಾ ನನ್ದೀಮುಖೀತಿ| ದೀರ್ಘಸೂಕ್ಷ್ಮೋ ಗೋಧೂಮೋ-ನನ್ದೀಮುಖೀ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಉದ್ದಾಲಕಸ್ತು ವೀರ್ಯೋಷ್ಣೋ ನೀವಾರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವರ್ಧನಃ| ಶೀತವೀರ್ಯಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವೃಷ್ಯಾ ಮಧೂಲಿಕಾ||" ಇತಿ| ಇತಿ ಶೂಕಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಶಿಮ್ಬ್ಯಾಃ-ಕೋಶ್ಯಾಃ, ಧಾನ್ಯಂ-ಮುದ್ಗಾದಿಕಂ, ಯತ್ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಂ ತದ್ವಿಬನ್ಧಕೃತ್| ಕೇಷಾಂ ವಿಬನ್ಧಂ ಕರೋತಿ ? ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತಸಾಮ್, ನ ತು ಪುರೀಷಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀತ್ಯತ್ರೈವ ಪಠತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಲಕ್ಷಣಂ ಚ ತತ್ರಾನ್ತರೇ| ಯಥಾ-"ಭೇದಿ ತತ್ಪಿಣ್ಡತಾನ್ ಭಾವಾನ್ ಶಕೃದಾದೀನ್ಭಿನತ್ತಿ ಯತ್| ವಿಪರೀತಮತೋ ಗ್ರಾಹಿ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಬನ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಮೇವೇತ್ಯವೇಹಿ| ತಥಾ, ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಕಟುಪಾಕಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಲಘು ಚ| ಮಸೂರಾದೀತ್ಯತ್ರಾಽಽದಿಶಬ್ದೇನ ಮಕುಷ್ಠಚಣಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಮೇದಆದಿಷು ಹಿತಮ್, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಭ್ಯವಹಾರೇ ತಥಾ ಲೇಪ ಉಪಸೇಕೇ ಚೇತಿ| ಚಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಲೇಪಃ-ಪ್ರದೇಹಃ| ಉಪಸೇಕಃ-ಪರಿಷೇಕಃ| ಕಷಾಯಶೀತರೂಕ್ಷತ್ವೇನ ಕಟುಪಾಕಿತ್ವೇನ ಚ ವಾತಕೃತ್ತ್ವಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತೋಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವೇದಮುಪಪನ್ನಮ್-"ಮುದ್ಗೋಽಲ್ಪಚಲಃ" ಇತಿ| ಯದಿ ಹಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸ್ಯ ಮಾರುತಕೃತ್ತ್ವಂ ಸಮೇಯಾತ್, ತದೈತದ್ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ ವಾತಕೃತ್ತ್ವಮಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಸತ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿತ್ವಮಪ್ಯುಪಪನ್ನಮೇವ| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಸ್ಯಾಧ್ಮಾನಕಾರಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ಚ ವಿಶೇಷಾಸ್ತತ್ರೈವೋಕ್ತಾಃ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೭)| ಯಥಾ-"ಹರಿತಾಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ವರಾ ಮಕುಷ್ಠಾಃ ಕೃಮಿಕಾರಿಣಃ| ವರ್ಣ್ಯಾಃ ಪರಂ ಪ್ರಲೇಪಾದ್ಯೈರ್ಮಸೂರಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಭೃಶಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ತತ್ರ ಮುದ್ಗಾದಿಗುಣಾನಾಹಮುದ್ಗಾಢಕೀತಿ| ಮುದ್ಗೋ ದ್ವಿದಿಧಃ,-ಕ್ಷೇತ್ರಮುದ್ಗೋ ವನಮುದ್ಗಶ್ಚ| ಆಢಕೀತುವರೀ| ಮಸೂರೋ ದ್ವಿವಿಧಃ,- ಕೃಷ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುಶ್ಚ| ತತ್ರ ಪಾಣ್ಡುಃ-ಮಙ್ಗಲ್ಯಾಖ್ಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಶಿಮ್ಬಿಜಾ ಮುದ್ಗಮಾಙ್ಗಲ್ಯವನಮುದ್ಗಮಕುಷ್ಠಕಾಃ| ಮಸೂರಚವಲಾಢಕ್ಯಶ್ಚಣಕಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ||" ಇತಿ| ಶಿಮ್ಬಿಭವಂ ಧಾನ್ಯಂ-ಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯಮ್| ವಿಬನ್ಧಕೃತ್-ವಾತಾವರೋಧಕಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ-ಮಲಾವರೋಧಕಮ್| ಲೇಪೋಪಸೇಕಯೋಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ಮೇದಃಪ್ರಭೃತಿಷು ಹಿತಮ್| ಉಪಸೇಕೋ-ವ್ಯಞ್ಜನಮ್, ಯೇನ ಮಿಶ್ರೀಕೃತ್ಯೌದನಾದಿ ಭುಜ್ಯತೇ| ಸ ಚಾತ್ರ ಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್ಸೂಪಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೨೭)- "ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಸೂಪೇಷ್ವಾಲೇಪನೇಷು ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಅತ್ರ-ಏಷು ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮುದ್ಗ ಉತ್ತಮಃ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಂ ಚಲಂ-ಪವನಂ ಕರೋತೀತ್ಯಲ್ಪಚಲಃ _ ತುರ್ವ್ಯತಿರೇಕೇ| ಕಲಾಯಃ ಪುನರತಿಶಯೇನ ವಾತಲೋ ಭವತಿ| ರಾಜಮಾಷೋ ರೂಕ್ಷೋ ಬಹು ಶಕೃತ್ಕರೋತೀತಿ ಬಹುಶಕೃತ್| ತಥಾ, ಗುರುಃ| ತಥಾ, ಅನಿಲಕರಃ- "ಕೃಞೋ ಹೇತುಃ" ಇತಿ ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇ ಟಃ, ಕಲಾಯವನ್ನಾತಿವಾತಲಃ, ಅನ್ಯಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಾಚ್ಚಾತಿವಾತಲೋಽಯಮಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ಅನಿಲಕರಗ್ರಹಣಾತ್| ಅನ್ಯಥಾಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನ ವಾತಮಾತ್ರಕರಣಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾದನಿಲಕರಗ್ರಹಣಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮುದ್ಗಸ್ಯ ವಿಶೇಷಮಾಹ-ವರೋಽತ್ರೇತಿ| ಅತ್ರ-ಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮುದ್ಗೋ ವರಃ| ಮುದ್ಗೇಷ್ವಪಿ ಹರಿತೋ ವರಃ, "ಹರಿತಾಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ವರಾಃ" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಾತ್ (ಸೂ. ಅ. ೭)| ಅಲ್ಪಶ್ಚಲೋ-ವಾಯುರ್ಯಸ್ಮಾತ್ಸ ತಥಾ| ಮುದ್ಗಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಾತಲತ್ವವಚನಾದಾಢಕ್ಯಾದೀನಾಂ ವಾತಲತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಲಾಯಗುಣಾನಾಹ-ಕಲಾಯಸ್ತ್ವಿತಿ| ಕಲಾಯೋ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ತ್ರಿಪುಟೋ ವರ್ತುಲಶ್ಚ| ಅತಿವಾತಲತ್ವಂ-ಆಢಕ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ| ರಾಜಮಾಷಗುಣಾನಾಹ-ರಾಜಮಾಷ ಇತಿ| ರಾಜಮಾಷಃ-ಚವಲಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಕುಲತ್ಥಾ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾಃ ಪಾಕೇಽಮ್ಲಾಃ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಾದೀನ್ ಘ್ನನ್ತಿ- ಅಶ್ಮ-ಅಶ್ಮರೀ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷ್ಣಾ| ತಥಾ, ಪಿತ್ತಾಸ್ರದಾಃ ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಾಃ| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುಸಙ್ಗ್ರಾಹಿತ್ವಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣೇನೈಷಾಂ ವೇದ್ಯಮ್, ದೃಷ್ಟಿನಾಶನತ್ವಂ ಚೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರತ್ವೇನ ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಕಷಾಯಸ್ವಾದುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಾಃ ಕುಲತ್ಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಾಃ| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾರ್ಶೋಹಿಕ್ಕಾಽಽನಾಹಕಫಾನಿಲಾನ್| ಘ್ನನ್ತಿ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಂ ಶುಕ್ರಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ಶೋಫಂ ತಥೋದರಮ್| ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಲಘವಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾ ವಿಪಾಕೇಽಮ್ಲಾ ವಿದಾಹಿನಃ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಲತ್ಥಗುಣಾನಾಹ-ಉಷ್ಣಾ ಇತಿ| ಶುಕ್ರಾದೀನ್ಘ್ನನ್ತಿ| ಅಶ್ಮ-ಅಶ್ಮರೀ| ನನು, "ಉಷ್ಣಃ ಕುಲತ್ಥೋ ರಸತಃ ಕಷಾಯಃ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕೇ ಕಫಮಾರುತಘ್ನಃ|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೩೭) ವಿಪಾಕೇ ಕಟುತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತ್ವಮ್ಲತ್ವಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಅನೇಕರಸವದವಿರೋಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿಷ್ಪಾವೋ-ರಾಜಶಿಮ್ಬೀಸಂಜ್ಞೋ, ವಾತಾದಿಕರಃ| ತಥಾ, ಗುರುಃ ಸರೋ ವಿದಾಹೀ ಚ| ತಥಾ, ದೃಗಾದೀನಪಹನ್ತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕತ್ವಂ ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಂ ಚೇಹ ನೋಕ್ತಮ್| ಯತೋಽಮ್ಲವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ತಾವದ್ವಿದಾಹಿತ್ವಾದೇವಾಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತ್ವಂ ಚ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಕಥನೇನೈವ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸ್ತ್ವಾಹ-"ನಿಷ್ಪಾವಾ ಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿದಾಹಿನಃ| ಉದಾವರ್ತೇ ಪ್ರಶಸ್ಯನ್ತೇ ಗುರವೋ ವಾತಪಿತ್ತಲಾಃ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿಷ್ಪಾವಗುಣಾನಾಹ-ನಿಷ್ಪಾವ ಇತಿ| ನಿಷ್ಪಾವೋವಲ್ಲಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವಲಾದಿಕರಃ| ತಥಾ, ಸರೋ ಗುರೂರೂಷ್ಣಶ್ಚ| ತಥಾ, ವಾತಹಾ ಸ್ವಾದುಶ್ಚ| ತಥಾ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ವಿರೇಕಂ-ಬಹಿಃಪ್ರೇರಣಂ, ಕರೋತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಷಗುಣಾನಾಹ-ಮಾಷಃ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ವೃದ್ಧಿಂ, ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ವಿರೇಕಂ-ಶೀಘ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಂ, ಕರೋತಿ ಸ ತಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾ ಚಾತ್ಮಗುಪ್ತಾ ಚ, ತಯೋಃ ಫಲಾನಿ ಮಾಷವದ್ವಿದ್ಯಾತ್-ಮಾಷಸಮಗುಣಾನಿ ವಿಜಾನೀಯಾತ್| ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾ-ಕಟಭೀ| ಆತ್ಮಗುಪ್ತಾ-ಕಪಿಕಚ್ಛೂಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಫಲಗುಣಾನಾಹ-ಫಲಾನೀತಿ| ಏತಯೋಃ ಫಲಾನಿ ಮಾಷವದ್ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾ-ನಿಃಶೂಕಾ ಕಪಿಕಚ್ಛೂಃ| ಆತ್ಮಗುಪ್ತಾ-ಕಪಿಕಚ್ಛೂಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಿಲ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಃ| ತಥಾ, ತ್ವಚ್ಯಃ| ತಥಾ, ಸ್ಪರ್ಶೇ ಶೀತಃ| ಕೇಶ್ಯೋ ಬಲ್ಯೋ ಗುರುಶ್ಚ| ತಥಾ, ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ-ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಕರಃ| ಪಾಕೇ ಕಟುಃ| ತಥಾ, ಮೇಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ತ್ವಚ್ಯಕೇಶ್ಯಬಲ್ಯಾ ಹಿತಾರ್ಥಾ ಯತ್ಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮನಿಲಘ್ನತ್ವಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತರಸತ್ವಂ ನಾನಾಜಾತಿತ್ವಂ ಚೇಹಾಸ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ಲಾಘವಾನ್ನೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತೂಕ್ತಮೇವ (ಸೂ. ಅ. ೭)| ಯಥಾ-"ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣತಿಕ್ತಕಟುಕಕಷಾಯಮಧುರಸ್ತಿಲಃ| ತ್ವಚ್ಯಃ ಕೇಶ್ಯೋ ಗುರುರ್ವೃಷ್ಯಃ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋಽನಿಲಾಪಃ|| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ಮೇಧಾಽಗ್ನಿಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| ಕೃಷ್ಣಃ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ತಮನು ಶುಕ್ಲಸ್ತಮನು ಚಾರುಣಃ||" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣತೇ| ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಂ ತಾವತ್ತಿಲಸ್ಯ ತೈಲೇಷು ಮುಖ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಯೋನಿಭೂತತ್ವಾತ್ಸಿದ್ಧಮ್, ಕಫಪಿತ್ತಕೃದಿತಿ ವಚನಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಚ್ಚ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಲ್ಲಬ್ಧಂ ವಾತಘ್ನತ್ವಮ್, ಕಷಾಯಸ್ವಾದ್ವಿತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಕಥನೇನ ಕಷಾಯಸ್ವಾದುತ್ವಂ ಲಬ್ಧಮಿತಿ| ಏತದೇವೋರರೀಕೃತ್ಯ ವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಉ.ಅ.೨೫|೫೪)-ಕಲ್ಕಂ ಸಂರೋಹಣಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಿಲಾನಾಂ ಮಧುಕಾನ್ವಿತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣತಿಕ್ತಮಧುರಕಷಾಯತ್ವೈಃ ಸ ಸರ್ವಜಿತ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಿಲಗುಣಾನಾಹ-ಉಷ್ಣ ಇತಿ| ಉಷ್ಣಃ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಃ| ತ್ವಚ್ಯಃ-ತ್ವಗ್ದೋಷಹರಃ, ಬಹಿಃಪ್ರಯೋಗಾತ್| "ಕುಷ್ಠಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಪಿ ತಿಲೋ ಹನ್ತಿ ಭಲ್ಲಾತಕೈಃ ಸಹ|" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭) ಕುಷ್ಠಕರ್ತೃತ್ವಶ್ರವಣಾತ್| ನನು, "ತಿಲೋ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರೋಽತಿಬಲ್ಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವ್ರಣೇ ಲೇಪನ ಏವ ಪಥ್ಯಃ|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬೧೩೯) ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ಕಟುಕತ್ವಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ರಸವದವಿರೋಧಃ| ಏಕಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ ಹಿ ಬಹವೋ ರಸಾ ಅನುಭೂಯನ್ತ ಇತಿ| ಭಿನ್ನತಿಲಯೋರ್ಭಿನ್ನರಸಯೋರ್ವಾ ವಿಪಾಕಃ| ಸ ಚ ಕೃಷ್ಣಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೭)-ಕೃಷ್ಣಃ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ತಮನು ಶುಕ್ಲಸ್ತಮನು ಚಾರುಣಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಮಾ-ಅತಸೀ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾ ಚ| ಸಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಯೋಃ ಕರ್ತ್ರೀ ಚ| ತಥಾ, ದೃಷ್ಟಿಂ ಶುಕ್ರಂ ಚ ಹರತಿ| ಕಟುಪಾಕಾ ಚ| ತಯಾ-ಉಮಯಾ ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತೇ-ತದ್ವತ್, ಉಮಾಸಮಾನಗುಣಂ ಕುಸುಮ್ಭೀಜಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಸೀಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ನಿಗ್ಧೋಮೇತಿ| ಉಮಾ-ಅತಸೀ| ನನು, "ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾ ಕಫವಾತಘ್ನೀ ಸತಿಕ್ತಾ ಮಧುರಾಽತಸೀ|" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಂ ವಾತಸಂಸೃಷ್ಟವಿಷಯಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಂ ಪಿತ್ತಸಂಸೃಷ್ಟವಿಷಯಮ್| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕಫಘ್ನತ್ವಂ ನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೯)-"ಉಷ್ಣಾಽತಸೀ ಸ್ವಾದುರಸಾಽನಿಲಘ್ನೀ ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣಾ ಸ್ಯಾತ್ಕಟುಕಾ ವಿಪಾಕೇ|" ಇತಿ| ಕುಸುಮ್ಭವೀಜಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ಉಮಾವತ್| ತತ್ಪುನಃ ಕಫಘ್ನಮ್| "ಕಟುರ್ವಿಪಾಕೇ ಕಟುಕಃ ಕಫಘ್ನೋ ವಿದಾಹಿಭಾವಾದಹಿತಃ ಕುಸುಮ್ಭಃ|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೋಪದೇಶಾತ್ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೪೮)| ಅತಿದೇಶಾದುಪದೇಶೋ ಹಿ ಬಲವಾನ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇಷು, ಮಾಷೋಽಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಶೂಕಜೇಷು-ಶೂಕಧಾನ್ಯೇಷು, ಯವಕೋಽಶ್ರೇಷ್ಠಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಷಸ್ಯ ಸರ್ವಧಾನ್ಯಾವರತ್ವಮಾಹ-ಮಾಷೋಽತ್ರೇತಿ| ಯವಕಸ್ಯ ಶೂಕಧಾನ್ಯೇಷ್ವವರತ್ವಮಾಹ-ಯವಕಃ ಶೂಕಜೇಷ್ವಿತಿ| ಚಕಾರೋಽವರತ್ವಾಕರ್ಷಣಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ನವಂ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಂ, ಧಾನ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಆಭಿಮುಖ್ಯೇನ ಸ್ಯನ್ದಯತಿ| ತಾಚ್ಛೀಲ್ಯೇ ಣಿನಿಃ| ಮಾಲಿನ್ಯಾತ್ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರುತಿರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಥಾತ್ಪುರಾಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಂ-ವರ್ಷಾತೀತಂ, ಲಘು ಭವತಿ| ನವಂ ಚಾರ್ಥಾದ್ಗುರ್ವಿತ್ಯನುಕ್ತಮಪ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್- "ವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ ಸರ್ವಮನ್ನಂ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಗೌರವಮ್| ನ ತು ತ್ಯಜತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಂ ವೀರ್ಯಂ ಮುಞ್ಚತ್ಯತಃ ಕ್ರಮಾತ್||" ಇತಿ| ಶೀಘ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಲಘ್ವಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸೂಪ್ಯಂ-ಮುದ್ಗಾದಿ ಯಚ್ಛೀಘ್ರಜನ್ಮ, ತಲ್ಲಘು ಭವತಿ| ತಥಾ, ವಿಗತತುಷಂ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಭರ್ಜಿತಂ-ಭೃಷ್ಟಂ ಲಘು ಭವತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ನವಂ ಧಾನ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸೇಕ್ಯಂ ಕೇದಾರಜಂ ಚ ಯತ್| ಲಘು ವರ್ಷೋಷಿತಂ ದಗ್ಧಭೂಮಿಜಂ ಸ್ಥಲಸಮ್ಭವಮ್|" ಇತಿ| ಇತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ| ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ಶೂಕಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇ| ತಯೋಶ್ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಯೋರುಪಯೋಗ ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ ಪ್ರಾರಭ್ಯತೇ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನವಧಾನ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ನವಂ ಧಾನ್ಯಮಿತಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಸ್ರೋತಃಸ್ರಾವಿ| ಪುರಾಣಧಾನ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಲಘು ಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಮಿತಿ| ಸಂವತ್ಸರೋಷಿತಂ-ಸಂವತ್ಸರಮೇವೋಷಿತಮ್, ಸಂವತ್ಸರದ್ವಯಾದ್ಯುಷಿತಸ್ಯ ನಿರ್ವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ವರ್ಷಸ್ಥಿತಂ ಸರ್ವಧಾನ್ಯಂ ಪರಿತ್ಯಜತಿ ಗೌರವಮ್| ನ ತು ತ್ಯಜತಿ ತದ್ವೀರ್ಯಂ, ವೀರ್ಯಂ ಮುಞ್ಚತ್ಯತಃ ಕ್ರಮಾತ್ "|| ಇತಿ| ಶೀಘ್ರಜನ್ಮಾದಿಸೂಪ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಶೀಘ್ರಜನ್ಮೇತಿ| ಸೂಪೇ ಹಿತಂಸೂಪ್ಯಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಮ್, ತಥಾ-ತದ್ವತ್, ಲಘು ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೀಘ್ರಂ ಅಲ್ಪೇನ ಕಾಲೇನ, ಜನ್ಮ-ನಿಷ್ಪತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ನಿಸ್ತುಷಂ-ಅಪನೀತತ್ವಕ್| ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ, ಭರ್ಜಿತಂ-ದ್ರವಂ ವಿನಾ ಸ್ವೇದಿತಮ್| ನವಸ್ಯಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾತ್ ಪುರಾಣಸ್ಯಾನಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಮ್| ಪುರಾಣಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಾನಾಂ ಗುರುತ್ವಮರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಹರಿತಾಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ವರಾ, ಮಕುಷ್ಠಾಃ ಕೃಮಿಕಾರಿಣಃ| ವರ್ಣ್ಯಾಃ ಪರಂ ಪ್ರಲೇಪಾದ್ಯೈರ್ಮಸೂರಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಭೃಶಮ್|| ಕುಶಾಮ್ರಶಿಮ್ಬೀ ಮಧುರಾ ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಹಿಮಾ| ಮಧುರಾಃ ಶೀತಲಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ಬಲಘ್ನೋ ರೂಕ್ಷಣಾತ್ಮಿಕಾಃ|| ಸ್ನೇಹಾಢ್ಯಾ ಬಲಿಭಿರ್ಭೋಜ್ಯಾ ವಿವಿಧಾಃ ಶಿಮ್ಬೀಜಾತಯಃ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಲಾಘವಮ್| ತೇನೌದನಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಲಘ್ವೀ ವಿಲೇಪೀ, ತತೋಽಪಿ ಪೇಯಾ, ಪೇಯಾತೋ ಮಣ್ಡೋ ಲಘುತರ ಇತ್ಯರ್ಥೋಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಮಣ್ಡಪೇಯಾವಿಲೇಪ್ಯೋದನಾನಾಂ ಯಥಾಪುರ್ವಂ ಲಾಘವಮಿತ್ಯೇವ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯದತ್ರೌದನಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ಪಾಠಃ, ಸ ಇದಂ ಜ್ಞಾಪಯತಿ,-ಮಣ್ಡಾದಯೋ ಲಾಜೋಪಾದಾನಾ ವೇದ್ಯಾಃ, ನ ತು ತಣ್ಡುಲೋಪಾದಾನಾಃ, ಯಥಾ-ಓದನಃ, ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ, ಸೂ,ಅ.೨೭|೨೫೨)-"ಶೃತಃ ಪಿಪ್ಪಲಿಶುಣ್ಠೀಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತೋ ಲಾಜಾಮ್ಬುದಾಡಿಮೈಃ| ಮಣ್ಡಃ ಸನ್ದೀಪಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ವಾತಂ ಚಾಪ್ಯನುಲೋಮಯೇತ್||" ಇತಿ| ತದುಕ್ತಮ್_"ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾರ್ಧಪಲಂ ದತ್ತ್ವಾ ತೋಯಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಮಾವಪೇತ್| ಅರ್ಧಶೇಷಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತತ್ಕರ್ಷೌ ದ್ವೌ ದಾಡಿಮಸ್ಯ ಚ|| ಯುಕ್ತಂ ಸೈನ್ಧವವಿಶ್ವಾಹ್ವಧಾನ್ಯಕೈಃ ಶಾಣಮಾತ್ರಕೈಃ| ದ್ವಿಕರ್ಷಮಾತ್ರೈರ್ಲಾಜೈಶ್ಚ ಭೂಯಃ ಸಂಕ್ವಥಿತಂ ಚ ತತ್|| ಪಿಪ್ಪಲೀಜೀರಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಶಾಣೈಕೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಪೇಯಾಸ್ವೇಷ ವಿಧಿಃ ಕಲ್ಪ್ಯೋ ದಾಡಿಮಾದಿಕೃತಾಸ್ವಪಿ||" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ. ಅ. ೪೬|೩೪೫)-"ಸಿಕ್ಥೈರ್ವಿರಹಿತೋ ಮಣ್ಡಃ ಪೇಯಾ ಸಿಕ್ಥಸಮನ್ವಿತಾ| ಧನಸಿಕ್ಥಾ ವಿಲೇಪೀ ಸ್ಯಾದ್ಯವಾಗೂರ್ವಿರಲದ್ರವಾ||" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಣ್ಡಲಕ್ಷಣಂ ಪೇಯಾಲಕ್ಷಣಂ ಚಾನ್ಯಥೈವೇಚ್ಛನ್ತಿ| ತಥಾ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಮ್-"ಲಾಜಾಮ್ಬುಸೈನ್ಧವಕಣಾಧಾನ್ಯನಾಗರದಾಡಿಮೈಃ| ಯುಕ್ತೋ ವಿಮೃದಿತಃ ಪೂತೋ ಮಣ್ಡಃ ಸಂಸ್ಕೃತ ಉಚ್ಯತೇ|| ನಿರ್ದ್ರವ್ಯಾ ಪ್ರಾಕೃತಾ ಪೇಯಾ ತಕ್ರದಾಡಿಮತಣ್ದುಲೈಃ|" ಇತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯಪೇಯಾಯಾಶ್ಚ ತಕ್ರದಾಡಿಮಲಾಜಾದಿಸಾಧಿತಾಯಾ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋಽಯಮ್, ನ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾಯಾ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಾದಿವಿಹಿತಾಯಾ ಇತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಸ್ಯಾಸ್ತು ತತ್ರೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾತ್ಕರ್ಮಾನ್ತರನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚ| ತತ್ರ-ತೇಷು ಮಣ್ಡಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಮಣ್ಡಃ ಶಿವಃ| ತಥಾ, ವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ತಥಾ, ತೃಷಂ ಗ್ಲಾನಿಂ ದೋಷಶೇಷಂ ಚ ಹನ್ತೀತಿ ತೃಡ್ಗ್ಲಾನಿದೋಷಶೇಷಘ್ನಃ| "ಅಮನುಷ್ಯಕರ್ತೃಕೇ ಚ" ಇತ್ಯತ್ರ ಠಕ್| ದೋಷಸ್ಯ ಶೇಷೋ ದೋಷಶೇಷಃ| ಏಷ ಏವ ಹಿ ವಿಹಿತವಮನಸ್ಯ ವಿಹಿತವಿರೇಚನಸ್ಯ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೇಷೋ ಯೋ ದೋಷಃ, ತಸ್ಯ| ದೋಷಶೇಷೇತಿ ವಚನಜ್ಞಾಪಕಾತ್ ಕೃತವಮನವಿರೇಚನಸ್ಯ ದೋಷಶೇಷಕರಣಮ್| ತೇನ ಚ ವಮನಕರ್ಮಣಿ ವಿರೇಚನಕರ್ಮಣಿ ವಾ ಕರ್ತವ್ಯೇಽತಿಯೋಗಭಯಾತ್ ದೋಷಶೇಷಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಇತ್ಯಯಮರ್ಥೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ| ತಥಾ, ಮಣ್ಡಃ ಪಾಚನೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಶ್ಚ| ತಥಾ, ಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಾರ್ದವಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಸ್ವೇದಯತೀತಿ ಸ್ವೇದೀ, ವಹ್ನಿಂ ಚ ದೀಪಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ| ತತ್ರ ಮಣ್ಡಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವೇತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ಮಣ್ಡಪೇಯೇತಿ| ಅಸಿಕ್ಥೋ ದ್ರವೋ-ಮಣ್ಡಃ, ಸಸಿಕ್ಥೋ-ಯವಾಗೂಃ| ಸಾ ದ್ವಿವಿಧಾ,- ಅಲ್ಪಸಿಕ್ಥಾ-ಪೇಯಾ, ಬಹುಸಿಕ್ಥಾ-ವಿಲೇಪೀ| ಅದ್ರವಾಣಿ ಸಿಕ್ಥಾನಿ-ಓದನಃ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಓದನಾದ್ವಿಲೇಪೀ ಲಘುಃ ತತಃ ಪೇಯಾ, ತತೋ ಮಣ್ಡ ಇತಿ| ಮಣ್ಡಗುಣಾನಾಹ-ಶಿವಸ್ತತ್ರೇತಿ| ಶಿವಃ-ಆರೋಗ್ಯಪ್ರದಃ| ವಮನಲಙ್ಘನಾದ್ಯವಶಿಷ್ಟೋ ದೋಷೋ-ದೋಷಶೇಷಃ| ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕೃತ್-ಲಙ್ಘನಾದಿಕೃತಧಾತುವೈಷಮ್ಯಶಮನಾತ್| ಸ್ರೋತೋಮಾರ್ದವಕೃತ್-ಲಙ್ಘನಾದಿಕೃತಸ್ರೋತಃಕಾಠಿನ್ಯಶಮನಾತ್| ಸ್ವೇದೀ-ಸ್ವೇದವಹಸ್ರೋತೋರೋಧಶಮನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುಚ್ಚ ತೃಷ್ಣಾ ಚ, ತಾಭ್ಯಂ ಗ್ಲಾನಿಃ, ಸಾ ಚ ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಚ ಕುಕ್ಷಿರೋಗಶ್ಚ ಜ್ವರಶ್ಚ, ತಾನಪಹನ್ತಿ ಯಾ ಸೈವಂಭೂತಾ ಪೇಯಾ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ- ಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಮಲಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಅನುಲೋಮಯತಿ-ಸ್ವಮಾರ್ಗಸ್ಥಾನ್ ಕರೋತಿ| ತಥಾ, ಪಥ್ಯಾ-ಶರೀರಸ್ಯ ಹಿತಾ| ತಥಾ, ದೀಪನೀ ಚಾಸೌ ಪಾಚನೀ ಚೇತಿ "ಪುಂವತ್ಕರ್ಮಧಾರಯ" ಇತಿ ಪುಂವದ್ಭಾವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅ೦ ರ೦-ಪೇಯಾಗುಣಾನಾಹ-ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣೇತಿ| ಕುಕ್ಷಿರೋಗಃ-ಅತೀಸಾರಃ| ಪಥ್ಯಾ-ಔಷಧರೂಪತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಲೇಪೀ ಗ್ರಾಹಿಣೀ ಹೃದ್ಯಾ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನೀ ದೀಪನೀ ಹಿತಾ ಚ| ವ್ರಣಶ್ಚಾಕ್ಷಿರೋಗಶ್ಚ ಸಂಶುದ್ಧಶ್ಚ ದುರ್ಬಲಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಪಾಯೀ ಚ, ತೇಷಾಂ ಹಿತಾ| ವ್ರಣಾಕ್ಷಿರೋಗಶಬ್ದೌ ಮತ್ವರ್ಥೀಯಾಕಾರಾನ್ತೌ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಲೇಪೀಗುಣಾನಾಹ-ವಿಲೇಪೀತಿ| ವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಹಿತಾ| ಸಂಶುದ್ಧಃ-ಸಮ್ಯಕ್ಕೃತವಮನಾದಿಃ| ಯಃ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸ್ನೇಹಂ ಪಿಬತಿ ಸಃ-ಸ್ನೇಹಪಾಯೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಓದನಃ ಸುಷ್ಠು ಧೌತಸ್ತಥಾ ಪ್ರಸ್ರುತೋ-ನಿಶ್ಚೋತಿತಃ ಸ್ವಿನ್ನೋಽತ್ಯಕ್ತಬಾಷ್ಪಶ್ಚ ಲಘುರ್ಭವತಿ| ಯಶ್ಚೌದನ ಆಗ್ನೇಯೌಷಧಾನಾಂ-ಮರೀಚಚಿತ್ರಕಾದೀನಾಂ ಕ್ವಾಥೇನ ಸಾಧಿತಃ, ಸೋಽತಿಲಘುಃ| ತಥಾ, ಭೃಷ್ಟಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾ ಯಸ್ಮಿನ್ನೋದನೇ ಸೋಽತಿಲಘುತಮಃ| ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಾದೋದನಾದ್ವಿಪರೀತೋ-ಯೋಽಧೌತಾದಿಃ, ಸ ಗುರುಃ| ಕ್ಷೀರಮಾಂಸಾದಿಭಿಃ-ಮಧುರೈರ್ಯಶ್ಚ ಸಾಧಿತಃ, ಸೋಽತಿಗುರುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಓದನಗುಣಾನಾಹ-ಸುಧೌತ ಇತಿ| ಸುಧೌತಾದಿವಿಶಿಷ್ಟ ಓದನೋ ಲಘುಃ| ತದ್ವಿಪರೀತಃ ಕ್ಷೀರಾದಿಸಾಧಿತಶ್ಚ ಗುರುಃ| ಸುಧೌತಃ-ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತತಣ್ಡುಲಃ| ಪ್ರಸ್ರುಅತಃ-ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಸ್ರಾವಿತಮಣ್ಡಃ| ಸ್ವಿನ್ನಃ-ಸಮ್ಯಕ್ಪಕ್ವಃ| ಅತ್ಯಕ್ತೋಷ್ಮಾ-ಶೀತತ್ವಮಪ್ರಾಪ್ತಃ| ಆಗ್ನೇಯೌಷ ಕ್ವಾಥಸಾಧಿತಃ- ಚಿತ್ರಕಾದಿಕ್ವಾಥಂ ದ್ರವಸ್ಥಾನೇ ದತ್ವಾ ಸಾಧಿತಃ| ಭೃಷ್ಟತಣ್ಡುಲಃ-ಭೃಷ್ಟೈಸ್ತಣ್ಡುಲೈಃ ಸಾಧಿತಃ| ವಿಪರೀತಃ-ಅಧೌತತಣ್ಡುಲಾದಿಃ| ಯಶ್ಚ ಕ್ಷೀರಾದೀನಿ ದ್ರವಸ್ಥಾನೇ ದತ್ವಾ ಸಾಧಿತಃ| ಮಾಂಸಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಮಾಂಸರಸಃ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾತ್ಸ್ನೇಹಾದಯಃ| ಕ್ಷೀರಾದಿಸಾಧನೇ ಉದಕಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಕ. ಅ. ೮)-"ಕ್ಷೀರಾದಿಸಾಧಿತಂ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಙ್ಮುಕ್ತರಸಂ ಭವತೀತಿ ವಾರಿಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಸ್ತದುಪದೇಶೇಽನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತಿ-ಅನಯಾ ದಿಶಾ, ಸರ್ವಂ-ಪೇಯಾದಿಕಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ, ದ್ರವ್ಯೇಣ ಕ್ರಿಯಯಾ ಸಂಯೋಗೇನ ಮಾನೇನ ಚಾದಿಶೇತ್| ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯತೋ ಯಥಾ-ಓದನಸ್ಯ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯಾದಿಜಸ್ಯ ಲಾಘವಮ್, ಯವಕಾದಿಜಸ್ಯ ತು ಗೌರವಮ್| ಕ್ರಿಯಾತೋ ಯಥಾ-ಸಾಕ್ಷಾದಗ್ನಿಪಾಕಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಛೂಲ್ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಲಘ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ, ಅಪರಸ್ಯ ತ್ವನ್ಯಥಾತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ವೃಷ್ಯಂ ವಾತಹರಂ ಬಲ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಶೂಲ್ಯಾಮಿಷಂ ಲಘು| ಅಪಥ್ಯಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಮಾಂಸಂ ಯಚ್ಚ ರಸೋದ್ಧತಮ್||" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸ್ವಿನ್ನಂ ಮಾಂಸಂ ಗುರು ಸ್ತಮ್ಭಿ ಶೂಲಪಕ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್|" ಇತಿ| ಕ್ರಿಯಾ-ಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೋಗಃ-ಸಂಯೋಗಃ, ತೇನ ಯಥಾ-ಆಗ್ನೇಯಚಿತ್ರಕಾದ್ಯೌಷಧಕ್ವಾಥೈಃ ಸಾಧಿತಸ್ಯ ಲಾಘವಮ್| ಮಾನತೋ ಯಥಾ-ಬಹುಭಿರ್ಲಘುಭಿರಲ್ಪೈಶ್ಚ ಗುರುಭಿರ್ಯುಕ್ತೈರ್ಲಘುರೇವ, ವಿಪರೀತೈಸ್ತು ವಿಪರೀತ ಏವ| ಆದ್ಯಗ್ರಹಣೇನ ದೇಶಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಜಾಙ್ಗಲದೇಶಪ್ರಭವತಣ್ಡುಲಕೃತೋ ಲಘುಃ, ಆನೂಪದೇಶತಣ್ಡುಲಕೃತೋ ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ ಬೋಧ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಓದನಪ್ರಸಙ್ಗಾದೋದನೋದಾಹರಣಾಂ ಪರಿಭಾಷಾಮಾಹ-ಇತಿ ದ್ರವ್ಯೇತಿ| ಇತಿ-ಏವಮೋದನವತ್| ದ್ರವ್ಯಾದೀನಾಂ ಕಾರಣಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಬುದ್ಧಾಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವರೂಪಮಕಥಿತಮಪಿ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ನಿರ್ಧಾರ್ಯ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಾಂ ಕಥಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ, ಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ಪರಿಣತಂ ಕಾರಣಂ-ದ್ರವ್ಯಮ್| ತತ್ಪರಿಣಾಮಹೇತುಃ ಕರ್ತೃವ್ಯಾಪಾರಃ-ಕ್ರಿಯಾ| ಪ್ರಧಾನದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಸಮ್ಪರ್ಕೋ-ಯೋಗಃ| ಸಂಯೋಗಿನಾಂ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಸಮತ್ವಂ-ಮಾನಮ್| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾದ್ದೇಶಕಾಲೌ| ತತ್ರ, ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿಪರಿಣಾಮಸ್ಥಾನಂ-ದೇಶಃ| ಉತ್ಪತ್ತ್ಯಾದಿಸಮಯ ಆಮಾದ್ಯವಸ್ಥಾಶ್ಚ-ಕಾಲಃ| ತತ್ರ, ದ್ರವ್ಯೇಣಾದೇಶೋ ಯಥಾರಕ್ತಶಾಲೀನಾಮೋದನಃ ಪಥ್ಯೋ, ಯವಕಾನಾಮಪಥ್ಯಃ| ಕ್ರಿಯಯಾ ಯಥಾ-ಭೃಷ್ಟವಿದಲಿತನಿಸ್ತುಷೀಕೃತಾನಂ ಸೂಪ್ಯಾನಾಂ ಸೂಪೋ ಲಘುಃ, ಇತರೇಷಾಂ ಗುರುಃ| ಯೋಗೇನ ಯಥಾ-ಮರೀಚಾದಿಯುಕ್ತಾ ಮಾಂಸಭಕ್ಷ್ಯಾ ಲಘವಃ, ಮರೀಚಾದ್ಯಯುಕ್ತಾ ಗುರವಃ| ಮಾನೇನ ಯಥಾ-ಮಿಶ್ರಕೌದನೇ ಮುದ್ಗಾದ್ಯಲ್ಪತ್ವಬಹುತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಲಘುತ್ವಗುರುತ್ವೇ| ಉತ್ಪತ್ತಿದೇಶೇನ ಯಥಾ-ದಗ್ಧಾವನಿಜಾತಾನಾಂ ಶಾಲೀನಾಮನ್ನಂ ಲಘು, ಇತರೇಷಾಂ ಗುರು| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೫)- "ದಗ್ಧಾಯಾಮವನೌ ಜಾತಾಃ ಶಾಲಯೋ ಲಘುಪಾಕಿನಃ|" ಇತಿ| ಸ್ಥಿತಿದೇಶೇನ ಯಥಾ-ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಾಭಿರ್ದ್ರಾಕ್ಷಾಭಿಃ ಕೃತಂ ಪಾನಕಂ ದೋಷಲಮ್, ಇತರಾಭಿರದೋಷಲಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಽಮ್ಲಾ ದೋಷಲಾ ಚ ಪ್ರಾಜಾಯತೇ|" ಇತಿ| ಪರಿಣಾಮದೇಶೇನ ಯಥಾ-ಮೃಣ್ಮಯೇ ಪಾತ್ರೇ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ತನ್ದುಲಾನಾಮೋದನೋ ಗುರುಃ, ತಾಮ್ರಮಯೇ ಲಘುಃ| ಉತ್ಪತ್ತಿಕಾಲೇನ ಯಥಾ-ಆರ್ತವೇನ ದಿವ್ಯೋದಕೇನ ಸಿದ್ಧಮನ್ನಂ ಪಥ್ಯಮ್, ಅನಾರ್ತವೇನಾಪಥ್ಯಮ್| ಸ್ಥಿತಿಕಾಲೇನ ಯಥಾರಾತ್ರಿಮುಷಿತೇನ ಶೃತಶೀತೇನಾಲೋಡಿತಮಪಥ್ಯಮ್, ಇತರೇಣ ಪಥ್ಯಮ್| ಪರಿಣಾಮಕಾಲೇನ ಯಥಾ-ಶೀಘ್ರಜನ್ಮನಾ ಸೂಪ್ಯೇನ ಕೃತಃ ಸೂಪೋ ಲಘುಃ, ಚಿರಜನ್ಮನಾ ಗುರುಃ| ಆಮಾದ್ಯವಸ್ಥಾಕಾಲೇನ ಯಥಾ-ಆಮೇನ ಶುಷ್ಕೇಣ ವಾ ಮೂಲಕೇನ ಕೃತೋ ಯೂಷಃ ಪಥ್ಯಃ, ಜೀರ್ಣೇನಾದ್ರೇಣ ವಾ ಕೃತೋಽಪಥ್ಯಃ| ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸರ್ವಮೂಹ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸ ಇತಿ ಮಾಂಸರಸಃ, ಆದಿಶಬ್ದಲೋಪಾತ್| ಸ ಬೃಂಹಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ| ಕೃತಾಕೃತಸ್ಯ ಚ ರಸಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ರಸೋ ಹಿ ಸ್ನೇಹಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುತಃ-ಕೃತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ವಿಪರೀತಸ್ತು-ಅಕೃತಃ| ತತ್ರ ಕೃತಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಧಾನಮುಕ್ತಂ ಗುಣಾಶ್ಚ| ಯಥಾ-"ಛಾಗಲಂ ಸಕ್ಥಿಜಂ ಮಾಂಸಂ ನಿರಸ್ಥಿ ತೈತ್ತಿರಂ ತಥಾ| ಚತುಷ್ಪಲೋನ್ಮಿತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಲ್ಪಿತಂ ಕ್ಷಾಲಿತಂ ಜಲೇ|| ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಶುಣ್ಠೀಚಿತ್ರಕಧಾನ್ಯಕೈಃ| ದ್ವಿಶಾಣೈಃ ಸಂಯುತೇ ತೋಯೇ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಸಾರ್ಧಾಢಕೋನ್ಮಿತೇ|| ಮಾಂಸೇಽರಿಮನ್ ದ್ವಿಪಲಂ ತತ್ರ ದಾಡಿಮಾತ್ಕುಟ್ಟಿತಾತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತಂ ರಸಂ ಮರ್ದಿತಂ ಪೂತಂ ಹಿಙ್ಗುಸೈನ್ಧವಜೀರಕೈಃ|| ಯುಕ್ತಂ ಸುಧೂಪಿತಂ ಪಥ್ಯಂ ಶುದ್ಧಾನಾಂ ಶುದ್ಧಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಮ್| ಶುಷ್ಯತಾಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಿನಾಂ ವಾತರೋಗಿಣಾಮ್|| ಭಗ್ನವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ಧೀನಾಂ ಕ್ಷೀಣಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್|" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ರಸಸ್ತತ್ರ ವರೋಽನಮ್ಲಃ ಶಾಕುನೋ ಬೃಂಹಣಃ ಸರಃ| ತಕ್ರಸಿದ್ಧಸ್ತು ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ಲಘುರ್ವಾತಕಫಾಪಹಃ|| ಫಲಾಮ್ಲಗೋರಸೋದಾರಂ ಸವಿಶ್ವಾಜಾಜಿಧಾನ್ಯಕಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಾಂಸಂ ಹಿತಂ ಬಲ್ಯಂ ಬೃಹಣಂ ರೋಚನಂ ಗುರು|| ಕಾಸಮರ್ದಕಧಾನ್ಯಾಮ್ಲದಾಡಿಮಾದಿರಜಃಕೃತಾಃ| ಲೇಹಾಸ್ತಕ್ರಾದಿಜಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಯೋನಿವದ್ಗುರುರೋಚನಾಃ|| ಮಾಲುಧಾನೀಯವಾಸಾದಿಪುಷ್ಪೈರ್ಯೋಽತಿಗುಣಃ ಖಲಃ| ಫಲಮೂಲೈರ್ಘನಾದಾನಂ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಪಾಕತೋ ಘನಮ್|| ಲೇಹವತ್ಖಲ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ದೋಷಲಃ ಸ್ವಸ್ವಯೋನಿವತ್| ತದ್ವಚ್ಚ ತಿಲಕಲ್ಕಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕೋ ಮತಃ|| ಕಟ್ವರಃ ಕಫಜಿದ್ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಲೋ ರೋಚಕೋ ಲಘುಃ| ಮಾಂಸಾದಜಾಜಿಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಗಲಿತಃ ಸಟ್ಟಕೋ ಲಘುಃ|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಂಸರಸಗುಣಾನಾಹ-ಬೃಂಹಣ ಇತಿ| ಪ್ರೀಣನಃ-ತೃಪ್ತಿಜನನಃ| ರಸೋ-ಮಾಂಸರಸಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪಿಶಿತೇನ ರಸಸ್ತತ್ರ, ಯೂಷೋ ಧಾನ್ಯೈಃ, ಖಲಃ ಫಲೈಃ| ಮೂಲೈಶ್ಚ ತಿಲಕಲ್ಕಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ||" ಇತಿ| ಸ ಚ ಕೃತಾಕೃತದಕಲಾವಣಿಕಭೇದಾನ್ತ್ರಿಧಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ.೭)-"ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕೃತಾಕೃತಾಸ್ತೇ ತು ಸ್ನೇಹಾದಿಯುತವರ್ಜಿತಾಃ| ಅಲ್ಪಮಾಂಸಾದಯಃ ಸ್ವಚ್ಛಾ ದಕಲಾವಣಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||' ಇತಿ| ತಥಾ, ತನುಸಾನ್ದ್ರಭೇದಾದಮ್ಲಸ್ವಾದುಭೇದಾಚ್ಚ ದ್ವಿಧಾ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ವಿದ್ಯಾದ್ಯೂಷೇ ರಸೇ ಸೂಪೇ ಶಾಕೇ ಚೈವೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್| ಗೌರವಂ ತನುಸಾನ್ದ್ರಾಮ್ಲಸ್ವಾದುಷ್ವೇಷು ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಶುಷ್ಯತಾಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ನರಾಣಾಂ ಶುದ್ಧಿಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಾಮ್| ಕೃಶಕ್ಷಾಮಕ್ಷತೋರಸ್ಕಕ್ಷೀಣಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೌಜಸಾಮ್|| ದೃಷ್ಟಿಶ್ರವಣವನ್ಹ್ಯಾಯುರ್ಬಲವರ್ಣಸ್ವರಾರ್ಥಿನಾಮ್| ಭಗ್ನವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಸನ್ಧೀನಾಂ ವ್ರಣಿನಾಂ ವಾತರೋಗಿಣಾಮ್|| ಹೃದ್ಯಃ ಪಥ್ಯಃ ಪರಂ ವೃಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ರಸಃ|" ಇತಿ| ಶುಷ್ಯತಾಂ-ವೃದ್ಧಿಂ ತ್ಯಜತಾಮ್| ಕೃಶಾನಾಂ-ಸ್ಥೂಲತ್ವಂ ತ್ಯಜತಾಮ್| ಕ್ಷಾಮಾಣಾಂ-ಬಲಂತ್ಯಜತಾಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೌದ್ಗೋ ರಸೋ-ಯೂಷೋ, ವ್ರಣಿನಾಂ ಕಣ್ಠರೋಗಿಣಾಂ ಅಕ್ಷಿರೋಗಿಣಾಂ ಚ ಪಥ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ಚ ಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯ ವಿಧಾನಮುಕ್ತಮ್-"ಮುದ್ಗಾನಾಂ ದ್ವಿಪಲಂ ತೋಯೇ ಶೃತಮರ್ಧಾಢಕೋನ್ಮಿತೇ| ಪಾದಸ್ಥಂ ಮರ್ದಿತಂ ಪೂತಂ ದಾಡಿಮಸ್ಯ ಪಲೇನ ತು| ಯುಕ್ತಂ ಸೈನ್ಧವವಿಶ್ವಾಹ್ವಧಾನ್ಯಕೈಃ ಪಾದಕಾರ್ಷಿಕೈಃ| ಕಣಾಜೀರಕಯೋಶ್ಚೂರ್ಣಾಚ್ಛಾಣೈಕೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಮುದ್ಗಯೂಷೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೋ ಮತಃ|" ತಥಾ-"ಪಟೋಲಪತ್ರಾಚ್ಛಾಣೋ ದ್ವೇ ಮುದ್ಗಾನಾಂ ದ್ವಿಪಲಂ ಜಲೇ| ದ್ರವ್ಯಾದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ಗುಣಿತೇ ಅರ್ಧಸ್ಥೇ ದಾಡಿಮಾತ್ಪಲಮ್|| ಕರ್ಷಮಾಮಲಕಾನಾಂ ಚ ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಪುನರಧಿಶ್ರಯೇತ್| ಪೂರ್ವಂ ತತ್ಸೈನ್ಧವಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಯುಕ್ತಮಾಜ್ಯೇನ ಯೋಜಿತಮ್|| ಪಟೋಲಪತ್ರಕಾಖ್ಯೋಽಯಂ ಯೂಷಃ ಪಿತ್ತೋತ್ಥರೋಗಜಿತ್| ನಿಮ್ಬಪತ್ರೈರ್ನಿಮ್ಬಯೂಷಮೇವಮೇವ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್|| ಮುಲಕಾಚ್ಛುಣ್ಠಿಕಾ ಸ್ವಿನ್ನಾ ಘೃತಭೃಷ್ಟಾ ಸಧಾನ್ಯಕಾ| ಹಿಙ್ಗುಜೀರಕಸಂಯುಕ್ತಾ ತತೋ ಮಥಿತದಾಡಿಮೇ|| ಸಸೈನ್ಧವೇ ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪುನರಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್| ತಾವದ್ಯಾವನ್ಮೃದೂಭೂತಂ ತತಸ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಸಂಯುತಮ್|| ಸುಧೂಪಿತಂ ಹಿಙ್ಗುಘೃತೈಶ್ಚಾತುರ್ಜಾತಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ಶುಣ್ಠೀರಸಂ ದೀಪನೀಯಂ ಬಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾಪಹಮ್|| ಅಕೃತಾಕೃತಯೂಷಾಚ್ಚ ರಸಾಚ್ಚ ಜಲಸಾಧಿತಾತ್| ಸ್ನೇಹಾಮ್ಲಪಟುಯುಕ್ತಾಚ್ಚ ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋ ಲಘುರ್ಮತಃ|| (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)-ವಿದ್ಯಾದ್ಯುಷೇ ರಸೇ ಸೂಪೇ ಶಾಕೇ ಚೈವೋತ್ತರೋತ್ತರಮ್| ಗೌರವಂ ತನುಸಾನ್ದ್ರಾಮ್ಲಸ್ವಾದುಷ್ವೇಷು ಪೃಥಕ್ ತಥಾ||" ತಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ಖಲಕಾಮ್ಬಲಿಕೌ ಹೃದ್ಯೌ ಛೇದಿನೌ ಸ್ವೌಷಧಾನುಗೌ| ಪಿಶಿತೇನ ರಸಸ್ತತ್ರ, ಯೂಷೋ ಧಾನ್ಯೈಃ ಖಲಃ ಫಲೈಃ|| ಮೂಲೈಶ್ಚ ತಿಲಕಲ್ಕಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಃ ಕಾಮ್ಬಲಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಜ್ಞೇಯಾಃ ಕೃತಾಕೃತಾಸ್ತೇ ತು ಸ್ನೇಹಾದಿಯುತವರ್ಜಿತಾಃ|| ಅಲ್ಪಮಾಂಸಾದಯಃ ಸ್ವಚ್ಛಾ ದಕಲಾವಣಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ| ಸ್ವಲ್ಪೇನ ಮಾಂಸೇನ ಶುಣ್ಠ್ಯದಿಭಿಃ ಸ್ವಲ್ಪೈಃ ಸ್ವಚ್ಛಾ ಯೇ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ, ತೇ ದಕಲಾವಣಿಕಾ ಬೋಧ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಯೂಷೇ ಯತ್ರ ಧಾನ್ಯಮಲ್ಪಂ, ಖಲಾದೌ ವಾ ಮೂಲಾದೀನ್ಯಲ್ಪಾನಿ, ತತ್ರಾಪಿ ದಕಲಾವಣಿಕತ್ವಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೬|೩೮೦)-"ಅಥ ಗೋರಸಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಫಲಾಮ್ಲೈರನ್ವಿತಂ ಚಯತ್| ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘು ಹಿತಂ ಸಂಸ್ಕೃತಾಸಂಸ್ಕೃತಂ ತಥಾ|| ಪ್ರಭೂತಾಸ್ತಮಲೋಯೂಷಃ ಸೂಪಾಲ್ಲಘುತರಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸೂಪಸ್ತು ರಸಯೂಷಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಾದ್ಗುರುತರೋ ಮತಃ|| ತಂ ಸರೋಗೋ ನ ಚಾಶ್ರೀಯಾನ್ನ ಚಾಲ್ಪಾಶೀ ಕಥಞ್ಚನ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮುದ್ಗಯೂಷಗುಣಾನಾಹ-ಮೌದ್ಗ ಇತಿ| ರಸ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮೌದ್ಗೋ ರಸೋ-ಮುದಯೂಷಃ, "ಯೂಷೋ ಧಾನ್ಯೈಃ" (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೭) ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಸಂಶುದ್ಧಾದೀನಾಂ ಪಥ್ಯೋ-ಹಿತಃ| ಕಣ್ಠಾಕ್ಷಿಭ್ಯಾಂ ರೋಗಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೌಲತ್ಥೋ ಯೂಷೋ ವಾತಮನುಲೋಮಯತಿ| ಗುಲ್ಮಾದೀಂಶ್ಚ ಜಯತಿ| ತೂನೀಪ್ರತೂನೀರೋಗೌ-ಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೌ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಲತ್ಥಯೂಷಗುಣಾನಾಹ-ವಾತಾನುಲೋಮೀತಿ| ತೂನಿಪ್ರತೂನ್ಯೌ-ಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ (ಹೃಂಇ.ಅ.೧೧/೬೧) ವಕ್ಷ್ಯೇತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಿಲಸ್ಯ ವಿಕೃತಿಃ ಪಿಣ್ಯಾಕಸ್ಯ ಚ| ತಥಾ ಶುಷ್ಕಶಾಕಾದಿ ದೃಷ್ಟಿಘ್ನಂ ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಗುರು ಚ| ಅಙ್ಕುರಿತಂ ಸಸ್ಯಂ-ವಿರೂಢಕಮ್| ಶಾಣ್ಡಾಕ್ಯಾ ಸಹ ಸಂಯುತಂ ಮಾಷಾದಿವಟಕಂ-ಶಾಣ್ಡಾಕೀವಟಕಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಿಲವಿಕೃತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ತಿಲಪಿಣ್ಯಾಕವಿಕೃತಿರಿತಿ| ತಿಲವಿಕೃತಿಃ-ಮಯೂರಾಣ್ಡಕಾದಿಃ| ಉದ್ಧೃತತೈಲಸ್ತಿಲಾದಿಪಿಣ್ಡಃ, ಪಿಣ್ಯಾಕಃ ತದ್ವಿಕೃತಿಃ-ಪಿಣ್ಡವಟಕಾದಿದೇಶೀಯಾ| ಶುಷ್ಕಶಾಕಂ-ಶುಕವಾರ್ತಾಕಕಚ್ಚರಿಕಾದಿ| ವಿರೂಢಕಂ-ಅಙ್ಕುರಿತಂ ಧಾನ್ಯಮ್| ಕೃತಾನ್ನಪ್ರಸ್ತಾವಾದಙ್ಕುರಿತಧಾನ್ಯಕೃತಮನ್ನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಯೇನ ವಟಕೇನ ಶಾಣ್ಡಾಕೀ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್-ಶಾಣ್ಡಾಕೀವಟಕಮ್| ದೃಗ್ಘ್ನಂದೃಷ್ಟಿನಾಶನಮ್| ದೋಷಲಂ-ತ್ರಿದೋಷಕರಮ್| ಗ್ಲಪನಂ-ಗ್ಲಾನಿಕರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಾಲಾ-ಕರಮಥಿತೇನ ಮರೀಚಶರ್ಕರಾದಿಯುಕ್ತೇನ ದಧ್ನಾ ಕೃತಾ ಉಲ್ಲೇಖಿಕಾಸಂಜ್ಞಾ, ಬೃಂಹಣೀ-ದೇಹಸ್ಯ ಬೃಹತ್ತ್ವಕರೀ, ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಸಾಲಾಗುಣಾನಾಹ-ರಸಾಲೇತಿ| ಮರೀಚಶರ್ಕರಾದಿಯುಕ್ತಂ ಕರಮಥಿತಂ ದಧಿ-ರಸಾಲಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾನಕಂ ಶ್ರಮಾದಿಹರಂ ಪ್ರೀಣನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರೀಣನಂ-ಮನಃ ಪ್ರೀತಿಕರಮ್| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಂ ಚ-ಸ್ವಸ್ವದ್ರವ್ಯಗುಣೇನ ಚ ಯುಕ್ತಮ್| ಪರ್ಪಟಾದೀನಾಂ ಲಾಘವಾದಿಹ ಗುಣಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಪರ್ಪಟಾ ಲಘವೋ ರುಚ್ಯಾ ಲಘೀಯಾನ್ ಕ್ಷಾರಪರ್ಪಟಃ| ಹೃದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾ ಗುರವೋ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ|| ಪ್ರೀಣನಾ ಭ್ರಮತೃಟ್ಛರ್ದಿಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ರಮಚ್ಛಿದಃ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾನಕಗುಣಾನಾಹ-ಶ್ರಮಕ್ಷುತ್ತೃಡಿತಿ| ಗುಡಾಮ್ಲಿಕಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಮುದಕಾದಿ ದ್ರವಂ-ಪಾನಕಮ್| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಂ-ಯೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ಗುಣಾನನುವರ್ತತೇ| ಏತೇನ ಸುಶ್ರುತಾದಿಭಿರುಕ್ತಾನಾಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಪಾನಕಾನಾಂ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಾಜಾಸ್ತೃಡಾದೀಂಶ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ| ಕಾಸಪಿತ್ತೇ ಚೋಪಶಮಯನ್ತಿ| ತಥಾ, ದೀಪನಾ ಲಘವಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಾಜಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ಲಾಜಾ ಇತಿ| ಭೃಷ್ಟಾನಾಂ ಶಾಲೀನಾಂ ತಣ್ಡುಲಾಃ-ಲಾಜಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹರಿತಧಾನ್ಯಾನಿ ನಿಸ್ತುಷಭೃಷ್ಟಮುಶಲಹತಾನಿ-ಪೃಥುಕಾಶ್ಚಿಪಿಟಸಂಜ್ಞಾ ಗುರುತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೃಥುಕಗುಣಾನಾಹ-ಪೃಥುಕಾ ಇತಿ| ಅಶುಷ್ಕಧಾನ್ಯಾನಾಂ ಭೃಷ್ಟಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ-ಪೃಥುಕಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಧಾನಾ-ಭೃಷ್ಟಯವಾದಿ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀ ರೂಕ್ಷಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಧಾನಾಗುಣಾನಾಹ-ಧಾನಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನೀತಿ| ಭೃಷ್ಟಯವಾದಿಧಾನ್ಯಂ-ಧಾನಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಯವಾನೇವ ಭೃಷ್ಟಾನ್ ಧಾನಾಶಬ್ದೇನಾಹುಃ| ಉಲುಮ್ಬಾದೀಂಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಪಠನ್ತಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೪೧೦)- "ಧಾನೋಲುಮ್ಬಾಸ್ತು ಲಘವಃ ಕಫಮೇದೋವಿಶೋಷಣಾಃ|" ಇತಿ| ಲಘವಃ ಪಾಕೇ, ಗುರವೋ ಗುಣೇ, ಸ್ವಮತೇನ ಗುರೋರ್ಗುಣತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಕ್ತವೋ ಲಘವಃ, ಕ್ಷುಧಾದೀಂಶ್ಚ ಘ್ನನ್ತಿ| ತಥಾ, ಉದಕಪೀತಾಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾಃ, ಸದ್ಯ ಏವ ಬಲಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತಾಂಶ್ಚ ಜಲೇನಾನ್ತರಿತಾನ್-ವ್ಯವಹಿತಾನ್, ನಾಶ್ನೀಯಾತ್| ಅನ್ಯಭೋಜನೇಷು ಹ್ಯನ್ತರಾಪಾನಂ ವಿಹಿತಮ್, ನ ತಥಾ ಸಕ್ತುಷು ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧಯತಿ| (ಅಪರೇ ತ್ವೇವಮಾಹುಃ-ಆದೌ ಪಿಣ್ಡೀ ಮಧ್ಯೇ ಜಲಮನ್ತೇ ಚ ಪಿಣ್ಡೀತ್ಯುದಕಾನ್ತರಿತಾ ಇತಿ|) ತಥಾ, ನ ದ್ವಿಃ-ದ್ವೌ ವಾರೌ ನಾದ್ಯಾತ್| ನ ನಿಶಾಯಾಂ- ರಾತ್ರ್ಯಾಮ್| ನ ಕೇವಲಾನ್-ಉದಕಾದಿರಹಿತಾನ್| ನ ಭುಕ್ತ್ವಾ-ಅನ್ಯದ್ಭೋಜನಾದಿ| ನ ದ್ವಿಜೈಶ್ಛಿತ್ತ್ವಾ-ದನ್ತೈಃ ಕರಸ್ಥಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಂ ಛಿತ್ತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಹೂಂಶ್ಚ ಸಕ್ತೂಂನ್ನಾದ್ಯಾತ್| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಂ ರೂಕ್ಷವಾತಲತ್ವಂ ಸಕ್ತೂನಾಮಿಹ ನೋಕ್ತಮ್, ಲಘುತ್ವಾದಿನೈವಾವಗತತ್ವಾತ್| ನನು, ರೂಕ್ಷವಾತಲತ್ವಂ ಚೇದಭ್ಯುಪಗಮ್ಯತೇ ಸಕ್ತೂನಾಮ್, ತತಃ ಸನ್ತರ್ಪಣಾ ಇತ್ಯನುಪಪನ್ನಮ್| ಸದ್ಯ ಏವ ಬಲಪ್ರದಾ ಇತ್ಯೇತದಪ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ಭುಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಹಾರಃ ಪರಿಣಮನ್ ರಸಧಾತುಗತೋ ಧಾತುಪುಷ್ಟಯೇ, ನಾನ್ಯಥಾ| ಅತ್ರಾಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಪ್ರಭಾವಾದುಭಯಮಪ್ಯೇತದುಕ್ತಮ್| ಸಕ್ತೂನಾಂ ಹ್ಯಯಮಚಿನ್ತ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇದ್ಯಃ ಪ್ರಭಾವಃ,ಯತ್ಪೀತಾಃ ಸನ್ತಃ ಸದ್ಯಃ ಸನ್ತರ್ಪಯನ್ತಿ| ಸದ್ಯ ಏವ ಚ ಬಲಂ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ| ವಾಜೀಕರಣಂ ಹಿ-ಅಪರಿಣತಮೇವ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಜನಯತಿ| ತಥಾ ಚ ಮದ್ಯಂ,-ಅಪರಿಣತಮೇವ ಮದಂ ಜನಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಸನ್ತರ್ಪಣತ್ವಂ ಬಲಪ್ರದತ್ವಂ ಚೈಷಾಮುಪಪನ್ನಮೇವ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ತುಲ್ಯಾಜ್ಯಃ ಸಕ್ತುಪ್ರಾಶಸ್ತು ವೃಷ್ಯೋ ಭೇದೀ ರಸಾಯನಮ್| (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೭)-'ತೃಟ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮನುನ್ಮನ್ಥಃ ಶೀತಸ್ತೃಷ್ಣಾನಿವರ್ತಕಃ|| ಪ್ರಮೇಹಕ್ಷಯಕುಷ್ಠಾನಿ ನ ಚ ಸ್ಯುರ್ಮನ್ಥಪಾಯಿನಾಮ್| ನಿಚಯಾತ್ಕಠಿನಾ ಗುರ್ವೀ ಪಿಣ್ಡೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮೃದುರ್ಲಘುಃ|| ಸಕ್ತೂನಾಂ ದ್ರವತಾಯೋಗಾಲ್ಲಘೀಯಸ್ಯವಲೇಹಿಕಾ|' ಲಾಜಸಕ್ತುಕೃತಾಽಪಿ ಸ್ಯಾದ್ವಿಲೇಪೀ ತು ಗರೀಯಸೀ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಕ್ತುಗುಣಾನಾಹ-ಸಕ್ತವ ಇತಿ| ಭೃಷ್ಟಾನಾಂ ನಿಸ್ತುಷಯವಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಂ-ಸಕ್ತವಃ| ಪೀತಾ ಏವ ಬಲಪ್ರದಾಃ, ನ ತು ಭಕ್ಷಿತಾಲೀಢಾ ವಾ| ಸದ್ಯ ಏವ, ನ ತೂತ್ತರಕಾಲಮಿತ್ಯೇವಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೭)-"ನಿಚಯಾತ್ಕಠಿನಾ ಗುರ್ವೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪಿಣ್ಡೀ ಲಘುರ್ಮೃದುಃ| ಸಕ್ತೂನಾಂ ದ್ರವತಾಯೋಗಾಲ್ಲಘೀಯಸ್ಯವಲೇಹಿಕಾ|| ಶಷ್ಕುಲೀಮೋದಕಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೈವಂ ಚ ಕಲ್ಪನಾ| ಕರ್ಕನ್ಧುಬದರಾದೀನಾಂ ಶ್ರಮಕ್ಷುತ್ತೃಟ್ಕ್ಲಮಚ್ಛಿದಃ|| ಸಕ್ತವೋಽಮ್ಲರಸಾ ಹೃದ್ಯಾ ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ ತೇ|" ಇತಿ| ಸಕ್ತುಭಕ್ಷಣಂ ನಿಯಮಯತಿ-ನೋದಕಾನ್ತರಿತಾನಿತಿ| ಯೇಷಾಂ ಭೋಜನಮಧ್ಯೇ ಉದಕಂ ಪೀಯತೇ ತೇ-ಉದಕಾನ್ತರಿತಾಃ| ದ್ಬೌ ವಾರೌದ್ವಿಃ| ಕೇವಲಾನ್-ಉದಕಾದಿರಹಿತಾನ್| ದ್ವಿಜೈಶ್ಛಿತ್ತ್ವಾ-ಕರಸ್ಥಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಂ ದನ್ತೈರ್ವಿಚ್ಛಿದ್ಯ ಭಕ್ಷಿತಾನ್| ಬಹೂನ್-ಅತಿಮಾತ್ರಾನ್| ಉದಕಾನ್ತರಿತಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ನಿಷೇಧಕರಣತ್ವಾತ್ ಪೃಥಕ್ ನಕಾರಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಣ್ಯಾಕಾಖ್ಯೋ-ಯಸ್ತಿಲಾದೀನಾಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತತೈಲಃ ಕಲ್ಕೋ, ಗ್ಲಪನೋ-ಗ್ಲಾನಿಕರಃ| ಗ್ಲಪನ ಇತಿ ಗ್ಲಾಯತೇರ್ಣಿಜನ್ತಾತ್ "ಗ್ಲಾಸ್ರಾವನುವಮಾಂ ಚ" ಇತಿ ಮಿತ್ತ್ವಾದ್ಧ್ರಸ್ವಃ, ಬಾಹುಲಕಾತ್ಕರ್ತರಿ ಲ್ಯುಟ್| ತಥಾ, ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀ ದೃಷ್ಟಿವಿಕಾರಕೃಚ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿಣ್ಯಾಕಗುಣಾನಾಹ-ಪಿಣ್ಯಾಕ ಇತಿ| ಉದ್ಧೃತತೈಲಸ್ತಿಲಾದಿಪಿಣ್ಡಃ-ಪಿಣ್ಯಾಕಃ| ಗ್ಲಪನೋ-ಗ್ಲಾನಿಕರಃ| ದೃಷ್ಟಿದೂಷಣಃ-ದೃಷ್ಟಿರೋಗಪ್ರದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೇಸವಾರೋ-ನಾಗರಧಾನ್ಯಕಾಜಾಜಿಹಿಙ್ಗುಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಕುಟ್ಟಿತಂ ಮಾಂಸಮ್| ಸ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಬಲವರ್ಧನಃ ಶರೀರೋಪಚಯವರ್ಧನಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವೇಸವಾರಗುಣಾನಾಹ-ವೇಸವಾರ ಇತಿ| ಸ್ವಿನ್ನಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಗುಡಜೀರಕಾದಿವಿಮಿಶ್ರಿತಂ ಮಾಂಸಂ-ವೇಸವಾರಃ| ಉಪಚಯಃ-ವಪುಷ್ಪುಷ್ಟಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮುದ್ಗಾದಿಜಾತಸ್ತು ವೇಸವಾರಾ ಯೇ ಇಣ್ಡರಿಕಾದಿಭಿರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಚ್ಛಿನ್ನೈಃ ಕ್ರಿಯನ್ತೇ ಲೋಕೇ ಪೂರಣಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ತೇ ಗುರವಃ ಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಾಷಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| (ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ವಾರ್ತಾಕಸೂರಣಾಲೂಕಾದೀನ್ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|) ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಗುಡಕ್ಷೀರೈರ್ಯವಗೋಧೂಮಪೈಷ್ಟಿಕಾಃ| ಪೂಪಾ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿನಃ ಶೀತಾಃ ಪೈಷ್ಟಿಕಾ ವಾತಲಾಃ ಖರಾಃ|| ವೃಷ್ಯಾ ಬಲ್ಯಾಃ ಸರಾ ಮಾಷೈರ್ವಾತಘ್ನಾ ಮೃದುಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಯಥಾನ್ನಂ ಗುರವೋ ಬಲ್ಯಾಃ ಸ್ಥೂಲಾಶ್ಚ ಕಠಿನಾಶ್ಚ ಯೇ|| ತೈಲಪಕ್ವಾಸ್ತು ತ್ವಗ್ದೃಗ್ಘ್ನಾ ಗರೀಯಾಂಸೋ ವಿದಾಹಿನಃ| ಕಾಸಾರಸಾರಾ ಲಘವೋ ಲಾಜೈರ್ಲಘುತರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ವಾತಪಿತ್ತಹರೋ ವೃಷ್ಯೋ ಘೃತಪೂರಃ ಕಫಪ್ರದಃ| ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಕರೋ ರುಚ್ಯೋ ಮಾಂಸಲೋ ರಕ್ತಲೋ ಗುರುಃ|| ಲಘೀಯಾನ್ ಮಣ್ಡಕಕೃತೋ ಗರೀಯಾನ್ ಫಲಪೂರಿತಃ ಮಧುರೋತ್ಕಾರಿಕಾ ವೃಷ್ಯಾ, ಕಾಸಾರಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ಗುರುಃ|| ಗುಡಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾಖಣ್ಡಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಮಾಕ್ಷಿಕೈಃ| ಪೂಪಾಃ ಶುಕ್ರಬಲಶ್ಲೇಷ್ಮರುಚಿದಾಸ್ತರ್ಪಣಾಃ ಕ್ಷಣಾತ್|| ನಾನಾದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮಾಯುಕ್ತಾಃ ಪಕ್ವಾಮಕ್ಲಿನ್ನಭರ್ಜಿತೈಃ| ನಿಮರ್ದಕೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲವತಾಂ ಹಿತಃ|| ಘಾರಿಕೇಣ್ಡರಿಕಾಪೂರವಟಿಕಾವಟಕಾದಯಃ| ವಿಶದಾ ರೋಚನಾ ಬಲ್ಯಾ ಗುರವಃ ಸ್ಯುಃ ಸ್ವಯೋನಿವತ್|| ಯಾವಕಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪ್ಲೀಹೋದಾವರ್ತಹಾ ಗುರುಃ| ಭೃಷ್ಟಸ್ವಿನ್ನತಯಾ ವಾಽಽದ್ಯೋ ಕಣ್ಠ್ಯೋಽತಿಕಾಸಿನಾಮ್|| ಜ್ವರೋದಾವರ್ತಮೇಹಾನಾಂ ಪಥ್ಯೋ ವಾತಾನುಲೋಮನಃ| ಓಲಕಂ ಹರಿತಾವಸ್ಥಂ ಶಿಮ್ಬಿಜತ್ವಾತ್ಖರಂ ಗುರು|| ಮನ್ದಜರ್ಯೋ ಯವಾದಿತ್ವಾದಭ್ಯೋಷೋ ಬೃಂಹಣಃ ಸರಃ||" ಇತಿ|ಸಿದ್ಧಸಾರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಅತ್ಯುಷ್ಣಾ ಮಣ್ಡಕಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ ಶೀತಲಾ ಗುರುವೋ ಮತಾಃ|' ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮುದ್ಗಾದಿವೇಸವಾರಗುಣಾನಾಹ-ಮುದ್ಗಾದಿಜಾ ಇತಿ| ಯೇಷು ಮಾಂಸಸ್ಥಾನೇಷು ಮುದ್ಗಚಣಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ತೇ-ಮುದ್ಗಾದಿಜಾಃ| ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಮನುಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ-ಯಥಾದ್ರವ್ಯಗುಣಾನುಗಾಃ, ಯಾವನ್ತಃ ಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಗುಣಾಸ್ತಾವನ್ತಸ್ತೇಷಾಂ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾಕಲ್ಯೇಽವ್ಯಯೀಭಾವಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪೂಪಾನ್ ಕುಕೂಲಾದಿಸಿದ್ಧಾನ್ ಏಕಯೋನೀನ್-ಏಕಕಾರಣಾನ್ ಯಥೋತ್ತರಂ ಲಘೂನ್ವಿದ್ಯಾತ್| ತೇನ ಕುಕೂಲಪಕ್ವಾತ್ ಸಜಾತೀಯಾದಪೂಪಾತ್ಕರ್ಪರಪಕ್ವೋ ಲಘುಃ| ಕರ್ಪರಪಕ್ವಾಚ್ಚ ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ವಃ| ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಪಕ್ವಾತ್ಕನ್ದುಪಕ್ವಃ| ಕನ್ದುಪಕ್ವಾಚ್ಚಾಙ್ಗಾರಪಕ್ವಃ| ಕುಕೂಲಃ-ಅಪಾಂ ಬಾಷ್ಪಸ್ವೇದಃ, ಗೋಶಕೃದಾದಿಚೂರ್ಣಸನ್ತಾಪ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಕರ್ಪರೋ-ಜ್ವಾಲಾಸನ್ತಪ್ತಂ ಕಪಾಲಮ್| ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಕನ್ದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾವೇವ| ಅಙ್ಗಾರಾಃ-ಬೃಹನ್ತಃ ಕಾಷ್ಠಸಮ್ಭೂತಾ ಇತಿ| ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ| ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಮಾಂಸಶಕವರ್ಗಯೋಸ್ತದ್ವ್ಯಞ್ಜನಭೂತಯೋರ್ನಿರ್ದೇಶಃ| ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾನ್ಮಾಂಸವರ್ಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದೇಶಃ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ಚಾಸ್ಯ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ಪ್ರಚುರೋಪಯೋಗೇಽಪ್ಯದೋಷಾತ್| ಶಾಕಸ್ಯ ತು ಬಹೂಪಯೋಗೇ ದೋಷಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೮|೩೯)- "ಶಾಕಾವರಾನ್ನಭೂಯಿಷ್ಠಮತ್ಯುಷ್ಣಲವಣಂ ತ್ಯಜೇತ್|" ಇತ್ಯನೇನ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಚನಪಾತ್ರವಿಶೇಷಾದ್ಗುಣವಿಶೇಷಾನಾಹ-ಕುಕೂಲೇತಿ| ಕುಕೂಲಂ-ಶ್ವಭ್ರಮ್, "ಕುಕೂಲಂ ಶಙ್ಕುಭಿಃ ಕೀರ್ಣೇ ಶ್ವಭ್ರೇ ನಾ ತು ತುಷಾನಲೇ|" ಇತಿ (ವಿಶ್ವಪ್ರಕಾಶಮೇದಿನೀಕೋಶಯೋಃ) ವಚನಾತ್| ತೇನ ಚ ಮೃನ್ಮಯಮುತ್ತಾನಮಪೂಪಪಚನಪಾತ್ರಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಶ್ವಭ್ರಾಕಾರಮ್| ತದೇವ ನ್ಯುಬ್ಜಂ- ಪರಮ್| ತದೇವ ಸಚ್ಛಿದ್ರಂ-ಭ್ರಾಷ್ಟ್ರಮ್| ಲೋಹಮಯಂ ನ್ಯುಬ್ಜಂ-ಕನ್ದುಃ| ಅಙ್ಗಾರಶಬ್ದೇನ ಅಙ್ಗಾರಪೂರ್ಣಂ ಪಾತ್ರಮ್, ಹಸನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿಷ್ಠಕೃತಾಸ್ತನವೋ ವಿಸ್ತೃತಾಃ- ಅಪೂಪಾಃ| ಏಕಯೋನಿಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಕೃತಿದ್ರವ್ಯಾದ್ಯವಿಶೇಷೇಽಪಿಪಾತ್ರಕೃತಮೇವೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ಲಾಘವಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್, ಯಥಾ ಯಥಾಽಗ್ನಿಸನ್ನಿಕರ್ಷಸ್ತಥಾ ತಥಾ ಲಾಘವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.ಅ೭)-"ಪ್ರಭೂತಾಭ್ಯನ್ತರಮಲೋಮಾಷಸೂಪಃ ಪರಂ ಸ್ಮೃತಃ| ಖಲಕಾಮ್ಬಲಿಕೌ ಹೃದ್ಯೌ ಛೇದಿನೌ ಸ್ವೌಷಧಾನುಗೌ|| ಪರ್ಪಟಾ ಲಘವೋ ರೂಕ್ಷಾ ಲಘೀಯಾನ್ ಕ್ಷಾರಪರ್ಪಟಃ| ಹೃದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾ ಗುರವೋ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ| ಪ್ರೀಣನಾ ಭ್ರಮತೃಟ್ಛರ್ದಿಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಚ್ಛಿದಃ| ತೃಟ್ಛರ್ದಿಶ್ರಮನುನ್ಮನ್ಥ ಶೀತಃ ಸದ್ಯೋ ಬಲಪ್ರದಃ|| ಪ್ರಮೇಹಕ್ಷಯಕುಷ್ಠಾದ್ಯಾ ನ ಚ ಸ್ಯುರ್ಮನ್ಥಪಾಯಿನಾಮ್|" ಇತಿ ಇತಿ ಕೃತಾನ್ನವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹರಿಣಾದಯೋ ದಶ-ಮೃಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಪೃಷತಾದಯಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-("ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಚಾರುಷ್ಕವರಪೋತಶಶೋರಣಾಃ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾರಾಮಶರಭಕೋಹಕಾರ ಕಶಮ್ಬರಾಃ| ಕರಾಲಕೃತಮಾಲೌ ಚ ಪೃಷತಶ್ಚ ಮೃಗಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ||" ಇತಿ)

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ| ಮಾಂಸಮಷ್ಟಧಾ,-ಮೃಗವಿಷ್ಕಿರಪ್ರತುದಬಿಲೇಶಯಪ್ರಸಹಮಹಾಮೃಗಜಲಚರಮತ್ಸ್ಯಭೇದೇನ| ತತ್ರ ಮೃಗಾನಾಹ-ಹರಿಣೈಣೇತಿ| ಹರಿಣಾದಯೋ-ಮೃಗಾಃ| ತೇಷು ಹರಿಣಃ-ತಾಮ್ರವರ್ಣಃ| ಏಣಃ-ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಃ| ಕುರಙ್ಗೋ-ಲಘುಚತುರಗತಿಃ| ಋಕ್ಷೋನೀಲಾಣ್ಡಃ| ಗೋಕರ್ಣೋ-ಗೋಸದೃಶಕರ್ಣೋ ರಾಸಭಾಕಾರಃ| ಮೃಗಮಾತೃಕಾ-ಲಘುಪೃಥೂದರಾ ಶಶಾಭಾ| ಶಶೋ-ಬಿಲೇಶಯಃ| ಶಮ್ಬರಃ-ವಿಕಟಬಹುವಿಷಾಣಃ| ಚಾರುಷ್ಕಃ-ಚಾರುತನುಃ| ಶರಭಃ-ಅಷ್ಟಚರಣಃ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾತ್ ಪೃಷತಕರಾಲಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಚಾರುಷ್ಕವರಪೋತಶಶೋರಣಾಃ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾರಾಮಶರಭಕ್ರೋಷ್ಟುಕಾರಕಶಮ್ಬರಾಃ|| ಕರಾಲಕೃತಮಾಲೌ ಚ ಪೃಷತಶ್ಚ ಮೃಗಾ ಸ್ಮೃತಾಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ಲಾವಾದಯೋ ವರಟಾನ್ತಾ ಏಕವಿಂಶತಿಃ, ವಿಕೀರ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾದ್ವಿಷ್ಕಿರಾಃ| ರಕ್ತೇ ವರ್ತ್ಮನೀ ಯಸ್ಯಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕಃ| ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕೇತಿ ಜಾತ್ಯನ್ತರಮ್, ನ ತು ವರ್ತಕಸ್ಯ ಸ್ತ್ರೀ ವರ್ತಿಕಾ| ಯಥಾ ಚ ಬಲಾಕಾ ಸಾರಿಕೇತಿ| ಪುಂಸ್ಯಪಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗತ್ವಾವೇಶಾತ್| ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ, ವ್ರೀಹ್ಯಾದಿತ್ವಾದಿನಿಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಷ್ಕಿರಾನಾಹ-ಲಾವವಾರ್ತೀಕೇತಿ| ಪಕ್ಷಿಮಧ್ಯೇ ಯೇ ವಿಕೀರ್ಯ ಭಕ್ಷಯನ್ತಿ ತೇ ವಿಷ್ಕಿರಾಃ| ತತ್ರ ಲಾವಃ-ಚಿತ್ರಯೋಧೀ| ವಾರ್ತೀಕೋ-ವನಚಟಕಃ ಸ್ವಲ್ಪಸಙ್ಘಾತಚಾರೀ| ವರ್ತೀರಃ-ಅಲ್ಪಕಪಿಞ್ಜಲಸದೃಶಃ| ಕುಕ್ಕುಭೋ ದ್ವಿವಿಧಃ,-ಸ್ಥಲಜೋ ಜಲಜಶ್ಚ, ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕವಿಶೇಷಣಾತ್ಸ್ಥಲಜೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ-"ನೀಲಚ್ಛವಿಃ ಕೃಷ್ಣಗಲಃ ಸ್ಯಾದ್ಗ್ರಾಮಚಟಕಾಕೃತಿಃ| ಕುಕ್ಕುಭಃ ಕುಕ್ಕುಭಾರಾವಃ ಸ್ಥಲಜೋ ರಕ್ತವರ್ತ್ಮಕಃ||" ಇತಿ| ಕಪಿಞ್ಜಲೋ-ಗೌರತಿತ್ತಿರಿಃ| ಉಪಚಕ್ರಃ-ಶ್ವಭ್ರಚರಃ ಕೃಶಚಞ್ಚುರ್ಮದಾವಿಲಃ| ಚಕೋರೋ-ರಕ್ತಾಕ್ಷಃ| ಕುರುಬಾಹುಃ-ನೀಲಗ್ರೀವೋ ರಕ್ತಶಿಖಃ ಶ್ವೇತಪಕ್ಷಃ| ವರ್ತಕೋ-ವರ್ತೀರಾದಲ್ಪಃ| ತತ್ಸದೃಶಾ-ವರ್ತಿಕಾ, ತತೋಽಪ್ಯಲ್ಪಾ| ತಿತ್ತಿರಿಃ-ಚಿತ್ರಪಕ್ಷಃ| ಕ್ರಕರಃಕ್ರಕಚಶಬ್ದಕಾರೀ ಪೀತಕೃಷ್ಣಗಲಃ ಕೃಷ್ಣಚಞ್ಚುಚರಣೋ ರಕ್ತಪೃಷ್ಠಃ| ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ| ತಾಮ್ರಚೂಡಾಖ್ಯಃ-ಕುಕ್ಕುಟಃ| ಬಕರೋ-ಬಕಸದೃಶಃ| ಗೋನರ್ದೋ-ಗೋಕ್ಷ್ವೇಡಃ| ಗಿರಿವರ್ತಿಕಾ-ಗಿರಿಕಾಖ್ಯಾ ವರ್ತಿಕಾಭೇದಃ, ಪರ್ವತಚಾರೀ| ಸಾರಪದಃ-ಕಙ್ಕಸದೃಶಶ್ಚಾರುಗತಿಃ| ಇನ್ದ್ರಾಭಃ-ಕಙ್ಕಸದೃಶೋ ವಿವಿಧವರ್ಣಃ| ವರಟಃ-ಹಂಸಸದೃಶಃ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾತ್ತಿತ್ತಿರೀಟಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀವಞ್ಜೀವಕಾದಯಃ ಪ್ರತುದಾ ದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಪ್ರತುದ್ಯ-ತುಣ್ಡೇನಾಹತ್ಯ ಶಾಲ್ಯಾದೇರ್ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರತುದಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾಃ ಖಞ್ಜರೀಟಕಪಾರಾವತಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರತುದಾನಾಹ-ಜೀವಞ್ಜೀವಕೇತಿ| ಪ್ರತುದ್ಯ ಭಕ್ಷಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರತುದಾಃ| ತತ್ರ ಜೀವಞ್ಜೀವಕಃ-ಏಕೋದರೋ ದ್ವಿಶಿರಾಃ| ದಾತ್ಯೂಹಃ-ಅನ್ಧಕಾಕಃ| ಭೃಙ್ಗಾಹ್ವೋ-ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಚಟಕಸದೃಶಃ ಶಿಖಾವಾನ್ ಗೋಪ್ರೇರಕಃ| ಶುಕಃ-ಕೀರಃ| ಸಾರಿಕಾ-ಮೇಧಾವಿನೀ| ಲಟ್ವಾ-ರಕ್ತಪುಚ್ಛಾಧೋಭಾಗಃ| ಕೋಕಿಲಃ-ಪರಪುಷ್ಟಃ| ಹಾರೀತೋ-ಹರಿತಪೀತಃ| ಕಪೋತಃ-ಪಾಣ್ಡುಕಃ| ಚಟಕಃ-ಕಲವಿಙ್ಕಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ಖಞ್ಜರೀಟಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಶತಪತ್ರೋ ಭೃಙ್ಗರಾಜಃ ಕೋಯಷ್ಟಿರ್ಜೀವಜೀವಕಃ| (ಖಞ್ಜರೀಟಕಹಾರೀತದುರ್ನಾಮಾಗಿರಿಶಾ ಗೃಹಾಃ|| ಲಟ್ವಾ ಲಡೂಷೋ ವಟಹಾ ಗೋಕ್ಷ್ವೇಡೋ ಡಿಣ್ಡಿಮಾಣವಃ| ಜಟೀದುನ್ದುಭಿಪಾರ್ಕಾರಲೋಹಪೃಷ್ಠಕುಲಿಙ್ಗಕಾಃ|| ಸಾರಿಕಾಶುಕಶಾರ್ಙ್ಗಾಖ್ಯಚಿರೀಟೀಕಕುಯಷ್ಟಿಕಾಃ| ಮಞ್ಜುಲೀಯಕದಾತ್ಯೂಹಗೋಪಾಪುತ್ರಪ್ರಿಯಾತ್ಮಜಾಃ|| ಕಲವಿಙ್ಕಃ ಪರಭೃತಃ ಕಪೋತೋಽಙ್ಗಾರಚೂಡಕಃ| ಪಾರಾವತಃ ಪಾಣಾವಿಕ ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಪ್ರತುದಾದ್ವಿಜಾಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೇಕಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಬಿಲೇಶಯಾಃ| ಬಿಲೇ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಶೇರತ ಇತಿ ಬಿಲೇಶಯಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶ್ವೇತಶ್ಯಾಮಶಲ್ಯಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಲೇಶಯಾನಾಹ-ಭೇಕಗೋಧೇತಿ| ಬಿಲೇ-ವಿವರೇ, ಶೇರತೇ-ನಿವಸನ್ತೀತಿ ಬಿಲೇಶಯಾಃ| ತತ್ರ ಭೇಕೋ-ಮಣ್ಡೂಕಃ| ಗೋಧಾಪಞ್ಚನಖಗ್ರಾಹಿಣೀ| ಅಹಿಃ-ಸರ್ಪಃ| ಶ್ವಾವಿತ್-ಶಲಾಕಾಸದೃಶರೋಮಾ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾನ್ನಕುಲಾದಯಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭)- "ಶ್ವೇತಃ ಶ್ಯಾಮಶ್ಚಿತ್ರಪೃಷ್ಠಃ ಕಾಲಕಃ ಕಾಕುಲೀ ಮೃಗಃ| ಭೇಕಚಿಲಕಕೂಚೀಕಾ ಗೋಧಾಶಲ್ಯಕಶಾಣ್ಡಕಾಃ|| ವೃಷಾಹಿಕದಲೀಶ್ವಾವಿನ್ನಕುಲಾದ್ಯಾ ಬಿಲೇಶಯಾಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗವಾದಯಃ ಪ್ರಸಹ್ಯಾ| ಪ್ರಸಹ್ಯಾ-ಆಹೃತ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾತ್ ಪ್ರಸಹಾಃ| ಮೃಗಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಶ್ಚ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ, ಕೇಚಿನ್ಮೃಗಾಃ ಕೇಚಿತ್ಪಕ್ಷಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶ್ವತರೋ-ವೇಗಸರಃ| ಅಶ್ವಃ-ತುರಗಃ| ಬಭ್ರುಃ-ಜಾಹಕೋ, ನಕುಲ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಲೋಪಾಕೋ-ಲೋಮಶಃ| ಜಮ್ಬುಕಃ-ಶೃಗಾಲಃ| ಶ್ಯೇನೋ-ಗರುಡಾಕೃತಿಃ| ಚಾಷಃ-ಕಿಕೀದಿವಿಃ| ವಾನ್ತಾದಃ-ಶ್ವಾ| ವಾಯಸಃ-ಕಾಕಃ| ಉಲೂಕಃ-ಕಾಕಾರಿಃ| ಕುಲಿಙ್ಗಕಃ-ಕೃಷ್ಣಚಟಕಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಸಹಾನಾಹ-ಗೋಖರೇತಿ| ಮೃಗಾಣಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಸಹ್ಯ-ಹೃತ್ವಾ ಭಕ್ಷಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರಸಹಾಃ| ತತ್ರ ಗೌಃ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಖರೋ-ಗರ್ದಭಃ| ಅಶ್ವತರಃ-ಅಶ್ವಾಯಾಂ ಗರ್ದಭಾಜ್ಜಾತಃ| ಉಷ್ಟ್ರಃಕರಭಃ| ಅಶ್ವೋ-ಘೋಟಕಃ| ದ್ವೀಪೀ-ಚಿತ್ರವ್ಯಾಘ್ರಃ| ಸಿಂಹಃ-ಕೇಸರೀ| ಋಕ್ಷೋ-ಲೋಮಶೋ ಮರ್ಕಟಸದೃಶಃ| ವಾನರೋ-ಮರ್ಕಟಃ| ಮಾರ್ಜಾರೋಬಿಡಾಲಃ| ಮೂಷಕಃ-ಉನ್ದುರುಃ| ವ್ಯಾಘ್ರೋ-ಮಹಾವ್ಯಾಘ್ರಃ| ವೃಕೋವತ್ಸಭಕ್ಷಃ| ಬಭ್ರುಃ-ಅಚ್ಛಭಲ್ಲಃ| ತರಕ್ಷುಃ-ಮೃಗಾದನಃ| ಲೋಪಾಕೋ-ಲೋಮಶೋ ಜಮ್ಬುಕಸದೃಶಃ| ಜಮ್ಬುಕಃ-ಶೃಗಾಲಃ| ಶ್ಯೇನಃ ಶಶಾನಕಃ| ಚಾಷಃ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವಾನ್ತಾದಃ-ಶ್ವಾ| ವಾಯಸಃಕಾಕಃ| ಶಶಘ್ನೀ-ಶಶಾರಿಃ| ಭಾಸಃ-ಶ್ವೇತಶಿಖಾವಾನ್ ಗೃಧ್ರಸದೃಶೋ ಗೋಷ್ಠಚಾರೀ| ಕುರರಃ-ಅರುಣಃ ಶ್ವೇತಮಸ್ತಕೋ ಮತ್ಸ್ಯಗ್ರಾಹೀ| ಗೃಧ್ರಃ-ಕೃಷ್ಣೋ ಮಹಾನ್ ದೂರದರ್ಶೀ| ಉಲೂಕೋ-ಘೂಕಃ| ಕುಲಿಙ್ಗೋಗೃಹಚಟಕಃ| ಧೂಮಿಕಾ-ಧೂಮ್ಯಾಟಃ| ಮಧುಹಾ-ಮಧುಘಾತಕಃ| ಇತಿಶಬ್ದಾದೇವಂಪ್ರಕಾರಾ ಅನ್ಯೇಽಪಿ| ಮೃಗಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಶ್ಚ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಃ| ತತ್ರ ಜಮ್ಬುಕಾನ್ತಾ ವಾನ್ತಾದಸಹಿತಾ ಮೃಗಾಃ, ಇತರೇ ಪಕ್ಷಿಣಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವರಾಹಾದಯೋ ದಶ ಮಹಾಮೃಗ ಸಜ್ಞಾ| ವಾರಣೋ-ಹಸ್ತೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಹಾಮೃಗಾನಾಹ-ವರಾಹಮಹಿಷೇತಿ| ಮಹಾನ್ತೋ ಮೃಗಾಃ-ಮಹಾಮೃಗಾಃ| ತತ್ರ ವರಾಹಃ-ಶೂಕರಃ| ಮಹಿಷಃ-ಅಶ್ವಶತ್ರುಃ| ನ್ಯಙ್ಕುಃ-ಕುರಙ್ಗಸದೃಶೋ ವಿಕಟಬಹುವಿಷಾಣಃ| ರುರುಃ-ಬಹುವಿಷಾಣಃ ಶರದಿ ಶೃಙ್ಗತ್ಯಾಗೀ| ರೋಹಿತೋ-ಲೋಹಿತವರ್ಣಃ| ವಾರಣೋ-ಹಸ್ತೀ| ಸೃಮರೋ-ವನತುರಗಃ| ಚಮರೋ-ವನ್ಯೋ ಗೌಃ| ಖಙ್ಗೋ-ಗಣ್ಡಕಃ| ಗವಯಃ-ಸಾಸ್ರಾಕಕುದರಹಿತೋ ಗೋಸದೃಶಃ| ಚಕಾರೋಽನುಕ್ತಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಂಸಾದಯಃ ಕ್ರೌಞ್ಚಾನ್ತಾ ಅಪ್ಸು ಚರಣಾದಪ್ಚರಸಂಜ್ಞಾಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಶೀರ್ಷಕಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜಲಚರಾನಾಹ-ಹಂಸಸಾರಸೇತಿ| ಯೇಽಪ್ಸು-ಜಲೇ ಚರನ್ತಿ ತೇ ಅಪ್ಚರಾಃ| ತತ್ರ ಹಂಸೋ-ಮಾನಸೌಕಾಃ| ಸಾರಸೋ-ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ| ಕಾದಮ್ಬಃ| ಬಕಃ-ಪಾಣ್ಡುರಪಕ್ಷಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕಾರಣ್ಡವಃ-ಶುಕ್ಲೋ ಹಂಸಸದೃಶಃ| ಪ್ಲವೋ-ಮಹಾನ್ ಪ್ರಸೇವಕಗಲಃ| ವಲಾಕಾ-ವಿಸಕಣ್ಠಿಕಾ| ಉತ್ಕ್ರೋಶಃ-ಕುರರಸದೃಶಃ| ಚಕ್ರಾಹ್ವಃ-ಚಕ್ರವಾಕಃ| ಮದ್ಗುಃ-ಜಲಕಾಕಃ| ಕ್ರೌಞ್ಚಃ-ಕುಙ್ ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚಾತಕಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಕಾಕತುಣ್ಡಘನಾರಾವಮದ್ಗುಕ್ರೌಞ್ಚಾಮ್ಬುಕುಕ್ಕುಟಾಃ| ಮೃಣಾಲಕಣ್ಠಚಕ್ರಾಹ್ವಬಲಾಕಾರಕ್ತಶೀರ್ಷಕಾಃ|| ಉತ್ಕ್ರೋಶಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷಶರಾರೀಮಣಿತುಣ್ಡಿಕಾಃ| ನನ್ದಶ್ಚ ಮಲ್ಲಿಕಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣೋ ಜಲಚಾರಿಣಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೋಹಿತಕಾದಯ ಏಕೋನವಿಂಶತಿರ್ಜಲೋದ್ಭವಾ ಮತ್ಸ್ಯಸಂಜ್ಞಾಃ| ಚಶಬ್ದೋಽನುಕ್ತಕದಲಕಪರ್ದಕಾದಿಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಹ-ಮತ್ಸ್ಯಾ ಇತಿ| ಜಲಾನ್ತರ್ವಾಸಿನೋಮತ್ಸ್ಯಾಃ| ತತ್ರ ರೋಹಿತೋ-ರಕ್ತಾಙ್ಗಃ ಕೃಷ್ಣಪೃಷ್ಠೋ ಮತ್ಸ್ಯಶೈವಲಭೋಜನಃ| ಪಾಠೀನೋ-ರೂಷ್ಯೋದರಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಕಃ ಕಣ್ಟಕಮಞ್ಜರಿಃ| ಕೂರ್ಮಃ-ಕಚ್ಛಪಃ| ಕುಮ್ಭೀರೋ-ಮಹಾನ್ನಕ್ರಸದೃಶಃ| ಕರ್ಕಟಃ-ಕುಲೀರಃ| ಶುಕ್ತಿಃ-ಮುಕ್ತಾಸ್ಫೋಟಃ| ಶಙ್ಖಃ-ಕಮ್ಬುಃ| ಉದ್ರೋ-ಜಲಬಿಡಾಲಃ| ಶಮ್ಬೂಕಃ-ಕ್ಷುದ್ರಶಙ್ಖಃ| ಶಫರೀ-ಕ್ಷುದ್ರಮತ್ಸ್ಯಃ| ವರ್ಮಿಃ-ಸರ್ಪಾಕಾರಃ| ಚನ್ದ್ರಿಕಾ-ಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ಕಣ್ಟಕವಲಯಿತೋ ವರ್ತುಲಃ| ಚುಲೂಕೀ-ದನ್ತ್ಯಾಕಾರೋಽನ್ತರ್ವಕ್ತ್ರೋ ಬಹಿರ್ನಿಶ್ವಾಸಭುಕ್| ನಕ್ರೋ-ರಜ್ಜ್ವಾಕಾರಃ| ಮಕರಃ-ಸಿಂಹದಂಷ್ಟ್ರಃ| ಶಿಶುಮಾರಃ-ಶಿಶುಘ್ನಃ| ತಿಮಿಃಶತಯೋಜನವಿಸ್ತೃತಃ, ತಂಗಿಲತೀತಿ-ತಿಮಿಙ್ಗಿಲಃ| ರಾಜೀ-ರಾಜೀವೋ ವಜ್ರಾಭಃ| ಚಿಲಿಚಿಮಃ-ಶಕಲೀ ಲೋಹಿತನಯನಃ ಸರ್ವತೋ ಲೋಹಿತರಾಜಿಃ ಪ್ರಾಯೋ ಭೂಮಿಚಾರೀ| ಆದ್ಯಶಬ್ದಾದ್ಗೋಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇತ್ಯಷ್ಟಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರಾ ಮಾಂಸಮಾಹುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಂ ಮಾಂಸತ್ವಮಾಹ-ಮಾಂಸಮಿತ್ಯಾಹುರಿತಿ| ಇತಿ-ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ, ಅಷ್ಟಧಾ-ಅಷ್ಟಧಾ-ಅಷ್ಟಪ್ರಕಾರಂ, ಮಾಂಸಮಾಹುಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೋನಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ವಷ್ಟಾಸು ಮಧ್ಯೇ, ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾತ್-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರವಿಷ್ಯತ್ವಾತ್, ಅಜಾವೀ-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇ| ಅಜಾವೀ-ಛಾಗೋರಭ್ರೌ, ತೇ ಅನಿಶ್ಚಿತೇ, ತೇ ಹಿ ಜಾಙ್ಗಲೇಽಪಿ ದೇಶೇ ವರ್ತತೇ ಅನೂಪೇಽಪಿ| ಅಜಾವೀ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗನಿರ್ದೇಶೋಽತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತ ಏವ| ಕೇಚಿತ್ತು 'ಅನಿಶ್ಚಿತೌ' ನಿಜಗದುಃ| ನನು, ತಿತ್ತಿರಿರಪಿ ಧನ್ವಾನೂಪಚಾರೀ ಪ್ರಥಿತಃ| ತತ್ಕಥಮಸಾವಿಹ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಕೀರ್ತಿತಃ? ಬ್ರೂಮಃ| ತತ್ಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯುಭಯಚರೋಽಯಂ, ತಥಾಽಪಿ ಜಾಙ್ಗಲಸ್ವಭಾವತ್ವಾಜ್ಜಾಙ್ಗಲೋಽಯಮ್| ವಿಕೀರ್ಯ ಭಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ವಿಷ್ಕಿರತ್ವಂ ತಿತ್ತಿರೇರ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ನಿಮಿತ್ತಮಸ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದಯಂ ಜಾಙ್ಗಲ ಏವ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾಃ| ಹರಿಣಾದೀನಾಂ ಚ ಕಿರಾತಕೈವರ್ತಾದಿಭ್ಯೋ ನಾನಾದೇಶಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ ಸಂಜ್ಞಾ ವೇದ್ಯಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಜಾವ್ಯೋರನುಕ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ-ಯೋನಿಷ್ವಜಾವೀತಿ| ಅಜಾವೀ-ಮೃಗವಿಶೇಷೌ| ಯೋನಿಷು-ಮೃಗಪ್ರಸಹಮಹಾಮೃಗಾಖ್ಯಾಸು ಯೋನಿಷು| ಅನಿಶ್ಚಿತೇ-ಅನಿರ್ಧಾರಿತೇ| ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಗೋಚರತ್ವಾತ್ಯೋನಿತ್ರಯವಿಷತ್ವತ್| ಅಜಾವ್ಯೋರ್ಮಾಂಸತ್ವೇಽಪಿ ಮೃಗಾದಿವಿಶೇಷೋ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆದೌ ಭವಾಃ-ಆದ್ಯಾಃ,- ಮೃಗವಿಷಿಕರಪ್ರತುದಾಖ್ಯಾಃ, ಜಾಙ್ಗಲಚಾರಿತ್ವಾಜ್ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ| ಏವಮನ್ತ್ಯಾಃ-ಮಹಾಮೃಗಾಪ್ಚರಮತ್ಸ್ಯಾಖ್ಯಾಃ,-ಆನೂಪಾಃ| ಮಧ್ಯೌ-ದ್ವೌ ಬಿಲೇಶಯಪ್ರಸಹಾಖ್ಯೌ,-ಸಾಧಾರಣೌ, ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಚಾರಿಣಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧ್ಯಾವಿತಿ ದ್ವಿವಚನನಿರ್ದೇಶಸಾಮರ್ಥ್ಯಾದಾದ್ಯನ್ತಾನಾಂ ವರ್ಗಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿತ್ವಮನುಮೀಯತೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಮನ್ತರೇಣಾಪಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಂಸಸ್ಯ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ಆದ್ಯಾನ್ತ್ಯಾ ಇತಿ| ಆದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮೃಗವಿಷ್ಕಿರಪ್ರತುದಾಃ-ಜಾಙ್ಗಲಾಃ| ಅನ್ತ್ಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮಹಾಮೃಗಜಲಚರಮತ್ಸ್ಯಾಃ-ಆನೂಪಾಃ| ಮಧ್ಯೌ ದ್ವೌ ಬಿಲೇಶಯಪ್ರಸಹೌಸಾಧಾರಣೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಜಾಙ್ಗಲಾನೂಪಸಾಧಾರಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಜಾಙ್ಗಲಾ ಬದ್ಧಮಲಾಃ- ಗ್ರಥಿತಂ ಪುರೀಷಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಲಘವಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಹಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ? ಪಿತ್ತೋತ್ತರೇ,-ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ| ತಥಾ ವಾತೋ ಮಧ್ಯೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಮಧ್ಯಮಮರುತಿ| ತಥಾ ಕಫಾನುಗೇ,-ಕಫೋಽನುಗೋ-ಅಬಲೋ ಹೀನೋ, ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವಲ್ಪಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜಾಙ್ಗಲಗುಣಾನಾಹ-ತತ್ರ ಬದ್ಧಮಲಾ ಇತಿ| ಬದ್ಧಮಲಾಃ-ಬದ್ಧಪುರೀಷಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೇ-ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪೇ ಹಿತಾಃ| ಕಫಾನುಗೇ-ಹೀನಕಫೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಶೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ ಪಾಕೇ ಕಟುಕೋ, ಗ್ರಾಹೀ, ರೂಕ್ಷಃ, ಶೀತಶ್ಚ| ಗ್ರಾಹಿಶೀತತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಜಾಙ್ಗಲತ್ವಾದೇವ ಲಬ್ಧಮಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಂ ಪುನರಿಹೋಪಾತ್ತಮ್| ಸ್ವಾದುಕಷಾಯತ್ವಾದಿಕಮೇಷಾಮಿಹ ಯುಕ್ತ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭) ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ-"ತತ್ರ ಬದ್ಧಮಲಾ ರುಚ್ಯಾ ಮಾಂಸಾನಾಮುತ್ತಮಾ ಹಿಮಾಃ| ಕಷಾಯಸ್ವಾದುವಿಶದಾ ಲಘವೋ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಹಿತಾಃ|| ತಾಮ್ರೋಽತ್ರ ಹರಿಣಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ತ್ವೇಣೋ ಹೃದ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್| ಲಘೀಯಾನ್ ಷಡ್ರಸಶ್ಚಾಸೌ, ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷೋ ಹಿಮಃ ಶಶಃ|| ಕಟುಪಾಕೋಽಗ್ನಿಕೃತ್ಪಥ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾಂತೇಽನಿಲಾವರೇ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಶಶಗುಣಾನಾಹದೀಪನ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವರ್ತಕಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವಜ್ಜಾಙ್ಗಲಸಮಾಪ್ತಿಸ್ತಾವತ್ಸರ್ವೇ ಔಷ್ಣ್ಯಗೌರವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೈರಲ್ಪೈರ್ಯುಕ್ತಾಃ| ತೇಷ್ವಪಿ ಮಧ್ಯೇ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಮೇಧಾದಿಕರಶ್ಚ| ತಥಾ, ಸಙ್ಗ್ರಹೀ| ತಥಾ, ವರ್ಣ್ಯೋ ವಾತಾಧಿಕಸನ್ನಿಪಾತಹರಶ್ಚ| ಸ ಚ ತಿತ್ತಿರಿರ್ಧನ್ವನ್ಯಾನೂಪೇ ಚ ದೇಶೇ ವಿಚರತಿ, ಅತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧ ಉಷ್ಣೋ ಗುರುರ್ಬೃಂಹಣಶ್ಚ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಧನ್ವಾನೂಪವಿಚಾರಿತ್ವಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಗುರುಬೃಂಹಣಃ|"ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವರ್ತಕಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಈಷದಿತಿ| ವರ್ತಕಾದಯೋ "ವರ್ತಕೋ ವರ್ತಿಕಾ" ಇತ್ಯಾದಯೋ ಜಾಙ್ಗಲಾಃ| ತಿತ್ತಿರಿಗುಣಾನಾಹ-ತಿತ್ತಿರಿರಿತಿ| ತೇಷು-ವರ್ತಕಾದಿಷು| ಅನಿಲೋದ್ರಿಕ್ತಂ- ವಾತಾಧಿಕಂ, ಸನ್ನಿಪಾತಂ-ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಂ, ಹರತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಧನ್ವಾನೂಪವಿಚಾರಿತ್ವಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಗುರುಬೃಂಹಣಃ|"ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿಖೀ-ಬರ್ಹೀ, ನಾತಿಪಥ್ಯಃ| ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಂ ಪಥ್ಯಃ| ವಯಸಃ ರತಮ್ಭನಕಾರಿತ್ವೇನ ಪಥ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಯೂರಗುಣಾನಾಹ-ನಾತಿಪಥ್ಯ ಇತಿ| ನಾತಿಪಥ್ಯಃ-ನಾತಿಸ್ವಸ್ಥಹಿತಃ, ದೋಷಚಯಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಾಂ ತು ಪಥ್ಯಃ, ತದ್ದಾರ್ಢ್ಯಕಾರಿತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತದ್ವಚ್ಚ ಕುಕ್ಕುಟೋ-ಮಯೂರತುಲ್ಯಗುಣೋ ವೃಷ್ಯಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಕ್ಕುಟಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವಚ್ಚೇತಿ| ತದ್ವತ್-ಮಯೂರತುಲ್ಯಗುಣಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗ್ರಾಮ್ಯಃ ಪುನಃ ಕುಕ್ಕುಟಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ಗುರುಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗ್ರಾಮ್ಯಕುಕ್ಕುಟಗುಣಾನಾಹ-ಗ್ರಾಮ್ಯಸ್ತ್ವಿತಿ| ಗ್ರಾಮೇ ಭವೋ-ಗ್ರಾಮ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ರಕರಾ ಉಪಚಕ್ರಕಾಶ್ಚ ಮೇಧಾಮಗ್ನಿಂ ಚ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಹೃದ್ಯಾಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ರಕರೋಪಚಕ್ರಯೋರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಮೇಧಾನಲಕರಾ ಇತಿ| ಅನಲೋ-ವಹ್ನಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಣಃ ಕಪೋತೋ ಗುರುರೀಷಲ್ಲವಣಸ್ತ್ರಿದೋಷಕೃಚ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಣಕಪೋತಗುಣಾನಾಹ-ಗುರುಃ ಸಲವಣ ಇತಿ| ಕಾಣಕಪೋತಃ-ಅಲ್ಪಾರುಣಕಪೋತಭೇದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಟಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ಅತಿಶಯೇನ ಶುಕ್ರಕೃತಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಟಕಗುಣಾನಾಹ-ಚಟಕಾ ಇತಿ| ಚರಕಸ್ತ್ವಾಹ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೭೨)-"ಚಟಕಾ ಮಧುರಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಕಫಶುಕ್ರವಿವರ್ದ್ಧನಾಃ| ಸನ್ನಿಪಾತಹರಾಶ್ಚೈವ ಶಮನಾ ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ||" ಇತಿ| ತತ್ರ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಸಮ್ಪೃಕ್ತದೋಷತ್ರಯವಾಚಿತ್ವಾತ್ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಾನೇವ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಘ್ನನ್ತಿ, ನ ತ್ವಸಮ್ಪೃಕ್ತಾನ್| ಅತ ಏವ'ಶಮನಾ ಮಾರುತಸ್ಯ ಚ' ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಂ ನ ಸಂಸೃಷ್ಟವಿಷಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಃ-ಅನನ್ತರಮ್, ಬಿಲೇಶಯಾದ್ಯಾ ವರ್ಗಾ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗುರುತ್ವೇನ ಉಷ್ಣತ್ವೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇನ ಮಧುರತ್ವೇನ ಚಾಧಿಕಾಃ| ಯೋ ಯಸ್ಮಾದುತ್ತರೋ ವರ್ಗಃ , ಸ ತಸ್ಮಾದ್ಗುರುತ್ವಾದಿಭಿರಧಿಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಯಥೋತ್ತರಮೇವ ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಕೃತೋ ಬಲ್ಯಾ ವಾತಘ್ನಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಲಾಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಿಲೇಶಯಾದಿವರ್ಗಾಣಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ ಇತಿ| ಅತಃ-ಏಭ್ಯೋ ಜಾಙ್ಗಲೇಭ್ಯಃ ಪರೇ| ವರ್ಗಾಃ-ಬಿಲೇಶಯಾದಯಃ| ಯಥೋತ್ತರಂ-ಬಿಲೇಶಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಸಹಾ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಃ, ತತೋ ಮಹಾಮೃಗಾಃ, ತತೋ ಜಲಚರಾಃ, ತತೋ ಮತ್ಸ್ಯಾ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಷು ವರ್ಗೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಮಹಾಮೃಗಾಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಃ| ಕ್ರವ್ಯಂ-ಆಮಮಾಂಸಂ ಭುಞ್ಜತೇ ಯೇ, ತೇ ಕ್ರವ್ಯಾದಾಃ| ಕ್ರವ್ಯಾದಾಸ್ತು ಯೇ ಪ್ರಸಹಾಃ-ಮಾರ್ಜಾರಗೃಧ್ರೋಲೂಕಾದಯಃ, ತೇ ಲವಣಾನುರಸಾಃ ಪಾಕೇ ಕಟುಕಾ ಮಾಂಸವರ್ಧನಾಶ್ಚಾತಿತರಾಮ್| ಜೀರ್ಣಾರ್ಶಃಪ್ರಭ್ರುತ್ಯಾಮಯಾನಾಮತಿಶಯೇನ ಹಿತಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಮಹಾಮೃಗಗುಣಾನಾಹಶೀತಾ ಮಹಾಮೃಗಾ ಇತಿ| ಕ್ರವ್ಯಾದಪ್ರಸಹಗುಣಾನಾಹ-ಕ್ರವ್ಯಾದಪ್ರಸಹಾ ಇತಿ| ವಾನರಮೂಷಕಕುಲಿಙ್ಗಮಧುಹಾವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ದ್ವೀಪ್ಯಾದಯೋ ಮಾಂಸಾಹಾರತ್ವಾತ್-ಕ್ರವ್ಯಾದಪ್ರಸಹಾಃ| ಜೀರ್ಣೈಃ-ಕಾಲೇನ ಪಕ್ವದೋಷೈಃ, ಅರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಿಭಿರಾರ್ತಾನಾಂ ಹಿತಾಃ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾಃ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಾ ಮಾಂಸಲಾಃ ಕಟುಪಾಕಿನಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೇಷದರ್ಥೇ| ಯದಿ ತು ಪ್ರತಿಷೇಧನಮಾತ್ರಮಭೀಷ್ಟಮಭವಿಷ್ಯದಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ, ತತೋ ನಞ ಏವ ಕೇವಲಸ್ಯೋಪಾದಾನಮಕರಿಷ್ಯತ್| ತಸ್ಮಾದೀಷದರ್ಥ ಏವ ವಿವಕ್ಷಿತಃ| ಅತ ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಯಥಾ-ಅನತಿದಗ್ಧೋ ಗ್ರಾಮ ಇತಿ| ಅದೋಷಲಮಿತಿ ಅಲ್ಪದೋಷಲಮ್, (ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಹಾರೀತಃ-"ತ್ರಿದೋಷನುದ್ದೇಹಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛಾಗಲಂ ಲಘು|" ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚರಕಮತಮನುಸರನ್ತ ಏವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ,-ಅದೋಷಲಮಿತಿ ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛೀತಗುರುತ್ವಾದಲ್ಪದೋಷಲಮ್| ಯಥಾ-ಅವೃಕ್ಷೋ ಗ್ರಾಮ ಇತಿ|) ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾತುಃ ಶರೀರಧಾತುಃ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಪುರುಷಶರೀರಸ್ಯ ಮಾಂಸಾಖ್ಯೋ ಧಾತುಃ, ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್-ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್, ಆಜಂ ಮಾಂಸಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚ| ಗುಣಕೃತಂ ಚಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನ ದ್ರವ್ಯಕೃತಮ್| ದ್ರವ್ಯಕೃತೇ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೇ ತುರಗೋರಗಾದಿಮಾಂಸಮಪಿ ಪುರುಷಶರೀರಧಾತೋರ್ಮಾಸಾಖ್ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸತ್ವೇನ ಭವತೀತಿ ತದ್ಪ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಕೇವಲಮಾಜಂ ಮಾಂಸಮ್| ಗುಣಕೃತೇ ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಗೃಹೀತೇ ಶರೀರಧಾತು ಸಾಮನ್ಯಾದಾಜಮೇವ ಮಾಂಸಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಂ ಚೇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಮಾಂಸಗ್ರಹಣಂ ಚಾತ್ರೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ನ ಕೇವಲಮಾಜಂ ಮಾಂಸಂ ಪುರುಷಶರೀರಧಾತುನಾ ಮಾಂಸಾಖ್ಯೇನ ತುಲ್ಯಮ್, ಯಾವದನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಛಾಗಶರೀರಗತಾ ಧಾತವಸ್ತೇಽಪಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರಧಾತುನಾ ತುಲ್ಯಗುಣಾಃ, ತೇಽಪ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದಿನೋ ಬೃಂಹಣಾಶ್ಚ| ಅನಯಾ ಭಙ್ಗ್ಯಾ ಪುರುಷಮಾಂಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಚಾರ್ಯೇಣಾತ್ರ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ನನು, ಬೃಂಹಣಂ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತದ್ಭೌಮಾಪ್ಯಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ| ಅಪಾಮೇವಾಽಸಾಧಾರಣೋ ಧರ್ಮಃ ಸ್ರವಣರೂಪಃ| ತತ್ಕಥಮನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯುಕ್ತಮ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾತ್| ಈದೃಶೋಽಯಂ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವೋ ಯದ್ಬೃಂಹಣಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಮನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಜಮಾಂಸಗುಣಾನಾಹ-ನಾತಿಶೀತೇತಿ| ಅದೋಷಲಂದೋಷತ್ರಯವಿರುದ್ಧಮ್, ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಞತ್ರ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಕಾರಣಾದಿನಾ-"ಅವಿದಾಹ್ಯನತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನಾತಿಶೀತಲಮಾಮಿಷಮ್| ಛಾಗಂ ಲಘು ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಬೃಂಹಣಮ್||" ಇತಿ| ಹಾರೀತೇನ ಚ-"ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ದೇಹಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛಾಗಲಂ ಲಘು|" ಇತಿ| ಗುರುತ್ವಲಘುತ್ವಯೋರ್ಗುಣತ್ವಪಾಕತ್ವಾಭ್ಯಾಮವಿರೋಧಃ| ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಂ ವಾತೋತ್ತರತ್ರಿದೋಷವಿಷಯಮ್, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕಫಕರತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೮೭)-"ನಾತಿಶೀತಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮನ್ದಪಿತ್ತಕಫಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಛಾಗಲಸ್ತ್ವನಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ತೇಷಾಂ ಪೀನಸನಾಶನಃ||" ಇತಿ| ನನು, ಬೃಂಹಣಸ್ಯ ದಧ್ಯಾದೇರಭಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ಕಥಂ ಬೃಂಹಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಶರೀರಧಾತುಸಾಮಾನ್ಯಾತ್,- ಶರೀರಂ-ಅರ್ಥಾನ್ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ, ತಸ್ಯ ಧಾತವೋರಸಾದಯಃ, ತೈಃ ಸಾಮಾನ್ಯಂ-ಸದೃಶಗುಣತ್ವಮ್, ಯದ್ಗುಣಾ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ಧಾತವಸ್ತದ್ಗುಣಾ ಏವಾಜಸ್ಯ| ಅತೋಽತ್ಯನ್ತಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಬೃಂಹಣಮಪ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಯದ್ಧಿ ಕೈಶ್ಚಿದ್ಗುಣೈಃ ಸಮಂ ಕೈಶ್ಚಿದ್ವಿಪರೀತಂ ತತ್ ಬೃಂಹಣಂ ಚಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ| ಯಥಾ-ಸ್ತ್ಯಾನಂ ಘೃತಂ ಸ್ತ್ಯಾನಘೃತಪ್ರಕ್ಷೇಪಾದ್ವರ್ಧತೇ ನ ಚಾಭಿಷ್ಯನ್ದತೇ| ತದೇವೋಷ್ಣಘೃತಪ್ರಕ್ಷೇಪಾದ್ವರ್ಧತೇಽಭಿಷ್ಯನ್ದತೇ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಃ-ಆಜಮಾಂಸಾತ್, ವಿಪರೀತಮಾವಿಕಂ ಮಾಂಸಂ-ಅತ್ಯುಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರು ಸದೋಷಲಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚೇತಿ| ಬೃಂಹಣತ್ವಸ್ಯಾಪಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ತದಪವಾದಮಾಹ-ಬೃಂಹಣಂ ತು ತದಿತಿ| ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಬೃಂಹಣಮೇವ ತದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆವಿಕಮಾಂಸಗುಣಾನಾಹ-ವಿಪರೀತಮಿತಿ| ಅತಃ-ಆಜಮಾಂಸಾತ್, ವಿಪರೀತಂ-ಅತಿಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಕರಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ| ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ಕರ್ಶನತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತ ಆಹ-ಬೃಂಹಣಂ ತು ತದಿತಿ| ಅಜಾವ್ಯೋಃ ಪ್ರಸಹಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಗುಣಕಥನಮನಿಶ್ಚಿತತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ರಾಯಃ ಪ್ರಸಹತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಗ್ರಾಮ್ಯೇಷು ಪಠಿತೌ (ಸೂ.ಅ.೪೬/೮೫)-"ಅಶ್ವಾಶ್ವತರಗೋಖರೋಷ್ಟ್ರಬಸ್ತೋರಭ್ರಮೇದಃಪುಚ್ಛಪ್ರಭೃತಯೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾಃ|" ಇತಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರಸಹೇಷೂಕ್ತಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗೋಮಾಸಂ ಶುಷ್ಕಕಾಸಾದೀನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗೋಮಾಂಸಗುಣಾನಾಹ-ಶುಷ್ಕಕಾಸೇತಿ| ಶುಷ್ಕಕಾಸಃ ಕಫಾದಿನಿಷ್ಠೀವನರಹಿತಃ| ಕೇವಲವಾತಾನ್-ಶುದ್ಧವಾತಜಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್| ಬಹುವಚನಾದ್ವಾತಶಬ್ದೇನ ವಾತವ್ಯಾಧಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಹಿಷ ಉಷ್ಣೋ ಗುರುತರಃ ಸ್ವಪ್ನಾದೀಂಶ್ಚ ಕರೋತಿ| ಗುರು ಶಬ್ದಾದೀಯಸುನಿ "ಪ್ರಿಯಸ್ಥಿರ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗರಾದೇಶಃ| ದಾರ್ಢ್ಯಮಿತಿ "ವರ್ಣದೃಢ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಹಿಷಗುಣಾನಾಹ-ಉಷ್ಣೋ ಗರೀಯಾನಿತಿ| ಗರೀಯಾನ್-ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮಾಂಸೇಭ್ಯೋ ಗುರುಃ| ಸ್ವಪ್ನೋ-ನಿದ್ರಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವರಾಹಃ-ಸೂಕರಃ, ತದ್ವತ್-ಮಹಿಷಗುಣೋ, ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶ್ರಮಹಾ ರುಚ್ಯಾದಿಪ್ರದಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವರಾಹಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವದ್ವರಾಹ ಇತಿ| ತದ್ವತ್-ಮಹಿಷವತ್| ನನು, "ಸ್ವೇದನಂ ಬೃಂಹಣಂ ವೃಷ್ಯಂ ತರ್ಪಣಂ ಶೀತಲಂ ಗುರು| ಶ್ರಮಾನಿಲಹರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾರಾಹಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್||" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.೪೬/೧೦೨) ಶೀತತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ತದ್ವದ್ವಚನಾದುಷ್ಣತ್ವಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ನ ಚಾತಿದೇಶಿಕಮುಷ್ಣತ್ವಮೌಪದೇಶಿಕೇನ ಶೀತತ್ವೇನ ಬಾಧ್ಯತ ಇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್, "ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಪಾಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ವಾತಘ್ನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಗುರು| ಸ್ವೇದನಂ ತರ್ಪಣಂ ಹೃದ್ಯಂ ಬಲ್ಯಂ ಶೌಕರಮಾಮಿಷಮ್||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿವಚನಾದುಷ್ಣತ್ವಸ್ಯಾಪ್ಯೌಪದೇಶಿಕತ್ವಾತ್| ಮೈವಮ್| ಉಷ್ಣತ್ವಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶವಿಷಯತ್ವಾತ್| ಸ್ಪರ್ಶೋಷ್ಣಂ ಶೀತವಿರ್ಯಮಪ್ಯುಷ್ಣೋದಕಾದಿ ಸ್ವೇದನಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ನ ತೂಷ್ಣವೀರ್ಯಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿ ಹಿಮಂ ಚ ಸ್ವೇದನಮ್| ಅತೋ ಯುಕ್ತೈವೇಯಂ ವಿಷಯವ್ಯವಸ್ಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-"ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ ವರ್ಗಾಶ್ಚಾತೋ ಯಥೋತ್ತರಮ್|" ಇತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನಾತಿಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರತ್ವಮತಿಮೂತ್ರಶುಕ್ರಕೃತ್ತ್ವಮತಿಬಲ್ಯತ್ವಮತಿವಾತಘ್ನತ್ವಮತಿಕಫಪಿತ್ತಲತ್ವಂ ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನಾಮುಕ್ತಮ್| "ಪರಂ ಕಫಕರಾಃ" ಇತ್ಯನೇನಾಽತಃ ಕಫಕೃತ್ತಮಾ ಮತ್ಸ್ಯಾ ಇತಿ ಬೋಧಯತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಕಫಪಿತ್ತಕರಾ ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪರಂ ಪವನನಾಶನಾಃ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮತ್ಸ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಮತ್ಸ್ಯಾಃ ಪರಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಿಲಿಚೀಮಸಂಜ್ಞೋ ಮತ್ಸ್ಯಸ್ತ್ರಿದೋಷಕರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಿಲಿಚೀಮಗುಣಾಃ-ಚಿಲಿಚೀಮ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಾವಾದಯಃ ಸ್ವಸ್ವವರ್ಗೇಷು ವರತರಾಃ| ತತ್ರ ಲಾವೋ-ವಿಷ್ಕಿರೇಷ್ವತಿಶ್ರೇಷ್ಠಃ, ರೋಹಿತೋ-ಮತ್ಸ್ಯೇಷು| ಸ ಹಿ ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಚಾರೀ ಆಕಾಶಪ್ಲವನಶ್ಚ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಚಾರಿತ್ವಾದಾಕಾಶಪ್ಲವನೇನ ಚ| ರೋಹಿತಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಮ್" ಇತಿ| ಗೋಧಾ ಚ-ಬಿಲೇಶಯೇಷು ವರಾ| ಏಣೋ-ಮೃಗೇಷ್ವಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಂಸೇಷು ವರಂ ನಿರ್ದ್ಧಾರಯತಿ-ಲಾವರೋಹಿತೇತಿ| ಲಾವೋ-ವಿಷ್ಕಿರೇಷು ವರಃ| ರೋಹಿತೋ-ಮತ್ಸ್ಯೇಷು ವರಃ| ಗೋಧಾ-ಬಿಲೇಶಯೇಷು ವರಾ| ಏಣೋ-ಮೃಗೇಷು ವರಃ| ಪರಮಿತಿ ವರೇಭ್ಯೋಽಪಿ ವರಾಃ| ವರಾಸ್ತು ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಉಕ್ತಾಃ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಏಣಃ ಕುರಙ್ಗೋ ಹರಿಣಃ ಶಶೋ ಲಾವಃ ಕಪಿಞ್ಜಲಃ| ತಿತ್ತಿರಿಃ ಕ್ರಕರೋ ಗೋಧಾ ಶ್ವಾವಿದ್ಗೃಧ್ರೋಮೃಗಾಧಿಪಃ|| ಬರ್ಹಿಣಃ ಸಾರಿಕಾ ನ್ಯಙ್ಕುರ್ಹಂಸೋ ರೋಹಿತಕಚ್ಛಪೌ| ವರ್ಮೀ ಚಾಗ್ರ್ಯಾಃ ಸ್ವವರ್ಗೇಷು, ಪ್ರವರಾಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ಸ್ಮೃತಾಃ|| ಲಾವೈಣಗೋಧಾಸಿಂಹಾಶ್ಚ, ನಿನ್ದಿತೋ ಗೌಃ ಸದರ್ದುರಃ| ಋಷ್ಯಃ ಕಾಣಕಪೋತಶ್ಚ ಶೇಷಮುಕ್ತಂ ಯಥಾಯಥಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಂಸಂ ಸದ್ಯೋಹತಂ ಭಜೇತ್, ಸದ್ಯೋಹತಸ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶುದ್ಧಂ-ಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥ್ಯಾದಿರಹಿತಮ್| ತಥಾ, ವಯಸಿ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ವಯಃಸ್ಥಮ್,- ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಂ ಮಾಂಸಂ ವಯಃಸ್ಥಮೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ವಯಃಸ್ಥಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಶೋಭನಂ ತರುಣಂ ವಯ ಇತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ಯೂನಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಮಾಂಸಂ ಭಜೇತ್, ನ ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಾಂಸಭಜನಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ-ಮಾಂಸಮಿತಿ| ಸದ್ಯೋಹತಂತತ್ಕಾಲವ್ಯಾಪಾದಿತಮೃಗಾದಿಜಮ್| ಶುದ್ಧಂ-ಅಸ್ಥ್ಯಾದಿರಹಿತಮ್| ವಯಃಸ್ಥಂ-ತರುಣಮೃಗಾದಿಜಮ್| ಏಭ್ಯೋಽನ್ಯನ್ನ ಸೇವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೃತಂ-ಸ್ವಯಂ ಮೃತಂ ನ ಭಜೇತ್, ಅವಿಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಧಿನಾಮೃತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಯನ್ಮಾಂಸಂ ತತ್ತ್ಯಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಶಂ-ದುರ್ಬಲಂ ನ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಭೃಶಂ ಮೇದ್ಯಂ-ಅತಿಮೇದುರಂ ಮಾಸಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧಿನಾ-ವಿಜ್ಞಾತಸ್ವರೂಪೇಣ ಹತಸ್ಯ, ವಾರಿಣಾ ವಿಷೇಣ ಚ ಹತಸ್ಯ, ನಿರ್ಜೀವೀಕೃತಸ್ಯ, ಯನ್ಮಾಂಸಂ ತತ್ತ್ಯಜೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ,ಅ.೭) ಹಂಸಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಹಂಸಃ ಸ್ವರಕರಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಿನ್ಮಧುರೋ ಹಿಮಃ| ಕುಲೀರಃ ಪರಮಂ ವೃಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ಗುರುಃ|| ಗೋಧಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ ವಿಷಂ ಮೂಷಕಃ ಶುಕ್ರವರ್ಧನಃ| ಗುರುಣ್ಯಣ್ಡಾನಿ ಬಾಲಾನಾಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಲಮ್|| ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಸ್ನಾಯುಭೂಯಿಷ್ಠಮಬಲ್ಯಂ ಗುರು ದೋಷಲಮ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸೇವ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಭೃತಾದೀನ್ಯಪವದತಿ-ತ್ಯಜೇದಿತಿ| ಯತ್ ಸದ್ಯೋಹತಮಪಿ ಕೇನ ಹತಮಿತಿ ನ ಜ್ಞಾಯತೇ ತತ್-ಮೃತಮ್| ಕೃಷಂ-ಅಪುಷ್ಟಮ್| ಭೃಶಂ ಮೇದ್ಯಂ-ಅತ್ಯನ್ತಪುಷ್ಟಮ್| ವ್ಯಾಧಿಹತಂ-ಜ್ವರಾದಿನಾ ಹತಮ್| ವಾರಿಹತಂ-ಜಲಮಜ್ಜನಾದಿನಾ| ವಿಷಹತಂ-ವಿಷದಿಗ್ಧಶಸ್ತ್ರಹತಂ ಸರ್ಪಾದಿನಾ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪುಂಸ್ತ್ರಿಯೋಃ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಾರ್ಧೇ ಯಥಾಸಂಖ್ಯಂ ಗುರುಣೀ| ಪೂರ್ವಂ ಚ ಪಶ್ಚಂ ಚ ಪೂರ್ವಪಶ್ಚೇ, ತಯೋರರ್ಧೇ| ಪುಂಸಃ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಂ ಗುರು, ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಪಶ್ಚಾರ್ಧಂ ಗುರ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗರ್ಭಿಣೀ ಗುರುಃ-ಗರ್ಭಿಣೀಮಾಂಸಂ ಗುರು| ಚತ್ವಾರಃ ಪಾದಾ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಚತುಷ್ಪಾದಃ, ತೇಷು ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸು-ಗವಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸ್ತ್ರೀ ಲಘುಃ| ಚತುಷ್ಪಾದಿತಿ "ಸಂಖ್ಯಾಸು ಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತ್ಯನ್ತಲೋಪಃ| ವಿಹಙ್ಗೇಷು-ದ್ವಿಜೇಷು ತು, ಪುಮಾನ್ ಲಘುಃ| ಶಿರಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಮಾಂಸಾನಾಂ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರುತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಏವಂ ಸಕ್ಥ್ಯಾದಿಮಾಂಸೇಭ್ಯಃ ಶಿರೋಮಾಂಸಂ ಗುರುತಮಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಯೋಶ್ಚ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗುರುತ್ವನಿರ್ದೇಶಃ| ತೇನ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಾಮಾಶಯೋ ಗುರುಃ| ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗುರುತ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ತೇನ ಲೋಹಿತಾನ್ಮಾಂಸಂ ಗುರು, ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದ ಇತ್ಯಾದಿ| "ಮಾಂಸಾದ್ಗರೀಯೋ ವೃಷಣಮೇಢ್ರವೃಕ್ಕಯಕೃದ್ಗುದಮ್|" ಇತ್ಯತ್ರಾಽಪ್ಯುತ್ತರೋತ್ತರಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತೇನ ಮಾಂಸಾದ್ಗುರುತರೋ ವೃಷಣಃ ತಸ್ಮಾನ್ಮೇಢ್ರಃ, ಯಾವತ್ಸರ್ವಗರಿಷ್ಠಂ ಗುದಂ ನಿರ್ದಿಶೇದಿತಿ| ಇತಿ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ| ಮಾಂಸವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಶಕವರ್ಗೋ ನಿಗದ್ಯತೇ--

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅವಯವಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ಗೌರವಲಾಘವೇ ಆಹ-ಪುಂಸ್ತ್ರಿಯೋರಿತಿ| ಪುಂಸಃ-ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯ ಮೃಗಾದೇಃ ಶರೀರಸ್ಯ, ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧಂ-ನಾಭ್ಯಾದಿಶಿರೋನ್ತಂ ಗುರು| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತು ಪಶ್ಚಾರ್ದ್ಧಂ-ನಾಭೇರಧೋಭಾಗಂ ಗುರು| ಗರ್ಭಿಣೀ ತು ಸರ್ವೈವ ಗುರುಃ| ಚತುಷ್ಪಾತ್ಸು ಮಧ್ಯೇ ಯೋಷಿತ್-ಸ್ತ್ರೀ ಲಘುಃ| ವಿಹಙ್ಗೇಷು-ಪಕ್ಷಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪುಮಾನ್ ಲಘುಃ| ಶಿರಸ್ಕನ್ಧೋರ್ವಿತಿ ಯಥಾವಯವೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪೃಷ್ಠಸ್ಯ ಕಟ್ಯಾಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರಿತಿ ಪೃಷ್ಠಾದಿತ್ರಯಸ್ಯ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಗೌರವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ಸಕ್ಥಿಭ್ಯಾಂ ಕಟೀ ಗುರುಃ, ಕಟ್ಯಾಃ ಪೃಷ್ಠಂ ಗುರು| ಸಕ್ಥಿಶಬ್ದೇನ ಜಙ್ಘೇ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ, ಊರ್ವೋಃ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಾತ್| "ಶಿರೋವತ್ಪಾದಗೌರವಮ್" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಪಾದಯೋಃ ಶಿರಸ್ತುಲ್ಯತ್ವವಚನಾತ್ ಚಕಾರಾತ್ ಪಾದಯೋಶ್ಚ ಗೌರವಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಶಿರಃಸ್ಕನ್ಧೋರೂಣಶ್ಚ ಗೌರವಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಊರುಭ್ಯಾಂ ಸ್ಕನ್ಧೌ ಗುರೂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಶಿರೋ ಗುರು| ಉರುಸ್ಕನ್ಧಶಿರಃಸಕ್ಥಿಕಟೀಪೃಷ್ಠಾನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗೌರವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ.೪೬/೧೩೦)-"ತಥಾ ಸಕ್ಥಿಸ್ಕನ್ಧಕ್ರೋಡಶಿರಃಪಾದಕರಕಟೀಪೃಷ್ಠಚರ್ಮಕಾಲೇಯಕಯಕೃದನ್ತ್ರಾಣಿ|" ಇತಿ| ಕಾಲೇಯಕಂ-ವೃಕ್ಕಃ| ತಥಾಽಽಮಪಕ್ವಾಶಯಯೋಃ-ಪಕ್ವಾಶಯಾದಾಮಾಶಯೋ ಗುರುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೋಣಿತಪ್ರಭೃತೀನಾಮುತ್ತರೋತ್ತರಂ-ಶೋಣಿತಾದಿಭಿಃ ಶಬ್ದೈಃ ಶೋಣಿತಸಾರಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಶೋಣಿತ ಸಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಿ ನೋ ಮಾಂಸಾತ್ ಮಾಂಸಸಾರಸ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಗುರು, ತತೋ ಮೇದಃಸಾರಸ್ಯ, ತತೋಽಸ್ಥಿಸಾರಸ್ಯ, ತತೋ ಮಜ್ಜಸಾರಸ್ಯ, ತತಃ ಶುಕ್ರಸಾರಸ್ಯೇತಿ| ನನು, ಏವಂ ಚೇತ್ ತ್ವಕ್ಸತ್ವೇಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩/೧೧೭)-"ತ್ವಗ್ರಕ್ತಾದೀನಿ ಸತ್ವಾನ್ತಾನ್ಯಗ್ರ್ಯಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಯಥೋತ್ತರಮ್| ಬಲಪ್ರಮಾಣಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಾರಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ದೇಹಿನಾಮ್||" ಇತಿ| ಸತ್ಯಮ್| ಕಿನ್ತು ತ್ವಕ್ಸಾರಸ್ಯ ಮಾಂಸತ್ವೇನಾನುಪಯೋಗಾತ್ ಸತ್ವಸಾರಸ್ಯ ತಿರ್ಯಕ್ಷ್ವಸಮ್ಭವಾದಗ್ರಹಣಮ್| ರಕ್ತಾದಿಧಾತೂನಾಮೇವ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗೌರವೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಮಾನೇ ಕೋ ದೋಷಃ? ಇತಿ ಚೇತ್ ನ| ಮಾಂಸಪ್ರಸ್ತಾವೇ ತೇಷಾಮಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾತ್| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ(ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೩೦)-"ಸ್ಥಾನಾದಿಕೃತಂ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಗುರುಲಾಘವಮುಪದೇಕ್ಷ್ಯಾಮಃ| ತದ್ಯಥಾ-ರಕ್ತಾದಿಶುಕ್ರಾನ್ತೇಷು ಧಾತುಷೂತ್ತರೋತ್ತರಾ ಗುರವಃ|" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೩೨೮)-"ಚರಃ ಶರೀರಾವಯವಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ಧಾತವಃ ಕ್ರಿಯಾ| ಲಿಙ್ಗಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ಮಾತ್ರಾ ಚಾಸ್ಮಿನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯತೇ||" ಇತಿ ಶರೀರಾವಯವಾದಿವದ್ಧಾತೂನಾಂ ಗುರುಲಾಘವತ್ವೇನೋಪಾದಾನಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ಧಾತವಶ್ಚೇದ್ವಿವಕ್ಷಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತದಾ ರಸಾದೀನಾಮಿತಿ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ| ಮಾಂಸಾದ್ದೃಷಣಾದಿ ಯಥೋತ್ತರಂ ಗರೀಯಃ, ವೃಷಣಾನ್ಮೇಢ್ರಮ್, ಮೇಢ್ರಾದ್ದ್ವೃಕ್ಕೌ, ವೃಕ್ಕಾಭ್ಯಾಂ ಯಕೃತ್, ಯಕೃತ್-ಕಾಲಖಣ್ಡಮ್, ತತೋ ಗುದಮ್, ಮಾಂಸಾದಿತಿ ಶಿರೋಮಾಂಸಾತ್| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಸಕ್ಥಿಸ್ಕನ್ಧಾ ಉರಃ ಶೀರ್ಷಂ ಮುಷ್ಕೌ ತ್ವಙ್ ಮೇಹನಂ ಕಟಿಃ| ವೃಕ್ಕೌ ಯಕೃದ್ಗುದೇ ವಕ್ಷಶ್ಚಾಮಿಷನ್ಮಧ್ಯಮೇವ ಚ|| ಗುರೂತ್ತರೋತ್ತರಂ ವಿದ್ಯಾಚ್ಛಿರೋವತ್ಪಾದಗೌರವಮ್|" ಇತಿ| ನನು, ಖಾರಣಾದಿಸ್ತ್ವಚೋಽಧಿಕಂ ಕಟ್ಯಾ ಗೌರವಮಾಹ, ಶಿರಃಪಾದಯೋಸ್ತುಲ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು ಶಿರಸೋಽಧಿಕಂ ಪಾದಯೋಃ, ಕಟ್ಯಾ ಅಧಿಕಂ ತ್ವಚಃ| ತತ್ಕಿಮತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಮ್ ? ಉಚ್ಯತೇ| ತ್ವಕ್ಚರ್ಮಣೋರರ್ಥಭೇದಾದವಿರೋಧಃ| ನ ಹಿ ತ್ವಗೇವ ಚರ್ಮ| ಕಿನ್ತರ್ಹಿ? ಬಾಹ್ಯಾ-ತ್ವಕ್, ಸಂಹತಿಃ-ಚರ್ಮ| ಶಿರಃಪಾದಮಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಕತ್ವೇ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ರೋಡಾಚ್ಛಿರಃಪಾದಂ ಗುರ್ವಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್, ನ ತು ಕ್ರೋಡಾಚ್ಛಿರಸ್ತತಃ ಪಾದಾವಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ತಾಮ್ರೋಽತ್ರ ಹರಿಣಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ತ್ವೇಣೋ ಹೃದ್ಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್| ಲಘೀಯಾನ್ ಷಡ್ರಸಶ್ವಾಸೌ, ಗ್ರಾಹೀ ರೂಕ್ಷೋ ಹಿಮಃ ಶಶಃ|| ಕಟುಪಾಕೋಽಗ್ನಿಕೃತ್ಪಥ್ಯಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽನಿಲಾವರೇ| ತದ್ವಲ್ಲಾವೋಽಪ್ಯರೂಕ್ಷಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿದ್ರೂಕ್ಷಃ ಕಪಿಞ್ಜಲಃ|| ಪಾರಾವತಾಃ ಕಪೋತಾಶ್ಚ ತದ್ವದ್ವನ್ಯಾಃ ಸುಪೂಜಿತಾಃ| ಗೋಧಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ ವಿಷಂ, ಮೂಷಕಃ ಶುಕ್ರವರ್ದ್ಧನಃ|| ಹಂಸಃ ಸ್ವರಕರಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತಜಿನ್ಮೇದುರೋ ಹಿಮಃ| ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಚಾರಿತ್ವಾದಾಕಾಶಪ್ಲವನೇನ ಚ|| ರೋಹಿತಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಂ, ಪರಂ ಚಿಲಿಚಿಮೋಽವರಃ| ಅಗೋಚರವಿಚಾರಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವದೋಷಕರೋ ಹಿ ಸಃ|| ಕುಲೀರಃ ಪರಮಂ ವೃಷ್ಯೋ ಬೃಂಹಣಃ ಪ್ರೀಣನೋ ಗುರುಃ| ಗುರೂಣ್ಯಣ್ಡಾನಿ ಬಾಲಾನಾಂ ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಲಮ್|| ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಸ್ರಾಯುಭೂಯಿಷ್ಠಮಬಲ್ಯಂ ಗುರು ದೋಷಲಮ್|" ಇತಿ| ಇತಿ ಮಾಂಸವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಠಾದಿಜಂ ಶಾಕಂ ತ್ರಿದೋಷಹರಂ ಲಘು ಗ್ರಾಹಿ ಚ| ತದ್ವತ್ ರಾಜಕ್ಷವಕವಾಸ್ತುಕೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಶಾಕವರ್ಗಃ| ಸ್ನೇಹಾದಿಸಂಸ್ಕೃತ ಉದ್ಭಿದವಯವಃ-ಶಾಕಮ್| ತತ್ರ ಪಾಠಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಶಾಕಂ ಪಾಠೇತಿ| ಪಾಠಾಅಮ್ಬಷ್ಠಾ| ಶಠೀ-ಕರ್ಚೂರಃ| ಶೂಷಾ-ಕಾಸಮರ್ದಿಕಾ ಕಾಸಮರ್ದಸದೃಶೀ| ಸುನಿಷಣ್ಣಃ-ಚತುರ್ದಲಶ್ಚಾಙ್ಗೇರೀಸದೃಶಪರ್ಣಃ| ಸತೀನೋ-ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾನ್ತಾ| ರಾಜಕ್ಷವೋ-ದುಗ್ಧಿಕಾ| ವಾಸ್ತುಕಃ-ಕಙ್ಕವಾಸ್ತುಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸುನಿಷಣ್ಣಃ-ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಖ್ಯೋ, ಜಲಮಧ್ಯೇ ಭವತಿ| ಪತ್ರೈಶ್ಚಾಙ್ಗೇರೀತುಲ್ಯೋಽಗ್ನಿಕರೋ ವೃಷ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಸುನಿಷಣ್ಣಗುಣಾನಾಹಸುನಿಷಣ್ಣ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಾಜಕ್ಷವಃ-ಕ್ಷುದ್ವಿಬೋಧನೋ ರಾಜಶಾಕಾಖ್ಯಃ, ಪರಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ, ಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶೋವಿಕಾರಘ್ನಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಾಜಕ್ಷವಗುಣಾನಾಹ-ರಾಜಕ್ಷವ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾಸ್ತುಕಂ ತು-ಪುನಃ ರಕ್ತವಾಸ್ತುಕಾಖ್ಯಂ, ವರ್ಚೋಭೇದಿ-ಪುರೀಷಸ್ಯ ಭೇದನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾಸ್ತುಕಗುಣಾನಾಹ-ವರ್ಚೋಭೇದೀತಿ| ವರ್ಚೋಭೇದಿಸರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಕಮಾಚೀಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ, ಕುಷ್ಠನಾಶಿನೀ, ಬೃಷ್ಯಾ, ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಾ, ಸರಾ-ಭೇದಿನೀ, ಸ್ವರಹಿತಾ ಚ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಸಂವಾಹಕತ್ವೇನ ಚ ರಸಾಯನಸದೃಶೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಕಮಾಚೀಗುಣಾನಾಹ-ಹನ್ತಿ ದೋಷತ್ರಯಮಿತಿ| ರಸಾಯನೀ-ವಯಃಸ್ಥಾಪನೀ| ಕಾಕಮಾಚೀ-ಕಾಮಾತಾ| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಂ (ಸೂ.ಅ.೪೦/೫)- "ತಿಕ್ತಾ ಕಾಕಮಾಚೀ ಪಿತ್ತಂ ವರ್ದ್ಧಯತಿ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್|" ಇತಿ| ತದನ್ಯಾರ್ಥಮ್| ಕೇವಲಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತ್ಯೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಾಙ್ಗೇರೀ-ಕ್ಷುದ್ರಾಮ್ಲಿಕಾ, ಅಮ್ಲಾ, ಅಗ್ನಿದೀಪನೀ, ಗ್ರಹಣ್ಯಾದಿಷು ಹಿತಾ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಣೀ, ಲಘ್ವೀ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಾಙ್ಗೇರೀಗುಣಾನಾಹ-ಚಾಙ್ಗೇರೀತಿ| ಚಾಙ್ಗೇರೀ-ಅಮ್ಲಪತ್ರಿಕಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಟೋಲಾದೀನಿ ಕರ್ಕಶಾನ್ತಾನ್ಯಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಃ ಶೀತವಿರ್ಯಾಣಿ ತಿಕ್ತಾನಿ ಪಾಕೇ ಕಟೂನಿ ಗ್ರಾಹೀಣಿ ವಾತಲಾನಿ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಾನಿ ಚ| ಸಪ್ತಲಾ-ಸಾತಲಾ| ಅರಿಷ್ಟೋ-ನಿಮ್ಬಃ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ-ಅಙ್ಗಾರವಲ್ಲಿಕಾ| ಅವಲ್ಗುಜೋ-ಬಾಕುಚೀ| ಅಮೃತಾ-ಗುಡೂಚೀ| ವೇತ್ರೋ-ವಂಶಸದೃಶಃ, ತಸ್ಯಾಗ್ರಮ್| ವಾಸಾ-ವೃಷಃ| ಕುತಿಲೀ-ಸೂಕ್ಷ್ಮತಿಲಜಾತಿಃ| ತಿಲಪರ್ಣೀ-ಬದರಕಃ| ಮಣ್ಡುಕಪರ್ಣೀಂ-ಮಣ್ಡೂಕೀ, ಆದಿತ್ಯವಲ್ಲೀ| ಕರ್ಕೋಟಕಾರವೇಲ್ಲಕೇಪುನಃ ಪ್ರಥಿತೇ ಏವ| ಪರ್ಪಟಃ-ಶೀತಪ್ರಿಯಾಖ್ಯಃ| ನಾಡೀಕಲಾಯಂ-ಸಕುಲಾಕ್ಷಕಃ ಸುವರ್ಚಲಾಭೇದಃ| ಗೋಜಿಹ್ವಾ-ಗೋಧೂಮಿಕಾ, "ಗೋಧೂಮಿಕಾ ತು ಗೋಜಿಹ್ವಾ ಗೋಜೀ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಮೂಲಿಕಾ|" ವನತಿಕ್ತಕಂ-ವತ್ಸಕಃ| ಕುಲಕಂ-ಕಾಕತಿನ್ದುಕಃ| ನನ್ದೀ-ಜಯವೃಕ್ಷಶ್ಚಶಬ್ದಿತಃ| ಕುಚೈಲಾ-ಪಾಠಾ| ಶಕುಲಾದನೀ-ಕಟುಕಾ| ಕಟಿಲ್ಲಂ-ದೀರ್ಘಪತ್ರಾ ವರ್ಷಾಭೂಃ| ಕೋಶಾತಕೋಘಣ್ಟೋಲಿಃ| ಕರ್ಕಶಃ-ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಟೋಲಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಪಟೋಲೇತಿ| ಪಟೋಲಂ-ರಾಜೀಫಲಮ್| ಸಪ್ತಲಾ-ಸಾತಲಾ| ಅರಿಷ್ಟೋ-ನಿಮ್ಬಃ| ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ-ಅಙ್ಗಾರವಲ್ಲೀ| ಅವಲ್ಗುಜೋ-ಬಾಕುಚೀ| ಅಮೃತಾ-ಗುಡೂಚೀ| ವೇತ್ರೋ-ವಂಶಸದೃಶಃ, ತಸ್ಯಾಗ್ರಂ-ಅಗ್ರಭಾಗಃ| ಬೃಹತೀ ದ್ವಿಧಾ,-ಸಿಂಹೀ ವ್ಯಾಘ್ರೀ ಚ| ವಾಸಾ-ಆಟರೂಷಕಃ| ಕುನ್ತಿಲೀ-ಚಞ್ಚುಸದೃಶೀ ದೀರ್ಘಪತ್ರಾ| ತಿಲಪರ್ಣಿಕಾ-ಬದರಕಃ| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ-ಬ್ರಾಹ್ಮೀ| ಕರ್ಕೋಟಂ-ಕರ್ಕೋಟೀಫಲಮ್| ಕಾರವೇಲ್ಲಕಂ-ಸುಷವೀಫಲಮ್| ಪರ್ಪಟೋ-ಜ್ವರಘ್ನಃ| ನಾಡೀಕಲಾಯೋ-ಮತ್ಸ್ಯಾಕ್ಷಃ| ಗೋಜಿಹ್ವಾ-ದಾರ್ವಿಪತ್ರಿಕಾ| ವಾರ್ತಾಕಂ-ವೃನ್ತಾಕಮ್| ವನತಿಕ್ತಕಂ-ಕಿರಾತತಿಕ್ತಮ್| ಕರೀರಂ-ಗೂಢಪತ್ರಮ್| ಕುಲಕಂಕಾಕತಿನ್ದುಕಮ್| ನನ್ದೀ-ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀ| ಕುಚೈಲಾ-ಕೃಷ್ಣಪಾಠಾ| ಶಕುಲಾದನೀ_ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ಕಟಿಲ್ಲಂ-ರಕ್ತಪುನರ್ನವಾ| ಕೇಮ್ಬುಕಂ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಕೋಶಾತಕಂ-ಕೃತವೇಧನಮ್| ಕರ್ಕಶಂ-ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಮ್| ಪಟೋಲಾದಿಕಂ ಶೀತತಿಕ್ತಾದಿಗುಣಮ್| ಅತ್ರ ಪಟೋಲನಿಮ್ಬಾವಲ್ಗುಜಾಮೃತಾವೇತ್ರಾಗ್ರಕರ್ಕೋಟಕಕಾರವೇಲ್ಲೇಷು ವಿವಾದಃ| ತತ್ರ ಪಟೋಲಫನಂ ಪ್ರತಿ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೬೮)-"ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ವ್ರಣ್ಯಮುಷ್ಣಂ ತಿಕ್ತಮವಾತಲಮ್| ಪಟೋಲಂ ಕಟುಕಂ ಪಾಕೇ ವೃಷ್ಯಂ ರೋಚನದೀಪನಮ್||" ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಸಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಂ ಲಘು ಸ್ವಾದು ಪಾಕೇ ದೋಷಾನುಲೋಮನಮ್| ಉಕ್ತಂ ತಿಕ್ತಂ ತಿಕ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಶಾಕಂ ನಿಮ್ಬಪಟೋಲಯೋಃ|| ತಥಾ,-ಪಟೋಲನಿಮ್ಬಂ ವಾತಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಮನ್ಯತ್ತು ವಾತಲಮ್|" ಇತಿ| ತತ್ರ ಖಾರಣಾದ್ಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮೇವ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾಽನ್ವಯಾನುಪಪತ್ತೇಃ- ವಾಗ್ಭಟೋಕ್ತಸ್ಯ ಹಿ "ವಾತಲಮ್" ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸಪ್ತಲಾದಿಭಿರನ್ವಯತ್ವೇನ ಸಾರ್ಥಕ್ಯಾತ್, ಪಟೋಲಸ್ಯ ಕಫಪಿತ್ತಹರತ್ವಾದಿಭಿಃ| ಅತ ಏವ ಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರಜೈಜ್ಜಟಾದಯಷ್ಟೀಕಾಕಾರಾ ಅಪ್ಯುದ್ದೃತವ್ಯಕ್ತಿವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಗಣಗುಣಾ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಸ್ಯ ತು "ಅವಾತಲಮ್" ಇತಿ ಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾತ-ಘ್ನತ್ವಮೇವಾರ್ಥಃ, ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನಞಃ| ಯದ್ಯಪಿ ವಾತೋದಾಸೀನತ್ವವಾತಘ್ನತ್ವಯೋಃ ಸಹಾನವಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣೋ ವಿರೋಧೋಽಸ್ತಿ, ತಥಾಪ್ಯವಾತ-ಲಶಬ್ದೇನ ವಾತೋದಾಸೀನತ್ವಂ ನ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರವಿರೋಧಸ್ಯ ತದ-ವಸ್ಥತ್ವಾತ್| ಅಥವಾ, ಅವಾತಲಶಬ್ದೇನ ವಾತಕರಣಾಭಾವ ಉಚ್ಯತೇ, ಸ ಚ ವಾತಘ್ನತ್ವೇಽಪ್ಯಸ್ತಿ, ಇತ್ಯವಿರೋಧಃ| ಅತ ಏವ ರಸೇಭೇದೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ.ಅ. ೧೦/೩೫)-"ತಿಕ್ತಂ ಕಟು ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಮವೃಷ್ಯಂ ವಾತಕೋಪನಮ್| ಋತೇಽಮೃತಾಪಟೋಲೀಭ್ಯಾಂ ಶುಣ್ಠೀಕೃಷ್ಣಾರಸೋನತಃ||" ಇತಿ| ಮಾಧವಕಶಮನಂ ಮೂಲಂ ತಸ್ಯ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ| ಉಷ್ಣತ್ವಶೀತತ್ವಯೋರುಷ್ಣತ್ವಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಅನವಕಾಶತ್ವಾತ್| ಶೀತಲತ್ವಂ ವಾತಲತ್ವವತ್ ಸಾವಕಾಶಮ್| ನಿಮ್ಬೇ ತು ಖಾರಣಾದ್ಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿದೋಪಘ್ನತ್ವಂ ಫಲವಿಷಯಮ್, ಸಸ್ನೇಹತ್ವಾದೀನಾಂ ಫಲ ಏವ ಸಮ್ಭವಾತ್ ಪಟೋಲಸಾಹಚರ್ಯಾಚ್ಚ| ಚರಕಸಶ್ರುತಾದ್ಯುಕ್ತಂ ವಾತಲತ್ವಂ ಪತ್ರವಿಪಯಮ್| ಅವಲ್ಗುಜಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕರತ್ವವಾತಘ್ನತ್ವೇ ಆಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಅವಲ್ಗುಜಃ ಸೈಡಗಜಃ ಪಿತ್ತಕೃತ್ಕಫವಾತಜಿತ್|" ಇತಿ| ತತ್ಫಲವಿಷಯಮ್, ಧಾನ್ಯವರ್ಗೇ ಪಾಠಾತ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೨)- "ಅವಲ್ಗುಜೈಡಗಜಯೋರ್ಬೀಜಂ ವಾತಕಫಪ್ರಣುತ್|" ಇತಿ| ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಂ ವಾತಲತ್ವಂ ಚ ಪತ್ರವಿಷಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ (ಸೂ. ಆ. ೪೬/೨೬೫)- "ಅವಲ್ಗುಜಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ತಿಕ್ತಃ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ|" ಇತಿ| ಗುಡೂಚ್ಯಾಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮುಷ್ಣತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೨)- "ತಿಕ್ತಾಽಮೃತಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ಗ್ರಾಹಿಣ್ಯುಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ| ದೀಪನೀ ಜ್ವರತೃಟ್ದಾಹಕಾಮಲಾವಾತರಕ್ತನುತ್||" ಇತಿ| ತತ್ರ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವೋಷ್ಣತ್ವೇ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ, ಅನವಕಾಶತ್ವಾತ್| ವಾತಲತ್ವ ಶೀತಲತ್ವೇ ತು ಪಟೋಲವತ್ಸಾವಕಾಶೇ| ತಥಾ, ವೇತ್ರಾಗ್ರಸ್ಯ ಖಾರಣಾದಿನಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್-"ಚಞ್ಚುರ್ಮರ್ಮರಿಕಾ ಪಾಠಾ ವೇತ್ರಾಗ್ರಂ ಸುನಿಷಣ್ಣಕಮ್| ಶಠೀಶಾಕಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ದೋಷತ್ರಯಹಿತಂ ಲಘು||" ಇತಿ| ತತ್ರ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಹಾರೀತೇನ ವಾತಲಸ್ಯಾಪೋಹಿತತ್ವಾತ್,-"ಸರ್ವಂ ತಿಕ್ತಂ ವಾತಲಮವೃಷ್ಯಂ ಚಾನ್ಯತ್ರ ವೇತ್ರಾಗ್ರಪಟೋಲಾತ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ಅನುಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚ, (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೨೭೦)- "ಆಟರೂಷಕವೇತ್ರಾಗ್ರಗುಡೂಚೀನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟಾಃ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಸಹಿತಾಸ್ತಿಕ್ತಾಃ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಾಃ||" ಇತಿ| ಕರ್ಕೋಟಕಾರವೇಲ್ಲಯೋಃ ಸುಶ್ರುತೇನ ವಾತಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೬೯)-"ಕಫವಾತಹರಂ ತಿಕ್ತಂ ರೋಚನಂ ಕಟುಕಂ ಲಘು| ವಾಱ್ತಾಕಂ ದೀಪನಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಜೀರ್ಣಂ ಸಕ್ಷಾರಪಿತ್ತಲಮ್|| ತದ್ವತ್ಕರ್ಕೋಟಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಕಾರವೇಲ್ಲಕಮೇವ ಚ||" ಇತಿ| ತತ್ರ ವಾತಲತ್ವಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಆತಿದೇಶಿಕಾದೌಪದೇಶಿಕಸ್ಯ ಬಲೀಯಸ್ತ್ವಾತ್ ಸಾದೃಶ್ಯಸ್ಯ ಚ ಕತಿಪಯೈರಪಿ ಗುಣೈಶ್ಚರಿತಾರ್ಥತ್ವಾಚ್ಚ| ಉಪಮಾನಾದುಪಮೇಯಸ್ಯ ಹೀನಗುಣತ್ವಾತ್| ಕಿಞ್ಚ ಚರಕಾದಿವಿರುದ್ಧಃ ಸುಶ್ರುತಪಾಠೋ ನ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಜೈಜ್ಜಟೇನ| ವಿಗೀತಶ್ಚಾಯಮತಿದೇಶಪಾಠಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನುಕ್ತ್ವಾ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ಗುಣಕರ್ಮವಿಶೇಷಮಾಹ- ಸ೦-ಪಟೋಲಂ ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಮುನಿನಾ (?) ತು ತ್ರಿದೋಷಶಮನತ್ವಮುಕ್ತಮ್-"ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಲ್ಲೀ ಚಾಸ್ಯ ಕಫಾಪಹಾ| ಫಲಂ ತ್ರಿದೋಷಶಮನಂ ಮೂಲಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಪಟೋಲಗುಣಾನಾಹಹೃದ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ,-ಸ್ಥೂಲಬೃಹತೀ-ಮಹೋಟಿಕಾಖ್ಯಾ, ಕ್ಷುದ್ರಬೃಹತೀ-ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಖ್ಯಾ| ತದೇತದುಭಯಂ ಪಿತ್ತಕರಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಶಕೃದಾದೀನಾಂ ಭೇದನಂ ವಾತಘ್ನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಹತೀದ್ವಯಗುಣಾನಾಹ-ಪಿತ್ತಲಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೃಷಂ ಛರ್ದಿಕಾಸೌ ಹನ್ತಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ಜಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾಸಾಗುಣಾನಾಹ-ವೃಷಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾರವೇಲ್ಲಮೀಷದ್ರಸೇ ಕಟುಕಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಮತಿಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾರವೇಲ್ಲಗುಣಾನಾಹ-ಕಾರವೇಲ್ಲಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾರ್ತಾಕಂ ರಸೇ ಕಟು ತಿಕ್ತಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಮಧುರಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮ್| ಸಹ ಕ್ಷಾರೇಣ ವರ್ತತೇ ಸಕ್ಷಾರಂ,-ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರತ್ವಯುಕ್ತಮ್| ಅಗ್ನಿಜನನಮ್| ಹೃದ್ಯಂ-ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಮ್| ರುಚ್ಯಂ-ರುಚಿಕೃತ್| ಅಪಿತ್ತಲಂ-ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಸಹ ಕ್ಷಾರೇಣ ವರ್ತತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯೇವಂ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? ಯಾವತಾ ಕ್ಷಾರೋ ದ್ರವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ಕ್ಷರಣಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಹ ವರ್ತತೇ| ತಥಾ ಚ ಗುಣಾನಾಮೇವಾಯಂ ಧರ್ಮೋ ಯದ್ದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವಂ ನಾಮ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯಯುಕ್ತಮಿವ ಮನ್ಯಾಮಹೇ| ಅತ್ರಾಽಽಚಕ್ಷ್ಮಹೇ| ಕ್ಷಾರಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಕ್ಷಾರಧರ್ಮ ಉಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ ವಿಸ್ರಾವಣಾದ್ಯಾತ್ಮಕಃ| ಯದ್ವಶಾತ್ ಸಕ್ಷಾರಮಿತಿ ದ್ರವ್ಯಂ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಾರ್ತಾಕಗುಣಾನಾಹ-ವಾರ್ತಾಕಮಿತಿ| ಅಪಿತ್ತಲತ್ವಂಬಾಲಪಕ್ವವ್ಯತಿರೇಕೇಣ| ಯದಾಹ ಮಾಧವಕಾರಃ-"ತದ್ಬಾಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಪಕ್ವಂ ಸಕ್ಷಾರಪಿತ್ತಲಮ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೨೬೯)- "ಜೀರ್ಣಂ ಸಕ್ಷಾರಪಿತ್ತಲಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕರೀರಂ-ಗೂಢಪತ್ರಾಖ್ಯಮ್, ಆಧ್ಮಾನಕರಂ ರಸೇ ಕಷಾಯಮಧುರತಿಕ್ತಕಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕರೀರಗುಣಾನಾಹ-ಕರೀರಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೋಶಾತಕಾವಲ್ಗುಜಕೌ ಭೇದಿನಾವಗ್ನಿದೀಪನೌ ಚ| ಅನಯೋಶ್ಚ ಪಿತ್ತಕಾರಿತ್ವಂ ವಾತಕಫಘ್ನತ್ವಂ ಚ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ಪ್ರಾಯೇಣ ಯದುಷ್ಣಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಂ, ತತ್ಪಿತ್ತಲಂ ವಾತಕಫಹರಂ ಚ ದೃಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚಾಹ ಮುನಿಃ(?)-"ಕಫವಾತನುದವಲ್ಗುಜಃ" ಇತಿ| ತದೇವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯೌಚಿತ್ಯೇನ ದೋಷಕರತ್ವಾದಿ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ಚಾನ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸತರೂಢಂ ಕದಮ್ಬಂ ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹಿಮಂ ಗುರು| ಕುಮಾರಜೀವಲೋಣಿಕಾ ನಲಿನೀ ಚುಚುಪರ್ಣಿಕಾ|| ಸ್ವಾದು ರೂಕ್ಷಂ ಸಲವಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು| ಶ್ಯಾಮಾಶಾಲ್ಮಲಿಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಞ್ಜೀಕರ್ಣಿಕಯೂಥಿಕಾಃ| ವೃಕ್ಷಾದನೀಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಬಿಮ್ಬೀತನಿಕವೃಕ್ಷಕಾಃ| ರೋಧ್ರಃ ಶಣಃ ಕರ್ಬುದಾರಃ ಸಶೇಲುರ್ವೃಷಮೂಷಿಕಾ|| ಭಲ್ಲಾತಕಃ ಕೋವಿದಾರಃ ಕಮಲೋತ್ಪಲಕಿಂಶುಕಮ್| ಪಟೋಲಾದಿಗುಣಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಂ ಪಿತ್ತಜಿತ್ಪರಮ್|| ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಭಣ್ಡೀ ಪರ್ವಿಣೀ ಪರ್ವಪುಷ್ಪಿಕಾ| ಲಘುರುಷ್ಣಾ ಸರಾ ತಿಕ್ತಾಸೋರುಬೂಕಾ ಚ ಲಾಙ್ಗಲೀ| ವಾತಲೌ ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲಭೇದಿನೌ ತಿಲವೇತಸೌ| ವಿಶ್ವರಾಸ್ನಾಬಲಾಶಾಕಂ ವಾತಘ್ನಮತಿಸಾರನುತ್|| ವಾತಂ ವತ್ಸಾದನೀ ಹನ್ಯಾತ್ಕಫಂ ಕಣ್ಡೀರಚಿತ್ರಕೌ|" ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ಚಾನ್ಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಾಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೦೨)-"ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷಪದ್ಮಾದಿಪಲ್ಲವಾಃ| ಕಷಾಯಾಃ ಸ್ತಮ್ಭನಾಃ ಶೀತಾ ಹಿತಾಃ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸುಶ್ರುತೇ ಗದಿತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೮೨)-"ಕರೀರಕುಸುಮಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಲಘು| ಆಗಸ್ತ್ಯಂ ನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಂ ನಕ್ತಾನ್ಧಾನಾಂ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ|| ಚಾತುರ್ಥಕಜ್ವರಹರಂ ನಸ್ಯಯೋಗೇನ ಶೀಲಿತಮ್| ರಾಜವೃಕ್ಷಸ್ಯ ನಿಮ್ಬಸ್ಯ ಶಿಗ್ರೋಃ ಸಿಂಹಮುಖಸ್ಯ ಚ|| ಕಫಪಿತ್ತಹರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಕುಷ್ಠಘ್ನಂ ಕುಟಜಸ್ಯ ಚ| ಶ್ರೇಯಸೀ ತಿಲಪರ್ಣೀ ಚ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಂ ಚ ವಾತನುತ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕೋಶಾತಕಾವಲ್ಗುಜಕಯೋರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಕೋಶಾತಕೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಣ್ಡುಲೀಯೋ-ಮಣ್ಡೀರಕಾಖ್ಯಃ, ಶೀತವೀರ್ಯೋ ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸೋ ಲಘುರ್ಮದಾದಿನಾಶನಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತಣ್ಡುಲೀಯಗುಣಾನಾಹ-ತಣ್ಡುಲೀಯ ಇತಿ| ತಣ್ಡುಲೀಯಃ-ಅಲ್ಪಮಾರಿಷಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮುಞ್ಜಾತಂ ವಾತಪಿತ್ತಹೃತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುತಮತಿಶುಕ್ರಕೃಚ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮುಞ್ಜಾತಗುಣಾನಾಹ-ಮುಞ್ಜಾತಮಿತಿ| ಮುಞ್ಜಾತಂ-ಕನ್ದವಿಶೇಷಃ, ಕಾಶಮೀರೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಗುರ್ವೀ| ತಥಾ, ಸರಾ-ಶಕೃದಾದಿಭೇದಿನೀ| ತುಶಬ್ದಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಲಹಿಮಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಭೇದಿನೀ ಹಿಮಾ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಗುಣಾನಾಹ-ಗುರ್ವೀತಿ| ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಚೀರಿತಪತ್ರಾ ವಾಸ್ತುಕಸದೃಶಾ-ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ| "ವಾಸ್ತುಕೇನ ಸಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಈಷಲ್ಲೋಹಿತಪತ್ರಿಕಾ| ತಥಾ ಚೀರಿತಪತ್ರಾ ಚ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ||" ನನು, "ಚಿಲ್ಲೀ ವಾಸ್ತುಕವತ್ ಜ್ಞೇಯಾ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ತಣ್ಡುಲೀಯವತ್| ವಾತಕೃದ್ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಪಿತ್ತಕಫೇ ಹಿತಾ||' ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೬೧) ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರೋಕ್ತಾ, ಇಹ ತು ಸರೇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಆಮಾ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಾ, ಪಕ್ವಾ ತು ಸರೇತಿ ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ಯದಾಹ ಚರಕಃ-"ಸರ್ವಾಣಿ ಸೂಪ್ಯಕಾನಿ" ಇತ್ಯಾದೌ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಂ ಪಠಿತ್ವಾ, (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭/೯೯)-"ಶಾಕಂ ಗುರು ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ| ಮಧುರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಚ ಭೇದನಮ್||" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಕಫಹಿತತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾವೃತಕಫವಿಷಯಮಿತಿ| "ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಗುರ್ವೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಭೇದಿನೀ ಹಿಮಾ||" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭) ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವವಚನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉಪೋದಕಾ ಮದನಾಶಿನೀ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಗುರ್ವೀ ಸರಾ ಚ| ಉಪೋದಕಾ-ಮಯಾಲೀ, ಖಣ್ಡಪಾಲಙ್ಕ್ಯೇತಿ ಪ್ರಥಿತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಪೋದಕಾಗುಣಾನಾಹ-ಮದಘ್ನೀತಿ| ಉಪೋದಕಾ-ಪೋತಕೀ| ಚಕಾರಾತ್ ಪೂರ್ವವತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಮದಘ್ನ್ಯುಪೋದಕಾ ಚಞ್ಚುರ್ಗ್ರಾಹೀ ತೌ ಪೂರ್ವವತ್ತಥಾ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಞ್ಚುಃ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಸದೃಶೋ ಗುಣೈಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸ ಪುನಶ್ಚಞ್ಚುಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್ಮಕೋ-ನ ಭೇದೀ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಞ್ಚುಗುಣಾನಾಹ-ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾವದಿತಿ| ಗುರುರಿತಿ ಸಿದ್ಧೇ ಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾವದ್ವಚನಮುಕ್ತಾನುಕ್ತಪಾಲಙ್ಕ್ಯಾಗುಣಪ್ರಾಸ್ಯರ್ಥಮ್| ನನು, "ಲಘುಃ ಪಾಕೇ ತು ಜನ್ತುಘ್ನಃ ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ವ್ರಣಿನಾಂ ಹಿತಃ| ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಗ್ರಾಹೀ ಚಞ್ಚುಸ್ತೇಷಾಂ ತ್ರಿದೋಷಹಾ||' ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೫೧) ಲಘುತ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮ್| ಇಹ ತು ಗುರುತ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಂ ಚೇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಲಘುತ್ವೇ ಏವ ಗ್ರಾಹ್ಯೇ, ಆತಿದೇಶಿಕಸ್ಯೌಪದೇಶಿಕೇನ ಬಾಧಾತ್| ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಚಞ್ಚುರ್ಮರ್ಮರಿಕಾ ಪಾಠಾ ವೇತ್ರಾಗ್ರಂ ಸುನಿಷಣ್ಣಕಮ್| ಶಠೀ ಶಾಕಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀ ದೋಷತ್ರಯಹಿತಂ ಲಘು||" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿದಾರೀ-ಶೃಗಾಲಿಕಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಮೂತ್ರಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ ರಸಾಯನಂ ಚ| ಕನ್ದಸ್ಯೈವಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೧೭)-"ಜೀವನೋ ಬೃಂಹಣೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯಃ ಶಸ್ತೋ ರಸಾಯನಮ್| ವಿದಾರಿಕನ್ದಃ ಕಣ್ಠ್ಯಶ್ಚ ಮೂತ್ರಲಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿದಾರೀಗುಣಾನಾಹ-ವಿದಾರೀತಿ| ವಿದಾರೀ-ಭೂಕುಷ್ಮಾಣ್ಡೀ, ತಸ್ಯಾಃ ಕನ್ದೋಽತ್ರ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ (ಚರಕೇಣ ಸೂ. ಅ. ೨೭/೧೧೭)- "ವಿದಾರಿಕನ್ದೋ ಬಲ್ಯಶ್ಚ ಮೂತ್ರಲಃ ಸ್ವಾದುಶೀತಲಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜೀವನ್ತೀ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ| ಯಾ ಮಧುಱ್ರಾ ಸಾ ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಚ| ಯಾ ತ್ವಮಧುರಾ ಸಾ ಏಭಿರ್ಗುಣೈಃ ಕಿಞ್ಚಿದೂನಾ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ಸರ್ವದೋಷಘ್ನೀ ಜೀವನ್ತೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ| ಶಾಕಾನಾಂ ಪ್ರವರಾ, ನ್ಯೂನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ತು||" ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ತು ಜೀವನ್ತ್ಯಾಃ ಶತಾವರ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರತ್ವಮಗಾದಿ| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ (ಚ,ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೦೪)-"ಭಣ್ಡೀಶತಾವರೀಶಾಕಂ ಬಲಾಜೀವನ್ತಿಜಂ ಚ ಯತ್| ಪರ್ವಣ್ಯಾಃ ಪರ್ವಪುಷ್ಪ್ಯಾಶ್ಚ ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಮತಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜೀವನ್ತೀಗುಣಾನಾಹ-ಚಕ್ಷುಷ್ಯೇತಿ| ಜೀವನ್ತೀ-ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣಮೂಲನಾಲಾದಿಕಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಶಾಕಾನಾಂ ಪ್ರವರಾ, ನ್ಯೂನಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ತು|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿಕಂ ಕಫವಾತಕೃತ್ ಭೇದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭ್ಯಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ಗುರು ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡೇತಿ| ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂಪುಷ್ಪಫಲಮ್| ತುಮ್ಬಂ-ಅಲಾಬುಃ| ಕಾಲಿಙ್ಗಂ-ಕಲಿಙ್ಗಡಮ್| ಕರ್ಕಾರುಃ-ಖರ್ಬುಜಃ| ಏರ್ವಾರುಃ-ಕರ್ಕಟೀ| ತಿಣ್ಡಿಶಂ-ಛಾಟಕಮ್| ತ್ರಪುಸಂ-ವಾಲುಕಮ್| ಚೀನಾಕಂ-ವೀಣಕಮ್| ಚಿರ್ಭಟಂ-ಡಙ್ಗರಮ್| ಭೇದಿ-ಮಲಾನಾಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ-ವಾಯೋಃ| ಗುರುತ್ವೇ ಚ ಕ್ರಮ ಉಕ್ತಃ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ತ್ರಪುಸೈರ್ವಾರುಕರ್ಕಾರುಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾಲಾಬುಚಿರ್ಭಾಟಃ| ಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಣಾಃ ಶೀತಾ ಗೌರವಂ ತೂತ್ತರೋತ್ತರಮ್||' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಲ್ಲೀಫಲಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ-ಪುಷ್ಪಫಲಸಂಜ್ಞ ವರಮ್| ತಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಗುಣಾನಾಹವಲ್ಲೀಫಲಾನಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ರಪುಸಂ ಪುನರತಿಶಯೇನ ಮೂತ್ರಲಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ರಪುಸಗುಣಮಾಹ-ತ್ರಪುಸಮಿತಿ| ಅತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೀನಾಮೀಷನ್ಮೂತ್ರಲತ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ತುಮ್ಬಂ-ಅಲಾಬುಸಂಜ್ಞಂ ರೂಕ್ಷತರಮ್| ಏರ್ವಾರುಕಾದ್ಯಪಿ ರೂಕ್ಷಮ್, ತುಮ್ಬಂ ತ್ವತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಗ್ರಾಹಿ| ಪೂರ್ವಾಣಿ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣೋಕ್ತ್ಯಾ ಭೇದೀನ್ಯೇವ| ಚರಕಮುನಿಮತಾನುಸಾರಿಣಸ್ತ್ವೇವಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ,-ತುಮ್ಬಂ ರೂಕ್ಷತರಮ್, ಕಾಲಿಙ್ಗೈರ್ವಾರುಚಿರ್ಭಟಂ ಗ್ರಾಹೀತಿ| ಕಾಲಿಙ್ಗಂ- ಕರ್ಚರಮ್| ಏರ್ವಾರುಃ-ಕರ್ಕಟಿಕಾ| ಚಿರ್ಭಟಂ-ಡಙ್ಗರಮ್, ಮಾಲವೇಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್, ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಜಾಲನ್ಧರಾದಿಷು| ಏತಚ್ಚ ಬಾಲಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣರಸಾದಿ, ಪಿತ್ತಹರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ| ಅತೋ-ಬಾಲಾದ್ವಿಪರೀತಮ್, ಪಕ್ವಂ ಪಿತ್ತಕರಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೧೮)-" ನೀಲಂ ಯತ್ತ್ರಪುಸಂ ಬಾಲಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪಿತ್ತಹರಂ ಮತಮ್| ತತ್ಪಾಣ್ಡು ಕಫಕೃಜ್ಜೀರ್ಣಮಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಕರಂ ಸ್ಮೃತಮ್||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತುಮ್ಬಗುಣಾನಾಹ-ತುಮ್ಬಂ ರೂಕ್ಷತರಮಿತಿ| ತರಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೀನಾಮೀಷದ್ರೂಕ್ಷತ್ವಮ್| ಕಾಲಿಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ಗ್ರಾಹಿ ಕಾಲಿಙ್ಗೇತಿ| ಗ್ರಾಹೀತಿ ಕೇಚಿತ್ತುಮ್ಬೇನ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ತದಸತ್| "ಅಲಾಬು ಭೇದನಂ ತೇಷಾಂ ತ್ರಪುಸಂ ತ್ವತಿಮೂತ್ರಲಮ್| ಏರ್ವಾರ್ರುಕಂ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಂ, ಗ್ರಾಹಿ ಕರ್ಕಾರುಚಿರ್ಭಟಮ್||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿವಚನಾತ್| ಬಾಲಕುಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೇರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಬಾಲಮಿತಿ| ಕೇಚಿತ್ಕಾಲಿಙ್ಗಾದಿವಿಷಯತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯಾಹುಃ| ತದಸತ್| "ಪಿತ್ತನುತ್ತೇಷು ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ ಬಾಲಮ್" ಇತಿ, "ಬಾಲಂ ಸುನೀಲಂ ತ್ರಪುಸಂ ತೇಷಾಂ ಪಿತ್ತಹರಂ ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತಿ ಚ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೧೩)| ಪಕ್ವಸ್ಯ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೇರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಪಕ್ವಮಿತಿ| ಅತೋಽನ್ಯಥಾ-ಪಿತ್ತಕರಮುಷ್ಣಂ ಚ| ಪಕ್ವಂ-ಈಷತ್ಪಮ್ಕ್ವಮ್, ಸಮ್ಯಕ್ಪಕ್ವಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಂ-ಕರ್ಚರಮ್, ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಚ| ರುಚಿಕರಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕೃತ್ ಹೃದ್ಯಮ್, ಅಷ್ಠೀಲಾಮಾನಾಹಂ ಚ ಹನ್ತಿ, ಲಘು ಚ|| "ಘನೋಽಷ್ಠೀಲೋಪಮೋ ಗ್ರನ್ಥಿರಷ್ಟೀಲೋರ್ಧ್ವಂ ಸಮುನ್ನತಃ|" ಇತಿ (ಹೃ. ನಿ. ಹ. ೧೧|೬೦) ಅಷ್ಠೀಲಾಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾನಮುದರೇ ಭೃಶಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋವಾತರೋಧೇನ ತಮಾನಾಹಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ " ಇತಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೧೧|೫೯) ಆನಾಹಲಕ್ಷಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಸ್ಯ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದೇರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಮಿತಿ| ಅಷ್ಠೀಲಾನಾಹೌ-ಗುಲ್ಮನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯೇತೇ| ಪಿತ್ತಲತ್ವಂ-ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಂ ವಿನಾ, "ಶುಕ್ಲಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಸಕ್ಷಾರಂ ದೀಪನಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್| ಸರ್ವದೋಷಹರಂ ಹೃದ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚೇತೋವಿಕಾರಿಣಾಮ್||" ಇತಿ (ಸೂ.ಅ.೪೬/೨೧೩) ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್| ಶೀರ್ಣವೃನ್ತಶಬ್ದೇನ ಸಮ್ಯಕ್ಪಕ್ವಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸಮ್ಯಕ್ಪಕ್ವಸ್ಯ ಹಿ ವೃನ್ತಂ ಶೀರ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೃಣಾಲಾದಿ ರೂಕ್ಷಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಗುರು ಚ| ಮೃಣಾಲಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,-ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ಥೂಲಂ ಚ| ತತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಮೃಣಾಲಮ್, ಇತರತ್-ಬಿಸಮ್| ಶಾಲೂಕಂ-ಪದ್ಮಮೂಲಮ್| ಕುಮುದಕನ್ದಮ್| ಕುಮುದಂ-ಶಶಿಪ್ರಿಯಮ್| ಉತ್ಪಲಕನ್ದಕಂ-ರಕ್ತೋತ್ಪಲಕನ್ದಮ್| ನನ್ದೀ-ತುಣ್ಡೇರಿಕಾ| ಮಾಷಕೋ-ವಾಸ್ತುಲಃ| ಕೇಲೂಟಂ-ಕಿಸ್ಮಕಸಂಜ್ಞಮುದುಮ್ಬರಭೇದಃ| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಂ-ತ್ರಿಕೋಣಾಕೃತಿ ಜಲೋದ್ಭವಂ ಕನ್ದಮ್| ಕಸೇರುಕಂ-ಮಾಗಧಮ್| ಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಂ-ತಮೇದಮ್| ಕಲೋಡ್ಯಂ-ಪದ್ಮಬೀಜಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮೃಣಾಲಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಮೃಣಾಲೇತಿ| ಮೃಣಾಲಂಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಮಲಮೂಲಮ್, ಬಿಸಂ-ಸ್ಥೂಲಮ್, ಶಾಲೂಕಂ-ಪದ್ಮಕನ್ದಃ, ಕುಮುದೋತ್ಪಲಯೋಃ ಕನ್ದಸ್ಯ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಾತ್| ರಕ್ತಂ-ಪದ್ಮಮ್, ಶ್ವೇತಂ-ಕುಮುದಮ್, ನೀಲಂ-ಉತ್ಪಲಮ್| ನನ್ದೀಮಾಷಕೋ-ವಾನೀರಕಃ| ಕೇಲೂಟಂ-ಜಲೋದುಮ್ಬರಃ| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಃ-ತ್ರಿಕೋಣೋ ಜಲಕನ್ದಃ| ಕಸೇರುಕಂ-ಲೋಮಶಕೃಷ್ಣವರ್ತುಲಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತಡಾಗಕನ್ದಃ| ಕ್ರೌಞ್ಚಾದನಂ-ಥೇಮ್ಬುಲಿಕಾ| ಕಲೋಡ್ಯಂ-ಪದ್ಮಬೀಜಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಲಮ್ಬಾದಿಕಂ ಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲವಣಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು ಚ| ಶೀತವಿರ್ಯಂ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಂ ಚ| ಮೂತ್ರಪುರೀಷೇ ಸೃಜತಿ-ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪತಿ| ಬಿಷ್ಟಭ್ಯ-ಉದರಪ್ರದೇಶೇ ಪಿಣ್ಡೀಭೂಯ, ಜೀರ್ಯತಿ-ಪರಿಣಮತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ನೈವಂಸ್ವರೂಪಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕಲಮ್ಬಂ-ಕದಮ್ಬಃ| ನಾಲಿಕಾ-ದೀರ್ಘನಾಲರೂಪಾ ಕಲಮ್ಬುಸಂಜ್ಞಾ| ಮಾರ್ಷೋ-ಗನ್ಧಾರಿಕಾ| ಕುಟಿಞ್ಜರಂ-ತಾಮ್ರಮೂಲಕಮ್| ಕುತುಮ್ಬಕೋ-ದ್ರೋಣಪುಷ್ಪೀ| ಚಿಲ್ಲೀ-ಪೃಥುಪತ್ರಂ ಯವಶಾಕಂ ಕುನಾಮಸಂಜ್ಞಮ್| ಲಟ್ವಾಕೋ-ಗುಗ್ಗುಲುಶಾಕಮ್| ಲೋಣೀಕಾ-ಲೋಣಾರಃ| ಕುರುಟಕಃ-ಸ್ಥಿತಿವಾರಕಃ| ಗವೇಧುಕಂ-ತೃಣಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಃ| ಜೀವನ್ತೋ-ಬೃಹದ್ಗಾನ್ಧಾರಮ್| ಝುಞ್ಝುಃ-ಝುಞ್ಝುರುಕಃ| ಏಡಗಜಃ-ಪ್ರಪುನ್ನಾಟಃ| ಯವಶಾಕಂ-ಹ್ನಸ್ವಪತ್ರಾ ಚಿಲ್ಲೀ| ಸುವರ್ಚಲಾ-ರವಿಭಕ್ತಾ| ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ-ನಾನಾವಿಧಾನಿ ರಕ್ತಾಲುಕಮಧುಕಾಲುಕಾದಿಭೇದೇನ| ಸೂಪ್ಯಾನಿ-ಮುದ್ಗರಾಜಮಾಷಾದಿಪತ್ರಾಣೀ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾ| ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಮತಿಬಹುಸ್ನೇಹಂ ಚ ನಾತ್ಯಪಥ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ(?)ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸಂಸ್ಕೃತಂ ವೇಸವಾರೇಣ ಸಸ್ನೇಹಂ ಶಾಕಮಿಷ್ಯತೇ| ರಾಜಿಕಾಸಕ್ತುಭಕ್ತಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಂ ಚಾನುವರ್ತತೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಲಮ್ಬಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಕಲಮ್ಬನಾಲಿಕೇತಿ| ಕಲಮ್ಬೋ-ನಾಡ್ಯಾಕಾರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸುಷಿರೋ ಬಹುತೋಯಜಃ| ನಾಲಿಕಾ-ತಸ್ಮಾದಲ್ಪಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾ ಮಾರ್ಪಃ-ಮಣ್ಟಕಃ| ಕುಟಿಞ್ಜರಃ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಕುತುಮ್ಬಕೋ-ದ್ರೋಣಪುಷ್ಪೀ| ಚಿಲ್ಲೀ-ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಲಟ್ವಾಕಂ-ಗುಗ್ಗುಲುಶಾಕಮ್| ಲೋಣೀಕಾ-ಘೋಲಿಕಾ| ಕುರೂಟಕಃ-ಶಿತಿವಾರಕಃ| ಗವೇಧುಕಾ-ಕಸಿಕಾ| ಜೀವನ್ತೋ-ರಕ್ತನಾಲೋ ಮಾರ್ಷಃ| ಝುಞ್ಝುಃ-ಝುಞ್ಝುರೂಕಃ| ಏಡಗಜಃ-ಪ್ರಪುನ್ನಾಟಃ| ಯವಶಾಕಂ-ಚಿಲ್ಲೀಸದೃಶಂ ಲಘುಪತ್ರಮ್| ಸುವರ್ಚಲಾ-ರವಿಭಕ್ತಾ| ಸರ್ವಾಣ್ಯಾಲುಕಾನಿ-ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಮಧ್ವಾಲುಕಹಸ್ತ್ಯಾಲುಕಾದೀನಿ| ಸೂಪ್ಯಾನಿ-ಮುದ್ಗಾದೀನಾಮ್ ಶಿಮ್ಬ್ಯಃ ಪತ್ರಾಣಿ ಚ| ಲಕ್ಷ್ಮಣಾ _ ರಕ್ತಬಿನ್ದುಚ್ಛದಾ, ತಸ್ಯಾ ಇದಂ ಲಾಕ್ಷ್ಮಣಮ್| ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ-ಯಷ್ಟೀಮಧು, ತಸ್ಯೇದಂ ಲಾಕ್ಷ್ಮಣಮಿತ್ಯೇಕೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಪುನ್ನಾಟಾದಿಷು ವ್ಯಭಿಚಾರಾರ್ಥಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೭೧)-"ಕಫಾಪಹಂ ಶಾಕಮುಕ್ತಂ ವರುಣಪ್ರಪುನಾಟಯೋಃ| ರೂಕ್ಷಂ ಲಘು ಚ ಶೀತಂ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಮ್||" ಇತಿ| ವಿಷ್ಟಬ್ಯ ಜೀರ್ಯತಿ-ಪಚ್ಯಮಾನಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವ ಪಕ್ವಂ ಸತ್ ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- ಚಿಲ್ಲೀನಿಷ್ಪಾವಲಟ್ವಾಕಕುರೂಟಕಗವೇಧುಕಾಃ| ಯಾತುಕಾ ಶಾಲಕಲ್ಯಾಣೀ ತ್ರಿಪರ್ಣೀ ಪೀಲುಪರ್ಣಿಕಾ|| ಕುಮಾರಜೀವಲೋಣೀಕಾಯವಶಾಕಸುವರ್ಚಲಾಃ| ಕುಕುಣ್ಡನಲಿನೀಝುಞ್ಝುಮೃಗಧೂಮಕಲಾಕ್ಷ್ಮಣಮ್|| ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ ತಥಾ ಸೂಪ್ಯಾನಿ ರಾಲಕಃ| ಜೀವನ್ತಕಶ್ಚಞ್ಚುಪರ್ಣೀ ಪ್ರಪುನ್ನಾಟಃ ಕುಠೇರಕಮ್||' ಇತಿ| ಕಲಮ್ಬಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿವಶಾದ್ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಸ್ವಿನ್ನಂ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಮಿತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಿನ್ನಮ್, ತತೋ ನಿಷ್ಪೀಡಿತರಸಮ್, ತತೋ ಬಹುನಾ ಸ್ನೇಹೇನ ಸಾಧಿತಮ್, ನ ತು ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಮ್, ನಾತಿದೋಷಲಮಿತಿ| ಅತಿದೋಷಲಗ್ರಹಣಾತ್ ಕಲಮ್ಬಾದೀನಾಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕರತ್ವಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರತ್ವೋಕ್ತಿಸ್ತ್ವತಿಶಯಾರ್ಥಾ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ.೪೬/೨೭೫)- "ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಾಃ ಶೀತಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ನಾತಿಪಿತ್ತಲಾಃ| ಲವಣಾನುರಸಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಸಕ್ಷಾರಾ ವಾತಲಾಃ ಸರಾಃ||' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಘುಪತ್ರಾ ಯಾ ಚಿಲ್ಲೀ-ಯವಶಾಕವಿಶೇಷಃ, ಸಾ ತು ವಾಸ್ತುಕಸಮಾ ಗುಣೈರ್ಮತಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಿಲ್ಲೀವಿಶೇಷಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ-ಲಘುಪತ್ರೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತರ್ಕಾರೀ-ಅರಣಿಕಾ, ವರುಣಃ-ತಮಾಲಃ, ಸಮಾಹಾರೇಣ ತಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತತ್ಸ್ವಾದು ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತಂ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತರ್ಕಾರೀವರುಣಯೋರ್ಗುಣಾನಾಹ-ತರ್ಕಾರೀತಿ| ತರ್ಕಾರೀ ಅಗ್ನಿಮನ್ಥಃ| ವರುಣಃ-ಸೇತುವೃಕ್ಷಃ| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತೇನ ವರುಣಸ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ತತ್ಸಂಸೃಷ್ಟವಿಷಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವರ್ಷಾಭ್ವೌ-ಪುನರ್ನವೇ, ತಥಾ ಕಾಲಶಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರಂ ರಸೇ ಚ ಕಟುತಿಕ್ತಂ ವಹ್ನಿದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ಗರಾದೀಂಶ್ಚ ಹರತಿ| ಕಠಿಲ್ಲೋಽಪಿ ವರ್ಷಾಭೂಃ ಸ ಚ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಗುಣಃ| ತಥಾ ಚ ನಿಘಣ್ಟುಃ (ಧನ್ವನ್ತರೀಯಃ ವರ್ಗಃ ೧|೨೭೪)-"ಪುನರ್ನವಾ ವಿಶಾಖಶ್ಚ ಕಠಿಲ್ಲಃ ಶಶಿವಾಟಿಕಾ| ವೃಶ್ಚೀರಃ ಕ್ಷುದ್ರವರ್ಷಾಭೂರ್ದೀರ್ಘಪತ್ರಃ ಕಠಿಲ್ಲಕಃ|| ಪುನರ್ನವೋಽಪರಃ ಕ್ರೂರಃ ಸದ್ಯೋ ಮಣ್ಡಲಪತ್ರಕಃ| ಶ್ವೇತಮೂಲೋ ವರ್ಷಕೇತುರ್ಮಹಾವರ್ಷಾಭುರುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವರ್ಷಾಭೂದ್ವಯಸ್ಯ ಕಾಲಶಾಕಸ್ಯ ಚ ಗುಣಾನಾಹ-ವರ್ಷಾಭ್ವಾವಿತಿ| ವರ್ಷಾಭ್ವೌ-ಹೃಸ್ವಮಹತ್ಯೌ ರಕ್ತಶ್ವೇತಪುನರ್ನವೇ| ಕಾಲಶಾಕಂ-ಕಾಲಿಕಾಶಾಕಮ್| ಅನಿಲಘ್ನತ್ವಂ ತು ಕಾಲಶಾಕಂ ವಿನಾ, ತಸ್ಯ ವಾತಲತ್ವಾತ್| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಕಾಲಶಾಕಂ ಸಕಾರಞ್ಜಂ ಕಟುಕಂ ವಾತಕೋಪನಮ್| ದೀಪನೀಯಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಚ ವಿಷಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್||" ಇತಿ| ಚರಕೋಽಪಿ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೮೮)- "ಲಘೂಷ್ಣಂ ವಾತಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ಕಾಲಾಖ್ಯಂ ಶಾಕಮುಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಮಾಧವಕಾರೋ ವರ್ಷಾಭೂಭ್ಯಾಂ ಪೃಥಗಾಹ-"ಕಾಲಶಾಕಂ ಗರಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಫಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಲಘು|" ಇತಿ, "ವರ್ಷಾಮ್ಬ್ವೌ ಕಫವಾತಘ್ನೌ ಹಿತೌ ಶೋಫೋದರಾರ್ಶಸಾಮ್|" ಇತಿ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಿರಿಬಿಲ್ವಃ-ಪೂತಿಕರಞ್ಜಃ, ತಸ್ಯಾಙ್ಕುರಾ ವಹ್ನಿದೀಪನಾಃ ಕಫವಾತಘ್ನಾಃ ಸರಾಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಿರಿಬಿಲ್ವಾಙ್ಕುರಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಾ ಇತಿ| ಚಿರಿಬಿಲ್ವಃ-ಕರಞ್ಜಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶತಾವರ್ಯಾ ಅಙ್ಕುರಾಃ-ಪ್ರರೋಹಾಃ, ತಿಕ್ತರಸಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಶುಕ್ರಕೃತಸ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಾಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶತಾವರ್ಯಙ್ಕುರಗುಣಾನಾಹ-ಶತಾವರ್ಯಙ್ಕುರಾ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಂಶಕರೀರೋ-ವಂಶಾಙ್ಕುರೋ, ರೂಕ್ಷೋ ವಿದಾಹೀ ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಂಶಾಙ್ಕುರಗುಣಾನಾಹ-ರೂಕ್ಷ ಇತಿ| ವಂಶೋ-ವೇಣುಃ, ತಸ್ಯ ಕರೀರಃ-ಅಙ್ಕುರಃ| ನನು, ದೋಷಲ ಇತ್ಯುಚ್ಯತಾಮ್, ಸುಶ್ರುತೇನ ಕಫಕರತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್-"ವೇಣೋಃ ಕರೀರಾಃ ಕಫಲಾ ಮಧುರಾ ರಸಪಾಕತಃ| ವಿದಾಹಿನೋ ವಾತಕರಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿರೂಕ್ಷಣಾಃ||" ಇತಿ| ಮೈವಮ್| ಅನಾರ್ಷೋಽಯಂ ಪಾಠಃ, ಜೈಜ್ಜಟೋಪೇಕ್ಷಿತತ್ವಾತ್| ಆರ್ಷಸ್ತು-"ವೇಣೋಹ್ ಕರೀರಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ವಂಶಕರೀರಾಸ್ತು ವಿದಾಹಿನಃ| ವಾತಪಿತ್ತಕರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕಟುಪಾಕಾಃ ಕಫಾಪಹಾಃ||" ಇತಿ| ಮಾಧವಕಾರೇಣಾಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ವಾತಪಿತ್ತಕರಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಕಟುಕಾ ರಸಪಾಕತಃ| ವೇಣೋಃ ಕರೀರಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಾಃ ಸಕಷಾಯಾ ವಿದಾಹಿನಃ|| ಇತಿ| ಯತ್ತುಕನ್ದವರ್ಗೇ ಸೌಶ್ರುತೀಯಾಃ ಪಠನ್ತಿ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೩೦೫)-"ವೇಣೋಃ ಕರೀರಾ ಗುರವಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪನಾಃ|" ಇತಿ| ತದಪ್ಯನಾರ್ಷಮ್, ಪುನರುಕ್ತತ್ವಾತ್| ವಂಶಮೂಲಾಙ್ಕುರವಿಷಯಂ ವಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪತ್ತುರೋ ದೀಪನಸ್ತಿಕ್ತರಸಃ ಪ್ಲೀಹಾದಿಜಿತ್| ಪತ್ತೂರೋ-ಮತ್ಸ್ಯಾಕ್ಷಕಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪತ್ತೂರಗುಣಾನಾಹ-ಪತ್ತೂರ ಇತಿ| ಪತ್ತೂರೋ-ಲೋಹಮಾರಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಸಮರ್ದಃ ಸರಃ ಕೃಮ್ಯಾದೀಂಶ್ಚ ನಾಶಯತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃಸ್ರೋತಸಾಂ ಮಾಲಿನ್ಯೇನಾರ್ದ್ರತ್ವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಾಸಮರ್ದಗುಣಾನಾಹ-ಕೃಮೀತಿ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಃ-ಕ್ಲೇದಾಧಿಕ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುಸುಮ್ಭಶಾಕಂ ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮಮ್ಲಂ ಗುರು ಪಿತ್ತಕೃತ್ಸರಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕೌಸುಮ್ಭಗುಣಾನಾಹ-ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮಿತಿ| ಕೌಸುಮ್ಭಂಕುಸುಮ್ಭಶಾಕಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಾರ್ಷಪಂ ಶಾಕಂ ಗುರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ವಿಶಂ-ಶಕೃತ್, ಮೂತ್ರಂ ಚ ಬಧ್ನಾತಿ| ತ್ರಿದೋಷಕೃಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭) ಸಕ್ಷಾರತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ-"ಸಕ್ಷಾರಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಚ ಗುರು ಸಾರ್ಷಪಮ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇನ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೩೮ ಟೀಕಾ)-"ಕಫಘ್ನಂ ಸಾರ್ಷಪಂ ಶಾಕಮಾಸುರಂ ಶಾಕಮೇವ ಚ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಾರ್ಷಪಗುಣಾನಾಹ-ಗುರುಷ್ಣಮಿತಿ| ಸಾರ್ಷಪಂ-ಸರ್ಷಪಶಾಕಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ.೭)-"ಸಕ್ಷಾರಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಗುರು ಚ ಸಾರ್ಷಪಮ್| ಶಾಕಾನಾಮವರಂ ಬದ್ಧವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್||' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯನ್ಮೂಲಕಂ ಬಾಲಂ, ಅವ್ಯಕ್ತರಸಂ-ಅಸ್ಫುಟಾಸ್ವಾದಮ್, ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕ್ಷಾರಂ-ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಗುಣಯುಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯತೋಽನುಮೀಯಮಾನಮ್, ತಥಾ ಸತಿಕ್ತಂ-ಈಷತ್ತಿಕ್ತಕಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಕಿಞ್ಚಿದುದ್ವೇಜಕಮ್, ತನ್ಮೂಲಕಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಹರಂ-ದೋಷಹರಮ್, ನಾನ್ಯಾವಸ್ಥಮ್| ಬಾಲಂ ಮೂಲಕಂ ದೋಷಹರಮಿತ್ಯನೇನಾಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಬಾಲಾವಸ್ಥಾ ದೋಷಹರತ್ವೇನ ನಿಯಮ್ಯತೇ| ನ ಸರ್ವಂ ಬಾಲಾವಸ್ಥಂ ದೋಷಹರಮ್, ಅಪಿ ತ್ವೀದೃಗ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ದೋಷಯೋರ್ಹರಂ-ದೋಷಹರಮ್, ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮಾಸಂ ಕೃತ್ವಾ |ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಪ್ರತಿಜಾನತೇ| ಯತಃ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಕರತ್ವಮಸ್ಯಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತಿಕ್ತರಸೋಪೇತತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಕರ್ತೃತ್ವಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಹರ್ತುಂ ನ ಯುಕ್ತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೯|೨೫)-"ರಸಂ ವಿಪಾಕಸ್ತೌ ವೀರ್ಯಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತಾನ್ಯಪೋಹತಿ|" ಇತಿ| ಏವಂ ಚೈತನ್ಮೂಲಕಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮೇವ ಯುಕ್ತಮ್, ನ ತು ಪಿತ್ತಹೃಚ್ಚ, ಇತಿ ತೇಷಾಮಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಏತಚ್ಚ ಮೂಲಕಂ ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ನಿಯಚ್ಛತಿ| ಪೀನಸಾಂಶ್ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಅನ್ಯಾನಪ್ಯೇವಂಪ್ರಾಯಾನ್ ರೋಗಾನ್ನಿಯಚ್ಛತೀತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು (ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪೦)-ಸರ್ವದೋಷಹರಾ ಲಘ್ವೀ ಕಣ್ಠ್ಯಾ ಮೂಲಕಪೋತಿಕಾ|" ಇತಿ ಯದ್ಭೇದಾನ್ತರಮೂಚೇ, ತದಪ್ಯತ್ರೈವ ಬಾಲಮೂಲಕಲಕ್ಷಣೇಽನ್ತರ್ಭೂತಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಕೃತೇಹ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಮೂಲಕಗುಣಾನಾಹ| ತತ್ರ ಬಾಲಮೂಲಕಗುಣಾನಾಹ-ಯದ್ಬಾಲಮಿತಿ| ಬಾಲಂ-ಕೋಮಲಮ್| ತಸ್ಯ ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ,-ಪ್ರಥಮಮವ್ಯಕ್ತರಸಮ್, ತತ ಈಷಲ್ಲವಣಮ್, ತತ ಈಷತ್ತಿಕ್ತಮ್| ತದವಸ್ಥಾತ್ರಯೇಽಪಿ ದೋಷಹರತ್ವಾದಿಗುಣಮ್| ಸ್ವರಾಗ್ನ್ಯೋಃ ಸಾದಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅವ್ಯಕ್ತರಸಾದಿಲಕ್ಷಣಾವಸ್ಥಾಂ ವಿಹಾಯ ಯಾವದ್ವ್ಯಕ್ತರಸಾದ್ಯವಸ್ಥಂ ತತ್ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ರಮೇಣ ರಸವಿಪಾಕಯೋಃ ಕಟುಕಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ತನ್ಮೂಲಕಂ ಮಹತ್-ವೃದ್ಧಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃದ್ ಗುರ್ವಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ ಭವತಿ| ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಚ ಮೂಲಕಸ್ಯಾನೇಕಾ ಅವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ ಚಾಸ್ಯಾದ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಮ್, ಅನ್ತ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ತ್ವತಿಶಯೇನ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್ತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ತ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಾದುವಿಪಾಕಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ಪಾಠೇ-"ಮಹತ್ಪುನಃ| ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಸ್ವಾದು ವಿಪಾಕೇ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್||" ಇತಿ| ತಚ್ಚಾಮವಿಷಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಹದ್ಗುಣಾನಾಹ-ಮಹತ್ಪುನರಿತಿ| ಮಹತ್-ಜರಠಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಸ್ವಾದುಪಾಕಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಮಹತ್ಪುನಃ| ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಸ್ವಾದು ವಿಪಾಕೇ ಸರ್ವದೋಷಕೃತ್||" ಇತಿ| ತಚ್ಚಾಮವಿಷಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ರೂಕ್ಷಂ ವಿದಾಹಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಸ್ವಾದು ಪಚ್ಯತೇ| ಉತ್ಕ್ಲೇದಿ ಸ್ತಮ್ಭಿ ಗುರ್ವಾಮಂ ಮೂಲಕಂ ತ್ರಿಮಲೋಲ್ಬಣಮ್||" ಇತಿ| ಅಗ್ನಿಪಕ್ವಂ ತು ಕಟುಪಾಕಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪಿಶಬ್ದ ಏವಾರ್ಥೇ| ತದೇವ-ಮಹನ್ಮೂಲಕಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ವಾತಜಿತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ ತತ್ಸ್ವಿನ್ನಂ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಮ್| ನ ತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನ್ಮಾತ್ರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಮಿತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ಘೃತಮಾಂಸರಸಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಿತಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಮ್| ಯದ್ದೋಷಲಂ ಮಹದಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಸಿದ್ಧಂ ವಾತಘ್ನಮ್| ಕಿಂಪುನರ್ಯದ್ದೋಷಘ್ನಂ ಬಾಲಮ್ ? ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಂ-ಬಾಲಂ ವೃದ್ಧಂ ಚ ಮೂಲಕಂ, ಶುಷ್ಕಂ ಸತ್ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುಷ್ಕಗುಣಾನಾಹ-ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಮಿತಿ| ತದಪೀತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪೂರ್ವವದಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮಂ ಪುನರ್ಮೂಲಕಂ ಹರಿತಕತ್ವೇನ ಯದ್ಭಕ್ಷ್ಯತೇ ತದ್ದೋಷಲಮ್| ಸರ್ವಮಿತ್ಯತ್ರಾಯತ್ನಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನಾದೋಷಲಸ್ಯ ಬಾಲಸ್ಯಾಪ್ಯಾಮಸ್ಯ ದೋಷಲತ್ವಮ್, ನ ತು ವೃದ್ಧಸ್ಯೈವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಲಕಂ ನೀಲಕಣ್ಠಾಪರಸಂಜ್ಞಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮಗುಣಾನಾಹ-ಸರ್ವಮಿತಿ| ಸರ್ವಂ-ಬಾಲಂ ಮಹಚ್ಛುಕಮಾರ್ದ್ರಂ ಚ| ಆಮಂ-ಅನಗ್ನಿಪಕ್ವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿಣ್ಡಾಲುಃ ಕಟುಕೋ ರಸೇ, ವೀರ್ಯೇ ಚೋಷ್ಣೋ, ವಾತಕಫಘ್ನಃ ಪಿತ್ತಕರಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿಣ್ಡಾಲುಗುಣಾನಾಹ-ಕಟೂಷ್ಣ ಇತಿ| ಪಿಣ್ಡಾಲುಃ ವಾರಾಹೀಕನ್ದಃ| ಸ ಹಿ ವಕ್ತ್ರಾಲುರುಚ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಕಾಶೇ ಪಣ್ಡಿತಕೇಶವೇನ-"ವಾರಾಹೀಕನ್ದಃ ಪಿಣ್ಡಾಲುಸ್ತಥಾ ಶಬರಕನ್ದಕಃ| ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮೂಲಕಮೂಲಾಭೋ ವಕ್ತ್ರಾಲುಸ್ತ್ವಕ್ಛದಸ್ತಥಾ||' ಇತಿ| ಪಿಣ್ಡಶಬ್ದೇನ ಚ ಗ್ರಾಸವಾಚಿನಾ ಗ್ರಸನಂ-ವಕ್ತ್ರಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ನನು, "ಗೌಣಮುಖ್ಯಯೋರ್ಮುಖ್ಯೇ ಕಾರ್ಯಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ' ಇತಿ ನ್ಯಾಯಾತ್ಪಿಣ್ಡಾಲುಶಬ್ದಸ್ಯ ಮುಖ್ಯಮರ್ಥಂ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಂ ವಿಹಾಯ ಗೌಣೋಽರ್ಥೋ ವಾರಾಹೀಕನ್ದಃ ಕಥಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ ? ಇತಿ ಚೇನ್ನ| 'ಗಙ್ಗಾಯಾಂ ಘೋಷಃ' ಇತ್ಯಾದೌ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥಬಾಧೇ ಗೌಣಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ಮುಖ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಬಾಧಃ ಕಟ್ವಾದಿಗುಣಾಯೋಗಾತ್| ಅತ ಏವಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೩೦೪)- "ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಂ ಕಫಕರಂ ಗುರು ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ| ಗೌಣಸ್ಯ ತು ಕಟ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಃ| ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಕಾಶೇ-"ಕಿಟಿಕನ್ದಃ ಕಟುಃ ಸ್ವಾದುಸ್ತಿಕ್ತೋಷ್ಣಃ ಕಟುಪಾಕ್ಯಪಿ| ಸ್ವರ್ಯೋ ರಸಾಯನಂ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯಃ ಪಿತ್ತವಿವರ್ಧನಃ|| ಹನ್ತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮರುತ್ಕುಷ್ಠಮೇಹಮೂತ್ರಾಮಯಕೃಮೀನ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ (ಸು. ಅ. ೪೬/೩೦೯)-"ವರಾಹಕನ್ದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಃ ಕಟುಕೋ ರಸಪಾಕತಃ| ಮೇಹಕುಷ್ಠಕೃಮಿಹರೋ ವೃಷ್ಯೋ ಬಲ್ಯೋ ರಸಾಯನಮ್||' ಇತಿ| ಕಿಞ್ಚ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಂ ಚೇದ್ವಿವಕ್ಷಿತಮ್, ತದಾ"ಆಲುಕಾನಿ ಚ ಸರ್ವಾಣಿ" ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಬ್ರೂಯಾತ್| ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಮಿತಿ ಚ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ನಾಪಿ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕೇಪಿಣ್ಡಾಲುರಿತಿ ಶಬ್ದೋ ಮುಖ್ಯಃ, ಗೌಣತ್ವೇ ತು ತುಲ್ಯಃ| ನನು, ವಕ್ತ್ರಾಲುಶ್ಚೇ ದ್ವಿವಕ್ಷಿತಸ್ತರ್ಹಿ ವಕ್ತ್ರಾಲುರಿತ್ಯೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಮುಚ್ಯತಾಮ್| ಸತ್ಯಮ್| ಕಿನ್ತ್ವೇವಂವಿಧೈರಪಿ ಲಾಕ್ಷಣಿಕೈಃ ಶಬ್ದೈರ್ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ಇತಿ ದ್ಯೋತಯಿತುಂ ಪಿಣ್ಡಾಲುರಿತ್ಯುಕ್ತವಾನ್| ಯಥಾ-ರೋಧ್ರಾದೌ ಕದಮ್ಬೇ ವಾಚ್ಯೇ ಕುತ್ಸಿತಾಮ್ಬ ಇತಿ, ಕುತ್ಸಿತಶಬ್ದೇನ ಹಿ ಕುಶಬ್ದಸಮಾನಾರ್ಥೇನ ಕದಾದೇಶೋ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಸನಾದಾವರ್ಜುನೇ ವಾಚ್ಯೇ ಶ್ವೇತವಾಹ ಇತ್ಯಾದಿ| "ಬಹುಭಿಃ ಪಠ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಪಾಠತ್ಯೇಯಂ ಸಮರ್ಥನಾ| ಹೇಮಾದ್ರಿಣಾ ಕೃತಾ ಕಿನ್ತು ತುಣ್ಡಾಲುರಿತಿ ಪಠ್ಯತಾಮ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುಠೇರಾದಿ ಶಾಲನಂ ಗ್ರಾಹಿ ವಿದಾಹಿ ಕಟುಕಂ ರಸಪಾಕಯೋ ರೂಕ್ಷಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್ ಹೃದ್ಯಮಗ್ನಿದೀಪನಂ ಚ| ತಥಾ, ದೃಗಾದಿಹೃತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮ್| ತಥಾ, ದೋಷಾನ್-ವಾತಾದೀನ್, ಉತ್ಕ್ಲೇಶಯತಿ-ಕೋಪಯನ್ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಾಲಯತಿ, ಇತೀ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರಮ್, ಲಘು ಚ| ಶಾಲನಂ-ಅವದಂಶಃ, ಯೇನ ಸಹಾನ್ನಂ ಭೋಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕುಠೇರೋ-ವೈಕುಣ್ಠಕಃ| ಶಿಗ್ರುಃ-ಫಲಪತ್ರಕಃ| ಸುರಸಃ-ಕೃಷ್ಣತುಲಸೀ| ಸುಮುಖಃ-ಕಟುಪತ್ರಕಃ| ಆಸುರೀ-ರಾಜಿಕಾ| ಭೂಸ್ತೃಣಂ-ಗುಹ್ಯಬೀಜಕಮ್| 'ಫಣಿಜ್ಜಕೋ-ಮರಿಚಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಗನ್ಧಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ|' ಆರ್ಜಕಃ-ಖರಪತ್ರಕಃ| ಜಮ್ಬೀರಃ-ಕರಪತ್ರಕಃ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರುಸಾಲೇಯಯವಾನೀಶೃಙ್ಗಬೇರಕಾಃ| ಪರ್ಣಾಶೋ ಗೃಞ್ಜನೋಽಜಾಜೀ ಕಣ್ಡೀರಂ ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ|| ಫಣಿಜ್ಜಾರ್ಜಕಜಮ್ಬೀರಖರಾಶ್ವಾಕಾಲಮಾಲಿಕಾಃ| ದೀಪ್ಯಕಃ ಕ್ಷವಕೋ ದ್ವೀಪೀ ಬಸ್ತಗನ್ಧಾದಿ ಬದ್ಧವಿಟ್||" ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಕಟುತಿಕ್ತರಸಾ ಶೀತಾ ಕಫಪಿತ್ತವಿನಾಶಿನೀ| ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಾ ಲಘ್ವೀ ತಸ್ಕರಾಙ್ಗುಲಿಕಾ ಸ್ಮೃತಾ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕುಠೇರಾದಿಹರಿತಕಗುಣಾನಾಹ-ಕುಠೇರೇತಿ| ಕುಠೇರಃ-ಕಾಲಮಾಲಾ| ಶಿಗ್ರುಃ-ಶೋಭಾಞ್ಜನಃ| ಸುರಸಃ-ತುಲಸೀ| ಸುಮುಖಃ-ಕುಠೇರಸದೃಶೋಽಲ್ಪಃ| ಆಸುರೀ--ರಾಜಿಕಾ| ಭೂಸ್ತೃಣಂ-ಮಾಲಾತೃಣಮ್| ಫಣಿಜ್ಜಃ-ಮರಿಚಕಃ| ಅರ್ಜಕಃ-ಪರ್ಣಾಸಃ| ಜಮ್ಬೀರಃ-ಜಮ್ಬೀರಸದೃಶಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಪ್ರಭೃತಿಶಬ್ದಾತ್ ಕುಸ್ತುಮ್ಬರ್ಯಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರುಶೈಲೇಯಯವಾನೀಶೃಙ್ಗಬೇರಿಕಾಃ| ಪರ್ಣಾಶೋ ಗೃಞ್ಜನೋಽಜಾಜೀ ಗಣ್ಡೀರೋ ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ|| ಫಣಿಜ್ಜಾರ್ಜಕಜಮ್ಬೀರಖರಾಶ್ವಾಕಾಲಮಾಲಿಕಾಃ| ದೀಪ್ಯಕಃ ಕ್ಷವಕೋ ದ್ವೀಪೀ ಬಸ್ತಗನ್ಧಾದಿ ಬದ್ಧವಿಟ್||' ಇತಿ| ಶಾಲನಂ-ಹರಿತಕಮ್, ಯದುಪದಂಶೇಷು ಯುಜ್ಯತೇ ಯೇನ ಚ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ವಾಸ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ವರ್ಗೋ ಹರಿತಕಾಖ್ಯೋಽಯಮುಪದಂಶೇಷು ಯುಜ್ಯತೇ| ವಾಸನೋ ವ್ಯಞ್ಜನಾನಾಂ ಚ ಹೃದ್ಯೋ ರೋಚನದೀಪನಃ||" ಇತಿ| ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಕರತ್ವಂ ಚೈಷಾಮಾರ್ದ್ರಾವಸ್ಥಾಯಾಮೇವ, ಫಲವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಚ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೧೭೨)- "ಶುಷ್ಕಾಣಿ ಕಫವಾತಘ್ನಾನ್ಯೇತಾನ್ಯೇಷಾಂ ಫಲಾನಿ ಚ|"" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸುರಸೋ ಹಿಧ್ಮಾದಿಘ್ನಃ| ಪೂತಿಗನ್ಧಂ-ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಂ, ಸೌರಭ್ಯೋತ್ಪಾದನಾದ್ಧನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ಸುರಸಗುಣಾನಾಹ-ಹಿಧ್ಮಾಕಾಸೇತಿ| ಪೂತಿಗನ್ಧೋ-ದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸುಮುಖಃ-ಕಟುಪತ್ರಾಖ್ಯಃ, ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹೀ ಗರಶೋಫೌ ಚ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸುಮುಖಗುಣಾನಾಹ-ಸುಮುಖ ಇತಿ| ಗರಂ-ಕೃತ್ರಿಮವಿಷಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಿಕಾ-ಆರ್ದ್ರಧಾನಿಕಾ, ತಿಕ್ತಮಧುರಾ ಮೂತ್ರಕರೀ ಪಿತ್ತಂ ಚ ನ ಕರೋತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆರ್ದ್ರೀಕಾಗುಣಮಾಹ-ಆರ್ದ್ರಿಕೇತಿ| ಆರ್ದ್ರಿಕಾ-ಕುಸ್ತುಮ್ಬರೀ| ನ ಚ ಪಿತ್ತಕೃದಿತಿ ಹರೀತಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಹರೀತಕತ್ವಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಿತ್ತೋತ್ಕ್ಲೇಶನತ್ವಂ ನಿಷೇಧತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲಶುನೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಃ, ಕಟುಪಾಕರಸಃ ಸರಃ- ಭೇದೀ, ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಶ್ಚ| ಕಿಲಾಸಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ಕರೋತಿ| ಕಿಲಾಸಂ-ಶ್ವಿತ್ರಮ್| ಕನ್ದಸ್ಯೈವಾಯಂ ಗುಣವೀರ್ಯನಿರ್ದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಪತ್ರಮಧ್ಯಯೋರ್ಮಧುರತ್ವಾತ್ ಭೃಶೋಷ್ಣತ್ವಾನುಪಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಪತ್ರೇ ಸಕ್ಷಾರಮಧುರೋ ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರಪಿಚ್ಛಿಲಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೋ ಲಶುನಃ ಕನ್ದೇ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಶುನಗುಣಾನಾಹ-ಲಶುನ ಇತಿ| ಕಿಲಾಸಂಶ್ವಿತ್ರಮ್| ಕನ್ದಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ.೭)- "ಪತ್ರೇ ಸಕ್ಷಾರಮಧುರೋ ಮಧ್ಯೇ ಮಧುರಪಿಚ್ಛಿಲಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೋ ಲಶುನಃ ಕನ್ದೇ" ಇತ್ಯಾದಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಲಾಣ್ಡುಃ-ಧವಲಾಕ್ಷಕಾಖ್ಯಃ, ತದ್ಗುಣನ್ಯೂನಃ,-ತಸ್ಯ-ರಸೋನಸ್ಯ ಗುಣಾಸ್ತದ್ಗುಣಾಃ, ತೈರ್ಹೀನಃ| ಲಶುನಾತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧೀನಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೋ ನಾತಿಪಿತ್ತಂ ಚ ಕರೋತಿ| ನ ತು ಲಶುನವತ್ಕಫಘ್ನೋಽತಿಪಿತ್ತಕೃಚ್ಚ| ಕಫವಾತಾರ್ಶಸಾಂ ಸ್ವೇದೇ ಭಕ್ಷಣೇ ಚ ಪ್ರಭಾವಾತ್ಪಥ್ಯಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽನ್ಯೋಽಪ್ಯುಕ್ತಃ, ಯಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೬|೨೪೭)-"ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ರುಚಿಷ್ಯಃ ಸ್ಥಿರಧಾತುಕಾರೀ ಬಲ್ಯೋಽಥ ಮೇಧಾಕಫಪುಷ್ಟಿದಶ್ಚ| ಸ್ವಾದುರ್ಗುರುಃ ಶೋಣಿತಪಿತ್ತಶಸ್ತಃ ಸಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಕ್ಷೀರಪಲಾಣ್ಡುರುಕ್ತಃ"|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಲಾಣ್ಡುಗುಣಾನಾಹ-ಪಲಾಣ್ಡುರಿತಿ| ತದ್ಗುಣೈಃ-ಲಶುನಗುಣೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣತ್ವಾದಿಭಿಃ, ನ್ಯೂನಃ-ಹೀನಶಕ್ತಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಸ್ತು ಸಃ| ಕಫಂ ಕರೋತಿ ಪಿತ್ತಂ ಚ, ಕೇವಲಾನಿಲನಾಶನಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗೃಞ್ಜನಕಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಗ್ರಾಹೀ ಪಿತ್ತಿನಾಮಹಿತಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗೃಞ್ಜನಕಗುಣಾನಾಹ-ಕಫವಾತಾರ್ಶಸಾಮಿತಿ| ಗೃಞ್ಜನಕಃ-ಪಲಾಣ್ಡುಭೇದಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಬಾಷ್ಪಚನ್ದ್ರೇಣ-"ಗನ್ಧಾಕೃತಿರಸೈಸ್ತುಲ್ಯೋ ಗೃಞ್ಜನಸ್ತು ಪಲಾಣ್ಡುನಾ| ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಲಾಗ್ರಪತ್ರತ್ವಾದ್ಭಿದ್ಯತೇಽಸೌ ಪಲಾಣ್ಡುತಃ||' ಇತಿ| ಸ ಚ ಸ್ವೇದನೇ ಭೋಜನೇ ಚ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ ಕಫವಾತಜಾನ್ಯರ್ಶಾಸಿ ಹನ್ತಿ, ಪಿತ್ತವತಾಂ ನರಾಣಾಮಪಥ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸೂರಣೋ ನಾಮ ಕನ್ದವಿಶೇಷೋ ದೀಪನೋ ರುಚ್ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನೋ ವಿಶದೋ ಲಘುರರ್ಶಸಾಮತಿಪಥ್ಯಶ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸೂರಣಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಃ ಸೂರಣ ಇತಿ| ವಿಶದೋವಿಶದಗುಣಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೂಕನ್ದಃ ಭೂಸ್ಫೋಟಾಖ್ಯಃ ಪ್ರಾವೃಡುದ್ಭವಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏವ| ಸ ಚಾತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಲಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭೂಕನ್ದಗುಣಾನಾಹ-ಭೂಕನ್ದ ಇತಿ| ಭೂಕನ್ದೋಭೂಸ್ಫೋಟಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪತ್ರಾದೀನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ಕ್ರಮಾದ್ಗುರುತ್ವಮ್| ತೇನ ಪತ್ರಶಾಕಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪುಷ್ಪಶಾಕಂ ಗುರು, ತತಃ ಫಲಶಾಕಮ್, ತತೋ ನಾಲಶಾಕಮ್, ತತೋಽಪಿ ಕನ್ದಶಾಕಮಿತಿ| ಏವಂ ಹರಿತಕೇಷ್ವಪಿ ಗುರುತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಚೈತದುಕ್ತಮ್| ಮೂಲಕೇ ಹಿ ವೈಪರೀತ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಹಿ- ಮೂಲಕಸ್ಯ ಹಿ ಕನ್ದೇ ಲಘುತ್ವಮ್| ಅತ ಏವ ಮುನಿರಪ್ಯಾಹ (?)-"ಮೂಲಕೇ ತು ವಿಪರ್ಯಯಃ|"ಇತಿ| ಶಾಕಾನಾಂ ಹರಿತಕಾನಾಂ ಚ ಯೇಷಾಮಿಹ ಪರ್ಯಾಯಾ ನೋಕ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸದ್ವೈದ್ಯೇಭ್ಯೋಽವಗನ್ತವ್ಯಾಃ| ಅಥ ವರಾವರತ್ವಂ ನಿರ್ಧಾರಯತಿ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪುಷ್ಪಾದಿಶಾಕಾನಾಂ ಗೌರವತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ಪುಷ್ಪೇ ಪತ್ರ ಇತಿ| ಉತ್ಸರ್ಗೋಽಯಮ್| ಅಪವಾದಸ್ತು ಯಥಾಯಥಮ್| ಯಥಾ-ಮೂಲಕೇ ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೨೪೩)- "ಪುಷ್ಪಂ ಚ ಪತ್ರಂ ಚ ಫಲಂ ತಥೈವ ಯಥೋತ್ತರಂ ತೇ ಲಘವಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಾಕೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಜೀವನ್ತೀ ವರಾ| ಸಾರ್ಷಪಂ ಪುನರವರಮ್| ಇತಿ ಶಾಕವರ್ಗಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಾಕಾನಂ ತಾರತಮ್ಯಮಾಹ-ವರಾ ಶೋಕೇಷ್ವಿತಿ| ಪರಮಿತಿ-ಅನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ, ಜೀವನ್ತೀ ತು ಪ್ರಶಸ್ತತರಾ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೩೩೫)- "ಸತೀನೋ ವಾಸ್ತುಕಶ್ಚಞ್ಚುಶ್ಚಿಲ್ಲೀ ಮೂಲಕಪೋತಿಕ| ಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀ ಜೀವನ್ತೀ ಶಾಕವರ್ಗೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಶ್ಯಾಮಾಶಾಲ್ಮಲಿಕಾಶ್ಮರ್ಯಫಞ್ಜೀಬಾಷ್ಪಿಕಯೂಥಿಕಾಃ| ವೃಕ್ಷಾದನೀಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಬಿಮ್ಬೀತುನಿಕವೃಕ್ಷಕಾಃ|| ರೋಧ್ರಃ ಶಣಃ ಕರ್ಬುದಾರಃ ಸಶೇಲುರ್ವೃಷಮೂಷಿಕಾ| ಭಲ್ಲಾತಕಃ ಕೋವಿದಾರಃ ಕಮಲೋತ್ಪಲಕಿಂಶುಕಮ್|| ಪಟೋಲಾದಿಗುಣಂ ಸ್ವಾದು ಕಷಾಯಂ ಪಿತ್ತಜಿತ್ಪರಮ್| ಬದ್ಧಮೂತ್ರಾ ಸರಾ ಫಞ್ಜೀ ಕರೀರಂ ಸ್ಯಾದಭೀರುಜಮ್|| ಸತಿಕ್ತಂ ಲಘು ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ವೃಷ್ಯಂ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಣುತ್| ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಭಣ್ಡೀ ಪರ್ವಣೀ ಪರ್ವಪುಷ್ಪಿಲ್ಕಾ|| [*ಸತ ರೂಢಂ ಕದಮ್ಬಂ ಚ ರೂಕ್ಷಂ ಗ್ರಾಹಿ ಹಿಮಂ ಗುರು| ಲಘುರುಷ್ಣಾ ಸರಾ ತಿಕ್ತಾಸೋರುಬೂಕಾ ಚ ಲಾಙ್ಗಲೀ|| ವಾತಲೌ ಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲೌ ಭೇದಿನೌ ತಿಲವೇತಸೌ| ತದ್ವತ್ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲೋ, ವಂಶಕರೀರಾಸ್ತು ವಿದಾಹಿನಃ|| ಬಿಲ್ವರಾಸ್ರಾಬಲಾಶಾಕಂ ವಾತಘ್ನಮತಿಸಾರಜಿತ್| ವಾಯುಂ ವತ್ಸಾದನೀ ಹನ್ಯಾತ್ಕಫಂ ಗಣ್ಡೀರಚಿತ್ರಕೌ|| ] ಇತಿ| ಇತಿ ಶಾಕವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಫಲಾನಾಮಾಹಾರಕಾಲೇ ಶಾಕೇಭ್ಯೋಽಲ್ಪೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಛಾಕವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ಫಲವರ್ಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಭುಕ್ತಾವಸಾನೇ ಫಲಂ ಭುಜ್ಯತೇ, ಇತಿ ಫಲವರ್ಗೋಽಭಿಧೀಯತೇ" ಇತ್ಯಾಹ ಸ೦-ಫಲೇಷುತ್ತಮಾ-ಫಲೋತ್ತಮಾ ಗೋಸ್ತನೀಪರ್ಯಾಯಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾ| ಸಾ ವೃಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾ| ಸಕಷಾಯಾ-ಈಷತ್ಕಷಯಾ| ಅನಿಲಾದೀನ್ ಕ್ಷಯಾನ್ತಾನ್ ಹನ್ತಿ| ಉದಾವರ್ತಹರತ್ವಂ ಚರಕಮುನಿನಾಽಸ್ಯಾ ಉಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವವೃಷ್ಯತ್ವಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರತ್ವೇನೇಹೋಕ್ತಪ್ರಾಯಮ್| ಅನ್ಯಾಸಾಂ ಚ ದ್ರಾಕ್ಷಾಣಾಂ ಗುಣಹೀನತ್ವಂ ದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧಾತ್ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಫಲವರ್ಗಃ| ತತ್ರ ದ್ರಾಕ್ಷಗುಣಾನಾಹ-ದ್ರಾಕ್ಷೇತಿ| ಉತ್ತಮೇತಿ ಸಿದ್ಧೇ ಫಲಗ್ರಹಣಮುತ್ತಮೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯುತ್ತಮಾರ್ಥಮ್| ಉತ್ತಮಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೩೩೪)- "ದಾಡಿಮಾಮಲಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಖರ್ಜೂರಂ ಸಪರೂಷಕಮ್| ರಾಜಾದನಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಂ ಫಲವರ್ಗೇ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯತ್ವಂ-ಮುಖಸ್ಯ ತಿಕ್ತರಸತ್ವಮ್| ವಾತಘ್ನತ್ವಂ ಚ-ಕೋಷ್ಠವಾತವ್ಯತಿರೇಕೇಣ, "ವಾತಹೃತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಮೃದ್ವೀಕಾಖರ್ಜೂರಂ ಕೋಷ್ಠವಾತಕೃತ್|" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಾತ್ (ಸೂ. ಅ. ೭)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉದ್ರಿಕ್ತಂ-ಅತಿರಿಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತಂ ಯೇಷಾಂ ತಾಂಸ್ತಥಾವಿಧಾನ್ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಮಧುರಂ ದಾಡಿಮಂ ಜಯತಿ| ಮಧುರಸ್ಯ ಪೂರ್ವಕಥನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಪಿತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಲದಾಡಿಮಂ ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿ-ನ ಪಿತ್ತಂ ಕುರುತೇ ನ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ| ಅತ ಏವೈತದ್ವಾತಕಫಾಪಹಮುಕ್ತಮ್| ಸರ್ವಂ-ಮಧುರಮಮ್ಲಂ, ಚ, ಯದ್ದಾಡಿಮಂ ತತ್ ಹೃದ್ಯಾದಿಗುಣಸಂಯುಕ್ತಮ್| ಮುನಿನಾ ತೂಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೪೬)-"ರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಂ ಯತ್ತು ತತ್ಪಿತ್ತಾನಿಲಕೋಪನಮ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ದಾಡಿಮಗುಣಾಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಾದುದಾಡಿಮಗುಣಾನಾಹ-ಉದ್ರಿಕ್ತಪಿತ್ತಾನಿತಿ| ಅಮ್ಲದಾಡಿಮಗುಣಾನಾಹ-ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧೀತಿ| ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧಿಪಿತ್ತೋದಾಸೀನಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾಃ, "ರೂಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಂ ಯತ್ತು ತತ್ಪಿತ್ತಾನಿಲಕೋಪನಮ್|" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿ (ಚರಕ)- ವಚನಾತ್| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಸಾಧಾರಣಗುಣಾನಾಹ-ಸರ್ವಂ ಹೃದ್ಯಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮೋಚಾದಿಪ್ರಿಯಾಲಾನ್ತಂ ಬೃಂಹಣತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಮೋಚಂ-ಕದಲೀಫಲಮ್| ನಾರಿಕೇಲಂ-ರೋಮಫಲಾಖ್ಯಮ್| ಪರುಷಕೋ-ಮೃದುಫಲಃ| ಆಮ್ರಾತಃ-ಕಪಿಚೂಡಃ| ತಾಲಃ-ತಲಃ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ-ಕಾಶ್ಮರೀಫಲಮ್| ರಾಜಾದನಂ-ಕ್ಷೀರಶುಕ್ಲಾ| ಸೌವೀರಂ-ಬದರಮ್| ಬದರಂ-ಕರ್ಣಿಕಾಬದರಮ್| ಅಙ್ಕೋಲ್ಲ ಇತಿ ಬಿಲ್ವಃ| ಫಲ್ಗುಃ-ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಂ-ಶೇಲುಃ| ಅಭಿಷುಕಂ-ಸ್ಯಾರಾಟಮ್| ಆಕ್ಷೋಡಂ-ಸ್ನೇಹಫಲಾಖ್ಯಮ್| ಮುಕೂಲಕಂ- ದನ್ತೀಫಲಮ್| ನಿಕೋಚಕಂ-ಸರಲಫಲಮ್| ಉರುಮಾಣಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಫಲಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಂ-ಸನ್ನತರುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮೋಚಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ಮೋಚಖರ್ಜೂರೇತಿ| ಮೋಚಂಕದಲೀಫಲಮ್| ಖರ್ಜೂರಂ-ಖರ್ಜೂರೀಫಲಮ್| ಪನಸಂ-ಕಣ್ಟಕಿಫಲಮ್| ನಾರಿಕೇಲಂ-ತ್ರ್ಯಕ್ಷಮ್| ಪರೂಷಕಂ-ಧನ್ವನಸದೃಶಂ ಮೃದ್ವಲ್ಪಾಸ್ಥಿಫಲಮ್| ಆಮ್ರಾತಃ-ಕಪೀತನಃ| ತಾಲಃ-ತಾಲದ್ರುಮಃ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂಶ್ರೀಪರ್ಣೀ| ರಾಜಾದನಂ-ಕಪಿಪ್ರಿಯಮ್| ಮಧೂಕೋ-ಮಧುದ್ರುಮಃ| ಮಧೂಕಜಂ ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ಚ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ.೪೬/೧೮೬)- "ಬೃಂಹಣೀಯಮಹೃದ್ಯಂ ತು ಮಧೂಕಕುಸುಮಂ ಗುರು| ವಾತಪಿತ್ತೋಪಶಮನಂ ಫಲಂ ತಸ್ಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ||' ಇತಿ| ದ್ವಿವಿಧಮಪ್ಯತ್ರ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಗುಣಾಭೇದಾತ್| ತೇಭ್ಯೋ ಜಾತಂ ಫಲಮ್| ಸೌವೀರಬದರೇಬದರಭೇದೌ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ-"ಕರ್ಕನ್ಧು ಕೋಲಂ ಬದರಂ ಸೌವೀರಂ ಸಿಞ್ಚತೀಫಲಮ್| ಯಥೋತ್ತರಂ ಮಹತ್ಸ್ವಾದು ಪಞ್ಚಧಾ ಬದರೀಫಲಮ್||' ಇತಿ| ತತ್ರ ಕೋಲಕರ್ಕನ್ಧುನೀ ಸ್ವಾದುತ್ವಾಭಾವಾನ್ನಾತ್ರ ಪಠಿತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಅ. ೬/೧೩೭)- "ತಥಾಽಮ್ಲಂ ಕೋಲಕರ್ಕನ್ಧು" ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿಞ್ಚತೀಫಲಂ ತಿಕ್ತಕಷಾಯತ್ವಾನ್ನೋಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತಿನ್ದುಕಾದೌ ಪಠಿತ್ವಾ ವಿಶೇಷಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಬೃಂಹಣಂ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಿಞ್ಚತಿಕಾಫಲಮ್|" ಇತಿ| ನನು, "ಕರ್ಕನ್ಧುಕೋಲಬದರಮಾಮಂ ಪಿತ್ತಕಫಾವಹಮ್| ಪಕ್ವಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಹರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಮಧುರಂ ಸರಮ್|| ಪುರಾತನಂ ತೃಟ್ಶಮನಂ ಶ್ರಮಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಲಘು|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೪೫) ಕೋಲತುಲ್ಯಂ ಬದರಮುಕ್ತಮ್, ಇಹ ತು ಸೌವಿರತುಲ್ಯಮಿತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ ಸೌವೀರತುಲ್ಯಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೪೬)- "ಸೌವೀರಬದರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್|" ಇತಿ| ಸೌವೀರಂ ಚ ಬದರಂ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಕತ್ವಮ್| ಪೂರ್ವತ್ರ ತು ಕೋಲಂ ಚ ತದ್ಬದರಂ ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಾತ್| ವಿಪರೀತಂ ಕುತೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತಿ ಚೇನ್ನ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವಿಶೇಷಗುಣೋಕ್ತೌ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಬದರಂ ಸರಣಾತ್ಮಕಮ್|" ಇತಿ ಬದರಗ್ರಹಣಾತ್| ನ ಚ ಬದರಶಬ್ದೇನ ಸೌವೀರಮ್, ಸೌವೀರಮಿತ್ಯಕರಣಾತ್ ಸರತ್ವಾಭಾವಾಚ್ಚೇತಿ| ಅಙ್ಕೋಲ್ಲಃ-ಅಙ್ಕೋಠಃ| ಫಲ್ಗುಃ-ಕಾಕೋದುಮ್ಬರಿಕಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಃ-ಶೇಲುಃ| ವಾತಾಮಾದ್ಯುರುಮಾಣಾನ್ತಂ-ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ವಾತಾಮಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಮಜ್ಜಂ ಫಲಮ್| ಆಕ್ಷೋಡಂ-ಮದನಫಲಸದೃಶಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಿಞ್ಚಿದುನ್ನತರೇಖಮ್| ಮುಕೂಲಕಂ-ದನ್ತೀಫಲಸದೃಶಮ್| ನಿಕೋಚಕಂ-ಅಙ್ಗ್ಕೋಲ್ಲಫಲಸದೃಶಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಂ-ಚಾರಫಲಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಂ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರ್ನಿರ್ಮಲೀಕರಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಾಲಸ್ಯೇದಂ ತಾಲಂ ಫಲಂ ಪಿತ್ತಕಾರಿ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಜಂ ಫಲಂ ಸರಂ ಶೀತವೀರ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಮಧೂಕಬದರಯೋರಪಿ ವಿಶೇಷಾನ್ತರಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಮಧೂಕಜಮಹೃದ್ಯಂ ತು ಬದರಂ ಸರಣಾತ್ಮಕಮ್|" ಇತಿ| ವಾತಾಮಾದೀನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ನಿರ್ಧಾರಿತಮ್| ತುಃ-ವಿಶೇಷೇ| ವಾತಾಮಾದಿಕಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಮತಿಶಯೇನ ವಾತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಽಭಿಷುಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಜಾತಂ- ಪ್ರಿಯಾಲಜಂ ಫಲಮನುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ತುರ್ವಿಶೇಷೇ, ವಿಶೇಷಸ್ತು ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಮೇವ| ಶೇಷಂ ಬೃಂಹಣಾದಿ ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಸ್ಯ ಮಜ್ಜಾ-ಅಸ್ಥ್ಯಭ್ಯನ್ತರಂ, ಮಧುರಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಬದರಮಜ್ಜಾ ಗುಣೈಸ್ತದ್ವತ್-ಪ್ರಿಯಾಲಮಜ್ಜಾವತ್, ತೃಡಾದಿಜಿಚ್ಚ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೪೩|೨೦೫)-"ಬೈಭೀತಕೋ ಮದಕರಃ ಕೋಲಾನಾಂ ಪಿತ್ತನಾಶನಃ|" ತಥಾ, "ತಾಲಖರ್ಜೂರಾದೀನಾಂ ಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾನಃ ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ ವೃಷ್ಯಾಃ ಶೀತವೀರ್ಯಾಶ್ಚ|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೋಽಪಠತ್(?)|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತ್ರ ಕೇಷಾಂಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ| ತತ್ರ ತಾಲಫಲಗುಣಾನಾಹಫಲಂ ತ್ವಿತಿ| ಯತ್ತು, "ಫಲಂ ಸ್ವಾದುರಸಂ ತೇಷಾಂ ತಾಲಜಂ ಗುರುಪಿತ್ತಹೃತ್||" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೭೯) ಪಿತ್ತಹರತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ತತ್ ಪಕ್ವವಿಷಯಮ್| ಅತ ಏವ ಚರಕೇಣ ಸಿದ್ಧಾನೀತಿ ವಿಶೇಷಿತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೭/೧೨೬)-"ತಾಲಸಸ್ಯಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ನಾರಿಕೇಲಫಲಾನಿ ಚ| ಬೃಂಹಣಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾನಿ ಬಲ್ಯಾನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಚ||' ಇತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಚ ಬಾಷ್ಪಚನ್ದ್ರೇಣ,- "ತಾಲಸಸ್ಯಾನಿತಾಲಫಲಾನಿ, ಸಿದ್ಧಾನಿ-ಪಕ್ವಾನಿ, ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತತ್ವೇನ ವಾತಪಿತ್ತಹರತ್ವಂ ಕಫಕರತ್ವಂ ಚ ವೇದ್ಯಮ್|" ಇತಿ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಜಗುಣಾನಾಹ-ಕಾಶ್ಮರ್ಯಜಮಿತಿ| ವಾತಾಮಾದಿಗುಣಾನಾಹ-ವಾತಾಮಾದೀತಿ| ವಾತಾಮಾದಿಪ್ರಿಯಾಲಾನ್ತಮ್| ಪ್ರಿಯಾಲಗುಣಾನಾಹ-ಅನುಷ್ಣಂ ತು ಪ್ರಿಯಾಲಜಮಿತಿ| ನಞತ್ರ ವಿರುದ್ಧಾರ್ಥಃ| ಉಷ್ಣಶಬ್ದೇನ ವೀರ್ಯಂ ಪಿತ್ತಂ ಚ, ತೇನ ಶೀತಲಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಚ ಪ್ರಿಯಾಲಜಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೫೬)-"ವಾತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಲಂ ಗುರು ಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ| ಪ್ರಿಯಾಲಮಜ್ಜಗುಣಾನಾಹ-ಪ್ರಿಯಾಲಮಜ್ಜೇತಿ| ಮಜ್ಜಾ-ಅಸ್ಥ್ಯನ್ತರ್ವರ್ತಿ ಬೀಜಮ್| ಕೋಲಮಜ್ಜಗುಣಾನಾಹ-ಕೋಲಮಜ್ಜೇತಿ| ಕೋಲಂ-ಬದರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಿಲ್ವಂ ಪಕ್ವಂ ಸುದುರ್ಜರಂ ಪೂತಿಮಾರುತಂ ಚ-ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯಪಾನವಾತಕೃತ್ ಭವತಿ| ಬಾಲಂ-ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಮನುಪಚಿತಂ ಬಿಲ್ವಂ, ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಘ್ನಮ್| ಉಭಯಂ-ಆಮಂ ಪಕ್ವಂ ಚ, ಗ್ರಾಹಿ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಬಿಲ್ವಮ್| ತತ್ರ ಪಕ್ವಬಿಲ್ವಗುಣಾನಾಹ-ಪಕ್ವಮಿತಿ| ಪೂತಿಮಾರುತಂ-ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯಧೋವಾತಪ್ರವರ್ತಕಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ.೭)-"ಗುರ್ವಗ್ನಿಸಾದಕೃದ್ಬಿಲ್ವಮ್" ಇತಿ| ಬಾಲಬಿಲ್ವಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಮಿತಿ| ಪಕ್ವಬಾಲಸಾಧಾರಣಗುಣಾನಾಹ-ಗ್ರಾಹೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆಮಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ಕಣ್ಠಂ ಹನ್ತಿ, ದೋಷಲಂ-ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್| ಪಕ್ವಂ ಕಪಿತ್ಥಂ ದೋಷಘ್ನಂ ಹಿಕ್ಕಾಚ್ಛರ್ದಿಹೃಚ್ಚ| ಸರ್ವಂ-ಆಮಂ ಪಕ್ವಂ ಚ ಕಪಿತ್ಥಂ, ಗ್ರಾಹಿ ವಿಷಾಪಹಂ ಚ| ಆಮಕಪಿತ್ಥಸ್ಯ ಕಷಾಯತ್ವಂ ಕಣ್ಠಘ್ನತ್ವೇನೈವೋದಿತಮ್, ಅಮ್ಲತ್ವಂ ಚಾಮ್ಲವರ್ಗಮಧ್ಯೇ ಪಾಠಾದವಗತಮ್| ಪಕ್ವಸ್ಯ ಚ ಮಧುರತ್ವಂ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮಿತೀಹೈತನ್ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಆಮಕಪಿತ್ಥಗುಣಕಥನೇನ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಸ್ವಭಾವಾನಿ ವಿವಿಧಾನಿ ಕಪಿತ್ಥಾನಿ ಸದೈವಾಮಕಪಿತ್ಥಗುಣಾನಿ ವೇದ್ಯಾನಿ| ಪಕ್ವಕಪಿತ್ಥಗುಣಕಥನೇನ ಚ ತಥಾವಿಧಾನಿ ಮಾಧುರ್ಯಾನುವಿದ್ಧಾನಿ ಸದಾ ಪಕ್ವಗುಣಾನಿ ವೇದ್ಯಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕಪಿತ್ಥಮ್| ತತ್ರ ಆಮಕಪಿತ್ಥಗುಣಾನಾಹ-ಕಪಿತ್ಥಮಿತಿ| ಆಮಂ- ಬಾಲಮ್| ಕಣ್ಠಘ್ನಂ-ಸ್ವರಸಾದಕೃತ್| ದೋಷಲಂ-ದೋಷತ್ರಯಕರಮ್| ತತ್ರ ಪಿತ್ತಾನಿಲೌ ಕಫೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟೌ, ಅಸಂಸೃಷ್ಟೌ ಚ ಕರೋತಿ| ಕಫಂ ತು ತಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇವ| "ಆಮಂ ಕಪಿತ್ಥಮಸ್ವರ್ಯಂ ಕಫಘ್ನಂ ಗ್ರಾಹಿವಾತಲಮ್|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ(ಸೂ.ಅ. ೪೬/೧೪೭) ಕಫಘ್ನತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ನನು, ಏವಂ ಚೇತ್ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾವೇವ ಗೃಹ್ಯೇತಾಮ್| ಮೈವಮ್|" ಕಪಿತ್ಥಮಾಮಂ ಕಣ್ಠಘ್ನಮ್ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ತ್ರಿದೋಷಕೃತ್|" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ(ಸೂ.ಅ.೭) ತ್ರಿಗ್ರಹಣಾತ್| ಪಕ್ವಗುಣಾನಾಹ-ದೋಷಘಾತೀತಿ| ವಮಥುಃ-ಛರ್ದಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭)-" ಪಕ್ವಂ ರುಚ್ಯಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ಸ್ವಾದು ಹಿಧ್ಮಾವಮಿಪ್ರಣುತ್| ದೋಷಘ್ನಂ ಖಾಣ್ಡವಾರಿಷ್ಟರಾಗಯುಕ್ತಿಷು ಪೂಜಿತಮ್|" ಇತಿ| ಆಮಪಕ್ವಸಾಧಾರಣಗುಣಾನಾಹ- ಸರ್ವಂ ಗ್ರಾಹೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜಾಮ್ಬವಂ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್, ಮೂತ್ರಶಕೃತೋಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಣ್ಠಾಯ ನ ಹಿತಮ್, ಕಫಪಿತ್ತಜಿಚ್ಚ| ಜಾಮ್ಬವಮಿತಿ ಫಲಾರ್ಥೇ "ಜಮ್ಬ್ವಾ ವಾ " ಇತ್ಯಣ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಜಾಮ್ಬವಗುಣಾನಾಹ-ಜಾಮ್ಬ್ವಮಿತಿ| ಜಾಮ್ಬವಂ ಜಮ್ಬುಫಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮ್ರಮಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಆಮ್ರಂ-ಚೂತಾಖ್ಯಂ, ಬಾಲಂ ಸದ್ವಾತಪಿತ್ತಾಸ್ರಕೃತ್| ಬದ್ಧಾಸ್ಥಿ-ಸಞ್ಜಾತಾಸ್ಥಿ, ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್| ಪಕ್ವಮಾಮ್ರಂ ಗುರು ವಾತಜಿತ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಂ ಕಫಶುಕ್ರಕೃಚ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭) ಸಹಕಾರರಸಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ-"ಸಹಕಾರರಸೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರೋಚನಃ|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥಾಮ್ರಮ್| ತತ್ರ ಬಾಲಾಮ್ರಗುಣಾನಾಹ-ವಾತಪಿತ್ತಾಸ್ರೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭)-"ಬಾಲಂ ಕಷಾಯಕಟ್ವಮ್ಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಾತಾಸ್ರಪಿತ್ತಕೃತ್|" ಇತಿ| ಬದ್ಧಾಸ್ಥಿಗುಣಾನಾಹ-ಬದ್ಧಾಸ್ಥೀತಿ| ಬದ್ಧಾಸ್ಥಿ-ಸಂಹತಾವಯವಾಸ್ಥಿ, ಮಧ್ಯಾವಸ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭)-" ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮಾಮ್ರಮಮ್ಲಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಪ್ರದಮ್|" ಇತಿ| ಪಕ್ವಗುಣಾನಾಹ-ಗುರ್ವಾಮ್ರಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇತು (ಸೂ.ಅ.೭)-"ಸ್ವಾದು ಸಾಮ್ಲಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಾರುಗ್ಘ್ನಮಪಿತ್ತಲಮ್| ಹೃದ್ಯಂ ಪರ್ಯಾಗತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಾಂಸಶುಕ್ರಬಲಪ್ರದಮ್|| ಸಹಕಾರಸೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುರಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧ ರೋಚನಃ| [*ದೀಪನಃ ಪಿತ್ತವಾತಘ್ನಃಶುಕ್ರಶೋಣಿತಶುದ್ಧಿಕೃತ್|| ]" ಇತಿ| "ತ್ವಙ್ಮೂಲಪಲ್ಲವಂ ಗ್ರಾಹಿ ಕಷಾಯಂ ಪಿತ್ತನಾಶನಮ್|" ಇತಿ (ಧನ್ವನ್ತರೀಯನಿಘಣ್ಟೌ ವರ್ಗಃ ೫/೭)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಾದಿಗುಣೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹೃಲ್ಲಘು ಚ| ಕೋಶಾಮ್ರಂ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇತಸ್ಮಾನ್ನ್ಯೂನಗುಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ಲಘು ರೋಚನದೀಪನಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಕಿಞ್ಚಿದೂನಂ ಕೋಶಾಮ್ರಜಂ ತತಃ|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಗುಣಾನಾಹ-ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಮಿತಿ| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂತ್ತ್ತಿಡೀಕಮ್| ಪಕ್ವಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾಃ| "ವಾತಾಪಹಂ ತಿನ್ತಿಡೀಕಮಾಮಂ ಪಿತ್ತಬಲಾಸಕೃತ್|" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೫೯) ತು ಬಾಲಸ್ಯ ಬಲಾಸಕರತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭)-"ರೋಚನದೀಪನಮ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಂ ಕಿಞ್ಚಿದೂನಂ ಕೋಶಾಮ್ರಜಂ ತತಃ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಫಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಷಷ್ಠೀ| ಶಮ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಗುರು ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಕೇಶಘ್ನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮೀಫಲಗುಣಾನಾಹ-ಶಮ್ಯಾ ಇತಿ| ಶಮ್ಯಾಃ ಫಲಮ್| "ಫಲಂ ತು ಪಿತ್ತಲಂ" ಇತ್ಯತಃ ಫಲಮನುವರ್ತತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೀಲುಫಲಂ ಚ ಪಿತ್ತಲಂ ಯಾವದ್ಗುಲ್ಮನುತ್| ಸತಿಕ್ತಂ-ಈಷತ್ತಿಕ್ತಂ ಮಧುರಂ ಚ ಯತ್ಪೀಲು ತನ್ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ತ್ರಿದೋಷಜಿಚ್ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೀಲುಫಲಂ ಚ ಪಿತ್ತಲಂ ಯಾವದ್ಗುಲ್ಮನುತ್| ತತ್ರ ಕಟುಕಗುಣಾನಾಹ-ಪೀಲುತ್ವಿತಿ| ಅತ್ರ ಕಟುಕಂ ಪೀಲು ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ತಿಕ್ತಮಧುರಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್, "ಕಟುಪಾಕರಸಂ ಭೇದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಪೀಲು ಪಿತ್ತಲಮ್|" ಇತಿ ಸಙ್ಗ್ರಹವಚನಾಚ್ಚ (ಸೂ.ಅ.೭)| ತಿಕ್ತಮಧುರಗುಣಾನಾಹ-ಸತಿಕ್ತಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬೀಜಪೂರಕಸ್ಯ ತ್ವಕ್ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ರಸೇ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವಾತಘ್ನೀ ಚ| ಖರನಾದಸ್ತ್ವಾಹ-"ತ್ವಙ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಾತ್ಕಟುಕಾ ಗುರ್ವೀ ವಾತಪ್ರಕೋಪನೀ| ಇತಿ ಚರಕೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (?)-"ಗುರ್ವೀ ತ್ವಗಸ್ಯ ಕಟುಕಾ ಮಾರುತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪನೀ|" ಇತಿ| ಏತನ್ಮತಾನುಸಾರಿಣಸ್ತ್ವತ್ರೈವಂ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ,-"ತ್ವಕ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಾಽಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ವಾತಕೃತ್|" ಇತ್ಯಕಾರಪ್ರಶ್ಲೇಷಾತ್| ಮಾಂಸಂ-ಕೇಸರಾದರ್ವಾಕ್, ಬೃಂಹಣಂ ಮಧುರಂ ವಾತಪಿತ್ತಹೃತ್ ಗುರು ಚ| ತಸ್ಯ-ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಕೇಸರಂ, ತತ್ಕೇಸರಂ ಲಘು| ತಥಾ, ಕಾಸಾದೀನ್ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಾನ್ತಾನ್ನಾಶಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಮಾತುಲುಙ್ಗಮ್| ತತ್ರ ತ್ವಗ್ಗುಣಾನಾಹ-ತ್ವಗಿತಿ| ನನು, "ತ್ವಙ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಾತ್ಕಟುಕಾ ಗುರ್ವೀ ವಾತಪ್ರಕೋಪಣೀ|" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿವಚನೇನ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ಸಾಮಂ ವಾಯುಂ ಹನ್ತಿ, ನಿರಾಮಂ ತು ಕರೋತೀತಿ ವಿಷಯಭೇದಾತ್| ವಿಪರೀತಂ ಕುತೋ ನ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತಿ ಚೇತ್ ನ| "ತ್ವಕ್ತಿಕ್ತಾ ದುರ್ಜರಾ ತಸ್ಯ ವಾತಕೃಮಿಕಫಾಪಹಾ| ಇತಿ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೧೪೯) ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ಚಾಮಘ್ನಂ ದೃಷ್ಟಮೇವ| ತನ್ಮಾಂಸಗುಣಾನಾಹ-ಬೃಂಹಣಮಿತಿ| ತ್ವಕ್ಕೇಸರವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋಽವಯವೋ-ಮಾಂಸಮ್| ಕೇಸರಗುಣಾನಾಹ-ಲಧ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ವಕ್ ಚ ಮಾಂಸಂ ಚ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಂ ಭಲ್ಲಾತಕಸಮ್ಬನ್ಧಿ, ಬೃಂಹಣಂ ಮಧುರಂ ಶೀತಲಂ ಚ| ತಸ್ಯ-ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯಾಸ್ಥಿ,-ತದಸ್ಥಿ, ಅಗ್ನಿಸಮಂ-ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾತ್ ಅಗ್ನಿವತ್ಸ್ಫೋಟಕಕರ್ತೃತ್ವಾತ್(ಚ್ಚ)| ಅಥವಾ, ಅಗ್ನಿಃ-ಚಿತ್ರಕಃ, ತಸ್ಯ ಗುಣದೋಷಕರ್ತೃತಯಾ ತುಲ್ಯಂ ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥೀತಿ| ತಥಾ, ಮೇಧಾಯೈ ಹಿತಮ್| ಅತಿಕಫವಾತಘ್ನಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಭಲ್ಲಾತಕಮ್| ತತ್ರ ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಗುಣಾನಾಹ-ಭಲ್ಲಾತಕಸ್ಯೇತಿ| ಅಸ್ಥಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋಽವಯವಃ ಪುಷ್ಪಾಖ್ಯಃ-ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಮ್| ಅಸ್ಥಿಗುಣಾನಾಹ-ತದಸ್ಥೀತಿ| ಅಗ್ನಿಸಮಂ-ಅಗ್ನಿವದ್ದಾಹಪಾಕಾದಿಕರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾಲೇವತಂ-ರೈವತಕಾಖ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ| ಕಥಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಾದು ಅಮ್ಲಂ ಚ, ತತ್ತು ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ| ತಥಾ, ದ್ವಯಮಪಿ ಗುರು ರುಚ್ಯಮತ್ಯಗ್ನಿಶಮನಂ ಚ| ಅಥವಾ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ,-ಮಧುರಂ ಗುರು ಅತ್ಯಗ್ನಿಶಮನಂ ಚ, ಅಮ್ಲಂ ರುಚ್ಯಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾಲೇವತಗುಣಾನಾಹ-ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಮಿತಿ| ಪಾಲೇವತಂತಿನ್ದುಕಾಕಾರಮ್| ತದ್ದ್ವಿವಿಧಂ,- ಸ್ವಾದು ಅಮ್ಲಂ ಚ| ಯನ್ಮಧುರಂ ತಚ್ಛೀತಮ್, ಯದಮ್ಲಂ ತದುಷ್ಣಮ್, ಉಭಯಮಪಿ ಗುರ್ವಾದಿಗುಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧುರಮಾರುಕಂ ರುಚ್ಯಂ ಭವತಿ| ಅಪಕ್ವಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾ ವೇದ್ಯಾಃ| ಯಸ್ಮಾದಾಹ-ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಂ ಸತ್ತದಾಶು-ದ್ರಾಗೇವ ಪರಿಣಾಮಂ ಯಾತಿ| ಕಿಞ್ಜಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುರು, ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಲಂ-ಅಪಥ್ಯಮ್| ನಿಘಣ್ಟಾವುಕ್ತಮ್ (ಧನ್ವನ್ತರೀಯೇ ವ.೫|೩೮)-"ಆರುಕಂ ವೀರಸೇನಂ ಚ ವೀರಾ ವೀರಾರುಕಂ ತಥಾ| ವಿದ್ಯಾಜ್ಜಾತಿವಿಶೇಷೇಣ ತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮಾರುಕಮ್|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಕ್ವಾರುಕಗುಣಾನಾಹ-ರುಚ್ಯಮಿತಿ| ಆರುಕಂ-ವೀರಸೇನಮ್| ಆಶು ಜರಾಂ ಯಾತಿ-ಶೀಘ್ರಂ ಪಚ್ಯತೇ| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಗುರುದೋಷಲತ್ವಂ-ಅಮ್ಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಅತ ಏವ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಗ್ರಾಹ್ಯೌ| ಅಮ್ಲಸ್ಯ ಹಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಲತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತಥಾ ಚ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಗುರು ವಾತಘ್ನಂ ಬೃಂಹಣಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಲಮ್| ಆರುಕಂ ಮಧುರಪ್ರಾಯಮಮ್ಲಂ ತು ಕಫಪಿತ್ತಲಮ್||" ಇತಿ| ಆರುಕಂ-ಭವ್ಯಮಿತ್ಯೇಕೇ| ತನ್ನ| "ಭವ್ಯಂ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ರೂಕ್ಷಂ ಗುರ್ವಾತ್ಸ್ಯಶೋಧನಮ್| ಶೀತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯರುಚಿಚ್ಛರ್ದಿರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಪೃಥಗ್ಗುಣಕಥನಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಂ ಸಕರಮರ್ದಕಂ ಚಾರ್ದ್ರಂ-ಅಶುಷ್ಕಮ್, ಅಮ್ಲಂ ಸತ್ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ವಾತಘ್ನಂ ಸರಂ ಚೇತಿ| ಕರಮರ್ದಕಂ-ಸುಷೇಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ದ್ರಾಕ್ಷಾದೀನಾಮಮ್ಲಾನಾಂ ಗುಣಾಃ| ತತ್ರ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿತ್ರಯಸ್ಯಾರ್ದ್ರಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ-ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಮಿತಿ| ಅಮ್ಲಾನಿ ಯಾನಿ ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಕರಮರ್ದಕಾನಿ ತಾನ್ಯಾರ್ದ್ರಾಣಿ ಚೇತ್ತದಾ ಪಿತ್ತಪ್ರದತ್ವಾದಿಗುಣಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಮ್ಲಂ ಕೋಲಾದಿಕಂ ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಾನ್ತಂ ತದ್ವಚ್ಚೇತಿ ಅಮ್ಲದ್ರಾಕ್ಷಾದಿವತ್, ಗುಣೈರ್ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರ್ಕನ್ಧುಃ-ಹ್ರಸ್ವಬದರೀ| ಲಕುಚಂ-ಲಿಕುಚಮ್| ಆರುಕಸ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯೈವೈತೇ ಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಮಧುರಸ್ಯ ಹಿ ವಿಶೇಷೇಣಪೂರ್ವಮುಕ್ತಾ ಏವ ಗುಣಾಃ| ತಥಾ, ಐರಾವತಾದಿ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತಿ| ಐರಾವತಂ-ನಾಗರಙ್ಗಮ್| ದನ್ತಶಠಂ-ಜಮ್ಬೀರಮ್| ತಥಾ, ತೂದಂ ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಂ ಚ| ತಥಾ, ಕರಮರ್ದಕಂ ಪಕ್ವಂ ಶುಷ್ಕಂ ಚ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಕರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕೋಲಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ತಥಾಽಮ್ಲಮಿತಿ| ಅಮ್ಲಾನುವೃತ್ತಾವಮ್ಲಗ್ರಹಣಮಾರ್ದ್ರನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಮ್ಲಂ ಯತ್ಕೋಲಾದಿಕಂ ತದಾರ್ದ್ರಂ ಶುಷ್ಕಂ ವಾ, ತಥಾ-ತದ್ವತ್, ಪಿತ್ತಪ್ರದತ್ವಾದಿಗುಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಲಕರ್ಕನ್ಧುನೀ-ಬದರಭೇದೌ| ಲಕುಚಂ-ಗ್ರನ್ಥಿಫಲಮ್| ಐರಾವತಂ-ನಾರಙ್ಗಂ ಏಲಾನಂ ಚ| ದನ್ತಶಠಂ-ಜಮ್ಬೀರಂ ಫಲಾಮ್ಲಿಕಾಖ್ಯಂ ಚ| ತೂದಂ ತೋದನಂ ಆಮ್ರಾತಕಂ (ಕೋಶಾಮ್ರಂ) ಚ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಫಲಾಮ್ಲಿಕೈರಾವತಕಕೋಶಾಮ್ರಕರಮರ್ದಕಮ್| ಆಮ್ರಾತಕಂ ದನ್ತಶಠಮಮ್ಲೋಷ್ಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಲಮ್||" ಇತಿ| ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಂ-ಮೃಗವಿಟ್ಸದೃಶಂ ಕರ್ಕಟಾಖ್ಯಮ್| ದ್ರಾಕ್ಷಾದೇರ್ಮೃಗಲಿಣ್ಡಿಕಾನ್ತಸ್ಯ ಪಕ್ವಸ್ಯ ವಿಶೇಷಗುಣಮಾಹ-ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಮಿತಿ| ಪಕ್ವಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಕಮಮ್ಲಮಪಿ ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಮ್, ಸ್ವಾದುಪಾಕತ್ವಾತ್| ತಥಾಽಽಹ ಮಾಧವಕಾರಃ-"ದ್ರಾಕ್ಷಾಕರೀರಕರ್ಕನ್ಧುಬದರಾಣ್ಯಾರುಕಾಣಿ ಚ| ಪರೂಷಕಾಣಿ ಚಾಮ್ಲಾನಿ ಕಫಪಿತ್ತಕಃರಾಣಿ ಚ|| ಸ್ವಾದುಪಾಕಾನಿ ಯಾನ್ಯೇಷಾಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಾಣಿ ಚ||" ಇತಿ| ಯತ್ತೂಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೧೭೨)- "ಅತ್ಯಮ್ಲಂ ಪಿತ್ತಜನನಮಾಮಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಪರೂಷಕಮ್| ತದೇವ ಪಕ್ವಂ ಮಧುರಂ ವಾತಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಮ್||" ಇತಿ| ತತ್ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಮಧುರಪರೂಷಕವಿಷಮ್| ಯತ್ತು ಪಕ್ವಮಪ್ಯಮ್ಲತ್ವಂ ನ ಜಹಾತಿ, ತತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕರಮೇವ| ಏವಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಕರಮರ್ದಸ್ಯ ವಿಶೇಷಗುಣಮಾಹ-ಶುಷ್ಕಮಿತಿ| ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಮಿತಿ ಚಕಾರೇಣಾನುಕೃಷ್ಯತೇ| ಶುಷ್ಕಸ್ಯ ಕರಮರ್ದಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಿತ್ತಕರತ್ವಂ ವಿಧೀಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಮ್ಲೀಕಾಫಲಂ ಕೋಲಫಲಂ ಚ ಶುಷ್ಕಂ ಸದ್ದೀಪನಂ ಭೇದನಂ ತೃಷ್ಣಾದಿನಾಶನಂ ಲಘು ಕಫವಾತಯೋಶ್ಚ ಪಥ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಮ್ಲಿಕಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ-ದೀಪನಮಿತಿ| ಅಮ್ಲಿಕಾ-ಚಿಞ್ಚಾಫಲಮ್| ಕೋಲಯೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಾತ್ ಕೋಲಕರ್ಕನ್ಧುನೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ. ಅ. ೪೬/೧೪೫) ಹಿ ದ್ವ ಯೋರಪಿ ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್, ದರ್ಶಿತಂ ಚ ಬದರವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇ| ಕಫವಾತಯೋರಿಷ್ಟಂ-ಕಫವಾತಘ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತ್ಯಾ ಭೇದನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಭೇದನಮಿತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್, ಶುಷ್ಕಾಣ್ಯೇವಾಮ್ಲಿಕಾದೀನಿ ಭೇದನಾನಿ| ಅತ ಏವ ಖಾರಣಾದಿನಾ-"ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್ಲಂ ಬದರಂ ರುಚ್ಯಂ ಲಘೂಷ್ಣಂ ಮಾರುತಾಪಹಮ್| ಮಧುರಂ ತದ್ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಪಿತ್ತಾನಿಲಾಪಹಮ್||" ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಗ್ರಾಹಿತ್ವಮಶುಷ್ಕವಿಷಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಫಲಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಲಕುಚಮವರಂ-ಅಪ್ರಧಾನಂ, ತ್ರಿದೋಷಕರಂ ಚ| ಚರಕಮುನಿಸ್ತ್ವಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಕೃತ್ತ್ವಮೇವಾನುಜಜ್ಞೇ| ತತ್ಪಾಠೋ ಹಿ (ಸೂ.ಅ. ೨೭|೧೨೮)-"ಅಮ್ಲಂ ಪರೂಷಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾ ಬದರಾಣ್ಯಾರುಕಾಣಿ ಚ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪೀಣಿ ಕರ್ಕನ್ಧುಲಕುಚಾನಿ ಚ||" ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವತೋಽಪ್ಯಧಿಕಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೭)-"ತಿನ್ದುಕಾಶ್ಮನ್ತಕಾಸೀಸಫಲಿನೀಬಿಮ್ಬತೋದನಮ್| ಟಙ್ಕಾಶ್ವಕರ್ಣಬಕುಲಗಾಙ್ಗೇರುಧವಧನ್ವನಮ್| ಶ್ವೇತಪಾಕಂ ಕಪಿತ್ಥಾನಿ ಸಿಞ್ಚತೀಭವ್ಯಜಾಮ್ಬವಮ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಫಲಂ ಬೀಜಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶೀತಲಂ ಗುರು ಲೇಖನಮ್| ವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಜನನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ವಾತಕೋಪನಮ್|| ಬೃಂಹಣಂ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಿಞ್ಚಿತಿಕಾಫಲಮ್| ಭವ್ಯಂ ವಿಶದಮಮ್ಲಂ ಚ, ಜಾಮ್ಬವಂ ತ್ವತಿವಾತಲಮ್|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಕೃದಕಣ್ಠ್ಯಂ ಚ ಸಾಮ್ಲಂ ತು ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಜಮ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮಮ್ಲಂ ಚ ವಾತಲಂ ಚಾಕ್ಷಕೀಫಲಮ್|| ನೀಪಂ ಶತಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಂ ತೃಣಶೂಲ್ಯಜಮ್| ಅಸ್ಮಾದಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಸೇಙ್ಗುದಂ ಸವಿಕಙ್ಕತಮ್|| ಫಲಂ ಕರಞ್ಜಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾವಿರೋಧಿ ಚ|"ಇತಿ| ಮುನಿನಾ ತ್ವತೋಽಪಿ ಕಿಞ್ಚಿದಧಿಕಮುಕ್ತಮ್| ಯಥಾ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭|೧೫೦)-"ರೋಚನೋ ದೀಪನೋ ಹೃದ್ಯಃ ಸುಗನ್ಧಿಸ್ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಜಿತಃ| ಕರ್ಚೂರಃ ಕಫವಾತಘ್ನಃ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಃ|| ವಾತಲಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ಕರ್ಪಟಕೀಫಲಮ್| ಮಧುರಾಣ್ಯತಿಪಾಕಾನಿ ವಾತಪಿತ್ತಹರಾಣಿ ಚ|| ಅಶ್ವತ್ಥೋದುಮ್ಬರಪ್ಲಕ್ಷನ್ಯಗ್ರೋಧಾನಾಂ ಫಲಾನಿ ತು| ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಕಂ ಚೈವ ದೋಷಘ್ನಂ ಗರಘಾತಿ ಚ|| ಇಙ್ಗುದಂ ತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೧೮೯,೧೬೦)-|"ಸುಗನ್ಧಿ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಲವಲೀಫಲಮುಚ್ಯತೇ| ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಕೋಶಾಮ್ರಫಲಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಾದೃಶಂ ಫಲಂ ಶಾಕಂ ಚ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್, ತದುಪದಿಶನ್ನಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಕುಚಗುಣಾನಾಹ-ಫಲಾನಾಮಿತಿ| ಏತಚ್ಚ ಸರ್ವದೋಷಕರತ್ವಮನಮ್ಲಸ್ಯ, ಅಮ್ಲಸ್ಯ ವಾತಘ್ನೇಷು ಕೋಲಾದಿಷು ಪಠಿತತ್ವಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೭)-[*"ನಾರಿಕೇಲಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ವಾದು ಶೀತಲಮ್| ಬಲಮಾಂಸಕರಂ ಹೃದ್ಯಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಸ್ತಿಶೋಧನಮ್|| ಮೋಚಂ ಸ್ವಾದುರಸಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಕಷಾಯಂ ನಾತಿಶೀತಲಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಂ ವೃಷ್ಯಂ ರುಚ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಂ ಗುರು|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಂ ಚ ರಾಜಾದನಫಲಂ ಗುರು| ] ಮಧೂಕಜಮಹೃದ್ಯಂ ತು ಬದರಂ ಸರಣಾತ್ಮಕಮ್|| ತಿನ್ದುಕಾಶ್ಮನ್ತಕಾಶೀತಿಫಲಿನೀಬಿಮ್ಬಿತೋದನಮ್| ಟಙ್ಕಾಶ್ವಕರ್ಣಬಕುಲಗಾಙ್ಗೇರುಧವಧನ್ವನಮ್|| ಶ್ವೇತಪಾಕಂ ಕಪಿತ್ಥಾನಿ ಸಿಞ್ಚತೀಭವ್ಯಜಾಮ್ಬವಮ್| ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಫಲಂ ಬೀಜಂ ಪೌಷ್ಕರಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶೀತಲಂ ಗುರು ಲೇಖನಮ್| ವಿಬನ್ಧಾಧ್ಮಾನಜನನಂ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ವಾತಕೋಪನಮ್|| ಬೃಂಹಣಂ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸಿಞ್ಚತಿಕಾಫಲಮ್| ಭವ್ಯಂ ವಿಶದಮಮ್ಲಂ ಚ, [ *ಜಾಮ್ಬವಂ ತ್ವತಿವಾತಲಮ್|| ವಿಷ್ಟಮ್ಭಕೃದಕಣ್ಠ್ಯಂ ಚ ] ಸಾಮ್ಲಂ ತು ಕ್ಷೀರಿವೃಕ್ಷಜಮ್| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಮಮ್ಲಂ ಚ ವಾತಲಂ ಚಾಕ್ಷಕೀಫಲಮ್|| ಕಷಾಯಂ ರೋಚನಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಾತಲಂ ಲವಲೀಫಲಮ್| ಫಲಂ ಕರಞ್ಜಂ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವಿರೋಧಿ ಚ|| ನೀಪಂ ಶತಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರಾಚೀನಾಮಲಂ ತೃಣಶೂಲ್ಯಜಮ್| ಪೀಲುನೋಽಲ್ಪಾನ್ತರಗುಣಂ ಸೇಙ್ಗುದಂ ಸವಿಕಙ್ಕತಮ್||' ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೂಷಿತಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬದ್ಯತೇ| ಧಾನ್ಯಂ ಕೇದಾರಸ್ಥಂ ಹಿಮೇನ ದೂಷಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಅನಲೇನ ಪ್ರವೃದ್ಧೇನ ದೂಷಿತಂ, ಉಷ್ಣೇನ ಆತಪಾದಿನಾ, ದುರ್ವಾತೇನ-ಪುರೋವಾತಾದಿನಾ, ತಥಾ, ವ್ಯಾಲಾನಾಂ-ಸರ್ಪಾದೀನಾಂ ಲಾಲಯಾ ದೂಷಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಶವಕೋಥಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಜನ್ತುಭಿಃ-ಕೃಮ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಜುಷ್ಟಂ-ಸೇವಿತಮ್| ಜಲೇ ಮಗ್ನಂ-ಆಶಿಖಂ ಬುಡಿತಮ್| ಅಭೂಮೌ-ವಿಪರೀತಭುವಿ ಜಾತಂ-ಅಭೂಮಿಜಮ್, ಯಾ ಯಸ್ಯೋಚಿತಾ ಭೂಮಿಸ್ತತೋಽನ್ಯಾ-ವಿಪರೀತಾ| ಅನಾರ್ತವಂ ಅಪ್ರಾಪ್ತಸಮಯಮ್, ಯಸ್ಮಿನ್ನೃತೌ ಯಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ತತೋಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಜಾತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಚ ರಸಾದೀನಾಮಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇನ-ವಿಜಾತೀಯೇನ ಧಾನ್ಯೇನ ಸಂಯುತಂ ಕೇದಾರಗತಮ್| { ಯಥಾ, ರಕ್ತಶಾಲಿರ್ಯವಕೇನ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಮುದ್ಗೋ ಮಾಷೇಣ| } (ಏವಂ ಶೂಕಧಾನ್ಯಂ ವಿಜಾತೀಯೇನ ಶೂಕಧಾನ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯಂ ಶಿಮ್ಬೀಧಾನ್ಯೇನ ವಿಜಾತೀಯೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಂ ತ್ಯಜೇತ್) { ಕೇಚಿಚ್ಛೂಕಧಾನ್ಯೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧಮಿತಿ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಜೀರ್ಣಂ ನವೇನಮಿಶ್ರಿತಮನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಮಿತಿ ಬ್ರುವತೇ| } ಜೀರ್ಣತಯಾ-ಅತಿಪುರಾಣತ್ವೇನ, ಹೀನವೀರ್ಯಂ-ನಷ್ಟಶಕ್ತಿ| ಏವಂವಿಧಂ ಧಾನ್ಯಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಶಾಕಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಕೀದೃಶಮ್ ? ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಂ-ನಿಃಸ್ನೇಹಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವಾ, ರೂಕ್ಷೇಣ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ಸಿದ್ಧಂ-ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಮ್| ಅಕೋಮಲಂ-ಜರಠಮ್| ಅಸಞ್ಜಾತರಸಂ-ಅಪರಿಪೂರ್ಣಸ್ವರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಚ್ಛುಷ್ಕಂ-ತಥೈವ ಶುಷ್ಕಶಾಕಮಪ್ಯಸಞ್ಜಾತರಸವತ್ ತ್ಯಜೇತ್, ಅನ್ಯತ್ರ ಮೂಲಕಾತ್| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಂ ಭಜೇದೇವ| ಪ್ರಾಯೇಣ ಫಲಮಪ್ಯೇವಂವಿಧಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ದ್ರಾಕ್ಷಾಪರೂಷಕಾದೀನಾಂ ಶುಷ್ಕಾಣಾಮಪಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾದತ್ಯಾಜ್ಯತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಆಮಂ-ಅಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಪಾಕಂ ಫಲಂ, ತ್ಯಜೇದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಕಿಂ ಸರ್ವಮ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಬಿಲ್ವವರ್ಜಿತಮ್| ಬಿಲ್ವಂ ತ್ವಾಮಮಪಿ ಪಥ್ಯತ್ವಾದ್ಭಜೇದೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಫಲವರ್ಗಃ| ಫಲವರ್ಗಾದನನ್ತರಂ ವಿವಿಧೌಷಧವರ್ಗಾರಮ್ಭಃ, ಪ್ರಾಯೇಣಾಸ್ಯಾಽಽಹಾರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ತತ್ರಾಪಿ ಲವಣಾನಾಂ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತಃ, ಸುತರಾಮುಪಯೋಗಿತ್ವಾತ್| ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಏವಂ ಧಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನುಕ್ತ್ವ ಯಾದೃಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ತಾದೃಗಾಹ| ತತ್ರ ಧಾನ್ಯಮಾಹ-ಹಿಮಾನಲೇತಿ| ಹಿಮಂ-ತುಹಿನಮ್, ಅನಲೋ-ದಾವಾನಲಾದಿಃ, ಉಷ್ಣಂ-ಆತಪಃ, ದುರ್ವಾತಃ-ಪುರೋವಾತಾದಿಃ, ವ್ಯಾಲಾನಾಂ-ಸರ್ಪಾದಿವಿಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಲಾಲಾದಯಃ, [ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕೋಥಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಯಃ, ] ತೈರ್ದೂಷಿತಂ-ಉಪಹತಮ್| ಜನ್ತುಜುಷ್ಟಂ-ಕೃಮಿಸೇವಿತಮ್| ಜಲೇ ಮಗ್ನಂ-ಪಾನೀಯಮಗ್ನಮಞ್ಜರೀಕಮ್| ಅಭೂಮಿಜಂ ಅನುಚಿತಕ್ಷೇತ್ರಜಮ್| ಅನಾರ್ತವಂ-ಅನುಚಿತಕಾಲಜಮ್| ಅನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಂ-ವಿಜಾತೀಯೇನ ಧಾನ್ಯೇನ ಸಹೈಕಕ್ಷೇತ್ರಜಮ್| ಅತಿಜೀರ್ಣ ತಯಾ-ಬಹುವರ್ಷೋಷಿತತ್ವೇನ| ಹೀನವೀರ್ಯಂ-ನಷ್ಟಶಕ್ತಿ| ಯತ್ಸ್ವಭಾವತೋ ಹೀನವೀರ್ಯಮ್, ಅತಿಜೀರ್ಣಮಪ್ಯಹೀನವೀರ್ಯಮ್, ತನ್ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್| ಶಾಕಮಾಹ-ತಥೇತಿ| ತಥಾ-ಹಿಮದೂಷಿತಾದಿಕಮ್| ಅನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಮಿತ್ಯತ್ರ ಧಾನ್ಯಸ್ಥಾನೇ ಶಾಕಶಬ್ದ ಊಹನೀಯಃ| ರೂಕ್ಷಸಿದ್ಧಂಸ್ನೇಹಂ ವಿನಾ ಪಕ್ವಮ್| ಅಕೋಮಲಂ-ಜರಠಮ್| ಅಸಞ್ಜಾತರಸಂ-ಅತ್ಯನ್ತಕೋಮಲಮ್| ಮೂಲಕಾದನ್ಯಚ್ಛುಷ್ಕಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಮೂಲಕಸ್ಯ್ ಶುಷ್ಕಸ್ಯೈವ ಗುಣವತ್ತ್ವಾತ್| ಫಲಮಾಹ-ಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ| ಏವಮಿತಿ ಧಾನ್ಯವತ್| ಅನ್ಯಫಲಯುತತ್ವಂ ತು-ಏಕಕಾಲವಾಲಜತ್ವೇನ| ಬಿಲ್ವವರ್ಜಿತಮಾಮಂ ಫಲಂ ತ್ಯಜೇತ್, ಬಿಲ್ವಸ್ಯಾಮಸ್ಯೈವ ಗುಣವತ್ತ್ವಾತ್| ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಸ್ಯ ಧಾನ್ಯಶಾಕಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥಃ| ಜನ್ತುಜುಷ್ಟಸ್ಯಾಪ್ಯುದುಮ್ಬರಾದೇಃ ಫಲಸ್ಯ, ಜಲಮಗ್ನಸ್ಯಾಪಿ ಪದ್ಮನಾಲಾದೇಃ ಶಾಕಸ್ಯ, ಅನ್ಯಧಾನ್ಯಯುತಸ್ಯಾಪಿ ಕುಸುಮ್ಭಗೋಧೂಮಾದೇರ್ಧಾನ್ಯಸ್ಯ, ಸೇವ್ಯತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಇತಿ ಫಲವರ್ಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಂ ಲವಣಮ್ ವಿಷ್ಯನ್ದ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ವಿದುಃ-ಜಾನನ್ತಿ, ಸದ್ವೈದ್ಯಾ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಷ್ಯನ್ದಯತಿ ತಚ್ಛೀಲಂ-ವಿಷ್ಯನ್ದಿ, ಸ್ತ್ಯಾನಸ್ಯ ಕಫಾದಿಸಙ್ಘಾತಸ್ಯ ವಿಲೀನವಿಗ್ರಹತಾಮುತ್ಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ-ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿ| ಸೃಷ್ಟಂ ಮಲಂ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿ ಯೇನ ತತ್ಸೃಷ್ಟಮಲಮ್| ತಥಾ, ವಾತಾಪಹಮ್| ಪಾಕಿ-ಅನ್ನವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಪಾಕಕಾರಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ-ಅಮೃದು, ಮರೀಚಾದಿವತ್| ಉಷ್ಣಂ-ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ರೋಚನಂ-ರುಚಿಕೃತ್| ತಥಾ, ಕಫಪಿತ್ತಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥೌಷಧವರ್ಗಃ| ಔಷಧಸ್ಯಾಪಿ ಸಂಸ್ಕಾರಕತ್ವೇನಾ ಹಾರೋಪಯೋಗಾತ್| ತತ್ರಾದೌ ಲವಣಮ್| ತಚ್ಚಾಷ್ಟಧಾ,-ಸೈನ್ಧವಂ ಸೌವರ್ಚಲಂ ಬಿಡಂ ಸಾಮುದ್ರಂ ಔದ್ಭಿದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ರೋಮಕಂ ಪಾಂಶುಜಂ ಚೇತಿ| ತತ್ರ ಲವಣಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ವಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ| ವಿಷ್ಯನ್ದಿ-ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಮೃದು-ಮೃದುಗುಣಮ್| ಪಾಕಿ-ಪಾಚನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಲವಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಸೈನ್ಧವಂ ಸಸ್ವಾದು-ಈಷನ್ಮಧುರಂ, ವೃಷ್ಯಂ ಹೃದ್ಯಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಲಘು ತಥಾ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟೇಃ ಪಥ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿದಾಹಿ ಅಗ್ನಿದೀಪನಂ ಚ| ಸಾಮನ್ಯಗುಣಾಶ್ಚ ವಿಷ್ಯನ್ದಿಸೂಕ್ಷ್ಮಸೃಷ್ಟಮಲತ್ವರೋಚನಾನ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ತ್ಯೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವಿಶೇಷಗುಣಾಃ| ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಗುಣಾನಾಹಸೈನ್ಧವಮಿತಿ| ಸಸ್ವಾದು-ಈಷನ್ಮಧುರಮ್| ಅನುಷ್ಣಂ-ಈಷದುಷ್ಣಮ್| ನನು, "ಸಸ್ನೇಹಂ ಮಧುರಂ ಪಾಕೇ ವರ್ಣ್ಯಂ ರೋಚನದೀಪನಮ್| ದೋಷತ್ರಯಘ್ನಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶೀತಂ ಸಸ್ವಾದು ಸೈನ್ಧವಮ್||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಶೀತಮುಕ್ತಮ್| ತತ್ಕಥಮನುಷ್ಣಮ್ ? ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಶೀತಮಿವ ಶೀತಮ್, ಚಕ್ಷುಷ್ಯತ್ವಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಾದಿಕಾರ್ಯಕರತ್ವಾತ್| ಅವಶ್ಯಂ ಚೈವಮಙ್ಗೀಕರ್ತವ್ಯಮ್, "ಸೈನ್ಧವಂ ಸಾರಸಂ ಪಾಕ್ಯಂ ಸೌವರ್ಚಲಮಥೌದ್ಭಿದಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮುಷ್ಣಂ ತೇಷಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನೈವೋಷ್ಣತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೩೧೩)- "ಸೈನ್ಧವಸಾಮುದ್ರಬಿಡಸೌವರ್ಚಲರೋಮಕೌದ್ಭಿದಪ್ರಭೃತೀನಿ ಲವಣಾನಿ ಯಥೋತ್ತರಮುಷ್ಣಾನಿ ವಾತಹರಾಣಿ ಕಫಪಿತ್ತಕರಾಣಿ ಚ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಸ್ವಾದೂನಿ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಚ|" ಇತಿ| ದೃಶಃ ಪಥ್ಯಂ-ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸೌವರ್ಚಲಂ ಲಘು ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಂ ಸುಗನ್ಧಿ ಉದ್ಗಾರಂ ಶೋಧಯತಿ-ದುಷ್ಟಂ ಸಚ್ಛುದ್ಧಂ ಕರೋತಿ| ಕಟುಪಾಕಂ ಚ| ತಥಾ, ವಿಬನ್ಧಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಹನ್ತಿ-ವಿಬನ್ಧಘ್ನಮ್| ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿರುಚಿಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಾನಾಹ-ಲಘು ಸೌವರ್ಚಲಮಿತಿ| ಉದ್ಗಾರಶೋಧನಂ-ದುಷ್ಟೋದ್ಗಾರಪ್ರಶಮನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಿಡಂ ಊರ್ಧ್ವಂಮಧಶ್ಚ ಕಫವಾತಾನನುಲೋಮಯತಿ| ತಥಾ, ದೀಪನಂ ವಿಬನ್ಧಾದಿಘ್ನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಿಡಗುಣಾನಾಹ-ಊರ್ಧ್ವಾಧ ಇತಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಶಬ್ದೌ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯೇತೇ ನ ತು ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ, "ಊರ್ಧ್ವಾನುಲೋಮ್ಯಕೃದ್ವಾಯೋಃ ಶೂಲಘ್ನಂ ದೀಪನಂ ಬಿಡಮ್|" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿವಚನಾತ್, "ಊರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ವಾತಾನಾಮಾನುಲೋಮ್ಯಕರಂ ಬಿಡಮ್|" ಇತಿ ಚರಕವಚನಾಚ್ಚ (ಸೂ.ಅ. ೨೭/೨೯೯)| ವಿಬನ್ಧೋ-ಮಲಾವರೋಧಃ| ಆನಾಹೋ-ಬದ್ಧೋದರತಾ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ-ವಾತಾವರೋಧಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಾಮುದ್ರಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಗುರು ಕಫವರ್ಧನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಾಮುದ್ರಗುಣಾನಾಹ-ವಿಪಾಕ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೂಮಿಮುದ್ಭಿದ್ಯ ಯದ್ಭವತಿ ತದೌದ್ಭಿದಮ್, ಈಷತ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಕ್ಷಾರಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುತ್ಕ್ಲೇದಿ ಚ- ದೋಷೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಔದ್ಭಿದಗುಣಾನಾಹ-ಸತಿಕ್ತೇತಿ| ಭೂಮಿಮುದ್ಭಿದ್ಯೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಕ್ಷಾರೋದಕಸ್ಯ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿರ್ವಹ್ನಿನಾ ವಾ ಕ್ವಥನಾದ್ಯಲ್ಲವಣಂ ತತ್-ಔದ್ಭಿದಮ್| ಉತ್ಕ್ಲೇದಿ-ಕ್ಲೇದಾಭಿವೃದ್ಧಿಕರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕೃಷ್ಣೇ ಲವಣೇ ಸೌವರ್ಚಲಗುಣಾಃ-ಲಘುತ್ವಾದಯೋ, ಗನ್ಧೇನ ವರ್ಜಿತಾಃ-ಸೌಗನ್ಧ್ಯರಹಿತಾಃ, ಸನ್ತೀತಿ ಶೇಷಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕೃಷ್ಣಲವಣಗುಣಾನಾಹ-ಕೃಷ್ಣ ಇತಿ| ಅತ ಏವ ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ಸೌವರ್ಚಲಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೋಮಕಂ ಲವಣಂ ಲಘು| ಪಾಂಸೂತ್ಥಂ-ಶಿಲಾಲವಣಮ್, ಈಷತ್ ಕ್ಷಾರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರು ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರೋಮಕಗುಣಾನಾಹ-ರೋಮಕಮಿತಿ| ರೋಮಕಂ-ಶಾಕಮ್ಭರೀದೇಶೋತ್ಥಮ್| ಪಾಂಸುಜಗುಣಾನಾಹ-ಪಾಂಸೂತ್ಥಮಿತಿ| ಪಾಂಸೂತ್ಥಂ-ಕ್ಷಾರಮೃತ್ತಿಕೋದ್ಭವಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಲವಣಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಸೈನ್ಧವಮಾದಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್-ಅನ್ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಲವಣಾನಿ ದ್ವಿತ್ರಾಣಿ ತ್ರಿಚತುರಾಣಿ ವಾ ಯತ್ರ ಪ್ರಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಮಾದಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಯಥಾ-ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಚೂರ್ಣೇ "ದ್ವಿಪಟು" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೇ| { ಯತ್ರ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಬಿಡಾನಿ| ಏವಮೌದ್ಭಿದಾದೀನಾಂ ಲವಣವರ್ಗೇ ಪಠಿತಾನಾಮನ್ಯತ್ರಾಽಪಿ } ವೇದ್ಯಮ್| ಖರನಾದೇ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಸೈನ್ಧವಂ ಸಾರಸಂ ಪಾಕ್ಯಂ ಸೌವರ್ಚಲಮಥೌದ್ಭಿದಮ್| ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ತೇಷಾಂ ಯಥೋತ್ತರಮ್|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಸಙ್ಗಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ತೋಪಯೋಗಿನೀಂ ಪರಿಭಾಷಾಮಾಹಲವಣಾನಾಮಿತಿ| ಯತ್ರ ಲವಣಾನಾಮೇಕವ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ಸೈನ್ಧವಾದಿಶಬ್ದೈರ್ವಿನಾ ಪ್ರಯೋಗ ಉಕ್ತಃ, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಾದಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಸೈನ್ಧವಮಾದಿ ಯತ್ರ ತದ್ಯಥಾ ಭವತೀತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಯಥಾ, ಯತ್ರೈಕಂ ಲವಣಮ್, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಯತ್ರ ದ್ವೇ, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲೇ| ಯತ್ರ ತ್ರೀಣೀ, ತತ್ರ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಬಿಡಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಯತ್ರ ಸಂಖ್ಯಾಂ ವಿನಾ ಬಹುವಚನಮ್, ತತ್ರ ಪಞ್ಚೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ| "ಸೌರ್ವಚಲಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚ ಬಿಡಮೌದ್ಭಿದಮೇವ ಚ| ಸಾಮುದ್ರೇಣ ಸಹೈತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಸ್ಯುರ್ಲವಣಾನಿ ಚ||" ಇತಿ ಚರಕ(?) ವಚನಾತ್| ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ. ೧೦/೬)-"ಚತುರ್ಣಾ ಪ್ರಸ್ಥಮಮ್ಲಾನಾಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣಾಚ್ಚ ಪಲತ್ರಯಮ್| ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಶರ್ಕರಾಯಾಃ ಪಲಾಷ್ಟಕಮ್|| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಶಾಕಸೂಪಾನ್ನರಾಗಾದಿಷ್ವವಚಾರಯೇತ್| ಕಾಸಾಜೀರ್ಣಾರುಚಿಶ್ವಾಸಹೃತ್ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಶೂಲನುತ್||" ಇತ್ಯತ್ರ| ಏತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚಿ. ಅ. ೧೨)-"ದಾಡಿಮಕಪಿತ್ಥವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲೀಕಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಕುಡವಂ ಲವಣಪಞ್ಚಕಕುಡವಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣತ್ರಿಪಲಂ ಶರ್ಕರಾಪಲಾಷ್ಟಕಂ ಚೈಕತ್ರ ಚೂರ್ಣಿತಮನ್ನಪಾನೇ ಪ್ರಣೀತಮಜೀರ್ಣಾರುಚಿಶ್ವಾಸಕಾಸಗುಲ್ಮಪ್ಲೀ ಹಗ್ರಹಣೀಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗಘ್ನಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯವಶೂಕಜೋ-ಯವಕ್ಷಾರೋ, ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ಶಮಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಕ್ಷಾರಃ| ತತ್ರ ಯವಕ್ಷಾರಗುಣಾನಾಹ-ಗುಲ್ಮೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಃ ಸರ್ವಶ್ಚ ಪರಮಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಃ ಕೃಮಿಜಿತ್ ಲಘುಶ್ಚ| ಪಿತ್ತಾಸೃಜೀ ದೂಷಯತಿ| ಪಾಕೀ-ಪಾಕಕಾರೀ| ಛೇದೀ-ಮೇದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದಿಗ್ರನ್ಥಿಘ್ನಃ| ಅಹೃದ್ಯೋ-ಹೃದಯಾಯ ನ ಹಿತಃ| ವಿದಾರಣಃ ಪಕ್ವಗಣ್ಡಾದೀನಾಮ್| ಕಟುಲಾವಣ್ಯಾಚ್ಛುಕ್ರಾದೀನಾಮಪಥ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಷಾರಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾನಾಹ-ಕ್ಷಾರ ಇತಿ| ಪರಮಂ-ಅತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಃ| ಪಾಕೀ-ಪಾಚನಃ| ಛೇದೀ-ಛೇದನಃ| ವಿದಾರಣಃ-ಶೋಫಾದಿಪಾಟನಃ| ಕಟುಲವಣರಸತ್ವಾಚ್ಛುಕ್ರಾದೀನಾಮಪಥ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿಙ್ಗು ವಾತಾದಿಘ್ನಂ ಪಿತ್ತಕೋಪನಂ ಕಟ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ಹಿಙ್ಗುಗುಣಾನಾಹ-ಹಿಙ್ಗ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹರೀತಕೀ ಕಷಾಯಾ-ಕಷಾಯರಸಾ| ಕಷಾಯರಸತ್ವಾತ್ಕಟುವಿಪಾಕಿತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಮಧುರಾ ಪಾಕ ಇತಿ| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷಾ| ವಿಲವಣೇತಿ ವಚನಂ ಲವಣಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಶೇಷಾಃ ಪಞ್ಚರಸಾ ಅಸ್ಯಾಃ ಸನ್ತೀತಿ ವೇದಯತಿ| ನನು, ಏವಂ ಕಷಾಯೇತ್ಯನರ್ಥಕಮ್, ಯತಃ ಪಞ್ಚಸು ರಸೇಷು ಲವಣಹೀನೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಕಷಾಯೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟ ಏವ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಷಾಯೇತ್ಯೇತದತಿಶಯಖ್ಯಾಪನಾಯ, ಕಷಾಯೋ ರಸೋಽಸ್ಯಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೧|೨೯)-"ಹರೀತಕೀಂ ಪಞ್ಚರಸಾಮುಷ್ಣಾಂ ವಿಲವಣಾಂ ಶಿವಾಮ್|" ಇತಿ| ತಥಾ, ಲಘು| ದೀಪನೀ-ಅಗ್ರೇಃ| ಪಾಚನೀ-ಆಮಾದೇಃ| ಮೇಧ್ಯಾ-ಮೇಧಾಯೈ ಹಿತಾ| ವಯಸ ಇತ್ಯಾದಿ,- ಕಾಲಕೃತಾ ಶರೀರಾವಸ್ಥಾ ಯೌವನಾದಿರ್ವಯಸ್ತಸ್ಯ, ಪರಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ಸ್ಥಾಪನೀ-ಸ್ಥಿರೀಕರಣೀ| ಉಷ್ಣೇತ್ಯೇತಾವತೈವೋಷ್ಣವೀರ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್ ವೀರ್ಯಗ್ರಹಣಮತಿಶಯೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಸರಾ- ಭೇದನೀ| ತಥಾ, ಆಯುಷೇ ಹಿತಾ| ಬುದ್ಧಿಃ-ವರ್ತಮಾನಾರ್ಥಗ್ರಾಹಿಣೀ ಪ್ರಜ್ಞಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಪ್ರದದಾತಿ ಯಾ ಸೈವಮ್| ಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ರೋಗಾನ್ ಜಯತಿ| ಖರನಾದೇ ತ್ವೇವಮಭ್ಯಧಾಯಿ-"ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಭಾವಾತ್ಪವನಂ, ಕಟುತಿಕ್ತತಯಾ ಕಫಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ ಹರೀತಕೀ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹರೀತಕೀಗುಣಾನಾಹ-ಕಷಾಯೇತಿ| ಕಷಾಯೇತಿ ಪಞ್ಚರಸತ್ವೇಽಪ್ಯತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ವಿಲವಣಾ-ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಷಾಯತಿಕ್ತರಸೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬುದ್ಧೇರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಬಲಪ್ರದಾ| ಪುರಾಣಜ್ವರೋ-ಜೀರ್ಣಜ್ವರಃ| ಶೋಷೋ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ| ಮೋಹೋ-ಮೂರ್ಚ್ಛಾ| ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಿಬನ್ಧಃ-ಸ್ರೋತೋರೋಧಃ| ಕಫವಾತಜಾನಿತಿ ಕುಷ್ಠಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಣಮ್| ತಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚೇತಿಅನ್ಯೇಷಾಮಪ್ಯೇವಂಪ್ರಕಾರಣಾಮಾನುಲೋಮ್ಯಾದಿಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್| ನನು, "ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಭಾವಾತ್ಪವನಂ, ಕಟುತಿಕ್ತತಯಾ ಕಫಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರತ್ವಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತಿ ಹರೀತಕೀ||" ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಮಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ತತ್ಕಿಮಿತಿ ಕಫವಾತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಸತ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತಜಾನಪಿ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜಯೇತ್, ಕಫವಾತಜಾಂಸ್ತ್ವತಿಶಯೇನ, ಉಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಖಾರಣಾದಿನಾ ಹರೀತಕೀಲಕ್ಷಣಮುಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಕ್ಷಿಪ್ತಾಽಮ್ಭಸಿ ನಿಮಜ್ಜೇದ್ಯಾ ಗುಣಕೃತ್ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಯಾ-ಹರೀತಕ್ಯಾ, ತುಲ್ಯಂ ವರ್ತತ ಇತಿ ತೃತೀಯಾನ್ತಾದ್ವತಿಃ| ಹರೀತಕೀಸಮಾನಗುಣಮಾಮಲಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಶೇಷಂ ತ್ವಸ್ಯಾಹ-ಅಭಯೋಷ್ಣಾ ಇದಂ ಶೀತಂ,- ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಲಂ-ಅಮ್ಲರಸಂ, ಪಿತ್ತಕಫಘ್ನಂ ಚೇತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸ್ತ್ವಾಮಲಕಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಮಾಖ್ಯತ್| ಯಥಾ-"ಅಮ್ಲಭಾವಾಜ್ಜಯೇದ್ವಾತಂ ಪಿತ್ತಂ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯತಃ| ಕಫಂ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾದೇವಮೇತತ್ತ್ರಿದೋಷನುತ್||" ಸುಶ್ರುತೇಽಪಿ (ಸೂ.ಅ.೪೬|೧೪೩) ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತದ್ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಿ-"ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸರ್ವದೋಷಘ್ನಂ ವೃಷ್ಯಮಾಮಲಕೀಫಲಮ್| ಹನ್ತಿ ವಾತಂ ತದಮ್ಲತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯತಃ|| ಕಫಂ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯತ್ವಾತ್ ಫಲೇಭ್ಯೋಽಭ್ಯಧಿಕಂ ತು ತತ್|" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆಮಲಕಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ಹರೀತಕೀವತ್| ಸಾ ತೂಷ್ಣಾ ಕಷಾಯೋತ್ಕಟಾ, ಅತಿಶಯೇನ ಕಫವಾತಘ್ನೀ| ಇದಂ ತು ಶೀತಮಮ್ಲೋಟ್ಕತಮತಿಶಯೇನ ಪಿತ್ತಕಫಘ್ನಮಿತಿ ವ್ಯತಿರೇಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಕ್ಷಂ-ಬಿಭೀತಕಂ, ಪಾಕೇ ಕಟುಕಂ ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಕೇಶೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ತಥಾ, ಈಷತದ್ಗುಣಂ,-ತಾಭ್ಯಾಂ-ಹರೀತಕೀಧಾತ್ರೀಭ್ಯಾಂ, ಸಮಾನಾ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ತದ್ಗುಣಂ ಕಿಞ್ಚಿದಕ್ಷಮ್| ನನು, ಹರೀತಕ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಾದಿಭೇದೇನಾನಿಯತಸ್ವರೂಪತ್ವಾತ್ಕಥಮಿವೋಪಯೋಗಃ ಕ್ರಿಯತಾಮ್ ? ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಾನ್ ಬ್ರೂಮಹೇ| ಅಕ್ಷಂ ತಾವದತ್ರ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿರಾಖ್ಯತ್ (ಧಂಇಘಣ್ಟೌ ವ.೧|೨೯೨)-"ಬಿಭೀತಕಃ ಕರ್ಷಫಲೋ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ವರ್ಥಾ ಹೀಯಂ ಸಂಜ್ಞಾ| ಕರ್ಷಂ-ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ, ಫಲಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಕರ್ಷಫಲ ಇತಿ| ತದೇವಂ ಬಿಭೀತಕಸ್ಯ ಫಲಂ ಯತ್ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ತದ್ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ| ಹರೀತಕ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿಯತಮೇವ| ಹರೀತಕ್ಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿಯತಮೇವ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ನವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಘನಾ ವೃತ್ತಾ ಗುರ್ವೀ ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ತಥಾಽಮ್ಭಸಿ| ನಿಮಜ್ಜೇದ್ಯಾ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾತ್ ಗುಣಕೃತ್ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ| ನವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಂ ತಥೈಕತ್ವಂ ದ್ವಿಕರ್ಷತಾ| ಹರೀತಕ್ಯಾಃ ಫಲೇ ಯೇನಂ ತೇನೈತಚ್ಛ್ರೇಷ್ಠಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ತದೇವಂ ದ್ವಿಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಹರೀತಕ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿತಮ್| ಧಾತ್ರೀಫಲಸ್ಯಪಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ನಿಯತಪ್ರಮಾಣತ್ವಮೇವ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ "ಅಭಯೈಕ ಪ್ರದಾತವ್ಯಾ ದ್ವಾವೇವ ತು ಬಿಭೀತಕೌ| ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ತ್ರಿಫಲೇಯಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ|| ಇತಿ| ತದೇವಮಾಮಲಕಾನಾಮರ್ಧಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣತ್ವಮವತಿಷ್ಠತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿಯತಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ತ್ರಿಫಲಾಯಾಃ ಸ್ಥಿತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಿಭೀತಕಗುಣಾನಾಹ-ಕಟು ಪಾಕ ಇತಿ| ಅಕ್ಷಂ ಬಿಭೀತಕಮ್| ತದ್ಗುಣಂ-ಆಮಲಕಗುಣಮ್| ಕಟು ಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ವಾದುಪಾಕತ್ವಾಪವಾದಃ| ಅಹಿಮಮಿತಿ ಶೀತವೀರ್ಯಸ್ಯ ನಿಷೇಧಾದುಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಸ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವಃ| ಈಷದಿತ್ಯತಿಶಯೋ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ಸ ಚಾಮ್ಲತ್ವಸ್ಯೈವ, ನ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹತ್ವಸ್ಯ| ತಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಧಾನಾತ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೦೦)-"ಭೇದನಂ ಲಘು ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಂ ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ಕೃಮಿನಾಶನಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕ್ಯಕ್ಷಂ ಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್||' ಇತಿ| ಖಾರಣಾದಿರಪಿ-"ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಲಘು ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್| ಬಿಭೀತಕಫಲಂ ತಸ್ಮಾನ್ತ್ರಿಫಲಾ ಸಾರ್ವಯೌಗಿಕೀ||" ಇತಿ| ಸ್ವಾದುಪಾಕೀತಿ,- ಸ್ವಾದು-ಮಧುರರಸಮ್, ಪಾಕಿಪಾಚನಮ್| ಅತ ಏವ ಖಾರಣಾದಿನಾ ಕಷಾಯಮಧುರಮುಕ್ತಮ್| ಶೀತಮಿತಿ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಮ್, ಸುಶ್ರುತೇನೋಷ್ಣತ್ವಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್, "ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಾ" ಇತಿ ವೀರ್ಯಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಇಯಂ-ಈದೃಶೀ, ತ್ರಿಫಲಾ ರಸಾಯನವರಾ| ಚಕ್ಷೂರೋಗಘ್ನೀ| ರೋಪಣೀ-ವ್ರಣಾನಾಮ್| ತ್ವಗ್ಗದಾಃ-ಕುಷ್ಠಾದಯಃ, ಕ್ಲೇದೋ-ವ್ರಣಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಃ ಮೇದಃ-ಚತುರ್ಥೋ ಧಾತುಃ, ಮೇಹಃ-ಪ್ರಮೇಹಃ, ಕಫಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಅಸ್ರಂ-ರಕ್ತಮ್, ತಾನಿ ಜಯತಿ ಯಾ ಸೈವಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿತ್ರಯಸ್ಯ ಮಿಲಿತಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ-ಇಯಮಿತಿ| ಇಯಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾಮಲಕಬಿಭೀತಕಾಖ್ಯಾ ಫಲತ್ರಯೀ, ತ್ರಿಫಲೇತಿ ಖ್ಯಾತಾ ರಸಾಯನವರತ್ವಾದಿಗುಣಾ ಚ| ಅಕ್ಷ್ಯಾಮಯೋ-ನೇತ್ರರೋಗಃ| ತ್ವಗ್ಗದಾಃ-ಕುಷ್ಠಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದೀಪನರೋಚನಮಿತ್ಯೇತತ್ಪರ್ಯನ್ತಮ್| ತ್ವಕ್ ಚ ಪತ್ರಂ ಚೈಲಾ ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಕವದ್ಭಾವಃ| ಏತಸ್ಯ ನಾಮ ತ್ರಿಜಾತಕಂ ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಮಿತಿ| ಏತತ್ತ್ರಿಜಾತಕಂ ಕೇಸರಯುಕ್ತಂ ಚತುರ್ಜಾತಕಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಾದಿಗುಣಮ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ವಗಾದೇಸ್ತ್ರಯಸ್ಯ ಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಚ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ-ಸಕೇಸರಮಿತಿ| ತ್ವಕ್ಪತ್ರೈಲಂ-ತ್ರಿಜಾತಕಮ್| ತದೇವ ಸಕೇಸರಂ-ಚತುರ್ಜಾತಸಂಜ್ಞಮ್| ದ್ವಯಮಪಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಾದಿಗುಣಮ್| ಕೇಚಿತ್ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧಮಪಠಿತ್ವೋತ್ತರಾರ್ದ್ಧ ಮರಿಚೇನ ಯೋಜಯನ್ತಿ| ತದಸತ್| ತ್ರಿಫಲಾವತ್ ತ್ರಿಜಾತಕಚತುರ್ಜಾತಕಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಪ್ಯವಹಾರಾತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗಶಙ್ಕಾಯಾ ನಿರ್ಬೀಜತ್ವಾಚ್ಚ| ನ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಏತತ್ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಕಿನ್ತ್ವನುಕೂಲಾಃ| ಯಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕಲಿಕಾಯಾಮ್ (ಶ್ಲೋ.೬೦)-"ತ್ವಕ್ಪತ್ರಕೈಲಂ ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಮೇತತ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಂ ವಾತಕಫಾಪಹಾರಿ| ವರ್ಣ್ಯಂ ವಿಷಘ್ನಂ ಚ ಸನಾಗಪುಷ್ಪಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚತುರ್ಜಾತಕಮೇತದೇವ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸೇ ಪಾಕೇ ಚ ಕಟುಕಂ ಮರಿಚಂ ಕಫಘ್ನಂ ಲಘು ಚ| ಕಟುರಸತ್ವೇನ ಕಟುಪಾಕತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪಾಕಗ್ರಹಣ್ಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮರಿಚಗುಣಾನಾಹ-ರಸೇ ಪಾಕ ಇತಿ| ಯತ್ತು "ರೋಚನಂ ದೀಪನಂ ಛೇದಿ ಸುಗನ್ಧಿ ಕಫವಾತಜಿತ್| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮರಿಚಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಲಮ್||' ಇತಿ ಖಾರಣಾದಿನಾ ನಾತ್ಯುಷ್ಣತ್ವಂ ವಾತಿಪಿತ್ತಲತ್ವಂ ಚೋಕ್ತಮ್| ತದಾರ್ದ್ರಾವಸ್ಥಾವಿಷಯಮ್, ತಸ್ಯ ಸ್ವಾದುಪಾಕಿತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ (ಸೂ.ಅ. ೪೬/೨೨೪)-"ಸ್ವಾದುಪಾಕ್ಯಾರ್ದ್ರಮರಿಚಂ ಗುರು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಿ ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಾ-ಅಶುಷ್ಕಾ, ಪಿಪ್ಪಲೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾ ಸ್ವಾದುರಸಾ ಶೀತವೀರ್ಯಾ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ| ಸಾ-ಪಿಪ್ಪಲೀ, ಶುಷ್ಕಾ ಅತಃ-ಆರ್ದ್ರಾಯಾಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಸಕಾಶಾತ್, ವಿಪರೀತಾ-ಶೀತವಿಪರ್ಯಯೇಣೋಷ್ಣಾ, ಗುರುವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಲಘುಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಿಪರ್ಯಯಸ್ತ್ವತ್ರ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ವೃಷ್ಯಾ ರಸೇ ಕಟುಶ್ಚ| ಕಟುರಸತ್ವಾಚ್ಚ ಕಟುಪಾಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಿತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಾದುಪಾಕಾ| ತಥಾ, ಅನಿಲಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ, ಸರಾ ಚ| ಏವಂವಿಧಾಮಪಿ ತಾಂ-ಪಿಪ್ಪಲೀಂ, ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಯುಞ್ಜೀತ, ರಸಾಯನವಿಧಿಂ ವಿನಾ| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ವರ್ಧಮಾನಾದಿರಸಾಯನವಿಧಾನ ಏವಾತಿಶಯೇನೋಪಯುಞ್ಜೀತ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆರ್ದ್ರಪಿಪ್ಪಲೀಗುಣಾನಾಹ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೇತಿ| ಶುಷ್ಕಪಿಪ್ಪಲೀಗುಣಾನಾಹ-ಸಾ ಶುಷ್ಕೇತಿ| ಅತಃ-ಆರ್ದ್ರಾಯಾಃ, ವಿಪರೀತಾ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನೀ ಉಷ್ಣಾ ಲಘುಶ್ಚ| ವಿಪರೀತಾದ್ರೂಕ್ಷತ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇತಿ ವಚನಮ್, ತಿಕ್ತಾದಿಕೇಷು ಪ್ರಾಪ್ತೇಷು ರಸೇ ಕಟುರಿತಿ, ವೈಪರೀತ್ಯಾದೇವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಗ್ರಹಣಂ ಚ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್, ಅನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನ್ಯೇವ, ನ ಪಿತ್ತಘ್ನೀ| ನನು, ಪಿತ್ತಘ್ನತ್ವಶಙ್ಕೈವ ಕುತಃ ? ಇತಿ ಚೇತ್, "ಕಟುಕಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಪಿತ್ತಂ ಶಮಯತಿ, ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್" ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಾತ್ (ಸು.ಅ. ೪೦/೫)| ಸುಶ್ರುತ ವಚನಸ್ಯ ಕಾ ಗತಿಃ ? ಇತಿ ಚೇತ್, ಆರ್ದ್ರಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ತಸ್ಯಾಃ ಕಟುಕತ್ವಂ ಕುತಃ ? ಇತಿ ಚೇತ್, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್| ಸ್ವಾದುತ್ವೋಕ್ತಿಸ್ತ್ವತಿಶಯಾರ್ಥಾ| ಸುಶ್ರುತಸ್ಯಾಪ್ಯಾರ್ದ್ರಾವಿಷಯತ್ವಮಭಿಪ್ರೇತಮ್| ಯತ ಆಹ (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೪೬/೨೨೩)-"ತೇಷು ಗುರ್ವೀ ಸ್ವಾದುಶೀತಾ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾರ್ದ್ರಾ ಕಫಾವಹಾ| ಶುಷ್ಕಾ ಕಫನಿಲಘ್ನೀ ಸಾ ವೃಷ್ಯಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಣೀ||" ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಮಾಧವಕಾರೇಣ-"ಸಾ ಪಿತ್ತಶಮನೀ ಪೂರ್ವಂ ದರ್ಶಿತಾ ವೀರ್ಯವಾದಿನಾ| ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೇಣ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಸಾ ಸತ್ಯಂ ಪಿತ್ತಕೋಪಿನೀ| ಯದ್ವಾಽಽರ್ದ್ರಾ ಪಿತ್ತಶಮನೀ ಶುಷ್ಕಾ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಿಣೀ||" ಇತಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ಅತಿಸೇವಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ತಾಮಿತಿ| ಚರಕಾಚಾರ್ಯೇಣ ತ್ವತ್ರೋಪಪತ್ತಿರುಕ್ತ (ವಿ. ಅ. ೧/೧೮)-"ಅಥ ಖಲು ತ್ರೀಣಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತಾಧಿಕಮನ್ಯೇಭ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯೇಭ್ಯಃ| ತದ್ಯಥಾಪಿಪ್ಪಲೀ ಕ್ಷಾರೋ ಲವಣಮಿತಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ಹಿ-ಕಟುಕಾಃ ಸತ್ಯೋ ಮಧುರವಿಪಾಕಾ ಗುರ್ವ್ಯೋ ನಾತ್ಯರ್ಥಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಾಃ ಪ್ರಕ್ಲೇದಿನ್ಯೋ ಭೇಷಜಾಭಿಮತಾಶ್ಚ ಸತ್ಯಃ ಶುಭಾಶುಭಕಾರಿಣ್ಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಆಪಾತಭದ್ರಾಃ ಪ್ರಯೋಗಸಮಮಸಾದ್ಗುಣ್ಯಾದ್ದೋಷಸಞ್ಚಯಾನುಬದ್ಧಾಃ| ಸತತಮುಪಯುಜ್ಯಮಾನಾ ಹಿ ಗುರುಪ್ರಕ್ಲೇದಿತ್ವಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ, ಔಷ್ಣ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಮ್| ನ ಚ ವಾತಪ್ರಶಮಾಯೋಪಕಲ್ಪನ್ತೇ, ಅಲ್ಪಸ್ನೇಹೋಷ್ಣಭಾವಾತ್| ಯೋಗವಾಹಿನ್ಯಃ ಖಲು ತಾ ಭವನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಿಪ್ಪಲೀರ್ನಾತ್ಯುಪಯುಞ್ಜೀತ||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಗರಂ-ಶ್ರುಙ್ಗಬೇರಂ, ದೀಪನಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ಗ್ರಾಹಿ-ವಿಡ್ವಿಬನ್ಧಕೃತ್| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಮ್| ವಿಬನ್ಧನುತ್-ಸ್ರೋತಃಶುದ್ಧಿಕೃತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶುಣ್ಠೀಗುಣಾನಾಹ-ನಾಗರಮಿತಿ| ನಾಗರಂ-ಶುಣ್ಠೀ| ಗ್ರಾಹಿ-ಮಲಾನಾಮ್| ವಿಬನ್ಧನುತು-ವಾಯೋಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಕಂ ಶುಣ್ಠೀಸಮಾನಗುಣಮೇವ| ಏತಚ್ಚ ತ್ರಯಂ-ಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠ್ಯಾಖ್ಯಂ, ತ್ರಿಕಟುಸಂಜ್ಞಂ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀನ್ ಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಆರ್ದ್ರಕಗುಣಾನಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ನಾಗರವತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವನಯೋರ್ವಿಶೇಷ ಉಕ್ತಃ (ಸೂ.ಅ. ೭)-"ಆರ್ದ್ರಕಾಜ್ಜಾಯತೇ ಶುಣ್ಠೀ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಲಘೀಯಸೀ||" ಇತಿ, "ಆಮಂ ಗ್ರಾಹಿತರಂ ತಕ್ರಂ ನಾಗರೀಕೃತಮಾರ್ದ್ರಕಮ್|" ಇತಿ ಚ| ಮರಿಚಾದಿತ್ರಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ-ಏತಚ್ಚೇತಿ| ಏತತ್ತ್ರಯಂ-ಮರಿಚಪಿಪ್ಪಲೀನಾಗರಾಖ್ಯಂ ತ್ರಿಕಟುಕಸಂಜ್ಞಮ್| ತಚ್ಚ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದೀಞ್ಜಯೇತ್| ಆರ್ದ್ರಕಸ್ಯ ನಾಗರಾದಭಿನ್ನತ್ವಾನ್ಮರಿಚಾದಿತ್ರಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚವಿಕಾಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಮರಿಚಾತ್ ಸ್ತೋಕವಿಶೇಷಂ ಗುಣೈರ್ಭವತಿ ಕಟುರಸವಿಪಾಕಂ ಕಫಘ್ನಂ ಲಘೂಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣಶಬ್ದೇನ ರಸವಿಪಾಕಾದಯೋಽಪಿ ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನ ತು ಪಾರಿಭಾಷಿಕಾ ಏವ ಗುರುಲಘ್ವಾದಯಃ, ವ್ಯಾಪ್ತೇರ್ನ್ಯಾಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚವ್ಯಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಯೋರ್ಗುಣಾನಾಹ-ಚವಿಕೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚಿತ್ರಕೋ-ದಹನಸಂಜ್ಞಃ, ಅಗ್ನಿಸಮಃ ಪಾಕೇ-ಅತ್ಯನ್ತೋಷ್ಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಶೋಫಾದೀನ್ ಹನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಚಿತ್ರಕಗುಣಾನಾಹ-ಚಿತ್ರಕ ಇತಿ| ಪಾಕೇ-ಪಾಚನಕ್ರಿಯಾಯಾಮ್, ಅಗ್ನಿಸಮಃ-ಅಗ್ನಿವತ್, ಆಮಾದೀನ್ ಪಚತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏತಚ್ಚ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ, ಮರಿಚರಹಿತಂ-ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಶುಣ್ಠ್ಯಾಖ್ಯಂ, ಪಞ್ಚಕೋಲಸಂಜ್ಞಂ ಸ್ಮೃತಂ ವೈದ್ಯಕೇ ತನ್ತ್ರೇ| ತಥಾ, ಗುಲ್ಮಾದಿಘ್ನಮತಿದೀಪನಂ ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹಪಞ್ಚಕೋಲಕಮಿತಿ| ಏತತ್-ತ್ರಿಕಟುಕಂ ಚವಿಕಾದಿತ್ರಯಂ ಚ, ಮರಿಚರಹಿತಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಕಸಂಜ್ಞಮ್| ಗುಲ್ಮಾದಿಘ್ನಂ ಚಾತ್ಯನ್ತಮಗ್ನೇರ್ದೀಪನಂ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಿಲ್ವಾದೀನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥೇ ತೃತೀಯಾ| ಬಿಲ್ವಾದಿಭಿರುಪಲಕ್ಷಿತಂ ಮಹತ್ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಕಫಾನಿಲೌ ಜಯೇತ್| ತಚ್ಚ ಕಷಾಯತಿಕ್ತರಸಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ| ಬಿಲ್ವಂ-ಶ್ರೀಫಲಮ್| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಂ-ಗಮ್ಭಾರೀ| ತರ್ಕಾರೀ-ಅರಣಿಕಾ| ಪಾಟಲಾ-ತಾಮ್ರಪುಷ್ಪಾ| ಟಿಣ್ಟುಕಃ-ಸ್ಯೋನಾಕಃ| ಮಹತ್ ಗುರು ಬೃಹತ್ ಅನಲ್ಪಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ ಬಿಲ್ವೇತಿ| ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಂ-ಮಹಾಪಞ್ಚಮೂಲಾಖ್ಯಂ, ಕಷಾಯಾದಿಗುಣಂ ಚ| ಬಿಲ್ವಃ-ಶ್ರೀಫಲಃ| ಕಾಶ್ಮರ್ಯಃ-ಶ್ರೀಪರ್ಣೀ| ತರ್ಕಾರೀ-ಅಗ್ನಿಮನ್ಥಃ| ಪಾಟಲಾ-ವಸನ್ತದೂತೀ| ಟಿಣ್ಟುಕಃ-ಸ್ಯೋನಾಕಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಞ್ಚಮೂಲಮಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಹೃಸ್ವಂ ಕನೀಯೋ ಲಘು ಅಲ್ಪಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ-ಕ್ಷುದ್ರಬೃಹತೀ ಮಹಾಬೃಹತೀ ಚ| ಅಂಶುಮತೀದ್ವಯಂ- ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಚ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ-ಭಕ್ಷಟಕಃ| ಇದಂ ಹೃಸ್ವಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಸ್ವಾದುಪಾಕರಸಂ ನಾತಿಶೀತಂ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ ಸರ್ವದೋಷಜಿಚ್ಚ| [ ಗೋಕ್ಷುರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಲಘು ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್|]

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬೃಹತ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ ಹ್ರಸ್ವಮಿತಿ| ಬೃಹತ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಕಂ-ಹ್ರಸ್ವಪಞ್ಚಮೂಲಸಂಜ್ಞಂ, ಸ್ವದುಪಾಕಾದಿಗುಣಂ ಚ| ಬೃಹತೀದ್ವಯಂ-ವ್ಯಾಘ್ರೀ ಸಿಂಹೀ ಚ| ಅಂಶುಮತೀದ್ವಯಂ-ಶಾಲಿಪರ್ಣೀ *ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಚ| ಗೋಕ್ಷುರಕಃ-ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಃ| ನಾತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ನಿಷೇಧೇ, ನ ತ್ವೀಷದರ್ಥೇ, ಶೀತೋಷ್ಣಯೋರೇಕತ್ರಾನವಸ್ಥಾನಾತ್, ಅನುಷ್ಣಾಶೀತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಶ್ರುತೇನ ತು ಗೋಕ್ಷುರಸ್ಥಾನೇ ಏರಣ್ಡಃ ಪಠಿತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಮಧ್ಯಮಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| ಏತಚ್ಚ ಕಫವಾತಘ್ನಂ ನಾತಿಪಿತ್ತಕರಂ ಸರಂ ಚ| { ಬಲಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮ್| } ಅಧುನಾ ಚತುರ್ಥಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಲಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ-ಬಲೇತಿ| ಬಲಾದಿಪಞ್ಚಕಂ-ಮಧ್ಯಮಪಞ್ಚಮೂಲಾಖ್ಯಂ, ಕಫಘ್ನಾದಿಗುಣಂ ಚ| ಬಲಾ-ವಾಠ್ಯಾಲಕಃ| ಪುನರ್ನವಾ-ವರ್ಷಾಭೂಃ| ಏರಣ್ಡಃ-ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಃ| ಶೂರ್ಪಪರ್ಣೀದ್ವಯಂ-ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭೀರುವೀರಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಜೀವನಾಖ್ಯಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಭೀರ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ ಅಬೀರ್ವಿತಿ| ಅಭಿರ್ವಾದಿಪಞ್ಚಕಂ-ಜೀವನಪಞ್ಚಮೂಲಸಂಜ್ಞಂ, ಚಕ್ಷುಷ್ಯಾ ದಿಗುಣಂ ಚ| ಅಭೀರುಃ-ಶತಾವರೀ| ವೀರಾ-ಕಾಕೋಲೀ| ಜೀವನ್ತೀ-ಶಾಕಪ್ರವರಾ| ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ-ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೃಣಸಂಜ್ಞಂ ಪಞ್ಚಮೂಲಂ ದರ್ಭಕಾಸೇಕ್ಷುಶರಶಾಲಿಭಿಃ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜಿತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವಧಿಕಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೧೨)| ಯಥಾ-"ಸುವರ್ಣಂ ಬೃಹಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ| ವಿಷದೋಷಹರಂ ಶೀತಂ ಸಕಷಾಯಂ ರಸಾಯನಮ್| ರೂಪ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಸರಮ್| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್|| ತಾಮ್ರಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಕಷಾಯಂ ಲೇಖನಂ ಲಘು| ಕಟುಪಾಕರಸಂ ಶೀತಂ ರೋಪಣಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಕಾಂಸ್ಯಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ವಿಶದಂ ಲೇಖನಂ ಸರಮ್| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದನಂ ರೂಕ್ಷಂ ತಿಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್|| ಸತಿಕ್ತಲವಣಂ ಭೇದಿ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಕೃಮಿವಾತನುತ್| ಲೇಖನಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತ್ರಪು, ಸೀಸಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್|| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಂ ತು ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ತಿಕ್ತಕಮ್| ಲೇಖನಂ ವಾತಲಂ ಶೀತಂ ಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಪ್ರಣುತ್|| (ಗಾತ್ರಶೈಥಿಲ್ಯಪಾಲಿತ್ಯಪಾಣ್ಡುಘ್ನಂ ಶೋಷಶೋಫಜಿತ್| ತದ್ವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತದ್ವಿಕಾಶಿ ಸುದುರ್ಜರಮ್|| ಪದ್ಮರಾಗಮಹಾನೀಲಪುಷ್ಪರಾಗವಿದೂರಕಾಃ|) ಮುಕ್ತಾವಿದ್ಗುಮವಜ್ರೇನ್ದ್ರವೈಡೂರ್ಯಸ್ಫಟಿಕಾದಿಕಮ್|| ಮಣಿರತ್ನಂ ಸರಂ ಶೀತಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಲೇಖನಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಧಾರಣಾತ್ತತ್ತು ಪಾಪ್ಮಾಽಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಷಾಪಹಮ್|| ಸಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣವಿರ್ಯಶ್ಚ ಕಾಚೋ ದೃಷ್ಟಿಕೃದಞ್ಜನಾತ್| ಶಙ್ಖೋದಧಿಮಲೌ ಶೀತೌ ಕಷಾಯಾವತಿಲೇಖನೌ|| ತುತ್ಥಕಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಷಾಯಂ ವಿಶದಂ ಲಘು| ಲೇಖನಂ ಭೇದಿ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಮ್|| ವಿಶದೋ ಗೈರಿಕಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಹಿಮಃ| ಕಫಘ್ನೀ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ಮನೋಹ್ವಾ ಲೇಖನೀ ಸರಾ|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ ಹರಿತಾಲಂ ವಿಷಪ್ರಣುತ್| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಞ್ಜನಮ್|| ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಷಚ್ಛರ್ದಿಹಿಧ್ಮಾಘ್ನಂ ದೃಕ್ಪ್ರಸಾದನಮ್| ಸ್ರೋತೋಽಞ್ಜನಂ ವರಂ ತತ್ರ ತತಃ ಸೌವೀರಕಾಞ್ಜನಮ್|| (ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಾಸಮೇಹಕ್ಷಯಾಪಹಮ್||) ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಶಿಲಾಜತು ರಸಾಯನಮ್| (ತಿಕ್ತಂ ಚ ಛೇದನಂ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್||) ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಕಾಸಘ್ನೀ ವಂಶರೋಚನಾ| ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಕ್ಷಯಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ|| ಕಾರವ್ಯೌ ಕುಞ್ಜಿಕಾಽಜಾಜೀ ಕಬರೀ ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರು| ಅನ್ನಗನ್ಧಹರಂ ರುಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಬಾಷ್ಪಿಕಾ ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಾ ಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾ ಪರಮ್| ತದ್ವಚ್ಚ ರಾಜಿಕಾ (ವಿಘ್ನಸಾದನೀ ದೀಪನೀ ಪರಮ್|| ಶೂಲಾಟೋಪಹರಾ) ರುಚ್ಯಾ, ದೀಪ್ಯಕಃ ಕೋಷ್ಠಶೂಲಜಿತ್| ಅಹೃದ್ಯಾಃ ಸರ್ಷಪಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಾಷ್ಪಿಕಾವತ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ|| ಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠತಗರಸುರದಾರುಹರೇಣವಃ| ಏಲೈಲವಾಲುಸರಲತ್ವಗ್ವ್ಯಾಘ್ರನಖಚೋರಕಾಃ|| ಲಘೂಷ್ಣಾಃ ಕಟುಕಾಃ ಪಾಕೇ ಕಫವಾತನಿಬರ್ಹಣಾಃ| ಸೈರ್ಯಕಸ್ತಿಕ್ತಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಃ ಕಫವಾತಜಿತ್|| ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಘ್ನೋ ವೃಷ್ಯೋ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ಹಿಮಃ| ಪಾಚನಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೀತಂ ವಿಷಾದ್ವಯಮ್|| ಕಫಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪಾಚನಮ್| ತಿಕ್ತಾಽಮೃತಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ಗ್ರಾಹಿಣ್ಯುಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ|| ದೀಪನೀ ಜ್ವರತೃಡ್ದಾಹಕಾಮಲಾವಾತರಕ್ತನುತ್| ತಿಕ್ತಶೀತೌ ಜ್ವರಹರೌ ಲಘೂ ಭೂನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟೌ|| ನಿಮ್ಬಸ್ತಿಕ್ತೋ ಹಿಮಃ ಕುಷ್ಠಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ| ಮಹಾನಿಮ್ಬಃ ಪರಂ ಗ್ರಾಹೀ ಕಷಾಯೋ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಃ|| ಗುಗ್ಗುಲುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ವಿಶದೋಽಭ್ಯವಹಾರತಃ| ಸಸ್ವಾದುಃ ಸಕಟುಸ್ತಿಕ್ತಃ ಸಕಷಾಯೋ ರಸಾಯನಮ್|| ವ್ರಣ್ಯಃ ಸ್ವರ್ಯಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ರೂಕ್ಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ| ಕ್ಲೇದಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಗಣ್ಡಮೇಹಾಪಚೀಕೃಮೀನ್|| ಪಿಟಿಕಾಗ್ರನ್ಥಿಶೋಪಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತ್ಯುಷ್ಣಃ ಸ್ರಂಸನೋ ಲಘುಃ| ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀ ಸರಾತಿಕ್ತಾ ಮೇಧ್ಯಾ ಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಾ|| ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಮಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್| ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷತೃಡ್ದಾಹಕೃಮಿಘ್ನಂ ಗುರು ರೂಕ್ಷಣಮ್|| ಸರ್ವಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಚನ್ದನಂ ಶಿಶಿರಂ ಪರಮ್| ಲಘು ರಕ್ತಂ, ತಥೋಶೀರಂ ವಾತಲಂ ಪಾಚನಂ ಚ ತತ್| ಜ್ವರಾತಿಸಾರವಮಥುರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್| ಮಧುಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್|| ಗುರು ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ವರವರ್ಣಕೃತ್| ಕಟುತಿಕ್ತೇ ನಿಶೇ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಿತ್ತಕಫಾಪಹೇ|| ಪ್ರಲೇಪಾಜ್ಜಯತಃ ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಫಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಂ ವಿಷಮ್| ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶಿಶಿರಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ತಿಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್| ಬಲಾತ್ರಯಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಬಲಪ್ರದಮ್|| ತತ್ರ ನಾಗಾಽಧಿಕಂ ಬಲ್ಯಾ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಾ ಗುರುಃ| ತಾಮ್ಬೂಲಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ರುಚ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಕಫಪ್ರಣುತ್|| ಭೇದಿ ಸಮ್ಮೋಹಕೃತ್ಪೂಗಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ರೋಚನಮ್| ಜಾತಿಪತ್ರೀ ಕಟುಫಲಂ ಕಙ್ಕೋಲಕಲವಙ್ಗಕಮ್|| ಲಘು ತೃಷ್ಣಾಪಹಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶನಮ್| ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಸ್ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಃ ಕರ್ಪೂರಶ್ಛೇದನೋ ಹಿಮಃ|| ಲತಾಕಸ್ತೂರಿಕಾ ತದ್ವನ್ಮುಖಶೋಷಹರಾ ಪರಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಪದ್ಮಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಸ್ತ್ರಜಿತ್|| ತದ್ವದ್ಬಕುಲಪುನ್ನಾಗಕುಮುದೋತ್ಪಲಪಾಟಲಮ್| ಸಚಮ್ಪಕಂ ತತೋ ನ್ಯೂನಂ ಗುಣೈಃ ಕೋರಣ್ಟಕಿಂಶುಕಮ್|| ಮಾಲತೀಮಲ್ಲಿಕಾಪುಷ್ಪಂ ತಿಕ್ತಂ ಜಯತಿ ಮಾರುತಮ್| ವಿಷಪಿತ್ತಕಫಾನ್ನಾಗಂ ಸಿನ್ದುವಾರಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್|| ಕಫಘ್ನಂ ಕೈತಕಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೈರೀಷಂ ವಿಷಹಾರಿ ಚ| ವಾತಲಂ ಪುಷ್ಪಮಾಗಸ್ತ್ಯಂ ಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್|| ಬನ್ಧೂಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ತದ್ವದೇವ ಚ ಯೂಥಿಕಾ| ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ಕುಙ್ಕುಮಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್|| ಅವಲ್ಗುಜೈಡಗಜಜಂ ಬೀಜಂ ವಾತಕಫಪ್ರಣುತ್| ಆಸ್ಯಾ ವರ್ಣಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಸೌಕುಮಾರ್ಯಕೃದನ್ಯಥಾ|| ಅತೋಽಧ್ವಾಽಗ್ನಿಬಲಾಯೂಂಷಿ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಸುಖಮ್| ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಂ ಚ ಖುಡಸ್ತಮ್ಭಶ್ರಮಾಪಹಮ್|| ಅನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಪಾದತ್ರಂ ಬಲಕೃಚ್ಛುಕ್ರಲಂ ತಥಾ| ವರ್ಣ್ಯಂ ನೇತ್ರಹಿತಂ ಛತ್ರಂ ವಾತವರ್ಷಾತಪಾಪಹಮ್|| ಪ್ರವಾತಂ ರೌಕ್ಷ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಸ್ತಮ್ಭಕೃದ್ದಾಹತೃಡ್ಭ್ರಮಾನ್| ಶ್ರಮಾಗ್ನಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಶ್ಚ ಜಯೇದಪ್ರವಾತಮತೋಽನ್ಯಥಾ|| ಪ್ರಾಗ್ವಾಯುರುಷ್ಣೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ತ್ವಗ್ದೋಷಾರ್ಶೋವಿಷೇಕೃಮೀನ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಶ್ವಾಸಮಾಮವಾಯುಂ ಚ ಕೋಪಯೇತ್|| ಯಾಮ್ಯೋಽಸೃಗ್ವಾತಕಫಕೃಚ್ಛೀತಃ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಕಃ| ಕಷಾಯಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುರ್ನಾತಿವಿದಹ್ಯತೇ|| ವಾತಕೃತ್ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಭ್ರಮಾಪಾಹಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃಸಾತ್ಮ್ಯ ಉತ್ತರಃ ಷಡ್ರಸೋಽನಿಲಃ|| ಐಶಾನಃ ಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣ ಆಗ್ನೇಯಶ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಿದಾಹೀ ನೈಋತ್ಯೋ ವಾಯವ್ಯಸ್ತಿಕ್ತ ಉಚ್ಯತೇ|| ಆತಪೋ ಭ್ರಮತೃಟ್ಸ್ವೇದದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿವರ್ಣತಾಃ| ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಹ್ನೀಂಶ್ಚ, ಛಾಯಾ ತ್ವೇತಾನ್ವ್ಯಪೋಹತಿ|| ತಮಃ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ, ಜ್ಯೋಸ್ನಾ ಮಧುರಶೀತಲಾ|| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದರ್ಭಾದಿಪಞ್ಚಕಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಕುರ್ವನ್ ಗುಣಾನಾಹ-ತೃಣಾಖ್ಯಮಿತಿ| ದರ್ಭಾದಿಪಞ್ಚಕಂ ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಸಂಜ್ಞಂ ಪಿತ್ತಜಿಚ್ಚ| ದರ್ಭಃ-ಕುಶಃ| ಕಾಶಃ-ಕಾಶೇಕ್ಷುಃ| ಇಕ್ಷುಃ-ಗುಡದಣ್ಡಃ| ಶರೋ-ಮುಞ್ಜಃ| ಶಾಲಯಃ-ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೧೨)-"ಅಜಶೃಙ್ಗೀ ಹರಿದ್ರಾ ಚ ವಿದಾರೀ ಸಾರಿವಾಽಮೃತಾ| ಬಲ್ಯಾಖ್ಯಂ ಕಣ್ಟಕಖ್ಯಂ ತು ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಭೀರುಸೈರ್ಯಕೈಃ|| ಸಹಿಂಸ್ರಾಕರಮರ್ದೀಕೈಃ ಸರ್ವದೋಷಹರೇ ಚ ತೇ| ಸುವರ್ಣಂ ಬೃಂಹಣಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಂ ರಸಪಾಕಯೋಃ|| ವಿಷದೋಷಹರಂ ಶೀತಂ ಸಕಷಾಯಂ ರಸಾಯನಮ್| ರೂಪ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಂ ವಿಪಾಕೇ ಮಧುರಂ ಸರಮ್|| ವಯಸಃ ಸ್ಥಾಪನಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಿತ್| ತಾಮ್ರಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಕಷಾಯಂ ಲೇಖನಂ ಲಘು|| ಕಟುಪಾಕರಸಂ ಶೀತಂ ರೋಪಣಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್| ಕಾಂಸ್ಯಂ ಕಷಾಯಾನುರಸಂ ವಿಶದಂ ಲೇಖನಂ ಸರಮ್|| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದನಂ ರೂಕ್ಷಂ ತಿಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್| ಸತಿಕ್ತಲವಣಂ ಭೇದಿ ಪಾಣ್ಡುತ್ವಕೃಮಿವಾತನುತ್|| ಲೇಖನಂ ಪಿತ್ತಲಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತ್ರಪು, ಸೀಸಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣಲೋಹಂ ಚ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ತಿಕ್ತಕಮ್| ಲೇಖನಂ ವಾತಲಂ ಶೀತಂ ಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಪ್ರಣುತ್| ಕೃಷ್ಣಲೋಹಂ-ಲೋಹಮ್| [*ಗಾತ್ರಶೈಥಿಲ್ಯಪಾಲಿತ್ಯಪಾಣ್ಡುಘ್ನಂ ಶೋಷಶೋಫಜಿತ್|| ತದ್ವತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತದ್ವಿಕಾಷಿ ಸುದುರ್ಜರಮ್| ಪದ್ಮರಾಗಮಹಾನೀಲಪುಷ್ಪರಾಗವಿದೂರಕಾಃ|| ] ಮುಕ್ತಾವಿದ್ರುಮವಜ್ರೇನ್ದ್ರವೈಡೂರ್ಯಸ್ಫಟಿಕಾದಿಕಮ್| ಮಣಿರತ್ನಂ ಸರಂ ಶೀತಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ಲೇಖನಮ್|| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಧಾರಣಾತ್ತತ್ತು ಪಾಷ್ಮಾಲಕ್ಷ್ಮೀವಿಷಾಪಹಮ್| [*ಧನ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಮೋಜಸ್ಯಂ ಹರ್ಷೋತ್ಸಾಹಕರಂ ಶಿವಮ್|| ] ಸಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣವೀರ್ಯಶ್ಚ ಕಾಚೋ ದೃಷ್ಟಿಕೃದಞ್ಜನಾತ್| ಶಙ್ಖೋದಧಿಮಲೌ ಶೀತೌ ಕಷಾಯಾವತಿಲೇಖನೌ|| ತುತ್ಥಕಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ಕಷಾಯಂ ವಿಶದಂ ಲಘು| ಲೇಖನಂ ಭೇದಿ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಕಣ್ಡೂಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಮ್|| ವಿಶದೋ ಗೈರಿಕಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಹಿಮಃ| ಕಫಘ್ನೀ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾ ಮನೋಹ್ವಾ ಲೇಖನೀ ಸರಾ|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ ಹರಿತಾಲಂ ವಿಷಪ್ರಣುತ್| ಕಷಾಯಂ ಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಲೇಖನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಞ್ಜನಮ್|| ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಷಚ್ಛರ್ದಿಹಿಧ್ಮಾಘ್ನಂ ದೃಕ್ಪ್ರಸಾದನಮ್| ಸ್ರೋತೋಽಞ್ಜನಂ ವರಂ ತತ್ರ ತತಃ ಸೌವೀರಕಾಞ್ಜನಮ್|| ಕಫಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಛೇದಿ ಸೋಷ್ಣಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಶಮನಂ ಕಾಸಮೇಹಕ್ಷಯಾಪಹಮ್|| ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣಂ ಕಟುಕಂ ಶಿಲಾಜತು ರಸಾಯನಮ್| ತಿಕ್ತಂ ಚ ಛೇದನಂ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ಸರ್ವರೋಗಜಿತ್|| [*ವಿಶೇಷಾತ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೇಹಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುಶೋಫಕಫಾಪಹಮ್|] ಕಷಾಯಮಧುರಾ ರೂಕ್ಷಾ ಕಾಸಾಘ್ನಿ ವಂಶರೋಚನಾ|| ತುಗಾಕ್ಷೀರೀ ಕ್ಷಯಶ್ವಾಸಕಾಸಘ್ನೀ ಮಧುರಾ ಹಿಮಾ| ಕಾರವ್ಯೌ ಕುಞ್ಚಿಕಾಜಾಜೀ ಕಬರೀಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರು|| ಅನ್ನಗನ್ಧಹರಂ ರೂಚ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಕಾರವ್ಯೌ-ಶತಪುಷ್ಪಾದ್ವಯಮ್| ಕುಞ್ಚಿಕಾ-ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಮ್| ಬಾಷ್ಪಿಕಾ ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಾ ಕೃಮಿಶ್ಲೇಷ್ಮಹರಾ ಪರಮ್|| ತದ್ವಚ್ಚ ರಾಜಿಕಾ [*ವಿಘ್ನಸಾದನೀ ದೀಪನೀ ಪರಮ್| ಶೂಲಾಟೋಪಹರಾ ] ರುಚ್ಯಾ, ದೀಪ್ಯಕಃ ಕೋಷ್ಠಶೂಲಜಿತ್|| ಅಹೃದ್ಯಾಃ ಸರ್ಷಪಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಬಾಷ್ಪಿಕಾವಚ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಾಃ| ಶತಾಹ್ವಾಕುಷ್ಠತಗರಸುರದಾರುಹರೇಣವಃ|| ಏಲೈಲವಾಲಸರಲತ್ವಗ್ವ್ಯಾಘ್ರನಖಚೋರಕಾಃ| ಲಘೂಷ್ಣಾಃ ಕಟುಕಾಃ ಪಾಕೇ ಕಫವಾತನಿಬರ್ಹಣಾಃ|| ಸೈರ್ಯಕಸ್ತಿಕ್ತಮಧುರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಃ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಬಸ್ತಿಮೂತ್ರವಿಬನ್ಧಘ್ನೋ ವ್ರುಷ್ಯೋ ಗೋಕ್ಷುರಕೋ ಹಿಮಃ|| ಪಾಚನಂ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನಂ ತಿಕಂ ಶೀತಂ ವಿಷಾದ್ವಯಮ್| ಕಫಘ್ನಂ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪಾಚನಮ್|| ತಿಕ್ತಾಽಮೃತಾ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೀ ಗ್ರಾಹಿಣ್ಯುಷ್ಣಾ ರಸಾಯನೀ| ದೀಪನೀ ಜ್ವರತೃಡ್ದಾಹಕಾಮಲಾವಾತರಕ್ತನುತ್|| ತಿಕ್ತಶೀತೌ ಜ್ವರಹರೌ ಲಘೂ ಭೂನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟೌ| ನಿಮ್ಬಸ್ತಿಕ್ತೋ ಹಿಮಃ ಕುಷ್ಠಕೃಮಿಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ|| ಮಹಾನಿಮ್ಬಃ ಪರಂ ಗ್ರಾಹೀ ಕಷಾಯೋ ರೂಕ್ಷಶೀತಲಃ| ಗುಗ್ಗುಲುಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ವಿಶದೋಽಭ್ಯವಹಾರತಃ|| ಸಸ್ವಾದುಃ ಸಕಟುಸ್ತಿಕ್ತಃ ಸಕಷಾಯೋ ರಸಾಯನಮ್| ವ್ರಣ್ಯಃ ಸ್ವರ್ಯಃ ಕಟುಃ ಪಾಕೇ ರೂಕ್ಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽಗ್ನಿದೀಪನಃ|| ಕ್ಲೇದಮೇದೋನಿಲಶ್ಲೇಷ್ಮಗಣ್ಡಮೇಹಾಪಚೀಕೃಮೀನ್| ಪಿಟಿಕಾಗ್ರನ್ಥಿಶೋಫಾಂಶ್ಚ ಹನ್ತ್ಯುಷ್ಣಃ ಸ್ರಂಸನೋ ಲಘುಃ|| ಶಙ್ಖಪುಷ್ಪೀ ಸರಾ ತಿಕ್ತಾ ಮೇಧ್ಯಾ ಕೃಮಿವಿಷಾಪಹಾ| ಕಟುತಿಕ್ತೋಷ್ಣಮಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಾತಕಫಾಪಹಮ್|| ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಿಷತೃಡ್ದಾಹಕ್ಲಮಘ್ನಂ ಗುರು ರೂಕ್ಷಣಮ್| ಸರ್ವಂ ಸತಿಕ್ತಮಧುರಂ ಚನ್ದನಂ ಶಿಶಿರಂ ಪರಮ್|| ಲಘು ರಕ್ತಂ, ತಥೋಶೀರಂ ವಾತಲಂ ಪಾಚನಂ ಚ ತತ್| ಜ್ವರಾತೀಸಾರವಮಥುರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಮ್|| ಮಧುಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ವ್ರಣಶೋಧನರೋಪಣಮ್| ಗುರು ಸ್ವಾದು ಹಿಮಂ ವೃಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಸ್ವರವರ್ಣಕೃತ್|| ಕಟುತಿಕ್ತೇ ನಿಶೇ ಕುಷ್ಠಮೇಹಪಿತ್ತಕಫಾಪಹೇ| ಪ್ರಲೇಪಾಜ್ಜಯತಃ ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಫಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಂ ವಿಷಮ್|| ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಶಿಶಿರಂ ವ್ರಣರೋಪಣಮ್| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ತಿಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಸಾದನಮ್|| ಬಲಾತ್ರಯಂ ಸ್ವಾದು ವೃಷ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೀತಂ ಬಲಪ್ರದಮ್| ತತ್ರ ನಾಗಾಽಧಿಕಂ ಬಲ್ಯಾ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಹಿತಾ ಗುರುಃ|| ತಾಮ್ಬೂಲಂ ಕಟು ಸಕ್ಷಾರಂ ರುಚ್ಯಮುಷ್ಣಂ ಕಫಪ್ರಣುತ್| ಭೇದಿ ಸಮ್ಮೋಹಕೃತ್ಪೂಗಂ ಕಷಾಯಂ ಸ್ವಾದು ರೋಚನಮ್|| ಜಾತಿಪತ್ರೀ ಕಟುಫಲಂ ಕಙ್ಕೋಲಕಲವಙ್ಗಕಮ್| ಲಘು ತೃಷ್ಣಾಪಹಂ ಹೃದ್ಯಂ ವಕ್ತ್ರದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯನಾಶನಮ್|| ಸಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಸ್ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಃ ಕರ್ಪೂರಶ್ಛೇದನೋ ಹಿಮಃ| ಲತಕಸ್ತೂರಿಕಾ ತದ್ವನ್ಮುಖಶೋಷಹರಾ ಪರಮ್|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಪದ್ಮಂ ಪಿತ್ತಕಫಾಸ್ರಜಿತ್| ತದ್ವದ್ವಕುಲಪುನ್ನಾಗಕುಮುದೋತ್ಪಲಪಾಟಲಮ್|| ಸಚಮ್ಪಕಂ ತತೋ ನ್ಯೂನಂ ಗುಣೈಃ ಕೋರಣ್ಟಕಿಂ ಶುಕಮ್| ಮಾಲತೀಮಲ್ಲಿಕಾಪುಷ್ಪಂ ತಿಕ್ತಂ ಜಯತಿ ಮಾರುತಮ್|| ವಿಷಪಿತ್ತಕಫಾನ್ನಾಗಂ ಸಿನ್ದುವಾರಂ ಚ ತದ್ಗುಣಮ್| ಕಫಘ್ನಂ ಕೈತಕಂ ತಿಕ್ತಂ ಶೈರೀಷಂ ವಿಷಹಾರಿ ಚ|| ವಾತಲಂ ಪುಷ್ಪಮಾಗಸ್ತ್ಯಂ ಕಷಾಯಂ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್| [*ಚಾತುರ್ಥಿಕಜ್ವರಹರಂ ನಾವನೇನೋಪಯೋಜಿತಮ್|| ] ಬನ್ಧೂಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗ್ರಾಹಿ ತದ್ವದೇವ ಚ ಯೂಥಿಕಾ| ಕಫಘ್ನಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಂ ಚ ಕುಙ್ಕುಮಂ ವ್ರಣಶೋಧನಮ್|| ಅವಲ್ಗುಜೈಡಗಜಜಂ ಬೀಜಂ ವಾತಕಫಪ್ರಣುತ್| ಆಸ್ಯಾ ವರ್ಣಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಸೌಕುಮಾರ್ಯಕೃದನ್ಯಥಾ|| ಅತೋಽಧ್ವಾಽಗ್ನಿಬಲಾಯೂಂಷಿ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಸುಖಮ್| ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಂ ಚ ಖುಡಸ್ತಮ್ಭಶ್ರಮಾಪಹಮ್|| ಅನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಪಾದತ್ರಂ ಬಲದೃಕ್ಶುಕ್ರವರ್ಧನಮ್| ವರ್ಣ್ಯಂ ನೇತ್ರಹಿತಂ ಛತ್ರಂ ವಾತವರ್ಷಾತಪಾಪಹಮ್|| ಪ್ರವಾತಂ ರೌಕ್ಷ್ಯವೈವರ್ಣ್ಯಸ್ತಮ್ಭಕೃದ್ದಾಹತೃಡ್ಭ್ರಮಾನ್| ಶ್ರಮಾಗ್ನಿಮುರ್ಚ್ಛಾಶ್ಚ ಜಯೇದಪ್ರವಾತಮತೋಽನ್ಯಥಾ|| ಪ್ರಾಗ್ವಾಯುರುಷ್ಣೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದೀ ತ್ವಗ್ದೋಷಾರ್ಶೋವಿಷಕೃಮೀನ್| ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಶ್ವಾಸಮಾಮವಾಯುಂ ಚ ಕೋಪಯೇತ್|| ಯಾಮ್ಯೋಽಸೃಗ್ವಾತಕಫಕೃಚ್ಛೀತಃ ಸ್ವಾದುಕಷಾಯಕಃ| ಕಷಾಯಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುರ್ನಾತಿ ವಿದಹ್ಯತೇ|| ವಾತಕೃತ್ ಕಫಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಭ್ರಮಾಪಹಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಸಾತ್ಮ್ಯ ಉತ್ತರಃ ಷಡ್ರಸೋ ಮರುತ್|| ಐಶಾನಃ ಕಟುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣ ಆಗ್ನೇಯಶ್ಚೈವ ಮಾರುತಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಿದಾಹೀ ನೈಋತ್ಯೋ ವಾಯವ್ಯಸ್ತಿಕ್ತ ಉಚ್ಯತೇ|| ಆತಪೋ ಭ್ರಮತೃಟ್ಸ್ವೇದದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾವಿವರ್ಣತಾಃ| ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಾಸ್ರವಹ್ನೀಂಶ್ಚ, ಛಾಯಾ ತ್ವೇತಾನಪೋಹತಿ|| ತಮಃ ಕಷಾಯಕಟುಕಂ, ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾ ಮಧುರಶೀತಲಾ| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ| ರಸಾದಿಭೇದೈರಿತಿ ಭೇಷಜಾನಾಂ ದಿಙ್ಮಾತ್ರಮುಕ್ತಂ ನ ಯತೋಽಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್| ಅನೌಷಧಂ ದ್ರವ್ಯಮಿಹಾವಬೋಧೋ ರೂಪಸ್ಯ ತೇಷಾಂ ವನಗೋಚರೇಭ್ಯಃ||" ಇತಿ| ಇತ್ಯೌಷಧವರ್ಗಃ| ಅಥ ಮಾತ್ರಾದಿಪ್ರಕರಣಮ್ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೭)-"ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿಜಪಕ್ವಾನ್ನಮಾಂಸಶಾಕಫಲಾಶ್ರಯೈಃ| ವರ್ಗೈರನ್ನೈಕದೇಶೋಽಯಂ ಭೂಯಿಷ್ಠಮುಪಯೋಗವಾನ್|| ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ರಸವೀರ್ಯಾದ್ಯೈರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ಕರ್ಮಸಾಧನೇ| ನ ಶಕ್ಯಂ ವಿಸ್ತರೇಣಾಪಿ ವಕ್ತುಂ ಸರ್ವಂ ತು ಸರ್ವಥಾ|| ಹಿತಾಹಿತತ್ವೇಽಪ್ಯೇಕಾನ್ತನಿಯಮೋಽಸ್ಮಾದನಿಶ್ಚಿತಃ| ಮಾತ್ರಾಯೋಗಕ್ರಿಯಾದೇಶಕಾಲಾವಸ್ಥಾದಿಭೇದತಃ|| ತತಸ್ತತೋ ಯತೋ ದೃಷ್ಟಾಸ್ತೇ ತೇ ಭಾವಾಸ್ತಥಾ ತಥಾ| ಮಾತ್ರಯಾ ಸೇವಿತಂ ಮದ್ಯಂ ಹನ್ತಿ ರೋಗಾಂಸ್ತದುದ್ಭವಾನ್|| ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ತಿಲಶೋ ವಿಷಮಪ್ಯಮೃತಾಯತೇ| ಹೀನಾತಿಮಾತ್ರಮಶನಂ ಮರುನ್ನಿಚಯಕೋಪನಮ್|| ಭಜೇತೇ ವಿಷರೂಪತ್ವಂ ತುಲ್ಯಾಂಶೇ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ| ಕ್ಷಾರೋಽಮ್ಲರಸಸಂಯೋಗೇ ಮಧುರೀಭವತಿ ಕ್ಷಣಾತ್|| ಉತ್ತುಣ್ಡುಕ್ಯಾಸ್ತಿನ್ದುಕೇನ ತಿಕ್ತತಾ ಮಧುರಾಯತೇ| ಹಿಙ್ಗುಗೈರಿಕಸಿನ್ಧೂತ್ಥಂ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾಧಿಕಮ್|| ಪೂಗತಾಮ್ಬೂಲಶಙ್ಖೇಭ್ಯೋ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸೋದ್ಭವಃ| ಕೋದ್ರವೋ ಹನ್ತ್ಯಸೃಕ್ಪಿತ್ತಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ವಿದಾಹಿಭಿಃ|| ಕುಷ್ಠಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಪಿ ತಿಲೋ ಹನ್ತಿ ಭಲ್ಲಾತಕೈಃ ಸಹ| ಗುಡಃ ಕರ್ತಾಽಗ್ನಿಸಾದಸ್ಯ ಸ ಹಿನಸ್ತ್ಯ ಭಯಾದಿಭಿಃ|| ತೃಷ್ಯತ್ಯಗ್ನೌ ಸಮದನಂ ಸರ್ಪಿರಪ್ಯುಪದಿಶ್ಯತೇ| ಜೀವನೀಯಮಪಿ ಕ್ಷೀರಂ ವಿಷಲೇಶೇನ ಮೃತ್ಯವೇ|| ತುಲ್ಯೇ ಅಪಿ ಹತೋಽನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿಷೇ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮೇ| ಸಕ್ತವೋ ವಾತಲಾ ರೂಕ್ಷಾಃ ಪೀತಾಸ್ತೇ ತರ್ಪಯನ್ತಿತು|| ವಿನಾಽಪಿ ಚೋಪಯೋಗೇನ ಮಣಿಮನ್ತ್ರಾದಿ ಕಾರ್ಯಕೃತ್| ಆಱ್ದ್ರಕಾಜ್ಜಾಯತೇ ಶುಣ್ಠೀ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಲಘೀಯಸೀ|| ಲಘುಭ್ಯೋಽಪಿ ಹಿ ಸಕ್ತುಭ್ಯೋ ಗುರವಃ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಕಾಃ| ಭೃಷ್ಟಃ ಕ್ಷುಣ್ಣೋಽಪಿ ಪೃಥುಕೋ ರಕ್ತಶಾಲೇರ್ಲಘೋರ್ಗುರುಃ|| ಶಾಲಿಃ ಪಿಷ್ಟೋ ಗರೀಯಸ್ತ್ವಂ ಗೋಧೂಮಾದಪಿ ಗಚ್ಛತಿ| ಲಘುಪಿತ್ತಹರಾ ಲಾಜಾ ವ್ರೀಹಿತೋ ಗುರುಪಿತ್ತಲಾತ್|| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿಣೋ ಲಘೋರ್ಮುದ್ಗಾತ್ ಕುಲ್ಮಾಷೋ ಭೇದನೋ ಗುರುಃ| ಆಮಂ ಗ್ರಾಹಿತರಂ ತಕ್ರಂ ನಾಗರೀಕೃತಮಾರ್ದ್ರಕಮ್|| ಗುಡಾತ್ತೋಯಾಚ್ಚ ಸುತರಾಂ ಮೂತ್ರಲಂ ಗುರು ಪಾನಕಮ್| ಗರೀಯೋ ಗುಡದಧ್ಯುಕ್ತಂ ರಸಾಲಾ ಚಾತಿಶುಕ್ರಲಾ|| ದಣ್ಡಾಭಿಮಥನಾದ್ದಧ್ನೋ ಗುರುಣಶ್ಚಾತಿಶೋಫದಾತ್| ಅನುದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಮಪಿ ತಕ್ರಂ ಶೋಫಹರಂ ಲಘು| ಸರ್ಪಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಹನ್ತಿ ನಾರ್ದಿತಂ ನವನೀತವತ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋಽಪಿ ಹಿಗೋಧೂಮಸ್ತೈಲಪಕ್ವಸ್ತು ದೃಷ್ಟಿಹಾ| ಮೂಲಕಂ ದೋಷಜನನಂ ಸಿದ್ಧಂ ತು ತದದೋಷಲಮ್| ಉಷ್ಣಂ ವಿಷೀಭವತ್ಯೇವ ವಿಷಘ್ನಮಪಿ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಮ್ಲಾ ದೋಷಲಾ ಚ ಪ್ರಜಾಯತೇ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಶುಷ್ಕಘನೋ ಲೇಪಶ್ಚನ್ದನಸ್ಯಾಪಿ ದಾಹಕೃತ್|| ತ್ವಗ್ಗತಸ್ಯೋಷ್ಮಣೋ ರೋಧಾಚ್ಛೀತಕೃತ್ತ್ವನ್ಯಥಾಽಗುರೋಃ| ಮೇಧ್ಯಸ್ತಿಲಃ ಸ್ಪರ್ಶಶೀತೋಽಮೇಧ್ಯಂ ತೈಲಂ ಖಲೋಽಹಿಮಃ|| ತಸ್ಯೈವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಿತ್ವಂ ನ ತೈಲಸ್ಯ ಖಲಸ್ಯ ವಾ| ದಧ್ನಃ ಶ್ವಯಥುಕಾರಿತ್ವಂ ನ ತಕ್ರನವನೀತಯೋಃ|| ಭೂಮಿಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದಧಿಕ್ಷೀರಕರೀರಂ ಮರುವಾಸಿಷು| ಕ್ಷಾರಹ್ ಪ್ರಾಚ್ಯೇಷು, ಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ತು ಸೈನ್ಧವೇಷ್ವಶ್ಮಕೇಷು ತು|| ತೈಲಾಮ್ಲಂ, ಕನ್ದಮೂಲಾದಿ ಮಲಯೇ, ಕೌಙ್ಕಣೇ ಪುನಃ| ಪೇಯಾ, ಮನ್ಥ ಉದೀಚ್ಯೇಷು, ಗೋಧೂಮೋಽವನ್ತಿಭೂಮಿಷು| ಬಾಹ್ಲೀಕಾ ಬಾಹ್ಲವಾಶ್ಚೀನಾಃ ಶೂಲೀಕಾ ಯವನಾಃ ಶಕಾಃ| ಮಾಂಸಗೋಧೂಮಮಾರ್ದ್ವೀಕಶಸ್ತ್ರವೈಶ್ವಾನರೋಚಿತಾಃ|| ದೇಹಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಮದ್ಯಂ ಮಾಂಸಂ ಚ ಕಸ್ಯಚಿತ್| ಪೇಯಾ ಯೂಷೋ ರಸೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಗೋಧೂಮೋಽನ್ಯಸ್ಯ ಶಾಲಯಃ|| ಅಹಿತೈರಪಿ ತೇಷಾಂ ಚ ತೈರೇವೋಪಹಿತಂ ಹಿತಮ್| ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ದೋಷಮಾತ್ರಾಕಾಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ|| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಹ್ಯಾಶು ಬಲಂ ಧತ್ತೇ ನಾತಿದೋಷಂ ಚ ಬಹ್ವಪಿ| ಸ್ರಂಸನಂ ಸತ್ ಪಯೋ ಗವ್ಯಂ ಭವತಿ ಗ್ರಾಹಿ ಕಸ್ಯಚಿತ್|| ಮನ್ದಾಗ್ನಿರ್ಭವತಿ ಪ್ರಾಯಃ ಕಫವಾತೋತ್ತರೋ ಹಿಮೇ| ವಿಷಘ್ನೇನಾಪಿ ಪಯಸಾ ದೇಹೇಽಹೇರ್ವರ್ದ್ಧತೇ ವಿಷಮ್|| ಸ್ಥೂಲಸ್ಥವಿರಬಾಲಾದೌ ವಮನಾದಿ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ತಕ್ರಮಾಮಂ ಕಫಂ ಕೋಷ್ಠೇ ಹನ್ತಿ ಕಣ್ಠೇ ಕರೋತಿ ತು|| ವಾತಹೃತ್ತ್ವೇಽಪಿ ಮೃದ್ವೀಕಾಖರ್ಜೂರಂ ಕೋಷ್ಠವಾತಕೃತ್| ನಾತಿಪಥ್ಯಃ ಶಿಖೀ ಪಥ್ಯಃ ಶ್ರೋತ್ರಸ್ವರವಯೋದೃಶಾಮ್|| ದೃಷ್ಟೇಃ ಸ್ಪರ್ಶಹಿಮಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಶ್ರೋತ್ರಸ್ಯೋಷ್ಣಂ ತು ಪೂಜಿತಮ್| ಪಯಃ ಸ್ವಾದು ಸರಂ ಶೀತಂ, ವಿಪರೀತಂ ತತೋ ದಧಿ|| ಕಾಲೇನ ಜಾಯತೇ ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷೀರವಚ್ಚ ಪುನರ್ಘೃತಮ್| ಪಯೋ ದಧಿ ಚ ವಾತಘ್ನಮಜಾತಂ ವಾತಲಂ ತು ತತ್|| ತಕ್ರಂ ಗ್ರಾಹಿ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಮಮ್ಲಮೇವ ತು ಭೇದನಮ್| ಧಾತಕೀಗುಡತೋಯಾನಿ ಕಾರಣಂ ಮದ್ಯಶುಕ್ತಯೋಃ|| ಶೀತೇ ನ ತು ತದಾದ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾ ಹಿತಾಃ| ಉದಮನ್ಥದಿವಾಸ್ವಪ್ನೌ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದನ್ಯತ್ರ ಗರ್ಹಿತೌ|| ಸಮಯೋಗೇಽಪಿ ಘರ್ಮಾದ್ಯಾ ವಾತಾದಿಚಯಹೇತವಃ| ಋತುಷ್ವನ್ಯೋ ರಸೇಷ್ವನ್ಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ನೇಹಬಲಕ್ರಮಃ|| ರಸಾಯನಂ ಕಾಕಮಾಚೀ ಸದ್ಯಃ, ಪರ್ಯುಷಿತಾ ವಿಷಮ್| ಮೂಲಕಂ ದೋಷಜಿದ್ಬಾಲಂ, ವಿಪರೀತಂ ತು ಕನ್ದವತ್|| ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ವಿರೇಚನಮ್| ಷಡಹಂ ಷಡಹಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲಮ್|| ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾರ್ತೇ ವಮನಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ| ನಿಷಿದ್ಧಮಪಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಬಸ್ತಿರರ್ಶಸಕುಷ್ಠಿನೋಃ|| ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾತ್ವಹೇತವಃ|| ಆಶ್ಚೋತನಮಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ಯುಞ್ಜೀತೋರ್ಧ್ವಂ ದಿನತ್ರಯಾತ್| ಅಞ್ಜನಂ ಪಕ್ವದೋಷಸ್ಯ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೇ ಚ ನಾವನಮ್|| ನಾತಿಪ್ರವೃದ್ಧೇ ತಿಮಿರೇ ಶಿರಾಮೋಕ್ಷೋ ವಿಧೀಯತೇ| ದುಷ್ಟಾಸ್ರಸಮ್ಭವೇಽಪೀಷ್ಟೋ ನಾಸ್ರಪಿತ್ತೇ ಶಿರಾವ್ಯಧಃ|| ಅಪಥ್ಯಂ ಪಥ್ಯಮಪ್ಯನ್ನಂ ನಿಶಾಯಾಂ ನೇತ್ರರೋಗಿಣಾಮ್| ಅಹಿತಾಃ ಸಕ್ತವಃ ಶುಷ್ಕಾ ಹಿತಾಸ್ತೇ ತು ಪ್ರಮೇಹಿಣಃ| ಗುಲ್ಮಿನಃ ಕ್ಷೀರದಧ್ಯಾದಿ ಹಪುಷಾದಿಯುತಂ ಹಿತಮ್| ವಾತಲಂ ವಾತಕೋಪೇಽಪಿ ವರ್ಷಾಸು ಮಧು ಶಸ್ಯತೇ|| ತದೇವ ಮದ್ಯಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ ವಿಷಸ್ಯ ತು ವಿಷಾನ್ತರಮ್| ಘೃತಮಾನೂಪದೇಶೋತ್ಥಂ ಹೇಮನ್ತೇ ಚ ಬಲಾಧಿಕಮ್|| ಆಲಸ್ಯಗೌರವೇ ರೂಪಂ ವಾತಜೇಽಪಿ ಜ್ವರೇ ಪುರಃ| ಸ್ವೇದೈರ್ಯಾತಿ ಶಮಂ ದಾಹಃ ಪ್ರಾಯೋ ಲಶುನಪಾನಜಃ|| ದಿವಾಸ್ವಮಾಜ್ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯೇದ್ಯುರದ್ಯ ನ| ಕೋಷ್ಠೇ ರುದ್ಧೋಽಗ್ನಿಕೃದ್ವಾಯುರ್ಮೇದಸಾಽರ್ಶೋಭಿರಗ್ನಿಹೃತ್|| ದುಷ್ಪಾನಂ ದುರ್ಜರಂ ಸರ್ಪಿರ್ದೀಪನಂ ಚ ಪಯೋಽನ್ಯಥ| ಸರ್ಪಾದಿಶವಕೋಥೇಭ್ಯಾಂ ವೃಶ್ಚಿಕಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭವಃ|| ತೇ ತೈರೇವ ಪುನರ್ದಷ್ಟಾಃ ಸದ್ಯೋ ಜಹತಿ ಜೀವಿತಮ್| ಸ್ವಯಮೇವ ವಿಷಂ ತೀವ್ರಂ ತಾನ್ ಪುನರ್ನಾತಿಬಾಘತೇ|| ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪಿ ತೇಶಾಂ ಚ ಶುಕ್ರವತ್ ಸಂಸ್ಮೃತಂ ವಿಷಮ್| ತನ್ಮಾಂಸಮುಪಯೋಗಾಯ ಮಾಂಸವರ್ಗೇ ಚ ಪಠ್ಯತೇ|| ಛರ್ದಿಘ್ನೀ ಮಾಕ್ಷಿಕಾವಿಟ್ ಚ ಮಕ್ಷಿಕೈವ ತು ವಾಮಯೇತ್| ಕಫೇ ಲಙ್ಘನಸಾಧ್ಯೇಽಪಿ ಕರ್ತರಿ ಜ್ವರಗುಲ್ಮಯೋಃ|| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ದೇಶಕಾಲಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ನ ಸಮಂ ಮತಮ್| ಸರ್ವಥಾ ದೋಷಜಿತ್ತಕ್ರಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ, ದೋಷಕೃದ್ರಣೇ|| ಪೀನಸಶ್ವಾಸಕಾಸಾದೌ ಸಿದ್ಧಮೇವ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಇತ್ಯೇತೇಽನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ದುರ್ಲಭಹೇತುಕಾಃ|| ಧರ್ಮಾ ವಿಚಿತ್ರಾ ಭಾವೇಷು ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೇಷಾಂ ನಿದಾರ್ಶಿತಮ್| ದಿಶಾಽನಯಾ ಶೇಷಮಪಿ ಸ್ವಯಮೂಹೇತ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್|| ನ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾತ್ರಶರಣೋ ನ ಚಾನಾಲೋಚಿತಾಗಮಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸುಖಗ್ರಹಣಧಾರಣಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಶ್ಲೋಕಮಾಹ-ಸ೦-ಶೂಕಧಾನ್ಯಾದಿಭಿರ್ವರ್ಗಿತೈಃ-ವರ್ಗೀಕೃತೈಃ, ಅಯಮನ್ನಸ್ಯ ಲೇಶಃ-ಏಕದಶಃ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರೋ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ? ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗೋ ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಸ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿಕಃ, ಸದೋಪಯೋಗವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತ್ರಾಯೋಗಕ್ರಿಯಾದೇಶಕಾಲಾವಸ್ಥಾದಿವಿಶೇಷಾಚ್ಚೋಕ್ತಾನಾಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮನ್ಯಥಾತ್ವಂ ದೃಷ್ಟಮ್| ಯಥಾ-"ತಿಲಶೋ ನಿಷೇವ್ಯಮಾಣಂ ವಿಷಮಪಿ ಸಞ್ಜಾಯತೇಽಮೃತಸಮಾನಮ್| ಭಲ್ಲಾತಕಃ ಸಹ ತಿಲೈಸ್ತತ್ಕಾರ್ಯಪಿ ಕುಷ್ಠಮುಪಹನ್ತಿ|| ಸಂಸ್ಕಾರೇಣ ಲಘುಭ್ಯಃ ಸಕ್ತುಭ್ಯಃ ಸಿದ್ಧಪಿಣ್ಡಿಕಾ ಗುರವಃ| ಮರುವಾಸಿಷು ತು ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ದಧಿಪೀಲುಶಮೀಕರೀರಾಣಾಮ್|| ಘೃತದುಗ್ಧೈರ್ಹೇಮನ್ತೇ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಕಫೋತ್ತರೋ ಭವೇತ್ಪ್ರಾಯಃ| ದಧಿದುಗ್ಧಂ ವಾತಘ್ನಂ ತದಜಾತಂ ವಾತಕೃದ್ಭವತಿ|| ರೇಚನಮಪಿ ಚ ಕ್ಷೀರಂ ಗವ್ಯಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಕಸ್ಯಚಿದ್ಭವತಿ|" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದೇವಮಾದಿ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯೈವೋಹ್ಯಮ್| ಶಾಸ್ತ್ರಕೃತಾ ತು ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾತ್ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ನೋಕ್ತಮ್, ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಷು ಯುಕ್ತ್ಯೈವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇಽನ್ನಸ್ವರೂಪಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಷಷ್ಠಃ|| ೯೬||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಮುಪಸಂಹರತಿ-ಶೂಕಶಿಮ್ಬಿಜೇತಿ| ಅನ್ನಶಬ್ದೇನಾಹಾರೋಪಯೋಗೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಲೇಶಃ-ಏಕದೇಶಃ| ಉಪಯೋಗಮರ್ಹತಿ-ಔಪಯೌಗಿಕಃ| ನಿತ್ಯಂ-ಸರ್ವಕಾಲಮೌಪಯೋಗಿಕೋ ನಿತ್ಯೌಪಯೋಗಿಕಃ| ಯಸ್ಯ ತು ಕಾದಾಚಿತ್ಕ ಉಪಯೋಗಃ ಸ ನೋಕ್ತಃ, ಗ್ರನ್ಥವಿಸ್ತರಭಯಾತ್| ವರ್ಗಿತೈಃ-ವರ್ಗೀಕೃತೈಃ, ಶೂಕಜಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕರಣಭೇದೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೬||