૬. અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્નવિધૌ પ્રકૃતેઽલ્પવક્તવ્યાત્વાત્પૂર્વં દ્રવદ્રવ્યમભિધાયાન્નં વક્તિ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્નસ્ય સ્વરૂપં-સ્વભાવો રસવીર્યવિપાકપ્રભાવગુણકર્માદિ, તસ્ય વિજ્ઞાનં-અવગમ:, તસ્મૈ હિતોઽધ્યાયઃ-અન્નરૂપવિજ્ઞાનીયઃ, તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| દ્રવ્યશબ્દશ્ચાપ્રયુક્તોઽપ્યર્થસ્ય ગમક ઇત્યન્નદ્રવ્યસ્વરૂપવિજ્ઞાનીય ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથા હિ પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે મન્દમતિપ્રબોધનાય પ્રયુક્તો દ્રવ્યશબ્દઃ|આચાર્યા હિ વૈચિત્ર્યેણ ગ્રન્થરચનાં વિદધતિ| તત્ર પ્રાક્ સ્વરૂપશબ્દો ન નિર્દિષ્ટઃ, ઇહ ચ દ્રવ્યશબ્દઃ| અથવોભયમપ્રયુક્તમપિ ગમ્યતે મધ્યલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યાઽન્તલોપાય ચ| અદ્યતે યત્તત્-અન્નમ્ ધાન્યમાંસાદિ| ધાન્યં ચ દ્વિધા શૂકશિમ્બિધાન્યભેદેન તત્ર પ્રાધાન્યાચ્છૂકધાન્યસ્ય પૂર્વમુપન્યાસઃ| પ્રાધાન્યં ચાસ્ય ભૂયસ્ત્વોપયોગિત્ત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| યતઃ પૂર્વાધ્યાયે દ્રવ આહાર ઉક્તઃ, ઇહ ત્વદ્રવઃ| સ ચાન્નશબ્દવાચ્યઃ| અત એવાયમન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયઃ| તત્ર સપ્તવર્ગાઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ. ૬/૧૭૨)- "શૂકશિમ્બિજપક્વાન્નમાંસશાકફલૌષધૈઃ| વર્ગિતૈરન્નલેશોઽયમુક્તો નિત્યૌપયોગિકઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તત્ર રક્તશાલિમહાશાલી-સુપ્રથિતાવેવ| કલમોમગધાદિષુ પ્રસિદ્ધઃ| સ એવ મહાતણ્ડુલ ઇતિ કાશ્મીરેષુ| તૂર્ણકશ્ચ-તત્રૈવ આજવ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| શકુનહૃતો-યો મગધેષુ બુદ્ધોત્પાદકાલ ઉત્તરકુરુભ્યો હંસૈરાનીતો ભૃઙ્ગારપાત્રે વિશાખાખ્યયા વાપિતો વિસ્તરં ગતઃ| અત એવ શકુનિનાઽઽહૃતઃ શકુનાહૃત ઇત્યન્વર્થા

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્રાદૌ શૂકધાન્યવર્ગઃ| તત્રાદૌ શાલયઃ| તત્ર રક્તશાલ્યાદિગુણાનાહ-રક્તો મહાનિતિ| રક્તાદયો-દેશભેદેન સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ| શુભાઃ-નિર્દોષાઃ| બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ,- બદ્ધં-પિણ્ડીકૃતં, અલ્પં-સ્તોકં, વર્ચઃ-પુરીષં, યેભ્યસ્તે તથા| નનુ, ઇહ શાલયો મધુરપાકા ઉક્તાઃ, સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬૧૫)-"મધુરા વીર્યતઃ શીતા લઘુપાકા બલાવહાઃ|" ઇતિ વિરોધઃ, લઘુપાકત્વમેવ હિ કટુપાકત્વમ્| મૈવમ્| રસવદવિરોધઃ| પાકો-રસવિશેષઃ| રસાસ્ત્વેકસ્મિન્ દ્રવ્યે બહવોઽનુભૂયન્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ મહાશાલિકલમાદિષુ મધ્યે, રક્તો-રક્તશાલિસંજ્ઞો વરઃ, તૃષ્ણાં વાતાદીશ્ચ ત્રિદોષાન્નિહન્તિ| અસ્ય ચ પ્રાગુપાદાનેનૈવ વરત્વે લબ્ધે વરગ્રહણં યુક્ત્યા

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તશાલિગુણાનાહ-શૂકજેષ્વિતિ| તત્ર-તેષુ શાલિષુ મધ્યે, રક્તો-રક્તશાલિઃ, શૂકજેષુ વરઃ| તથા ચ ખારણાદિઃ-"પથ્યત્વે શૂકધાન્યાનાં પ્રવરા રક્તશાલયઃ|" ઇતિ| અત એવ 'શૂકજેષુ શાલયો વરાઃ, તેષુ શાલિષુ રક્તો વરઃ' ઇતિ વ્યાખ્યાનમસત્| તૃષ્ણાત્રિદોષહા-તૃષ્ણાઘ્હ્નસ્ત્રિદોષઘ્નશ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્યાનુ-રક્તશાલેઃ પશ્ચાત્, મહાન્ શાલિર્વરઃ| તં ચ-મહાન્તમનુ કલમઃ, મહત્સંજ્ઞાત્ કલમઃ કિઞ્ચિદૂન ઇત્યર્થઃ| તતઃ-અનન્તરમ્, પરે-અન્યે શાલયો

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મહાશાલ્યાદીનાં ગુણાનાહ-મહાંસ્તમન્વિતિ| તમનુ-રક્તશાલેર્હીનો મહાન્| તં ચાપ્યનુ-કલમો મહતો હીનગુણઃ| પરે-તૂર્ણકાદયઃ, તેનૈવ ન્યાયેન હીનાઃ| તેન યો યસ્માદુત્તરઃ સ તસ્માદ્ધીનઃ| નનુ, રક્તશાલ્યાદીનાં યથોત્તરમપકર્ષ ઉચ્યતે, સ ચ પાઠક્રમમપેક્ષતે, સ તુ પ્રતિતન્ત્રં ભિદ્યતે| તદ્યથા-"લોહિતશાલિકલમકદમ્બકપાણ્ડુકસુગન્ધિકશકુનાહૃતપુષ્પાણ્ડકપુણ્ડરીકમહાશાલિશીતભીરુરોધ્રપુષ્પકદીર્ઘાશૂકકાઞ્ચનમહિષશૂકહાયનદૂષકમહાદૂષકપ્રભૃતયઃ શાલયઃ| મધુરા વીર્યતઃ શીતા લઘુપાકા બલાવહાઃ| પિત્તઘ્નાલ્પાનિલકફાઃ સ્નિગ્ધા બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ|| તેષાં લોહિતકઃ શ્રેષ્ટો દોષઘ્નઃ શુક્રમૂત્રલઃ| ચક્ષુષ્યો વર્ણકૃત્સ્વર્યોહૃદ્યો બલ્યસ્તૃષાપહઃ|| વ્રણ્યો જ્વરહરશ્ચૈવ સર્વદોષવિષાપહઃ| તસ્માદલ્પન્તરગુણાઃ ક્રમશઃ શાલયોઽપરાઃ||' ઇતિ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૪)| "રક્તશાલિર્મહાશાલિઃ કલમઃ શકુનાહૃતઃ| તૂર્ણકો દીર્ઘશૂકશ્છ ગોઉરઃ પાણ્ડુકલાઙ્ગલઓઉ|| સુગન્ધિકા લોહવાલાઃ સારિવાખ્યાઃ પ્રમોદકાઃ| પતઙ્ગાસ્તપનીયાશ્છ યે ચન્યે શાલયઃ શુભાઃ|| શીતા રસે વિપાકે ચ મધુરાઃ સ્વલ્પમારુતાઃ| બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણા મૂત્રશુક્રલાઃ|| રક્તશાલિર્વસ્તેષાં તૃષ્ણાઘ્નસ્ત્રિમલાપહઃ| મહાંસ્તમનુ કલમસ્તં ચાપ્યનુ તતઃ પરે||" ઇતિ ચરકઃ (સૂ.અ. ૨૭/૭)| "રક્તઃ શ્યેનાહૃતો ગોઉરઃ સુગન્ધઃ કાઞ્ચનો મહાન્| પતઙ્ગઃ કલમઃ પાણ્ડુર્લોહવાલઃ પ્રમોદકઃ|| દીર્ઘનાલઃ શીતભિરુઃ સારિવઃ શઙ્ખમૌક્તિકઃ| તૂર્ણકો દીર્ઘશૂકાખ્યો લાઙ્ગલાદ્યાશ્છ શાલયઃ|| શીતલા મધુરાઃ સ્નિગ્ધા ગ્રાહિણો માંસશુક્રલાઃ| વાતપિત્તહરા બલ્યાઃ સૃષ્ટમૂત્રાઃ સહાયનાઃ|| સ્નિગ્ધઃ શીતો લઘુર્ગ્રાહી તૃષ્ણાઘ્નઃ શુક્રમૂત્રલઃ| રક્તશાલિસ્ત્રિદોષઘ્નઃ કલમોν મહાંસ્તતઃ||' ઇતિ ખારણાદિઃ| "રક્તો મહાન્ સકલમઃ" ઇત્યાદ્યમ્| એવમેવ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)| તસ્માત્કોઽત્ર ક્રમઃ? ઉચ્યતે| ઇહ રક્તશાલિશબ્દેન મૃદુમધુરસ્નિગ્ધસુરભિશુક્લવિશદસ્થૂલાયતત્વાદીનાં લોકપ્રસિદ્ધાનાં સ્વગુણાનામુત્કર્ષ ઉપલક્ષ્યતે| તેષુ યથા યથા સમુત્કર્ષસ્ત ઉત્તમાઃ| યથા યથા અપકર્શસ્તે હીનાઃ| ઉપલક્ષણાનિ પુનર્વક્તુર્વિવક્ષાભેદાદ્ભિન્નાનિ| યાનેવ ગુણાન્ સુશ્રુતખારણાદી કલમશબ્દેનોપલક્ષયતઃ, તાનેવ ચરકવાગ્ભટોઉ મહાશાલિશબ્દેન| નનુ, સમ્બન્ધં વિના નોપલક્ષણત્વમ્, ન ચ કલમસ્ય મહાશાલિગુણૈર્મહાશાલેર્વા કલમગુણૈઃ કદાચિત્સમ્બન્ધઃ| મૈવમ્| યદ કલમો મહાશાલિક્ષેત્રે નિષ્પદ્યતે, તદા તયોસ્તુલ્યગુણત્વાત્| સ્વક્ષેત્રજાદેવ મહાશાલેઃ સ્વક્ષેત્રજ એવ કલમો હીનઃ| એવમિતરેષ્વપિ વાચ્યમ્| તસ્માત્સર્વમેવ પ્રમાણમ્, ઉક્તપ્રકારેણાવિરોધાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવકાદયઃ શાલિવિશેષાઃ સ્વાદવઃ| તથા, ઉષ્ણાદિગુણયુક્તાઃ| તથા, સૃષ્ટે મૂત્રપુરીષે યૈસ્તે સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાઃ| પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ-તેન યવકાઃ સર્વેભ્યોઽપિ ગર્હિતાઃ, તદન્વન્યે કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્ક્રમેણ ગર્હિતા ઇતિ વિજ્ઞેયમ્| નૈષધકાદય ઇત્ય- ત્રાઽઽદિશબ્દેન ચમ્પકપત્રિકાદયઃ શાલિવિશેષા ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યવકાદિશાલિગુણાનાહ-યવકા ઇતિ| *પાંશુબાષ્પઃ-કોરકઃ| પૂર્વં પૂર્વં ચ નિન્દિતાઃ-યો યસ્માત્પૂર્વઃ સ તસ્માદ્ધીનગુણઃ, મૃદ્વાદિવિપરીતગુણાનામુત્કર્ષાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્રીહિષુ મધ્યે ષષ્ટિકઃ શ્રેષ્ઠઃ, રક્તશાલિરિવ શાલિષુ| તથા, સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તઃ| સ્થિરો હિમ ઇતિ શરીરસ્તૈર્યકરો જ્વરશ્રમક્લમગ્લાનિહરઃ| અત એવ રસાયનપ્રયોગે જ્વરાદોઉ છ તત્ર તત્ર ક્ષામવપુષામુપદિષ્ટઃ| યવસ્તુ સ્તૈર્યકરોઽપિ નામ્નાતો ગુરુવાતલત્વાદિતિ વેદ્યમ્| ષષ્ટિકશ્છ દ્વિવિધઃ,-ગૌરઃ કૃષ્ણગોઉરશ્ચ| અત્રાસિતગોઉરતો ગૌરઃ ષષ્ટિકઃ શ્રેષ્ટઃ| (તથા ચ સુશ્રુતે (સૂ.અ.૪૬|૯)-"રસે પાકે ચ મધુ્રાઃ પિત્તાનિલહરાસ્તથા| શાલીનાં ચ ગુણૈસ્તુલ્યા વિજ્ઞ્હેયાઃ કફશુક્રલાઃ|| ષષ્ટિકઃ પ્રવરસ્તેષાં કષાયાનુરસો લઘુઃ|" કૃષ્ણાત્રેયઃ:-ષષ્ટિકઃ સુરકવ્રીહિપાટલોટકનાલકાઃ| કૃષ્ણવ્રીહિઃ શીતભીરુઃ પ્રમોદોહાયનસ્તથા|| અનભિષ્યન્દિનઃ સ્નિગ્ધાઃ કષાયમધુરા હિમાઃ| લઘવઃ કટુપાકાશ્છ ષષ્ટિકોઽત્રાપિ પૂજિતઃ||" ખારણાદિઃ- "કષાયમધુરો ગ્રાહી દોષઘ્નઃ ષષ્ટિકો લઘુઃ|" પરાશરેઽપ્યુક્તમ્- "રક્તો મહાચ્છકુનાહૃતઃ ષષ્ટિકકલમપ્રમોદપતડ્ગાઃ શીતગૌરદીર્ઘશૂકસુગન્ધિકપાણ્ડુતપનીયાઃ શાલય એવંભૂતાઃ| મધુરબહલાઃ સ્થિરાઃ સ્નિગ્ધાઃ પિત્તાનિલપ્રશમના લઘવઃ સઙ્ગ્રાહિકાઃ શીતાઃ|" ઇતિ| ચરકે ત્વેવં પઠ્યતે (સૂ.અ.૫|૩)-"તત્ર શાલિષષ્ટિકમુદ્ગલાવકપિઞ્જલૈણશશશરભવરાહાદીન્યાહારદ્રવ્યાણિ પ્રકૃતિલઘૂન્યપિ માત્રાપેક્ષીણિ ભવન્તિ|" તથા ચ ચરકો જ્વરે પઠતિ (ચિ.અ.૩|૧૭૬)-"રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ પુરાણાઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ| યવાગ્વોદનલાજાર્થે જ્વરિતાનાં જ્વરાપહાઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ષષ્ટિકગુણાનાહ-સ્નિગ્ધ ઇતિ| ગ્રાહી-સ્તમ્ભનઃ| સ્થિરઃ-સ્થિરગુણઃ, કાર્યરૂપેણ શરીરે ચિરકાલં તિષ્ઠતીત્યર્થઃ| યો વ્રીહિઃ ષષ્ટિરાત્રેણ પચ્યતે સ ષષ્ટિકઃ| સ ચાન્યેભ્યો વ્રીહિભ્ય ઉત્તમઃ| સ ચ ત્રિવિધઃ,- ગૌરઃ કૃષ્ણઃ કૃષ્ણગૌરશ્ચ| તત્રાસિતગૌરાદ્ગૌરઃ શ્રેષ્ઠઃ| પારિશેષ્યાદસિતો હીનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-ષષ્ટિકાત્, મહાબ્રીહ્યાદયઃ ક્રમાદ્ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ-ગુણૈર્હીનાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મહાવ્રીહ્યાદીનાં ગુણાનાહ-તતઃ ક્રમાદિતિ| તતઃ-કૃષ્ણષષ્ટિકાત્, મહાવ્રીહ્યાદયઃ ક્રમેણ ગુણૈરલ્પાન્તરાઃ| ષષ્ટિકસ્ય સર્વશ્રેષ્ઠત્વાદ્ધીનત્વેનાલ્પાન્તરત્વમ્| કૃષ્ણષષ્ટિકાદ્ધીનગુણો મહાવ્રીહિઃ, તતઃ કૃષ્ણવ્રીહિઃ, ઇત્યાદિ| અત્રાપિ કમભેદપરિહારઃ પૂર્વવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એભ્યઃ ષષ્ટિકાદિભ્યોઽન્યઃ-અનુક્તો, વ્રીહિઃ સ્વાદુઃ- મધુરરસઃ, અમ્લવિપાકઃ પિત્તકરો ગુરુર્બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા છ| પાટલઃ- પટલાકુસુમાકારઃ| ત્રિદોષઃ-ત્રિદોષકોપનઃ| ત્રિદોષસ્ત્વેવેત્યત્રૈવશબ્દોઽતિશયખ્યાપનાય| અતિશયેન ત્રિદોષલ ઇત્યર્થઃ| અતિત્રિદોષલત્વેનાસ્યાઽભ્યવહારનિષેધં કરોતિ| અત એવ ચ રસાદિમત્ત્વં ન વ્યધાદસ્ય શાસ્ત્રકારઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાવિશિષ્ટવ્રીહિગુણાનાહ-સ્વાદુરિતિ| અન્યઃ-ઉક્તેભ્ય ઇતરઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| પાટલગુણાનાહ-ત્રિદોષસ્ત્વિતિ| ત્રયો દોષા યસ્માત્સઃ- ત્રિદોષઃ| એવગ્રહણાત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ દોષલત્વમ્| અત એવાન્યેષાં દ્રવ્યાણામવસ્થાતો ગુણાન્યત્વં જ્ઞેયમ્| તથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૭)-"સર્વથા દોષજિત્તક્રં ગ્રહણ્યાં, દોષકૃદ્ર્વ્રણે| શાલિઃ પિષ્ટો ગરીયસ્ત્વં ગોધૂમાદપિ ગચ્છતિ||" ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એભ્યઃ ષષ્ટિકાદિભ્યોઽન્યઃ-અનુક્તો, વ્રીહિઃ સ્વાદુઃ- મધુરરસઃ, અમ્લવિપાકઃ પિત્તકરો ગુરુર્બહુમૂત્રપુરીષોષ્મા છ| પાટલઃ- પટલાકુસુમાકારઃ| ત્રિદોષઃ-ત્રિદોષકોપનઃ| ત્રિદોષસ્ત્વેવેત્યત્રૈવશબ્દોઽતિશયખ્યાપનાય| અતિશયેન ત્રિદોષલ ઇત્યર્થઃ| અતિત્રિદોષલત્વેનાસ્યાઽભ્યવહારનિષેધં કરોતિ| અત એવ ચ રસાદિમત્ત્વં ન વ્યધાદસ્ય શાસ્ત્રકારઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથાવિશિષ્ટવ્રીહિગુણાનાહ-સ્વાદુરિતિ| અન્યઃ-ઉક્તેભ્ય ઇતરઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| પાટલગુણાનાહ-ત્રિદોષસ્ત્વિતિ| ત્રયો દોષા યસ્માત્સઃ- ત્રિદોષઃ| એવગ્રહણાત્સર્વાસ્વવસ્થાસુ દોષલત્વમ્| અત એવાન્યેષાં દ્રવ્યાણામવસ્થાતો ગુણાન્યત્વં જ્ઞેયમ્| તથા (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ. ૭)-"સર્વથા દોષજિત્તક્રં ગ્રહણ્યાં, દોષકૃદ્ર્વ્રણે| શાલિઃ પિષ્ટો ગરીયસ્ત્વં ગોધૂમાદપિ ગચ્છતિ||" ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ તૃણધાન્યેષુ મધ્યે, પ્રિયાઙ્ગુઃ-કઙ્ગુઃ, ભગ્નસ્યાઙ્ગસ્ય સન્ધાનં કરોતિ| તથા, ગુરુઃ| સુશ્રુતે તૂક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૪)-"રક્તાઃ પીતાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ શ્વેતાશ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગવઃ| યથોત્તરં પ્રધાનાઃ સ્યૂ રૂક્ષાઃ કફહરાઃ સ્મૃતાઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કઙ્ગુગુણાનાહ-ભગ્નસન્ધાનેતિ| ભગ્નસન્ધાનકૃત્-ભગ્નસ્યાઙ્ગસ્ય સન્ધાનં કરોતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કોરદૂષઃ-કોદ્રવઃ, અત્યર્થં સઙ્ગ્રાહી| તથા સ્પર્શશીતો વિષાપહશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કોદ્રવગુણાનાહ-કોરદૂષ ઇતિ| પરં-અતિશયેન ગ્રાહી, સ્પર્શે શીતશ્ચ| અતિશયવચનાત્ કઙ્ગ્વાદીનામપિ ગ્રાહિત્વં હિમસ્પર્શત્વં ચ જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવો રૂક્ષાદિગુણૈર્યુક્તો વિડ્વાતકરો વૃષ્યઃ સ્થૈર્યકૃચ્ચ| તથા, મૂત્રાદીન્ જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યવગુણાનાહ-રૂક્ષઃ શીત ઇતિ| કણ્ઠામયાઃ-ગલગણ્ડાદયઃ| ત્વગામયાઃ-કુષ્ઠાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનુયવો નામ શૂકધાન્યવિશેષો લોકપ્રસિદ્ધઃ| સ યવાન્ન્યૂનઃ-સ્વલ્પૈર્યવગુણૈર્યુક્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુયવગુણાનાહ-ન્યૂન ઇતિ| નિઃશૂકો યવો-અનુયવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વંશોદ્ભવો-વેણુજો યવો રુક્ષોષ્ણો ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વેણુયવગુણાનાહ-રૂક્ષોષ્ણ ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- "ઉષ્ણાઃ સરા વેણુયવાઃ કષાયા વાતપિત્તલાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોધૂમો વૃષ્યાદિગુણયુક્તઃ| જીવનઃ-ઓજોભિવર્ધનઃ| તથા, વાતપિત્તહરઃ| સન્ધાનકારી-ઊરુપ્રભૃતેર્ભગ્નસ્ય સન્ધાનં કરોતિ| તથા, સ્થૈર્યકૃત્સરશ્ચ| ચરકે (સૂ,અ. ૨૭|૨૦) ત્વન્યથૈવ ગુણા ઉક્તાઃ| યથા-"સ્થૈર્યકૃત્સકષાયશ્ચ બલ્યઃ શ્લેષ્મવિકારહા| સન્ધાનકૃદ્વાતહરો ગોધૂમઃ સ્વાદુશીતલઃ||"ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગોધૂમગુણાનાહ-વૃષ્યઃ શીત ઇતિ| સરઃ-અનુલોમનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નન્દીમુખી-(કૃશદીર્ઘા ગોધૂમજાતિઃ|) પથ્યા-શરીરાય હિતા, શીતા કષાયમધુરા લઘુશ્ચ| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ| અસ્માદનન્તરં શિમ્બીધાન્યવર્ગસ્ય સમ્બન્ધપ્રયોજનં પ્રાગુક્તમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નન્દીમુખીગુણાનાહ-પથ્યા નન્દીમુખીતિ| દીર્ઘસૂક્ષ્મો ગોધૂમો-નન્દીમુખી| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- "ઉદ્દાલકસ્તુ વીર્યોષ્ણો નીવારઃ શ્લેષ્મવર્ધનઃ| શીતવીર્યા વિશેષેણ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા મધૂલિકા||" ઇતિ| ઇતિ શૂકધાન્યવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- શિમ્બ્યાઃ-કોશ્યાઃ, ધાન્યં-મુદ્ગાદિકં, યત્ શિમ્બીધાન્યં તદ્વિબન્ધકૃત્| કેષાં વિબન્ધં કરોતિ ? સામર્થ્યાત્ સ્રોતસામ્, ન તુ પુરીષાદીનામ્| તથા ચ સઙ્ગ્રાહીત્યત્રૈવ પઠતિ શાસ્ત્રકૃત્| સઙ્ગ્રાહિલક્ષણં ચ તત્રાન્તરે| યથા-"ભેદિ તત્પિણ્ડતાન્ ભાવાન્ શકૃદાદીન્ભિનત્તિ યત્| વિપરીતમતો ગ્રાહિ" ઇતિ| તસ્માદ્વિબન્ધં સ્રોતસામેવેત્યવેહિ| તથા, કષાયં સ્વાદુ કટુપાકં શીતવીર્યં લઘુ ચ| મસૂરાદીત્યત્રાઽઽદિશબ્દેન મકુષ્ઠચણકાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા, મેદઆદિષુ હિતમ્, પ્રકૃતત્વાદભ્યવહારે તથા લેપ ઉપસેકે ચેતિ| ચશબ્દોઽત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટો બોધ્યઃ| લેપઃ-પ્રદેહઃ| ઉપસેકઃ-પરિષેકઃ| કષાયશીતરૂક્ષત્વેન કટુપાકિત્વેન ચ વાતકૃત્ત્વં શિમ્બીધાન્યસ્ય શાસ્ત્રકૃતોક્તમ્| અત એવેદમુપપન્નમ્-"મુદ્ગોઽલ્પચલઃ" ઇતિ| યદિ હિ શિમ્બીધાન્યસ્ય મારુતકૃત્ત્વં સમેયાત્, તદૈતદ્વક્તું યુજ્યતે| તસ્માત્ વાતકૃત્ત્વમસ્યાસ્તીતિ સ્થિતમ્| તસ્મિંશ્ચ સત્યાધ્માનકારિત્વમપ્યુપપન્નમેવ| અત એવ સઙ્ગ્રહેઽસ્યાધ્માનકારિત્વમુક્તમ્| મુદ્ગાદીનાં ચ વિશેષાસ્તત્રૈવોક્તાઃ (સં. સૂ. અ. ૭)| યથા-"હરિતાસ્તેષ્વપિ વરા મકુષ્ઠાઃ કૃમિકારિણઃ| વર્ણ્યાઃ પરં પ્રલેપાદ્યૈર્મસૂરા ગ્રાહિણો ભૃશમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ શિમ્બિધાન્યવર્ગઃ| તત્ર મુદ્ગાદિગુણાનાહમુદ્ગાઢકીતિ| મુદ્ગો દ્વિદિધઃ,-ક્ષેત્રમુદ્ગો વનમુદ્ગશ્ચ| આઢકીતુવરી| મસૂરો દ્વિવિધઃ,- કૃષ્ણઃ પાણ્ડુશ્ચ| તત્ર પાણ્ડુઃ-મઙ્ગલ્યાખ્યઃ| આદિશબ્દાત્સઙ્ગ્રહોક્તાઃ (સૂ. અ. ૭)- "શિમ્બિજા મુદ્ગમાઙ્ગલ્યવનમુદ્ગમકુષ્ઠકાઃ| મસૂરચવલાઢક્યશ્ચણકાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ||" ઇતિ| શિમ્બિભવં ધાન્યં-શિમ્બિધાન્યમ્| વિબન્ધકૃત્-વાતાવરોધકમ્| સઙ્ગ્રાહિ-મલાવરોધકમ્| લેપોપસેકયોઃ પ્રયુક્તં મેદઃપ્રભૃતિષુ હિતમ્| ઉપસેકો-વ્યઞ્જનમ્, યેન મિશ્રીકૃત્યૌદનાદિ ભુજ્યતે| સ ચાત્ર યોગ્યત્વાત્સૂપઃ| ઉક્તં ચ ચરકેણ (સૂ. અ. ૨૭/૨૭)- "પિત્તશ્લેષ્મણિ શસ્યન્તે સૂપેષ્વાલેપનેષુ ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- અત્ર-એષુ શિમ્બીધાન્યેષુ મધ્યે, મુદ્ગ ઉત્તમઃ| તથા, અલ્પં ચલં-પવનં કરોતીત્યલ્પચલઃ _ તુર્વ્યતિરેકે| કલાયઃ પુનરતિશયેન વાતલો ભવતિ| રાજમાષો રૂક્ષો બહુ શકૃત્કરોતીતિ બહુશકૃત્| તથા, ગુરુઃ| તથા, અનિલકરઃ- "કૃઞો હેતુઃ" ઇતિ તાચ્છીલ્યે ટઃ, કલાયવન્નાતિવાતલઃ, અન્યશિમ્બીધાન્યાચ્ચાતિવાતલોઽયમિતિ વેદ્યમ્, અનિલકરગ્રહણાત્| અન્યથાશિમ્બીધાન્યસામાન્યલક્ષણેન વાતમાત્રકરણસ્ય લબ્ધત્વાદનિલકરગ્રહણં ન કુર્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુદ્ગસ્ય વિશેષમાહ-વરોઽત્રેતિ| અત્ર-શિમ્બિધાન્યેષુ મધ્યે, મુદ્ગો વરઃ| મુદ્ગેષ્વપિ હરિતો વરઃ, "હરિતાસ્તેષ્વપિ વરાઃ" ઇતિ સઙ્ગ્રહવચનાત્ (સૂ. અ. ૭)| અલ્પશ્ચલો-વાયુર્યસ્માત્સ તથા| મુદ્ગસ્ય કિઞ્ચિદ્વાતલત્વવચનાદાઢક્યાદીનાં વાતલત્વં જ્ઞેયમ્| કલાયગુણાનાહ-કલાયસ્ત્વિતિ| કલાયો દ્વિવિધઃ,-ત્રિપુટો વર્તુલશ્ચ| અતિવાતલત્વં-આઢક્યાદિભ્યઃ| રાજમાષગુણાનાહ-રાજમાષ ઇતિ| રાજમાષઃ-ચવલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- કુલત્થા ઉષ્ણવીર્યાઃ પાકેઽમ્લાઃ| તથા, શુક્રાદીન્ ઘ્નન્તિ- અશ્મ-અશ્મરી વક્ષ્યમાણલક્ષ્ણા| તથા, પિત્તાસ્રદાઃ પરં-અતિશયેન રક્તપિત્તકરાઃ| કષાયસ્વાદુસઙ્ગ્રાહિત્વં શિમ્બીધાન્યસામાન્યલક્ષણેનૈષાં વેદ્યમ્, દૃષ્ટિનાશનત્વં ચોષ્ણવીર્યત્વેન રક્તપિત્તકરત્વેન ચ| સઙ્ગ્રહે તુ સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તમ્ (સૂ. અ. ૭)-"કષાયસ્વાદુરૂક્ષોષ્ણાઃ કુલત્થા રક્તપિત્તલાઃ| પીનસશ્વાસકાસાર્શોહિક્કાઽઽનાહકફાનિલાન્| ઘ્નન્તિ શુક્રાશ્મરીં શુક્રં દૃષ્ટિં શોફં તથોદરમ્| ગ્રાહિણો લઘવસ્તીક્ષ્ણા વિપાકેઽમ્લા વિદાહિનઃ" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુલત્થગુણાનાહ-ઉષ્ણા ઇતિ| શુક્રાદીન્ઘ્નન્તિ| અશ્મ-અશ્મરી| નનુ, "ઉષ્ણઃ કુલત્થો રસતઃ કષાયઃ કટુર્વિપાકે કફમારુતઘ્નઃ|" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૩૭) વિપાકે કટુત્વમુક્તમ્, ઇહ ત્વમ્લત્વમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| અનેકરસવદવિરોધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિષ્પાવો-રાજશિમ્બીસંજ્ઞો, વાતાદિકરઃ| તથા, ગુરુઃ સરો વિદાહી ચ| તથા, દૃગાદીનપહન્તિ| સઙ્ગ્રહોક્તં ચામ્લપાકત્વં કષાયમધુરત્વં ચેહ નોક્તમ્| યતોઽમ્લવિપાકિત્વં તાવદ્વિદાહિત્વાદેવાસ્યોક્તમ્| કષાયસ્વાદુત્વં ચ શિમ્બીધાન્યસામાન્યગુણકથનેનૈવ| કૃષ્ણાત્રેયસ્ત્વાહ-"નિષ્પાવા મધુરા રૂક્ષાઃ સકષાયા વિદાહિનઃ| ઉદાવર્તે પ્રશસ્યન્તે ગુરવો વાતપિત્તલાઃ" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નિષ્પાવગુણાનાહ-નિષ્પાવ ઇતિ| નિષ્પાવોવલ્લઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માષઃ સ્નિગ્ધો વલાદિકરઃ| તથા, સરો ગુરૂરૂષ્ણશ્ચ| તથા, વાતહા સ્વાદુશ્ચ| તથા, શુક્રસ્ય વૃદ્ધિં શુક્રસ્યૈવ વિરેકં-બહિઃપ્રેરણં, કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માષગુણાનાહ-માષઃ સ્નિગ્ધ ઇતિ| શુક્રસ્યૈવ વૃદ્ધિં, શુક્રસ્યૈવ વિરેકં-શીઘ્રપ્રવૃત્તિં, કરોતિ સ તથા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાકાણ્ડોલા ચાત્મગુપ્તા ચ, તયોઃ ફલાનિ માષવદ્વિદ્યાત્-માષસમગુણાનિ વિજાનીયાત્| કાકાણ્ડોલા-કટભી| આત્મગુપ્તા-કપિકચ્છૂઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તાફલગુણાનાહ-ફલાનીતિ| એતયોઃ ફલાનિ માષવદ્વિદ્યાત્| કાકાણ્ડોલા-નિઃશૂકા કપિકચ્છૂઃ| આત્મગુપ્તા-કપિકચ્છૂઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિલ ઉષ્ણવીર્યઃ| તથા, ત્વચ્યઃ| તથા, સ્પર્શે શીતઃ| કેશ્યો બલ્યો ગુરુશ્ચ| તથા, અલ્પમૂત્રઃ-અલ્પમૂત્રકરઃ| પાકે કટુઃ| તથા, મેધાદીન્ કરોતિ| ત્વચ્યકેશ્યબલ્યા હિતાર્થા યત્પ્રત્યયાન્તાઃ| સ્નિગ્ધત્વમનિલઘ્નત્વં કષાયકટુતિક્તરસત્વં નાનાજાતિત્વં ચેહાસ્ય ગ્રન્થકૃતા લાઘવાન્નોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તૂક્તમેવ (સૂ. અ. ૭)| યથા-"સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તકટુકકષાયમધુરસ્તિલઃ| ત્વચ્યઃ કેશ્યો ગુરુર્વૃષ્યઃ સ્પર્શશીતોઽનિલાપઃ|| અલ્પમૂત્રઃ કટુઃ પાકે મેધાઽગ્નિકફપિત્તકૃત્| કૃષ્ણઃ પ્રશસ્તસ્તમનુ શુક્લસ્તમનુ ચારુણઃ||" ઇતિ| અન્યે ત્વનયા યુક્ત્યા સઙ્ગ્રહોક્તમર્થં સઙ્ગૃહ્ણતે| સ્નિગ્ધત્વં તાવત્તિલસ્ય તૈલેષુ મુખ્યસ્ય સ્નેહસ્ય યોનિભૂતત્વાત્સિદ્ધમ્, કફપિત્તકૃદિતિ વચનાત્સ્નિગ્ધત્વાચ્ચ સામર્થ્યાલ્લબ્ધં વાતઘ્નત્વમ્, કષાયસ્વાદ્વિતિ શિમ્બીધાન્યસામાન્યગુણકથનેન કષાયસ્વાદુત્વં લબ્ધમિતિ| એતદેવોરરીકૃત્ય વ્રણપ્રતિષેધે વક્ષ્યતિ (હૃ.ઉ.અ.૨૫|૫૪)-કલ્કં સંરોહણં કુર્યાત્તિલાનાં મધુકાન્વિતમ્| સ્નિગ્ધોષ્ણતિક્તમધુરકષાયત્વૈઃ સ સર્વજિત્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિલગુણાનાહ-ઉષ્ણ ઇતિ| ઉષ્ણઃ-ઉષ્ણવીર્યઃ| ત્વચ્યઃ-ત્વગ્દોષહરઃ, બહિઃપ્રયોગાત્| "કુષ્ઠં તત્કાર્યપિ તિલો હન્તિ ભલ્લાતકૈઃ સહ|" ઇતિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭) કુષ્ઠકર્તૃત્વશ્રવણાત્| નનુ, "તિલો વિપાકે મધુરોઽતિબલ્યઃ સ્નિગ્ધો વ્રણે લેપન એવ પથ્યઃ|" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬૧૩૯) વિપાકે મધુરત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ કટુકત્વમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| રસવદવિરોધઃ| એકસ્મિન્ દ્રવ્યે હિ બહવો રસા અનુભૂયન્ત ઇતિ| ભિન્નતિલયોર્ભિન્નરસયોર્વા વિપાકઃ| સ ચ કૃષ્ણઃ શ્રેષ્ઠઃ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૭)-કૃષ્ણઃ પ્રશસ્તસ્તમનુ શુક્લસ્તમનુ ચારુણઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉમા-અતસી, સ્નિગ્ધા સ્વાદ્વાદિગુણયુક્તોષ્ણવીર્યા ચ| સા શ્લેષ્મપિત્તયોઃ કર્ત્રી ચ| તથા, દૃષ્ટિં શુક્રં ચ હરતિ| કટુપાકા ચ| તયા-ઉમયા તુલ્યં વર્તતે-તદ્વત્, ઉમાસમાનગુણં કુસુમ્ભીજમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતસીગુણાનાહ-સ્નિગ્ધોમેતિ| ઉમા-અતસી| નનુ, "સ્નિગ્ધોષ્ણા કફવાતઘ્ની સતિક્તા મધુરાઽતસી|" ઇતિ ખારણાદિના શ્લેષ્મઘ્નત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ શ્લેષ્મલત્વમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| વિષયભેદાત્| શ્લેષ્મઘ્નત્વં વાતસંસૃષ્ટવિષયમ્| શ્લેષ્મલત્વં પિત્તસંસૃષ્ટવિષયમ્| અત એવ સુશ્રુતેન કફઘ્નત્વં નોક્તમ્ (સૂ. અ. ૪૬/૪૯)-"ઉષ્ણાઽતસી સ્વાદુરસાઽનિલઘ્ની પિત્તોલ્બણા સ્યાત્કટુકા વિપાકે|" ઇતિ| કુસુમ્ભવીજગુણાનાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-ઉમાવત્| તત્પુનઃ કફઘ્નમ્| "કટુર્વિપાકે કટુકઃ કફઘ્નો વિદાહિભાવાદહિતઃ કુસુમ્ભઃ|" ઇતિ સુશ્રુતોપદેશાત્ (સૂ.અ. ૪૬/૪૮)| અતિદેશાદુપદેશો હિ બલવાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અત્ર-શિમ્બીધાન્યેષુ, માષોઽશ્રેષ્ઠઃ| શૂકજેષુ-શૂકધાન્યેષુ, યવકોઽશ્રેષ્ઠઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માષસ્ય સર્વધાન્યાવરત્વમાહ-માષોઽત્રેતિ| યવકસ્ય શૂકધાન્યેષ્વવરત્વમાહ-યવકઃ શૂકજેષ્વિતિ| ચકારોઽવરત્વાકર્ષણાર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- નવં પ્રત્યગ્રં, ધાન્યમભિષ્યન્દિ-આભિમુખ્યેન સ્યન્દયતિ| તાચ્છીલ્યે ણિનિઃ| માલિન્યાત્સ્રોતસાં સ્રુતિરૂપં શ્લેષ્માણં કરોતીત્યર્થઃ| અર્થાત્પુરાણમનભિષ્યન્દિ| સંવત્સરોષિતં-વર્ષાતીતં, લઘુ ભવતિ| નવં ચાર્થાદ્ગુર્વિત્યનુક્તમપ્યુક્તં ભવતિ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તમ્- "વર્ષસ્થિતં સર્વમન્નં પરિત્યજતિ ગૌરવમ્| ન તુ ત્યજતિ તદ્વીર્યં વીર્યં મુઞ્ચત્યતઃ ક્રમાત્||" ઇતિ| શીઘ્રેત્યાદિ| લઘ્વિત્યનુવર્તતે| સૂપ્યં-મુદ્ગાદિ યચ્છીઘ્રજન્મ, તલ્લઘુ ભવતિ| તથા, વિગતતુષં યુક્ત્યા ભર્જિતં-ભૃષ્ટં લઘુ ભવતિ| સઙ્ગ્રહે ત્વેવમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"નવં ધાન્યમભિષ્યન્દિ સેક્યં કેદારજં ચ યત્| લઘુ વર્ષોષિતં દગ્ધભૂમિજં સ્થલસમ્ભવમ્|" ઇતિ| ઇતિ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ| નિર્દિષ્ટે શૂકશિમ્બીધાન્યે| તયોશ્ચ સંસ્કૃતયોરુપયોગ ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ પ્રારભ્યતે-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નવધાન્યગુણાનાહ-નવં ધાન્યમિતિ| અભિષ્યન્દિ-સ્રોતઃસ્રાવિ| પુરાણધાન્યગુણાનાહ-લઘુ સંવત્સરોષિતમિતિ| સંવત્સરોષિતં-સંવત્સરમેવોષિતમ્, સંવત્સરદ્વયાદ્યુષિતસ્ય નિર્વીર્યત્વાત્| યદાહ ખારણાદિઃ-"વર્ષસ્થિતં સર્વધાન્યં પરિત્યજતિ ગૌરવમ્| ન તુ ત્યજતિ તદ્વીર્યં, વીર્યં મુઞ્ચત્યતઃ ક્રમાત્ "|| ઇતિ| શીઘ્રજન્માદિસૂપ્યગુણાનાહ-શીઘ્રજન્મેતિ| સૂપે હિતંસૂપ્યં શિમ્બીધાન્યમ્, તથા-તદ્વત્, લઘુ ઇત્યર્થઃ| શીઘ્રં અલ્પેન કાલેન, જન્મ-નિષ્પત્તિર્યસ્ય તત્તથા| નિસ્તુષં-અપનીતત્વક્| યુક્ત્યા-સમ્યગ્યોગેન, ભર્જિતં-દ્રવં વિના સ્વેદિતમ્| નવસ્યાભિષ્યન્દિત્વાત્ પુરાણસ્યાનભિષ્યન્દિત્વમ્| પુરાણાદીનાં લઘુત્વાત્તદ્વિપરીતાનાં ગુરુત્વમર્થસિદ્ધમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"હરિતાસ્તેષ્વપિ વરા, મકુષ્ઠાઃ કૃમિકારિણઃ| વર્ણ્યાઃ પરં પ્રલેપાદ્યૈર્મસૂરા ગ્રાહિણો ભૃશમ્|| કુશામ્રશિમ્બી મધુરા વાતપિત્તહરા હિમા| મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્નો રૂક્ષણાત્મિકાઃ|| સ્નેહાઢ્યા બલિભિર્ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બીજાતયઃ|" ઇતિ| ઇતિ શિમ્બીધાન્યવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મણ્ડાદીનાં યથાપૂર્વં લાઘવમ્| તેનૌદનમપેક્ષ્ય લઘ્વી વિલેપી, તતોઽપિ પેયા, પેયાતો મણ્ડો લઘુતર ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| મણ્ડપેયાવિલેપ્યોદનાનાં યથાપુર્વં લાઘવમિત્યેવ વક્તવ્યે યદત્રૌદનસ્ય પૃથક્પાઠઃ, સ ઇદં જ્ઞાપયતિ,-મણ્ડાદયો લાજોપાદાના વેદ્યાઃ, ન તુ તણ્ડુલોપાદાનાઃ, યથા-ઓદનઃ, ઇતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ, સૂ,અ.૨૭|૨૫૨)-"શૃતઃ પિપ્પલિશુણ્ઠીભ્યાં યુક્તો લાજામ્બુદાડિમૈઃ| મણ્ડઃ સન્દીપયત્યગ્નિં વાતં ચાપ્યનુલોમયેત્||" ઇતિ| તદુક્તમ્_"દ્રવ્યસ્યાર્ધપલં દત્ત્વા તોયસ્ય પ્રસ્થમાવપેત્| અર્ધશેષં ગૃહીત્વા તત્કર્ષૌ દ્વૌ દાડિમસ્ય ચ|| યુક્તં સૈન્ધવવિશ્વાહ્વધાન્યકૈઃ શાણમાત્રકૈઃ| દ્વિકર્ષમાત્રૈર્લાજૈશ્ચ ભૂયઃ સંક્વથિતં ચ તત્|| પિપ્પલીજીરકાભ્યાં ચ શાણૈકેનાવચૂર્ણિતમ્| પેયાસ્વેષ વિધિઃ કલ્પ્યો દાડિમાદિકૃતાસ્વપિ||" ઇતિ| તથા (સુશ્રુતે સૂ. અ. ૪૬|૩૪૫)-"સિક્થૈર્વિરહિતો મણ્ડઃ પેયા સિક્થસમન્વિતા| ધનસિક્થા વિલેપી સ્યાદ્યવાગૂર્વિરલદ્રવા||" ઇતિ| અન્યે તુ મણ્ડલક્ષણં પેયાલક્ષણં ચાન્યથૈવેચ્છન્તિ| તથા તલ્લક્ષણમ્-"લાજામ્બુસૈન્ધવકણાધાન્યનાગરદાડિમૈઃ| યુક્તો વિમૃદિતઃ પૂતો મણ્ડઃ સંસ્કૃત ઉચ્યતે|| નિર્દ્રવ્યા પ્રાકૃતા પેયા તક્રદાડિમતણ્દુલૈઃ|" ઇતિ| સામાન્યપેયાયાશ્ચ તક્રદાડિમલાજાદિસાધિતાયા ગુણનિર્દેશોઽયમ્, ન તુ વિશિષ્ટાયા જ્વરચિકિત્સાદિવિહિતાયા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તસ્યાસ્તુ તત્રૈવેત્યર્થઃ, વિશેષગ્રહણાત્કર્માન્તરનિર્દેશાચ્ચ| તત્ર-તેષુ મણ્ડાદિષુ મધ્યે, મણ્ડઃ શિવઃ| તથા, વાતાનુલોમનઃ| તથા, તૃષં ગ્લાનિં દોષશેષં ચ હન્તીતિ તૃડ્ગ્લાનિદોષશેષઘ્નઃ| "અમનુષ્યકર્તૃકે ચ" ઇત્યત્ર ઠક્| દોષસ્ય શેષો દોષશેષઃ| એષ એવ હિ વિહિતવમનસ્ય વિહિતવિરેચનસ્ય વા કિઞ્ચિચ્છેષો યો દોષઃ, તસ્ય| દોષશેષેતિ વચનજ્ઞાપકાત્ કૃતવમનવિરેચનસ્ય દોષશેષકરણમ્| તેન ચ વમનકર્મણિ વિરેચનકર્મણિ વા કર્તવ્યેઽતિયોગભયાત્ દોષશેષઃ કાર્યઃ, ઇત્યયમર્થો યુક્ત્યા પ્રતિપાદિતઃ| તથા, મણ્ડઃ પાચનો ધાતુસામ્યકરશ્ચ| તથા, સ્રોતસાં માર્દવં કરોતિ| તથા, સ્વેદયતીતિ સ્વેદી, વહ્નિં ચ દીપયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ કૃતાન્નવર્ગઃ| તત્ર મણ્ડાદીનાં લઘુત્વેતારતમ્યમાહ-મણ્ડપેયેતિ| અસિક્થો દ્રવો-મણ્ડઃ, સસિક્થો-યવાગૂઃ| સા દ્વિવિધા,- અલ્પસિક્થા-પેયા, બહુસિક્થા-વિલેપી| અદ્રવાણિ સિક્થાનિ-ઓદનઃ| યથાપૂર્વં ઓદનાદ્વિલેપી લઘુઃ તતઃ પેયા, તતો મણ્ડ ઇતિ| મણ્ડગુણાનાહ-શિવસ્તત્રેતિ| શિવઃ-આરોગ્યપ્રદઃ| વમનલઙ્ઘનાદ્યવશિષ્ટો દોષો-દોષશેષઃ| ધાતુસામ્યકૃત્-લઙ્ઘનાદિકૃતધાતુવૈષમ્યશમનાત્| સ્રોતોમાર્દવકૃત્-લઙ્ઘનાદિકૃતસ્રોતઃકાઠિન્યશમનાત્| સ્વેદી-સ્વેદવહસ્રોતોરોધશમનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષુચ્ચ તૃષ્ણા ચ, તાભ્યં ગ્લાનિઃ, સા ચ દૌર્બલ્યં ચ કુક્ષિરોગશ્ચ જ્વરશ્ચ, તાનપહન્તિ યા સૈવંભૂતા પેયા| દૌર્બલ્યં- કાર્શ્યમ્| તથા, મલાન્-વાતાદીન્, અનુલોમયતિ-સ્વમાર્ગસ્થાન્ કરોતિ| તથા, પથ્યા-શરીરસ્ય હિતા| તથા, દીપની ચાસૌ પાચની ચેતિ "પુંવત્કર્મધારય" ઇતિ પુંવદ્ભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

અ૦ ર૦-પેયાગુણાનાહ-ક્ષુત્તૃષ્ણેતિ| કુક્ષિરોગઃ-અતીસારઃ| પથ્યા-ઔષધરૂપત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિલેપી ગ્રાહિણી હૃદ્યા તૃષ્ણાઘ્ની દીપની હિતા ચ| વ્રણશ્ચાક્ષિરોગશ્ચ સંશુદ્ધશ્ચ દુર્બલશ્ચ સ્નેહપાયી ચ, તેષાં હિતા| વ્રણાક્ષિરોગશબ્દૌ મત્વર્થીયાકારાન્તૌ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિલેપીગુણાનાહ-વિલેપીતિ| વ્રણાદીનાં હિતા| સંશુદ્ધઃ-સમ્યક્કૃતવમનાદિઃ| યઃ સ્નેહનાર્થં પ્રત્યહં સ્નેહં પિબતિ સઃ-સ્નેહપાયી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઓદનઃ સુષ્ઠુ ધૌતસ્તથા પ્રસ્રુતો-નિશ્ચોતિતઃ સ્વિન્નોઽત્યક્તબાષ્પશ્ચ લઘુર્ભવતિ| યશ્ચૌદન આગ્નેયૌષધાનાં-મરીચચિત્રકાદીનાં ક્વાથેન સાધિતઃ, સોઽતિલઘુઃ| તથા, ભૃષ્ટાસ્તણ્ડુલા યસ્મિન્નોદને સોઽતિલઘુતમઃ| યથોક્તલક્ષણાદોદનાદ્વિપરીતો-યોઽધૌતાદિઃ, સ ગુરુઃ| ક્ષીરમાંસાદિભિઃ-મધુરૈર્યશ્ચ સાધિતઃ, સોઽતિગુરુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઓદનગુણાનાહ-સુધૌત ઇતિ| સુધૌતાદિવિશિષ્ટ ઓદનો લઘુઃ| તદ્વિપરીતઃ ક્ષીરાદિસાધિતશ્ચ ગુરુઃ| સુધૌતઃ-સમ્યક્પ્રક્ષાલિતતણ્ડુલઃ| પ્રસ્રુઅતઃ-સમ્યક્પ્રસ્રાવિતમણ્ડઃ| સ્વિન્નઃ-સમ્યક્પક્વઃ| અત્યક્તોષ્મા-શીતત્વમપ્રાપ્તઃ| આગ્નેયૌષ ક્વાથસાધિતઃ- ચિત્રકાદિક્વાથં દ્રવસ્થાને દત્વા સાધિતઃ| ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ-ભૃષ્ટૈસ્તણ્ડુલૈઃ સાધિતઃ| વિપરીતઃ-અધૌતતણ્ડુલાદિઃ| યશ્ચ ક્ષીરાદીનિ દ્રવસ્થાને દત્વા સાધિતઃ| માંસશબ્દેનાત્ર માંસરસઃ| આદ્યશબ્દાત્સ્નેહાદયઃ| ક્ષીરાદિસાધને ઉદકં પ્રક્ષેપ્યમેવ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૮)-"ક્ષીરાદિસાધિતં દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશેઽનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-અનયા દિશા, સર્વં-પેયાદિકં પૂર્વોક્તં વક્ષ્યમાણં ચ ભક્ષ્યાદિકં, દ્રવ્યેણ ક્રિયયા સંયોગેન માનેન ચાદિશેત્| તત્ર દ્રવ્યતો યથા-ઓદનસ્ય રક્તશાલ્યાદિજસ્ય લાઘવમ્, યવકાદિજસ્ય તુ ગૌરવમ્| ક્રિયાતો યથા-સાક્ષાદગ્નિપાકાદિસંસ્કારાચ્છૂલ્યસ્ય માંસસ્ય લઘ્વાદિગુણયોગઃ, અપરસ્ય ત્વન્યથાત્વં દૃશ્યતે| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે-"વૃષ્યં વાતહરં બલ્યં પથ્યં શૂલ્યામિષં લઘુ| અપથ્યં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ માંસં યચ્ચ રસોદ્ધતમ્||" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"સ્વિન્નં માંસં ગુરુ સ્તમ્ભિ શૂલપક્વં ત્રિદોષજિત્|" ઇતિ| ક્રિયા-સંસ્કાર ઇત્યર્થઃ| યોગઃ-સંયોગઃ, તેન યથા-આગ્નેયચિત્રકાદ્યૌષધક્વાથૈઃ સાધિતસ્ય લાઘવમ્| માનતો યથા-બહુભિર્લઘુભિરલ્પૈશ્ચ ગુરુભિર્યુક્તૈર્લઘુરેવ, વિપરીતૈસ્તુ વિપરીત એવ| આદ્યગ્રહણેન દેશાદિપરિગ્રહઃ| જાઙ્ગલદેશપ્રભવતણ્ડુલકૃતો લઘુઃ, આનૂપદેશતણ્ડુલકૃતો ગુરુરિત્યાદિ બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઓદનપ્રસઙ્ગાદોદનોદાહરણાં પરિભાષામાહ-ઇતિ દ્રવ્યેતિ| ઇતિ-એવમોદનવત્| દ્રવ્યાદીનાં કારણાનાં સ્વરૂપં શાસ્ત્રેણ બુદ્ધાકાર્યાણાં સ્વરૂપમકથિતમપિ સ્વબુદ્ધ્યા નિર્ધાર્ય મન્દબુદ્ધીનાં કથયેદિત્યર્થઃ| તત્ર, કાર્યત્વેન પરિણતં કારણં-દ્રવ્યમ્| તત્પરિણામહેતુઃ કર્તૃવ્યાપારઃ-ક્રિયા| પ્રધાનદ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરસમ્પર્કો-યોગઃ| સંયોગિનાં ન્યૂનાધિકસમત્વં-માનમ્| આદ્યશબ્દાદ્દેશકાલૌ| તત્ર, દ્રવ્યસ્યોત્પત્તિસ્થિતિપરિણામસ્થાનં-દેશઃ| ઉત્પત્ત્યાદિસમય આમાદ્યવસ્થાશ્ચ-કાલઃ| તત્ર, દ્રવ્યેણાદેશો યથારક્તશાલીનામોદનઃ પથ્યો, યવકાનામપથ્યઃ| ક્રિયયા યથા-ભૃષ્ટવિદલિતનિસ્તુષીકૃતાનં સૂપ્યાનાં સૂપો લઘુઃ, ઇતરેષાં ગુરુઃ| યોગેન યથા-મરીચાદિયુક્તા માંસભક્ષ્યા લઘવઃ, મરીચાદ્યયુક્તા ગુરવઃ| માનેન યથા-મિશ્રકૌદને મુદ્ગાદ્યલ્પત્વબહુત્વાભ્યાં લઘુત્વગુરુત્વે| ઉત્પત્તિદેશેન યથા-દગ્ધાવનિજાતાનાં શાલીનામન્નં લઘુ, ઇતરેષાં ગુરુ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૫)- "દગ્ધાયામવનૌ જાતાઃ શાલયો લઘુપાકિનઃ|" ઇતિ| સ્થિતિદેશેન યથા-દુર્ભાજનસ્થાભિર્દ્રાક્ષાભિઃ કૃતં પાનકં દોષલમ્, ઇતરાભિરદોષલમ્| ઉક્તં હિ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"દુર્ભાજનસ્થા દ્રાક્ષાઽમ્લા દોષલા ચ પ્રાજાયતે|" ઇતિ| પરિણામદેશેન યથા-મૃણ્મયે પાત્રે સિદ્ધાનાં તન્દુલાનામોદનો ગુરુઃ, તામ્રમયે લઘુઃ| ઉત્પત્તિકાલેન યથા-આર્તવેન દિવ્યોદકેન સિદ્ધમન્નં પથ્યમ્, અનાર્તવેનાપથ્યમ્| સ્થિતિકાલેન યથારાત્રિમુષિતેન શૃતશીતેનાલોડિતમપથ્યમ્, ઇતરેણ પથ્યમ્| પરિણામકાલેન યથા-શીઘ્રજન્મના સૂપ્યેન કૃતઃ સૂપો લઘુઃ, ચિરજન્મના ગુરુઃ| આમાદ્યવસ્થાકાલેન યથા-આમેન શુષ્કેણ વા મૂલકેન કૃતો યૂષઃ પથ્યઃ, જીર્ણેનાદ્રેણ વા કૃતોઽપથ્યઃ| ઇત્યાદિ સ્વબુદ્ધ્યા સર્વમૂહ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસ ઇતિ માંસરસઃ, આદિશબ્દલોપાત્| સ બૃંહણાદિગુણયુક્તઃ| કૃતાકૃતસ્ય ચ રસસ્યાયં ગુણનિર્દેશો બોધ્યઃ| રસો હિ સ્નેહશુણ્ઠ્યાદિયુતઃ-કૃત ઇત્યુચ્યતે, વિપરીતસ્તુ-અકૃતઃ| તત્ર કૃતસ્ય તન્ત્રાન્તરે વિધાનમુક્તં ગુણાશ્ચ| યથા-"છાગલં સક્થિજં માંસં નિરસ્થિ તૈત્તિરં તથા| ચતુષ્પલોન્મિતં સૂક્ષ્મં કલ્પિતં ક્ષાલિતં જલે|| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલશુણ્ઠીચિત્રકધાન્યકૈઃ| દ્વિશાણૈઃ સંયુતે તોયે ક્વાથ્યં સાર્ધાઢકોન્મિતે|| માંસેઽરિમન્ દ્વિપલં તત્ર દાડિમાત્કુટ્ટિતાત્ક્ષિપેત્| તં રસં મર્દિતં પૂતં હિઙ્ગુસૈન્ધવજીરકૈઃ|| યુક્તં સુધૂપિતં પથ્યં શુદ્ધાનાં શુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્| શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં વ્રણિનાં વાતરોગિણામ્|| ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં ક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્|" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"રસસ્તત્ર વરોઽનમ્લઃ શાકુનો બૃંહણઃ સરઃ| તક્રસિદ્ધસ્તુ વિષ્ટમ્ભી લઘુર્વાતકફાપહઃ|| ફલામ્લગોરસોદારં સવિશ્વાજાજિધાન્યકમ્| સ્નિગ્ધં માંસં હિતં બલ્યં બૃહણં રોચનં ગુરુ|| કાસમર્દકધાન્યામ્લદાડિમાદિરજઃકૃતાઃ| લેહાસ્તક્રાદિજાશ્ચાન્યે યોનિવદ્ગુરુરોચનાઃ|| માલુધાનીયવાસાદિપુષ્પૈર્યોઽતિગુણઃ ખલઃ| ફલમૂલૈર્ઘનાદાનં વ્યઞ્જનં પાકતો ઘનમ્|| લેહવત્ખલ ઇત્યન્યે દોષલઃ સ્વસ્વયોનિવત્| તદ્વચ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકો મતઃ|| કટ્વરઃ કફજિદ્ગ્રાહી પિત્તલો રોચકો લઘુઃ| માંસાદજાજિશુણ્ઠ્યાદિગલિતઃ સટ્ટકો લઘુઃ|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસરસગુણાનાહ-બૃંહણ ઇતિ| પ્રીણનઃ-તૃપ્તિજનનઃ| રસો-માંસરસઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"પિશિતેન રસસ્તત્ર, યૂષો ધાન્યૈઃ, ખલઃ ફલૈઃ| મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ||" ઇતિ| સ ચ કૃતાકૃતદકલાવણિકભેદાન્ત્રિધા| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ.૭)-"જ્ઞેયાઃ કૃતાકૃતાસ્તે તુ સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ| અલ્પમાંસાદયઃ સ્વચ્છા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ||' ઇતિ| તથા, તનુસાન્દ્રભેદાદમ્લસ્વાદુભેદાચ્ચ દ્વિધા| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)-"વિદ્યાદ્યૂષે રસે સૂપે શાકે ચૈવોત્તરોત્તરમ્| ગૌરવં તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષ્વેષુ પૃથક્ પૃથક્||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"શુષ્યતાં વ્યાધિમુક્તાનાં નરાણાં શુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્| કૃશક્ષામક્ષતોરસ્કક્ષીણધાત્વિન્દ્રિયૌજસામ્|| દૃષ્ટિશ્રવણવન્હ્યાયુર્બલવર્ણસ્વરાર્થિનામ્| ભગ્નવિશ્લિષ્ટસન્ધીનાં વ્રણિનાં વાતરોગિણામ્|| હૃદ્યઃ પથ્યઃ પરં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો રસઃ|" ઇતિ| શુષ્યતાં-વૃદ્ધિં ત્યજતામ્| કૃશાનાં-સ્થૂલત્વં ત્યજતામ્| ક્ષામાણાં-બલંત્યજતામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૌદ્ગો રસો-યૂષો, વ્રણિનાં કણ્ઠરોગિણાં અક્ષિરોગિણાં ચ પથ્યઃ| અસ્ય ચ સંસ્કૃતસ્ય વિધાનમુક્તમ્-"મુદ્ગાનાં દ્વિપલં તોયે શૃતમર્ધાઢકોન્મિતે| પાદસ્થં મર્દિતં પૂતં દાડિમસ્ય પલેન તુ| યુક્તં સૈન્ધવવિશ્વાહ્વધાન્યકૈઃ પાદકાર્ષિકૈઃ| કણાજીરકયોશ્ચૂર્ણાચ્છાણૈકેનાવચૂર્ણિતમ્| સંસ્કૃતો મુદ્ગયૂષોઽયં પિત્તશ્લેષ્મહરો મતઃ|" તથા-"પટોલપત્રાચ્છાણો દ્વે મુદ્ગાનાં દ્વિપલં જલે| દ્રવ્યાદ્વાત્રિંશદ્ગુણિતે અર્ધસ્થે દાડિમાત્પલમ્|| કર્ષમામલકાનાં ચ ક્ષિપ્ત્વા પુનરધિશ્રયેત્| પૂર્વં તત્સૈન્ધવાદ્યૈશ્ચ યુક્તમાજ્યેન યોજિતમ્|| પટોલપત્રકાખ્યોઽયં યૂષઃ પિત્તોત્થરોગજિત્| નિમ્બપત્રૈર્નિમ્બયૂષમેવમેવ પ્રકલ્પયેત્|| મુલકાચ્છુણ્ઠિકા સ્વિન્ના ઘૃતભૃષ્ટા સધાન્યકા| હિઙ્ગુજીરકસંયુક્તા તતો મથિતદાડિમે|| સસૈન્ધવે વિનિક્ષિપ્ય પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્| તાવદ્યાવન્મૃદૂભૂતં તતસ્ત્ર્યૂષણસંયુતમ્|| સુધૂપિતં હિઙ્ગુઘૃતૈશ્ચાતુર્જાતાવચૂર્ણિતમ્| શુણ્ઠીરસં દીપનીયં બાતશ્લેષ્મામયાપહમ્|| અકૃતાકૃતયૂષાચ્ચ રસાચ્ચ જલસાધિતાત્| સ્નેહામ્લપટુયુક્તાચ્ચ પૂર્વઃ પૂર્વો લઘુર્મતઃ|| (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)-વિદ્યાદ્યુષે રસે સૂપે શાકે ચૈવોત્તરોત્તરમ્| ગૌરવં તનુસાન્દ્રામ્લસ્વાદુષ્વેષુ પૃથક્ તથા||" તથોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ છેદિનૌ સ્વૌષધાનુગૌ| પિશિતેન રસસ્તત્ર, યૂષો ધાન્યૈઃ ખલઃ ફલૈઃ|| મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ| જ્ઞેયાઃ કૃતાકૃતાસ્તે તુ સ્નેહાદિયુતવર્જિતાઃ|| અલ્પમાંસાદયઃ સ્વચ્છા દકલાવણિકાઃ સ્મૃતાઃ|" ઇતિ| સ્વલ્પેન માંસેન શુણ્ઠ્યદિભિઃ સ્વલ્પૈઃ સ્વચ્છા યે ક્રિયન્તે, તે દકલાવણિકા બોધ્યાઃ| એવં યૂષે યત્ર ધાન્યમલ્પં, ખલાદૌ વા મૂલાદીન્યલ્પાનિ, તત્રાપિ દકલાવણિકત્વં બોધ્યમ્| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૬|૩૮૦)-"અથ ગોરસધાન્યામ્લફલામ્લૈરન્વિતં ચયત્| યથોત્તરં લઘુ હિતં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતં તથા|| પ્રભૂતાસ્તમલોયૂષઃ સૂપાલ્લઘુતરઃ સ્મૃતઃ| સૂપસ્તુ રસયૂષાભ્યાં સ્થૈર્યાદ્ગુરુતરો મતઃ|| તં સરોગો ન ચાશ્રીયાન્ન ચાલ્પાશી કથઞ્ચન|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુદ્ગયૂષગુણાનાહ-મૌદ્ગ ઇતિ| રસ ઇત્યનુવર્તતે| મૌદ્ગો રસો-મુદયૂષઃ, "યૂષો ધાન્યૈઃ" (સં.સૂ.અ.૭) ઇત્યુક્તત્વાત્| સંશુદ્ધાદીનાં પથ્યો-હિતઃ| કણ્ઠાક્ષિભ્યાં રોગશબ્દઃ સમ્બધ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૌલત્થો યૂષો વાતમનુલોમયતિ| ગુલ્માદીંશ્ચ જયતિ| તૂનીપ્રતૂનીરોગૌ-ગુલ્મનિદાને વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુલત્થયૂષગુણાનાહ-વાતાનુલોમીતિ| તૂનિપ્રતૂન્યૌ-ગુલ્મનિદાને (હૃંઇ.અ.૧૧/૬૧) વક્ષ્યેતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તિલસ્ય વિકૃતિઃ પિણ્યાકસ્ય ચ| તથા શુષ્કશાકાદિ દૃષ્ટિઘ્નં ત્રિદોષકરં ગ્લાનિકરં ગુરુ ચ| અઙ્કુરિતં સસ્યં-વિરૂઢકમ્| શાણ્ડાક્યા સહ સંયુતં માષાદિવટકં-શાણ્ડાકીવટકમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તિલવિકૃત્યાદીનાં ગુણાનાહ-તિલપિણ્યાકવિકૃતિરિતિ| તિલવિકૃતિઃ-મયૂરાણ્ડકાદિઃ| ઉદ્ધૃતતૈલસ્તિલાદિપિણ્ડઃ, પિણ્યાકઃ તદ્વિકૃતિઃ-પિણ્ડવટકાદિદેશીયા| શુષ્કશાકં-શુકવાર્તાકકચ્ચરિકાદિ| વિરૂઢકં-અઙ્કુરિતં ધાન્યમ્| કૃતાન્નપ્રસ્તાવાદઙ્કુરિતધાન્યકૃતમન્નં ગ્રાહ્યમ્| યેન વટકેન શાણ્ડાકી ક્રિયતે તત્-શાણ્ડાકીવટકમ્| દૃગ્ઘ્નંદૃષ્ટિનાશનમ્| દોષલં-ત્રિદોષકરમ્| ગ્લપનં-ગ્લાનિકરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસાલા-કરમથિતેન મરીચશર્કરાદિયુક્તેન દધ્ના કૃતા ઉલ્લેખિકાસંજ્ઞા, બૃંહણી-દેહસ્ય બૃહત્ત્વકરી, વૃષ્યાદિગુણયુક્તા ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રસાલાગુણાનાહ-રસાલેતિ| મરીચશર્કરાદિયુક્તં કરમથિતં દધિ-રસાલા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાનકં શ્રમાદિહરં પ્રીણનાદિગુણયુક્તમ્| પ્રીણનં-મનઃ પ્રીતિકરમ્| યથાદ્રવ્યગુણં ચ-સ્વસ્વદ્રવ્યગુણેન ચ યુક્તમ્| પર્પટાદીનાં લાઘવાદિહ ગુણા નોક્તાઃ| યથા (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ. ૭)-"પર્પટા લઘવો રુચ્યા લઘીયાન્ ક્ષારપર્પટઃ| હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરવો રાગખાણ્ડવાઃ|| પ્રીણના ભ્રમતૃટ્છર્દિમદમૂર્ચ્છાશ્રમચ્છિદઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાનકગુણાનાહ-શ્રમક્ષુત્તૃડિતિ| ગુડામ્લિકાદિસંસ્કૃતમુદકાદિ દ્રવં-પાનકમ્| યથાદ્રવ્યગુણં-યૈર્દ્રવ્યૈઃ ક્રિયતે તદ્ગુણાનનુવર્તતે| એતેન સુશ્રુતાદિભિરુક્તાનાં દ્રાક્ષાદિપાનકાનાં ગુણા ઉક્તાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લાજાસ્તૃડાદીંશ્છિન્દન્તિ| કાસપિત્તે ચોપશમયન્તિ| તથા, દીપના લઘવઃ શીતવીર્યાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લાજાનાં ગુણાનાહ-લાજા ઇતિ| ભૃષ્ટાનાં શાલીનાં તણ્ડુલાઃ-લાજાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હરિતધાન્યાનિ નિસ્તુષભૃષ્ટમુશલહતાનિ-પૃથુકાશ્ચિપિટસંજ્ઞા ગુરુત્વાદિયુક્તાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પૃથુકગુણાનાહ-પૃથુકા ઇતિ| અશુષ્કધાન્યાનાં ભૃષ્ટાસ્તણ્ડુલાઃ-પૃથુકાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધાના-ભૃષ્ટયવાદિ, વિષ્ટમ્ભિની રૂક્ષાદિગુણયુક્તા ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધાનાગુણાનાહ-ધાના વિષ્ટમ્ભિનીતિ| ભૃષ્ટયવાદિધાન્યં-ધાના| અન્યે તુ યવાનેવ ભૃષ્ટાન્ ધાનાશબ્દેનાહુઃ| ઉલુમ્બાદીંશ્ચ પૃથક્ પઠન્તિ| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૪૧૦)- "ધાનોલુમ્બાસ્તુ લઘવઃ કફમેદોવિશોષણાઃ|" ઇતિ| લઘવઃ પાકે, ગુરવો ગુણે, સ્વમતેન ગુરોર્ગુણત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સક્તવો લઘવઃ, ક્ષુધાદીંશ્ચ ઘ્નન્તિ| તથા, ઉદકપીતાઃ સન્તર્પણાઃ, સદ્ય એવ બલં કુર્વન્તિ| તાંશ્ચ જલેનાન્તરિતાન્-વ્યવહિતાન્, નાશ્નીયાત્| અન્યભોજનેષુ હ્યન્તરાપાનં વિહિતમ્, ન તથા સક્તુષુ કાર્યમિતિ બોધયતિ| (અપરે ત્વેવમાહુઃ-આદૌ પિણ્ડી મધ્યે જલમન્તે ચ પિણ્ડીત્યુદકાન્તરિતા ઇતિ|) તથા, ન દ્વિઃ-દ્વૌ વારૌ નાદ્યાત્| ન નિશાયાં- રાત્ર્યામ્| ન કેવલાન્-ઉદકાદિરહિતાન્| ન ભુક્ત્વા-અન્યદ્ભોજનાદિ| ન દ્વિજૈશ્છિત્ત્વા-દન્તૈઃ કરસ્થાં પિણ્ડીં છિત્ત્વેત્યર્થઃ| બહૂંશ્ચ સક્તૂંન્નાદ્યાત્| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તં રૂક્ષવાતલત્વં સક્તૂનામિહ નોક્તમ્, લઘુત્વાદિનૈવાવગતત્વાત્| નનુ, રૂક્ષવાતલત્વં ચેદભ્યુપગમ્યતે સક્તૂનામ્, તતઃ સન્તર્પણા ઇત્યનુપપન્નમ્| સદ્ય એવ બલપ્રદા ઇત્યેતદપ્યયુક્તમ્| ભુક્તો હ્યાહારઃ પરિણમન્ રસધાતુગતો ધાતુપુષ્ટયે, નાન્યથા| અત્રાચક્ષ્મહે| પ્રભાવાદુભયમપ્યેતદુક્તમ્| સક્તૂનાં હ્યયમચિન્ત્યઃ પ્રત્યક્ષવેદ્યઃ પ્રભાવઃ,યત્પીતાઃ સન્તઃ સદ્યઃ સન્તર્પયન્તિ| સદ્ય એવ ચ બલં પ્રયચ્છન્તિ| વાજીકરણં હિ-અપરિણતમેવ સ્વકાર્યં જનયતિ| તથા ચ મદ્યં,-અપરિણતમેવ મદં જનયતિ| તસ્માત્સન્તર્પણત્વં બલપ્રદત્વં ચૈષામુપપન્નમેવ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"તુલ્યાજ્યઃ સક્તુપ્રાશસ્તુ વૃષ્યો ભેદી રસાયનમ્| (સં.સૂ.અ.૭)-'તૃટ્છર્દિશ્રમનુન્મન્થઃ શીતસ્તૃષ્ણાનિવર્તકઃ|| પ્રમેહક્ષયકુષ્ઠાનિ ન ચ સ્યુર્મન્થપાયિનામ્| નિચયાત્કઠિના ગુર્વી પિણ્ડી પ્રોક્તા મૃદુર્લઘુઃ|| સક્તૂનાં દ્રવતાયોગાલ્લઘીયસ્યવલેહિકા|' લાજસક્તુકૃતાઽપિ સ્યાદ્વિલેપી તુ ગરીયસી||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સક્તુગુણાનાહ-સક્તવ ઇતિ| ભૃષ્ટાનાં નિસ્તુષયવાનાં ચૂર્ણં-સક્તવઃ| પીતા એવ બલપ્રદાઃ, ન તુ ભક્ષિતાલીઢા વા| સદ્ય એવ, ન તૂત્તરકાલમિત્યેવશબ્દાર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૭)-"નિચયાત્કઠિના ગુર્વી પ્રોક્તા પિણ્ડી લઘુર્મૃદુઃ| સક્તૂનાં દ્રવતાયોગાલ્લઘીયસ્યવલેહિકા|| શષ્કુલીમોદકાદીનાં વ્યાખ્યાતૈવં ચ કલ્પના| કર્કન્ધુબદરાદીનાં શ્રમક્ષુત્તૃટ્ક્લમચ્છિદઃ|| સક્તવોઽમ્લરસા હૃદ્યા યથાદ્રવ્યગુણાશ્ચ તે|" ઇતિ| સક્તુભક્ષણં નિયમયતિ-નોદકાન્તરિતાનિતિ| યેષાં ભોજનમધ્યે ઉદકં પીયતે તે-ઉદકાન્તરિતાઃ| દ્બૌ વારૌદ્વિઃ| કેવલાન્-ઉદકાદિરહિતાન્| દ્વિજૈશ્છિત્ત્વા-કરસ્થાં પિણ્ડીં દન્તૈર્વિચ્છિદ્ય ભક્ષિતાન્| બહૂન્-અતિમાત્રાન્| ઉદકાન્તરિતાદીનાં પ્રત્યેકં નિષેધકરણત્વાત્ પૃથક્ નકારકરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિણ્યાકાખ્યો-યસ્તિલાદીનાં નિષ્પીડિતતૈલઃ કલ્કો, ગ્લપનો-ગ્લાનિકરઃ| ગ્લપન ઇતિ ગ્લાયતેર્ણિજન્તાત્ "ગ્લાસ્રાવનુવમાં ચ" ઇતિ મિત્ત્વાદ્ધ્રસ્વઃ, બાહુલકાત્કર્તરિ લ્યુટ્| તથા, વિષ્ટમ્ભી દૃષ્ટિવિકારકૃચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિણ્યાકગુણાનાહ-પિણ્યાક ઇતિ| ઉદ્ધૃતતૈલસ્તિલાદિપિણ્ડઃ-પિણ્યાકઃ| ગ્લપનો-ગ્લાનિકરઃ| દૃષ્ટિદૂષણઃ-દૃષ્ટિરોગપ્રદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વેસવારો-નાગરધાન્યકાજાજિહિઙ્ગુઘૃતાદિસંસ્કૃતં કુટ્ટિતં માંસમ્| સ ગુરુઃ સ્નિગ્ધો બલવર્ધનઃ શરીરોપચયવર્ધનશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વેસવારગુણાનાહ-વેસવાર ઇતિ| સ્વિન્નં પિષ્ટં ગુડજીરકાદિવિમિશ્રિતં માંસં-વેસવારઃ| ઉપચયઃ-વપુષ્પુષ્ટિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુદ્ગાદિજાતસ્તુ વેસવારા યે ઇણ્ડરિકાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ સૂક્ષ્મચ્છિન્નૈઃ ક્રિયન્તે લોકે પૂરણશબ્દેન પ્રસિદ્ધાઃ, તે ગુરવઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યગુણાશ્ચ| આદિશબ્દેન માષાદયો ગૃહ્યન્તે| (અન્યે ત્વાદિશબ્દાત્ વાર્તાકસૂરણાલૂકાદીન્ ગૃહ્યન્તે|) તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"સર્પિસ્તૈલગુડક્ષીરૈર્યવગોધૂમપૈષ્ટિકાઃ| પૂપા વિષ્ટમ્ભિનઃ શીતાઃ પૈષ્ટિકા વાતલાઃ ખરાઃ|| વૃષ્યા બલ્યાઃ સરા માષૈર્વાતઘ્ના મૃદુપિચ્છિલાઃ| યથાન્નં ગુરવો બલ્યાઃ સ્થૂલાશ્ચ કઠિનાશ્ચ યે|| તૈલપક્વાસ્તુ ત્વગ્દૃગ્ઘ્ના ગરીયાંસો વિદાહિનઃ| કાસારસારા લઘવો લાજૈર્લઘુતરાઃ સ્મૃતાઃ|| વાતપિત્તહરો વૃષ્યો ઘૃતપૂરઃ કફપ્રદઃ| સદ્યઃ પ્રાણકરો રુચ્યો માંસલો રક્તલો ગુરુઃ|| લઘીયાન્ મણ્ડકકૃતો ગરીયાન્ ફલપૂરિતઃ મધુરોત્કારિકા વૃષ્યા, કાસારઃ પિચ્છિલો ગુરુઃ|| ગુડમત્સ્યણ્ડિકાખણ્ડક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૈઃ| પૂપાઃ શુક્રબલશ્લેષ્મરુચિદાસ્તર્પણાઃ ક્ષણાત્|| નાનાદ્રવ્યૈઃ સમાયુક્તાઃ પક્વામક્લિન્નભર્જિતૈઃ| નિમર્દકો ગુરુઃ સ્નિગ્ધો વૃષ્યો બલવતાં હિતઃ|| ઘારિકેણ્ડરિકાપૂરવટિકાવટકાદયઃ| વિશદા રોચના બલ્યા ગુરવઃ સ્યુઃ સ્વયોનિવત્|| યાવકઃ પિચ્છિલઃ સ્નિગ્ધઃ પ્લીહોદાવર્તહા ગુરુઃ| ભૃષ્ટસ્વિન્નતયા વાઽઽદ્યો કણ્ઠ્યોઽતિકાસિનામ્|| જ્વરોદાવર્તમેહાનાં પથ્યો વાતાનુલોમનઃ| ઓલકં હરિતાવસ્થં શિમ્બિજત્વાત્ખરં ગુરુ|| મન્દજર્યો યવાદિત્વાદભ્યોષો બૃંહણઃ સરઃ||" ઇતિ|સિદ્ધસારે ચોક્તમ્-"અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુરુવો મતાઃ|' ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુદ્ગાદિવેસવારગુણાનાહ-મુદ્ગાદિજા ઇતિ| યેષુ માંસસ્થાનેષુ મુદ્ગચણકાદયો ગૃહ્યન્તે તે-મુદ્ગાદિજાઃ| યથાદ્રવ્યગુણમનુગચ્છન્તીતિ-યથાદ્રવ્યગુણાનુગાઃ, યાવન્તઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યગુણાસ્તાવન્તસ્તેષાં ભવન્તીત્યર્થઃ| સાકલ્યેઽવ્યયીભાવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપૂપાન્ કુકૂલાદિસિદ્ધાન્ એકયોનીન્-એકકારણાન્ યથોત્તરં લઘૂન્વિદ્યાત્| તેન કુકૂલપક્વાત્ સજાતીયાદપૂપાત્કર્પરપક્વો લઘુઃ| કર્પરપક્વાચ્ચ ભ્રાષ્ટ્રપક્વઃ| ભ્રાષ્ટ્રપક્વાત્કન્દુપક્વઃ| કન્દુપક્વાચ્ચાઙ્ગારપક્વઃ| કુકૂલઃ-અપાં બાષ્પસ્વેદઃ, ગોશકૃદાદિચૂર્ણસન્તાપ ઇત્યન્યે| કર્પરો-જ્વાલાસન્તપ્તં કપાલમ્| ભ્રાષ્ટ્રકન્દૂ પ્રસિદ્ધાવેવ| અઙ્ગારાઃ-બૃહન્તઃ કાષ્ઠસમ્ભૂતા ઇતિ| ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ| કૃતાન્નવર્ગાદનન્તરં માંસશકવર્ગયોસ્તદ્વ્યઞ્જનભૂતયોર્નિર્દેશઃ| તત્રાપિ પ્રાધાન્યાન્માંસવર્ગસ્ય પૂર્વં નિર્દેશઃ| પ્રાધાન્યં ચાસ્ય ભક્તેન સહ પ્રચુરોપયોગેઽપ્યદોષાત્| શાકસ્ય તુ બહૂપયોગે દોષં વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૮|૩૯)- "શાકાવરાન્નભૂયિષ્ઠમત્યુષ્ણલવણં ત્યજેત્|" ઇત્યનેન-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પચનપાત્રવિશેષાદ્ગુણવિશેષાનાહ-કુકૂલેતિ| કુકૂલં-શ્વભ્રમ્, "કુકૂલં શઙ્કુભિઃ કીર્ણે શ્વભ્રે ના તુ તુષાનલે|" ઇતિ (વિશ્વપ્રકાશમેદિનીકોશયોઃ) વચનાત્| તેન ચ મૃન્મયમુત્તાનમપૂપપચનપાત્રં લક્ષ્યતે શ્વભ્રાકારમ્| તદેવ ન્યુબ્જં- પરમ્| તદેવ સચ્છિદ્રં-ભ્રાષ્ટ્રમ્| લોહમયં ન્યુબ્જં-કન્દુઃ| અઙ્ગારશબ્દેન અઙ્ગારપૂર્ણં પાત્રમ્, હસન્તીત્યાદિ| પિષ્ઠકૃતાસ્તનવો વિસ્તૃતાઃ- અપૂપાઃ| એકયોનિગ્રહણં પ્રકૃતિદ્રવ્યાદ્યવિશેષેઽપિપાત્રકૃતમેવોત્તરોત્તરં લાઘવમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્, યથા યથાઽગ્નિસન્નિકર્ષસ્તથા તથા લાઘવમિત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.અ૭)-"પ્રભૂતાભ્યન્તરમલોમાષસૂપઃ પરં સ્મૃતઃ| ખલકામ્બલિકૌ હૃદ્યૌ છેદિનૌ સ્વૌષધાનુગૌ|| પર્પટા લઘવો રૂક્ષા લઘીયાન્ ક્ષારપર્પટઃ| હૃદ્યા વૃષ્યા રુચિકરા ગુરવો રાગખાણ્ડવાઃ| પ્રીણના ભ્રમતૃટ્છર્દિમદમૂર્ચ્છાભ્રમચ્છિદઃ| તૃટ્છર્દિશ્રમનુન્મન્થ શીતઃ સદ્યો બલપ્રદઃ|| પ્રમેહક્ષયકુષ્ઠાદ્યા ન ચ સ્યુર્મન્થપાયિનામ્|" ઇતિ ઇતિ કૃતાન્નવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હરિણાદયો દશ-મૃગાઃ સ્મૃતાઃ| આદિશબ્દેન કાલપુચ્છકપૃષતાદયઃ સઙ્ગ્રહોક્તા ગૃહ્યન્તે (સૂ.અ.૭)-("કાલપુચ્છકચારુષ્કવરપોતશશોરણાઃ| શ્વદંષ્ટ્રારામશરભકોહકાર કશમ્બરાઃ| કરાલકૃતમાલૌ ચ પૃષતશ્ચ મૃગાઃ સ્મૃતાઃ||" ઇતિ)

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ માંસવર્ગઃ| માંસમષ્ટધા,-મૃગવિષ્કિરપ્રતુદબિલેશયપ્રસહમહામૃગજલચરમત્સ્યભેદેન| તત્ર મૃગાનાહ-હરિણૈણેતિ| હરિણાદયો-મૃગાઃ| તેષુ હરિણઃ-તામ્રવર્ણઃ| એણઃ-કૃષ્ણવર્ણઃ| કુરઙ્ગો-લઘુચતુરગતિઃ| ઋક્ષોનીલાણ્ડઃ| ગોકર્ણો-ગોસદૃશકર્ણો રાસભાકારઃ| મૃગમાતૃકા-લઘુપૃથૂદરા શશાભા| શશો-બિલેશયઃ| શમ્બરઃ-વિકટબહુવિષાણઃ| ચારુષ્કઃ-ચારુતનુઃ| શરભઃ-અષ્ટચરણઃ| આદ્યશબ્દાત્ પૃષતકરાલાદયઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)-"કાલપુચ્છકચારુષ્કવરપોતશશોરણાઃ| શ્વદંષ્ટ્રારામશરભક્રોષ્ટુકારકશમ્બરાઃ|| કરાલકૃતમાલૌ ચ પૃષતશ્ચ મૃગા સ્મૃતાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર લાવાદયો વરટાન્તા એકવિંશતિઃ, વિકીર્ય ભક્ષણાદ્વિષ્કિરાઃ| રક્તે વર્ત્મની યસ્યાત્યર્થં સ રક્તવર્ત્મકઃ| વર્તકો વર્તિકેતિ જાત્યન્તરમ્, ન તુ વર્તકસ્ય સ્ત્રી વર્તિકા| યથા ચ બલાકા સારિકેતિ| પુંસ્યપિ સ્ત્રીલિઙ્ગત્વાવેશાત્| શિખી-મયૂરઃ, વ્રીહ્યાદિત્વાદિનિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિષ્કિરાનાહ-લાવવાર્તીકેતિ| પક્ષિમધ્યે યે વિકીર્ય ભક્ષયન્તિ તે વિષ્કિરાઃ| તત્ર લાવઃ-ચિત્રયોધી| વાર્તીકો-વનચટકઃ સ્વલ્પસઙ્ઘાતચારી| વર્તીરઃ-અલ્પકપિઞ્જલસદૃશઃ| કુક્કુભો દ્વિવિધઃ,-સ્થલજો જલજશ્ચ, રક્તવર્ત્મકવિશેષણાત્સ્થલજો ગૃહ્યતે| ઉક્તં હિ-"નીલચ્છવિઃ કૃષ્ણગલઃ સ્યાદ્ગ્રામચટકાકૃતિઃ| કુક્કુભઃ કુક્કુભારાવઃ સ્થલજો રક્તવર્ત્મકઃ||" ઇતિ| કપિઞ્જલો-ગૌરતિત્તિરિઃ| ઉપચક્રઃ-શ્વભ્રચરઃ કૃશચઞ્ચુર્મદાવિલઃ| ચકોરો-રક્તાક્ષઃ| કુરુબાહુઃ-નીલગ્રીવો રક્તશિખઃ શ્વેતપક્ષઃ| વર્તકો-વર્તીરાદલ્પઃ| તત્સદૃશા-વર્તિકા, તતોઽપ્યલ્પા| તિત્તિરિઃ-ચિત્રપક્ષઃ| ક્રકરઃક્રકચશબ્દકારી પીતકૃષ્ણગલઃ કૃષ્ણચઞ્ચુચરણો રક્તપૃષ્ઠઃ| શિખી-મયૂરઃ| તામ્રચૂડાખ્યઃ-કુક્કુટઃ| બકરો-બકસદૃશઃ| ગોનર્દો-ગોક્ષ્વેડઃ| ગિરિવર્તિકા-ગિરિકાખ્યા વર્તિકાભેદઃ, પર્વતચારી| સારપદઃ-કઙ્કસદૃશશ્ચારુગતિઃ| ઇન્દ્રાભઃ-કઙ્કસદૃશો વિવિધવર્ણઃ| વરટઃ-હંસસદૃશઃ| આદ્યશબ્દાત્તિત્તિરીટાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવઞ્જીવકાદયઃ પ્રતુદા દશ સ્મૃતાઃ| પ્રતુદ્ય-તુણ્ડેનાહત્ય શાલ્યાદેર્ભક્ષણાત્ પ્રતુદાઃ| આદિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તાઃ ખઞ્જરીટકપારાવતાદયો ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતુદાનાહ-જીવઞ્જીવકેતિ| પ્રતુદ્ય ભક્ષયન્તીતિ પ્રતુદાઃ| તત્ર જીવઞ્જીવકઃ-એકોદરો દ્વિશિરાઃ| દાત્યૂહઃ-અન્ધકાકઃ| ભૃઙ્ગાહ્વો-ભૃઙ્ગરાજઃ કૃષ્ણવર્ણચટકસદૃશઃ શિખાવાન્ ગોપ્રેરકઃ| શુકઃ-કીરઃ| સારિકા-મેધાવિની| લટ્વા-રક્તપુચ્છાધોભાગઃ| કોકિલઃ-પરપુષ્ટઃ| હારીતો-હરિતપીતઃ| કપોતઃ-પાણ્ડુકઃ| ચટકઃ-કલવિઙ્કઃ| આદિશબ્દાત્ખઞ્જરીટાદયઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૭)-"શતપત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટિર્જીવજીવકઃ| (ખઞ્જરીટકહારીતદુર્નામાગિરિશા ગૃહાઃ|| લટ્વા લડૂષો વટહા ગોક્ષ્વેડો ડિણ્ડિમાણવઃ| જટીદુન્દુભિપાર્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ|| સારિકાશુકશાર્ઙ્ગાખ્યચિરીટીકકુયષ્ટિકાઃ| મઞ્જુલીયકદાત્યૂહગોપાપુત્રપ્રિયાત્મજાઃ|| કલવિઙ્કઃ પરભૃતઃ કપોતોઽઙ્ગારચૂડકઃ| પારાવતઃ પાણાવિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદાદ્વિજાઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભેકાદયશ્ચત્વારો બિલેશયાઃ| બિલે બાહુલ્યેન શેરત ઇતિ બિલેશયાઃ| આદિશબ્દેન શ્વેતશ્યામશલ્યકાદયો ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિલેશયાનાહ-ભેકગોધેતિ| બિલે-વિવરે, શેરતે-નિવસન્તીતિ બિલેશયાઃ| તત્ર ભેકો-મણ્ડૂકઃ| ગોધાપઞ્ચનખગ્રાહિણી| અહિઃ-સર્પઃ| શ્વાવિત્-શલાકાસદૃશરોમા| આદ્યશબ્દાન્નકુલાદયઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭)- "શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલી મૃગઃ| ભેકચિલકકૂચીકા ગોધાશલ્યકશાણ્ડકાઃ|| વૃષાહિકદલીશ્વાવિન્નકુલાદ્યા બિલેશયાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગવાદયઃ પ્રસહ્યા| પ્રસહ્યા-આહૃત્ય ભક્ષણાત્ પ્રસહાઃ| મૃગાશ્ચ પક્ષિણશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ, કેચિન્મૃગાઃ કેચિત્પક્ષિણ ઇત્યર્થઃ| અશ્વતરો-વેગસરઃ| અશ્વઃ-તુરગઃ| બભ્રુઃ-જાહકો, નકુલ ઇત્યન્યે| લોપાકો-લોમશઃ| જમ્બુકઃ-શૃગાલઃ| શ્યેનો-ગરુડાકૃતિઃ| ચાષઃ-કિકીદિવિઃ| વાન્તાદઃ-શ્વા| વાયસઃ-કાકઃ| ઉલૂકઃ-કાકારિઃ| કુલિઙ્ગકઃ-કૃષ્ણચટકઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રસહાનાહ-ગોખરેતિ| મૃગાણાં પક્ષિણાં મધ્યે પ્રસહ્ય-હૃત્વા ભક્ષયન્તીતિ પ્રસહાઃ| તત્ર ગૌઃ-પ્રસિદ્ધા| ખરો-ગર્દભઃ| અશ્વતરઃ-અશ્વાયાં ગર્દભાજ્જાતઃ| ઉષ્ટ્રઃકરભઃ| અશ્વો-ઘોટકઃ| દ્વીપી-ચિત્રવ્યાઘ્રઃ| સિંહઃ-કેસરી| ઋક્ષો-લોમશો મર્કટસદૃશઃ| વાનરો-મર્કટઃ| માર્જારોબિડાલઃ| મૂષકઃ-ઉન્દુરુઃ| વ્યાઘ્રો-મહાવ્યાઘ્રઃ| વૃકોવત્સભક્ષઃ| બભ્રુઃ-અચ્છભલ્લઃ| તરક્ષુઃ-મૃગાદનઃ| લોપાકો-લોમશો જમ્બુકસદૃશઃ| જમ્બુકઃ-શૃગાલઃ| શ્યેનઃ શશાનકઃ| ચાષઃ-પ્રસિદ્ધઃ| વાન્તાદઃ-શ્વા| વાયસઃકાકઃ| શશઘ્ની-શશારિઃ| ભાસઃ-શ્વેતશિખાવાન્ ગૃધ્રસદૃશો ગોષ્ઠચારી| કુરરઃ-અરુણઃ શ્વેતમસ્તકો મત્સ્યગ્રાહી| ગૃધ્રઃ-કૃષ્ણો મહાન્ દૂરદર્શી| ઉલૂકો-ઘૂકઃ| કુલિઙ્ગોગૃહચટકઃ| ધૂમિકા-ધૂમ્યાટઃ| મધુહા-મધુઘાતકઃ| ઇતિશબ્દાદેવંપ્રકારા અન્યેઽપિ| મૃગાશ્ચ પક્ષિણશ્ચ મૃગપક્ષિણઃ| તત્ર જમ્બુકાન્તા વાન્તાદસહિતા મૃગાઃ, ઇતરે પક્ષિણઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વરાહાદયો દશ મહામૃગ સજ્ઞા| વારણો-હસ્તી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મહામૃગાનાહ-વરાહમહિષેતિ| મહાન્તો મૃગાઃ-મહામૃગાઃ| તત્ર વરાહઃ-શૂકરઃ| મહિષઃ-અશ્વશત્રુઃ| ન્યઙ્કુઃ-કુરઙ્ગસદૃશો વિકટબહુવિષાણઃ| રુરુઃ-બહુવિષાણઃ શરદિ શૃઙ્ગત્યાગી| રોહિતો-લોહિતવર્ણઃ| વારણો-હસ્તી| સૃમરો-વનતુરગઃ| ચમરો-વન્યો ગૌઃ| ખઙ્ગો-ગણ્ડકઃ| ગવયઃ-સાસ્રાકકુદરહિતો ગોસદૃશઃ| ચકારોઽનુક્તસમુચ્ચયાર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હંસાદયઃ ક્રૌઞ્ચાન્તા અપ્સુ ચરણાદપ્ચરસંજ્ઞાઃ| આદિશબ્દેન રક્તશીર્ષકાદયો ગૃહ્યન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જલચરાનાહ-હંસસારસેતિ| યેઽપ્સુ-જલે ચરન્તિ તે અપ્ચરાઃ| તત્ર હંસો-માનસૌકાઃ| સારસો-લક્ષ્મણઃ| કાદમ્બઃ| બકઃ-પાણ્ડુરપક્ષઃ પ્રસિદ્ધઃ| કારણ્ડવઃ-શુક્લો હંસસદૃશઃ| પ્લવો-મહાન્ પ્રસેવકગલઃ| વલાકા-વિસકણ્ઠિકા| ઉત્ક્રોશઃ-કુરરસદૃશઃ| ચક્રાહ્વઃ-ચક્રવાકઃ| મદ્ગુઃ-જલકાકઃ| ક્રૌઞ્ચઃ-કુઙ્ આદિશબ્દાચ્ચાતકાદયઃ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૭)-"કાકતુણ્ડઘનારાવમદ્ગુક્રૌઞ્ચામ્બુકુક્કુટાઃ| મૃણાલકણ્ઠચક્રાહ્વબલાકારક્તશીર્ષકાઃ|| ઉત્ક્રોશઃ પુણ્ડરીકાક્ષશરારીમણિતુણ્ડિકાઃ| નન્દશ્ચ મલ્લિકાદ્યાશ્ચ પક્ષિણો જલચારિણઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોહિતકાદય એકોનવિંશતિર્જલોદ્ભવા મત્સ્યસંજ્ઞાઃ| ચશબ્દોઽનુક્તકદલકપર્દકાદિસમુચ્ચયાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મત્સ્યાનાહ-મત્સ્યા ઇતિ| જલાન્તર્વાસિનોમત્સ્યાઃ| તત્ર રોહિતો-રક્તાઙ્ગઃ કૃષ્ણપૃષ્ઠો મત્સ્યશૈવલભોજનઃ| પાઠીનો-રૂષ્યોદરઃ કૃષ્ણવર્ણકઃ કણ્ટકમઞ્જરિઃ| કૂર્મઃ-કચ્છપઃ| કુમ્ભીરો-મહાન્નક્રસદૃશઃ| કર્કટઃ-કુલીરઃ| શુક્તિઃ-મુક્તાસ્ફોટઃ| શઙ્ખઃ-કમ્બુઃ| ઉદ્રો-જલબિડાલઃ| શમ્બૂકઃ-ક્ષુદ્રશઙ્ખઃ| શફરી-ક્ષુદ્રમત્સ્યઃ| વર્મિઃ-સર્પાકારઃ| ચન્દ્રિકા-પાર્શ્વેષુ કણ્ટકવલયિતો વર્તુલઃ| ચુલૂકી-દન્ત્યાકારોઽન્તર્વક્ત્રો બહિર્નિશ્વાસભુક્| નક્રો-રજ્જ્વાકારઃ| મકરઃ-સિંહદંષ્ટ્રઃ| શિશુમારઃ-શિશુઘ્નઃ| તિમિઃશતયોજનવિસ્તૃતઃ, તંગિલતીતિ-તિમિઙ્ગિલઃ| રાજી-રાજીવો વજ્રાભઃ| ચિલિચિમઃ-શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજિઃ પ્રાયો ભૂમિચારી| આદ્યશબ્દાદ્ગોમત્સ્યાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇત્યષ્ટભિઃ પ્રકારૈસ્તન્ત્રકારા માંસમાહુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉક્તાનાં વર્ગાણાં માંસત્વમાહ-માંસમિત્યાહુરિતિ| ઇતિ-ઉક્તપ્રકારેણ, અષ્ટધા-અષ્ટધા-અષ્ટપ્રકારં, માંસમાહુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યોનિષુ પૂર્વોક્તાસ્વષ્ટાસુ મધ્યે, વ્યામિશ્રગોચરત્વાત્-વ્યામિશ્રવિષ્યત્વાત્, અજાવી-વ્યામિશ્રે| અજાવી-છાગોરભ્રૌ, તે અનિશ્ચિતે, તે હિ જાઙ્ગલેઽપિ દેશે વર્તતે અનૂપેઽપિ| અજાવી ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશોઽત્ર વિવક્ષિત એવ| કેચિત્તુ 'અનિશ્ચિતૌ' નિજગદુઃ| નનુ, તિત્તિરિરપિ ધન્વાનૂપચારી પ્રથિતઃ| તત્કથમસાવિહ જાઙ્ગલઃ કીર્તિતઃ? બ્રૂમઃ| તત્સ્વભાવત્વાત્| યદ્યપ્યુભયચરોઽયં, તથાઽપિ જાઙ્ગલસ્વભાવત્વાજ્જાઙ્ગલોઽયમ્| વિકીર્ય ભક્ષણાચ્ચ વિષ્કિરત્વં તિત્તિરેર્નિશ્ચિતં નિમિત્તમસ્તિ| તસ્માદયં જાઙ્ગલ એવ વક્તું યુક્તાઃ| હરિણાદીનાં ચ કિરાતકૈવર્તાદિભ્યો નાનાદેશપ્રસિદ્ધાઃ સંજ્ઞા વેદ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અજાવ્યોરનુક્તૌ હેતુમાહ-યોનિષ્વજાવીતિ| અજાવી-મૃગવિશેષૌ| યોનિષુ-મૃગપ્રસહમહામૃગાખ્યાસુ યોનિષુ| અનિશ્ચિતે-અનિર્ધારિતે| વ્યામિશ્રગોચરત્વાત્યોનિત્રયવિષત્વત્| અજાવ્યોર્માંસત્વેઽપિ મૃગાદિવિશેષો નાસ્તીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આદૌ ભવાઃ-આદ્યાઃ,- મૃગવિષિકરપ્રતુદાખ્યાઃ, જાઙ્ગલચારિત્વાજ્જાઙ્ગલશબ્દવાચ્યાઃ| એવમન્ત્યાઃ-મહામૃગાપ્ચરમત્સ્યાખ્યાઃ,-આનૂપાઃ| મધ્યૌ-દ્વૌ બિલેશયપ્રસહાખ્યૌ,-સાધારણૌ, જાઙ્ગલાનૂપચારિણાવિત્યર્થઃ| મધ્યાવિતિ દ્વિવચનનિર્દેશસામર્થ્યાદાદ્યન્તાનાં વર્ગાણાં પ્રત્યેકં ત્રિત્વમનુમીયતે ત્રિગ્રહણમન્તરેણાપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસસ્ય ત્રૈવિધ્યમાહ-આદ્યાન્ત્યા ઇતિ| આદ્યાસ્ત્રયો મૃગવિષ્કિરપ્રતુદાઃ-જાઙ્ગલાઃ| અન્ત્યાસ્ત્રયો મહામૃગજલચરમત્સ્યાઃ-આનૂપાઃ| મધ્યૌ દ્વૌ બિલેશયપ્રસહૌસાધારણૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ જાઙ્ગલાનૂપસાધારણેષુ મધ્યે, જાઙ્ગલા બદ્ધમલાઃ- ગ્રથિતં પુરીષં કુર્વન્તિ| શીતવીર્યા લઘવઃ| સન્નિપાતે હિતાઃ| કિમ્ભૂતે? પિત્તોત્તરે,-પિત્તાધિકે| તથા વાતો મધ્યો યસ્મિંસ્તસ્મિન્ મધ્યમમરુતિ| તથા કફાનુગે,-કફોઽનુગો-અબલો હીનો, યસ્મિંસ્તસ્મિન્ સ્વલ્પશ્લેષ્મણિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જાઙ્ગલગુણાનાહ-તત્ર બદ્ધમલા ઇતિ| બદ્ધમલાઃ-બદ્ધપુરીષાઃ| સન્નિપાતે-દોષત્રયપ્રકોપે હિતાઃ| કફાનુગે-હીનકફે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શશોઽગ્નિદીપનઃ પાકે કટુકો, ગ્રાહી, રૂક્ષઃ, શીતશ્ચ| ગ્રાહિશીતત્વં ચાસ્ય જાઙ્ગલત્વાદેવ લબ્ધમપ્યતિશયાર્થં પુનરિહોપાત્તમ્| સ્વાદુકષાયત્વાદિકમેષામિહ યુક્ત્યોક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭) સ્પષ્ટં કૃત્વોક્તમ્| યથા-"તત્ર બદ્ધમલા રુચ્યા માંસાનામુત્તમા હિમાઃ| કષાયસ્વાદુવિશદા લઘવો જાઙ્ગલા હિતાઃ|| તામ્રોઽત્ર હરિણઃ કૃષ્ણસ્ત્વેણો હૃદ્યસ્ત્રિદોષજિત્| લઘીયાન્ ષડ્રસશ્ચાસૌ, ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ|| કટુપાકોઽગ્નિકૃત્પથ્યઃ સન્નિપાંતેઽનિલાવરે|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર શશગુણાનાહદીપન ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વર્તકાદારભ્ય યાવજ્જાઙ્ગલસમાપ્તિસ્તાવત્સર્વે ઔષ્ણ્યગૌરવસ્નિગ્ધત્વૈરલ્પૈર્યુક્તાઃ| તેષ્વપિ મધ્યે તિત્તિરિઃ શ્રેષ્ઠો મેધાદિકરશ્ચ| તથા, સઙ્ગ્રહી| તથા, વર્ણ્યો વાતાધિકસન્નિપાતહરશ્ચ| સ ચ તિત્તિરિર્ધન્વન્યાનૂપે ચ દેશે વિચરતિ, અતઃ સ્નિગ્ધ ઉષ્ણો ગુરુર્બૃંહણશ્ચ| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"ધન્વાનૂપવિચારિત્વાત્ સ્નિગ્ધોષ્ણગુરુબૃંહણઃ|"ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વર્તકાદિગુણાનાહ-ઈષદિતિ| વર્તકાદયો "વર્તકો વર્તિકા" ઇત્યાદયો જાઙ્ગલાઃ| તિત્તિરિગુણાનાહ-તિત્તિરિરિતિ| તેષુ-વર્તકાદિષુ| અનિલોદ્રિક્તં- વાતાધિકં, સન્નિપાતં-દોષત્રયપ્રકોપં, હરતે| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"ધન્વાનૂપવિચારિત્વાત્સ્નિગ્ધોષ્ણગુરુબૃંહણઃ|"ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિખી-બર્હી, નાતિપથ્યઃ| શ્રોત્રાદીનાં પથ્યઃ| વયસઃ રતમ્ભનકારિત્વેન પથ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મયૂરગુણાનાહ-નાતિપથ્ય ઇતિ| નાતિપથ્યઃ-નાતિસ્વસ્થહિતઃ, દોષચયકારિત્વાત્| શ્રોત્રાદીનાં તુ પથ્યઃ, તદ્દાર્ઢ્યકારિત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્વચ્ચ કુક્કુટો-મયૂરતુલ્યગુણો વૃષ્યશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુક્કુટગુણાનાહ-તદ્વચ્ચેતિ| તદ્વત્-મયૂરતુલ્યગુણઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રામ્યઃ પુનઃ કુક્કુટઃ શ્લેષ્મલો ગુરુશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગ્રામ્યકુક્કુટગુણાનાહ-ગ્રામ્યસ્ત્વિતિ| ગ્રામે ભવો-ગ્રામ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્રકરા ઉપચક્રકાશ્ચ મેધામગ્નિં ચ કુર્વન્તિ હૃદ્યાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્રકરોપચક્રયોર્ગુણાનાહ-મેધાનલકરા ઇતિ| અનલો-વહ્નિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાણઃ કપોતો ગુરુરીષલ્લવણસ્ત્રિદોષકૃચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાણકપોતગુણાનાહ-ગુરુઃ સલવણ ઇતિ| કાણકપોતઃ-અલ્પારુણકપોતભેદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચટકાઃ શ્લેષ્મલત્વાદિગુણયુક્તા અતિશયેન શુક્રકૃતશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચટકગુણાનાહ-ચટકા ઇતિ| ચરકસ્ત્વાહ (સૂ.અ. ૨૭/૭૨)-"ચટકા મધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ કફશુક્રવિવર્દ્ધનાઃ| સન્નિપાતહરાશ્ચૈવ શમના મારુતસ્ય ચ||" ઇતિ| તત્ર સન્નિપાતસ્ય સમ્પૃક્તદોષત્રયવાચિત્વાત્ સમ્પૃક્તાનેવ ત્રીન્ દોષાન્ ઘ્નન્તિ, ન ત્વસમ્પૃક્તાન્| અત એવ'શમના મારુતસ્ય ચ' ઇત્યુક્તમ્| તસ્માત્ શ્લેષ્મલત્વં ન સંસૃષ્ટવિષયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતઃ-અનન્તરમ્, બિલેશયાદ્યા વર્ગા યથોત્તરં ગુરુત્વેન ઉષ્ણત્વેન સ્નિગ્ધત્વેન મધુરત્વેન ચાધિકાઃ| યો યસ્માદુત્તરો વર્ગઃ , સ તસ્માદ્ગુરુત્વાદિભિરધિક ઇત્યર્થઃ| તથા, યથોત્તરમેવ મૂત્રશુક્રકૃતો બલ્યા વાતઘ્નાઃ શ્લેષ્મપિત્તલાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બિલેશયાદિવર્ગાણાં ગુણાનાહ-ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા ઇતિ| અતઃ-એભ્યો જાઙ્ગલેભ્યઃ પરે| વર્ગાઃ-બિલેશયાદયઃ| યથોત્તરં-બિલેશયેભ્યઃ પ્રસહા ગુર્વાદિગુણયુક્તાઃ, તતો મહામૃગાઃ, તતો જલચરાઃ, તતો મત્સ્યા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષુ વર્ગેષુ મધ્યે મહામૃગાઃ શીતવીર્યાઃ| ક્રવ્યં-આમમાંસં ભુઞ્જતે યે, તે ક્રવ્યાદાઃ| ક્રવ્યાદાસ્તુ યે પ્રસહાઃ-માર્જારગૃધ્રોલૂકાદયઃ, તે લવણાનુરસાઃ પાકે કટુકા માંસવર્ધનાશ્ચાતિતરામ્| જીર્ણાર્શઃપ્રભ્રુત્યામયાનામતિશયેન હિતાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર મહામૃગગુણાનાહશીતા મહામૃગા ઇતિ| ક્રવ્યાદપ્રસહગુણાનાહ-ક્રવ્યાદપ્રસહા ઇતિ| વાનરમૂષકકુલિઙ્ગમધુહાવ્યતિરિક્તા દ્વીપ્યાદયો માંસાહારત્વાત્-ક્રવ્યાદપ્રસહાઃ| જીર્ણૈઃ-કાલેન પક્વદોષૈઃ, અર્શઃપ્રભૃતિભિરાર્તાનાં હિતાઃ| શોષો-રાજયક્ષ્મા| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- "ચક્ષુષ્યાઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રા માંસલાઃ કટુપાકિનઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાતિશબ્દોઽત્રેષદર્થે| યદિ તુ પ્રતિષેધનમાત્રમભીષ્ટમભવિષ્યદાચાર્યસ્ય, તતો નઞ એવ કેવલસ્યોપાદાનમકરિષ્યત્| તસ્માદીષદર્થ એવ વિવક્ષિતઃ| અત એવં વ્યાખ્યાનયન્તિ, યથા-અનતિદગ્ધો ગ્રામ ઇતિ| અદોષલમિતિ અલ્પદોષલમ્, (પથ્યમિત્યર્થઃ| તથા ચ હારીતઃ-"ત્રિદોષનુદ્દેહધાતુસામાન્યાચ્છાગલં લઘુ|" ઇતિ| અન્યે તુ ચરકમતમનુસરન્ત એવં વ્યાખ્યાનયન્તિ,-અદોષલમિતિ નઞ્ ઈષદર્થે, કિઞ્ચિચ્છીતગુરુત્વાદલ્પદોષલમ્| યથા-અવૃક્ષો ગ્રામ ઇતિ|) શરીરસ્ય ધાતુઃ શરીરધાતુઃ, પ્રકૃતત્વાત્પુરુષશરીરસ્ય માંસાખ્યો ધાતુઃ, તસ્ય સામાન્યાત્-તુલ્યત્વાત્, આજં માંસમનભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચ| ગુણકૃતં ચાત્ર સામાન્યં ગૃહ્યતે, ન દ્રવ્યકૃતમ્| દ્રવ્યકૃતે હિ સામાન્યે ગૃહ્યમાણે તુરગોરગાદિમાંસમપિ પુરુષશરીરધાતોર્માસાખ્યસ્ય માંસત્વેન ભવતીતિ તદ્પ્યમભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચ સ્યાત્, ન કેવલમાજં માંસમ્| ગુણકૃતે તુ સામાન્યે ગૃહીતે શરીરધાતુ સામન્યાદાજમેવ માંસમનભિષ્યન્દિ બૃંહણં ચેતિ વક્તું યુજ્યતે| માંસગ્રહણં ચાત્રોપલક્ષણાર્થમ્| ન કેવલમાજં માંસં પુરુષશરીરધાતુના માંસાખ્યેન તુલ્યમ્, યાવદન્યેઽપિ યે છાગશરીરગતા ધાતવસ્તેઽપિ મનુષ્યશરીરધાતુના તુલ્યગુણાઃ, તેઽપ્યનભિષ્યન્દિનો બૃંહણાશ્ચ| અનયા ભઙ્ગ્યા પુરુષમાંસસ્યાપ્યાચાર્યેણાત્ર ગુણા ઉક્તાઃ| નનુ, બૃંહણં યદ્દ્રવ્યં તદ્ભૌમાપ્યમભિષ્યન્દિ ચ| અપામેવાઽસાધારણો ધર્મઃ સ્રવણરૂપઃ| તત્કથમનભિષ્યન્દીત્યુક્તમ્ ? બ્રૂમઃ| દ્રવ્યપ્રભાવાત્| ઈદૃશોઽયં દ્રવ્યપ્રભાવો યદ્બૃંહણમપિ દ્રવ્યમનભિષ્યન્દીતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આજમાંસગુણાનાહ-નાતિશીતેતિ| અદોષલંદોષત્રયવિરુદ્ધમ્, ત્રિદોષઘ્નમિત્યર્થઃ| નઞત્ર વિરુદ્ધાર્થઃ| ઉક્તં હિ કારણાદિના-"અવિદાહ્યનતિસ્નિગ્ધં નાતિશીતલમામિષમ્| છાગં લઘુ ત્રિદોષઘ્નમનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્||" ઇતિ| હારીતેન ચ-"ત્રિદોષઘ્નં દેહધાતુસામાન્યાચ્છાગલં લઘુ|" ઇતિ| ગુરુત્વલઘુત્વયોર્ગુણત્વપાકત્વાભ્યામવિરોધઃ| ત્રિદોષઘ્નત્વં વાતોત્તરત્રિદોષવિષયમ્, કિઞ્ચિત્પિત્તકફકરત્વાત્| ઉક્તં ચ સુશ્રુતે (સૂ.અ. ૪૬/૮૭)-"નાતિશીતગુરુ સ્નિગ્ધો મન્દપિત્તકફઃ સ્મૃતઃ| છાગલસ્ત્વનભિષ્યન્દી તેષાં પીનસનાશનઃ||" ઇતિ| નનુ, બૃંહણસ્ય દધ્યાદેરભિષ્યન્દિત્વદર્શનાત્ કથં બૃંહણમનભિષ્યન્દિ ? ઇત્યત આહ-શરીરધાતુસામાન્યાત્,- શરીરં-અર્થાન્મનુષ્યસ્ય, તસ્ય ધાતવોરસાદયઃ, તૈઃ સામાન્યં-સદૃશગુણત્વમ્, યદ્ગુણા મનુષ્યસ્ય ધાતવસ્તદ્ગુણા એવાજસ્ય| અતોઽત્યન્તસામાન્યાદ્બૃંહણમપ્યનભિષ્યન્દિ| યદ્ધિ કૈશ્ચિદ્ગુણૈઃ સમં કૈશ્ચિદ્વિપરીતં તત્ બૃંહણં ચાભિષ્યન્દિ ચ| યથા-સ્ત્યાનં ઘૃતં સ્ત્યાનઘૃતપ્રક્ષેપાદ્વર્ધતે ન ચાભિષ્યન્દતે| તદેવોષ્ણઘૃતપ્રક્ષેપાદ્વર્ધતેઽભિષ્યન્દતે ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતઃ-આજમાંસાત્, વિપરીતમાવિકં માંસં-અત્યુષ્ણસ્નિગ્ધગુરુ સદોષલમભિષ્યન્દિ ચેતિ| બૃંહણત્વસ્યાપિ વિપર્યયે પ્રાપ્તે તદપવાદમાહ-બૃંહણં તુ તદિતિ| તુશબ્દોઽવધારણે| બૃંહણમેવ તદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આવિકમાંસગુણાનાહ-વિપરીતમિતિ| અતઃ-આજમાંસાત્, વિપરીતં-અતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં ત્રિદોષકરમભિષ્યન્દિ ચ| વિપરીતત્વાત્કર્શનત્વે પ્રાપ્ત આહ-બૃંહણં તુ તદિતિ| અજાવ્યોઃ પ્રસહપ્રસ્તાવે ગુણકથનમનિશ્ચિતત્વેઽપિ પ્રાયઃ પ્રસહત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| અત એવ સુશ્રુતેન ગ્રામ્યેષુ પઠિતૌ (સૂ.અ.૪૬/૮૫)-"અશ્વાશ્વતરગોખરોષ્ટ્રબસ્તોરભ્રમેદઃપુચ્છપ્રભૃતયો ગ્રામ્યાઃ|" ઇતિ| ગ્રામ્યાશ્ચાત્ર પ્રસહેષૂક્તાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોમાસં શુષ્કકાસાદીન્નિયચ્છતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગોમાંસગુણાનાહ-શુષ્કકાસેતિ| શુષ્કકાસઃ કફાદિનિષ્ઠીવનરહિતઃ| કેવલવાતાન્-શુદ્ધવાતજાન્ વ્યાધીન્| બહુવચનાદ્વાતશબ્દેન વાતવ્યાધયો ગૃહ્યન્તે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મહિષ ઉષ્ણો ગુરુતરઃ સ્વપ્નાદીંશ્ચ કરોતિ| ગુરુ શબ્દાદીયસુનિ "પ્રિયસ્થિર" ઇત્યાદિના ગરાદેશઃ| દાર્ઢ્યમિતિ "વર્ણદૃઢ" ઇત્યાદિના ષ્યઞ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મહિષગુણાનાહ-ઉષ્ણો ગરીયાનિતિ| ગરીયાન્-અન્યેભ્યો માંસેભ્યો ગુરુઃ| સ્વપ્નો-નિદ્રા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વરાહઃ-સૂકરઃ, તદ્વત્-મહિષગુણો, જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| તથા, શ્રમહા રુચ્યાદિપ્રદશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વરાહગુણાનાહ-તદ્વદ્વરાહ ઇતિ| તદ્વત્-મહિષવત્| નનુ, "સ્વેદનં બૃંહણં વૃષ્યં તર્પણં શીતલં ગુરુ| શ્રમાનિલહરં સ્નિગ્ધં વારાહં બલવર્ધનમ્||" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ.૪૬/૧૦૨) શીતત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ તદ્વદ્વચનાદુષ્ણત્વમિતિ વિરોધઃ| ન ચાતિદેશિકમુષ્ણત્વમૌપદેશિકેન શીતત્વેન બાધ્યત ઇતિ વાચ્યમ્, "સ્વાદ્વમ્લપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં વાતઘ્નં બૃંહણં ગુરુ| સ્વેદનં તર્પણં હૃદ્યં બલ્યં શૌકરમામિષમ્||" ઇતિ ખારણાદિવચનાદુષ્ણત્વસ્યાપ્યૌપદેશિકત્વાત્| મૈવમ્| ઉષ્ણત્વસ્ય સ્પર્શવિષયત્વાત્| સ્પર્શોષ્ણં શીતવિર્યમપ્યુષ્ણોદકાદિ સ્વેદનં દૃષ્ટમ્| ન તૂષ્ણવીર્યમપિ સ્પર્શશીતં કાઞ્જિકાદિ હિમં ચ સ્વેદનમ્| અતો યુક્તૈવેયં વિષયવ્યવસ્થા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-"ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા વર્ગાશ્ચાતો યથોત્તરમ્|" ઇત્યનેન ગ્રન્થેનાતિગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરત્વમતિમૂત્રશુક્રકૃત્ત્વમતિબલ્યત્વમતિવાતઘ્નત્વમતિકફપિત્તલત્વં ચ મત્સ્યાનામુક્તમ્| "પરં કફકરાઃ" ઇત્યનેનાઽતઃ કફકૃત્તમા મત્સ્યા ઇતિ બોધયતિ| સઙ્ગ્રહે સ્પષ્ટાર્થમેવમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"કફપિત્તકરા મત્સ્યાઃ પરં પવનનાશનાઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મત્સ્યગુણાનાહ-મત્સ્યાઃ પરમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચિલિચીમસંજ્ઞો મત્સ્યસ્ત્રિદોષકરઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિલિચીમગુણાઃ-ચિલિચીમ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લાવાદયઃ સ્વસ્વવર્ગેષુ વરતરાઃ| તત્ર લાવો-વિષ્કિરેષ્વતિશ્રેષ્ઠઃ, રોહિતો-મત્સ્યેષુ| સ હિ પ્રતિસ્રોતોવિચારી આકાશપ્લવનશ્ચ| તથા ચોક્તમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"પ્રતિસ્રોતોવિચારિત્વાદાકાશપ્લવનેન ચ| રોહિતઃ પ્રવરસ્તેષામ્" ઇતિ| ગોધા ચ-બિલેશયેષુ વરા| એણો-મૃગેષ્વિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસેષુ વરં નિર્દ્ધારયતિ-લાવરોહિતેતિ| લાવો-વિષ્કિરેષુ વરઃ| રોહિતો-મત્સ્યેષુ વરઃ| ગોધા-બિલેશયેષુ વરા| એણો-મૃગેષુ વરઃ| પરમિતિ વરેભ્યોઽપિ વરાઃ| વરાસ્તુ સઙ્ગ્રહે ઉક્તાઃ (સૂ.અ.૭)-"એણઃ કુરઙ્ગો હરિણઃ શશો લાવઃ કપિઞ્જલઃ| તિત્તિરિઃ ક્રકરો ગોધા શ્વાવિદ્ગૃધ્રોમૃગાધિપઃ|| બર્હિણઃ સારિકા ન્યઙ્કુર્હંસો રોહિતકચ્છપૌ| વર્મી ચાગ્ર્યાઃ સ્વવર્ગેષુ, પ્રવરાસ્તેષ્વપિ સ્મૃતાઃ|| લાવૈણગોધાસિંહાશ્ચ, નિન્દિતો ગૌઃ સદર્દુરઃ| ઋષ્યઃ કાણકપોતશ્ચ શેષમુક્તં યથાયથમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસં સદ્યોહતં ભજેત્, સદ્યોહતસ્ય માંસં ભજેદિત્યર્થઃ| તથા, શુદ્ધં-સ્નાય્વસ્થ્યાદિરહિતમ્| તથા, વયસિ તિષ્ઠતીતિ વયઃસ્થમ્,- યદ્યપિ સર્વં માંસં વયઃસ્થમેવ, તથાઽપીહ વયઃસ્થમિત્યુક્ત્યા શોભનં તરુણં વય ઇતિ ગમ્યતે| તસ્માદ્યૂનઃ પ્રાણિનો માંસં ભજેત્, ન બાલવૃદ્ધયોરિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસભજનં નિયચ્છતિ-માંસમિતિ| સદ્યોહતંતત્કાલવ્યાપાદિતમૃગાદિજમ્| શુદ્ધં-અસ્થ્યાદિરહિતમ્| વયઃસ્થં-તરુણમૃગાદિજમ્| એભ્યોઽન્યન્ન સેવ્યમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃતં-સ્વયં મૃતં ન ભજેત્, અવિજ્ઞાતસ્વરૂપેણ વ્યાધિનામૃતસ્ય પ્રાણિનો યન્માંસં તત્ત્યજેદિત્યર્થઃ| કૃશં-દુર્બલં ન ભજેત્| તથા, ભૃશં મેદ્યં-અતિમેદુરં માસં ત્યજેત્| તથા, વ્યાધિના-વિજ્ઞાતસ્વરૂપેણ હતસ્ય, વારિણા વિષેણ ચ હતસ્ય, નિર્જીવીકૃતસ્ય, યન્માંસં તત્ત્યજેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ,અ.૭) હંસાદીનાં વિશેષા ઉક્તાઃ| યથા-"હંસઃ સ્વરકરઃ પિત્તરક્તજિન્મધુરો હિમઃ| કુલીરઃ પરમં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો ગુરુઃ|| ગોધા નિયચ્છતિ વિષં મૂષકઃ શુક્રવર્ધનઃ| ગુરુણ્યણ્ડાનિ બાલાનાં કષાયમધુરં પલમ્|| વૃદ્ધાનાં સ્નાયુભૂયિષ્ઠમબલ્યં ગુરુ દોષલમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સેવ્યેષ્વપિ ભૃતાદીન્યપવદતિ-ત્યજેદિતિ| યત્ સદ્યોહતમપિ કેન હતમિતિ ન જ્ઞાયતે તત્-મૃતમ્| કૃષં-અપુષ્ટમ્| ભૃશં મેદ્યં-અત્યન્તપુષ્ટમ્| વ્યાધિહતં-જ્વરાદિના હતમ્| વારિહતં-જલમજ્જનાદિના| વિષહતં-વિષદિગ્ધશસ્ત્રહતં સર્પાદિના વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુંસ્ત્રિયોઃ પૂર્વપશ્ચાર્ધે યથાસંખ્યં ગુરુણી| પૂર્વં ચ પશ્ચં ચ પૂર્વપશ્ચે, તયોરર્ધે| પુંસઃ પૂર્વાર્ધં ગુરુ, સ્ત્રિયઃ પશ્ચાર્ધં ગુર્વિત્યર્થઃ| ગર્ભિણી ગુરુઃ-ગર્ભિણીમાંસં ગુરુ| ચત્વારઃ પાદા યેષાં તે ચતુષ્પાદઃ, તેષુ ચતુષ્પાત્સુ-ગવાદિષુ મધ્યે, સ્ત્રી લઘુઃ| ચતુષ્પાદિતિ "સંખ્યાસુ પૂર્વસ્ય" ઇત્યન્તલોપઃ| વિહઙ્ગેષુ-દ્વિજેષુ તુ, પુમાન્ લઘુઃ| શિરઃપ્રભૃતીનાં માંસાનાં યથાપૂર્વં ગુરુત્વં નિર્દિશેત્| એવં સક્થ્યાદિમાંસેભ્યઃ શિરોમાંસં ગુરુતમમિત્યવતિષ્ઠતે| આમપક્વાશયયોશ્ચ યથાપૂર્વં ગુરુત્વનિર્દેશઃ| તેન પક્વાશયાદામાશયો ગુરુઃ| રક્તાદીનાં ધાતૂનાં યથોત્તરં ગુરુત્વં નિર્દિશેત્| તેન લોહિતાન્માંસં ગુરુ, માંસાન્મેદ ઇત્યાદિ| "માંસાદ્ગરીયો વૃષણમેઢ્રવૃક્કયકૃદ્ગુદમ્|" ઇત્યત્રાઽપ્યુત્તરોત્તરમિત્યનુવર્તતે| તેન માંસાદ્ગુરુતરો વૃષણઃ તસ્માન્મેઢ્રઃ, યાવત્સર્વગરિષ્ઠં ગુદં નિર્દિશેદિતિ| ઇતિ માંસવર્ગઃ| માંસવર્ગાદનન્તરં શકવર્ગો નિગદ્યતે--

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવયવાદિવિશેષેણ ગૌરવલાઘવે આહ-પુંસ્ત્રિયોરિતિ| પુંસઃ-પુલ્લિઙ્ગસ્ય મૃગાદેઃ શરીરસ્ય, પૂર્વાર્દ્ધં-નાભ્યાદિશિરોન્તં ગુરુ| સ્ત્રીણાં તુ પશ્ચાર્દ્ધં-નાભેરધોભાગં ગુરુ| ગર્ભિણી તુ સર્વૈવ ગુરુઃ| ચતુષ્પાત્સુ મધ્યે યોષિત્-સ્ત્રી લઘુઃ| વિહઙ્ગેષુ-પક્ષિષુ મધ્યે, પુમાન્ લઘુઃ| શિરસ્કન્ધોર્વિતિ યથાવયવેષુ મધ્યે પૃષ્ઠસ્ય કટ્યાઃ સક્થ્નોરિતિ પૃષ્ઠાદિત્રયસ્ય યથાપૂર્વં ગૌરવં નિર્દિશેત્| સક્થિભ્યાં કટી ગુરુઃ, કટ્યાઃ પૃષ્ઠં ગુરુ| સક્થિશબ્દેન જઙ્ઘે ગ્રાહ્યે, ઊર્વોઃ પૃથગ્ગ્રહણાત્| "શિરોવત્પાદગૌરવમ્" ઇતિ ખારણાદિના પાદયોઃ શિરસ્તુલ્યત્વવચનાત્ ચકારાત્ પાદયોશ્ચ ગૌરવં વિદ્યાત્| શિરઃસ્કન્ધોરૂણશ્ચ ગૌરવં વિદ્યાત્| ઊરુભ્યાં સ્કન્ધૌ ગુરૂ, તાભ્યાં શિરો ગુરુ| ઉરુસ્કન્ધશિરઃસક્થિકટીપૃષ્ઠાનાં યથોત્તરં ગૌરવમિત્યર્થઃ| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ.અ.૪૬/૧૩૦)-"તથા સક્થિસ્કન્ધક્રોડશિરઃપાદકરકટીપૃષ્ઠચર્મકાલેયકયકૃદન્ત્રાણિ|" ઇતિ| કાલેયકં-વૃક્કઃ| તથાઽઽમપક્વાશયયોઃ-પક્વાશયાદામાશયો ગુરુરિત્યર્થઃ| શોણિતપ્રભૃતીનામુત્તરોત્તરં-શોણિતાદિભિઃ શબ્દૈઃ શોણિતસારાદયો ગૃહ્યન્તે, તેન શોણિત સારસ્ય પ્રાણિ નો માંસાત્ માંસસારસ્ય માંસં ગુરુ, તતો મેદઃસારસ્ય, તતોઽસ્થિસારસ્ય, તતો મજ્જસારસ્ય, તતઃ શુક્રસારસ્યેતિ| નનુ, એવં ચેત્ ત્વક્સત્વેઽપિ ગ્રાહ્યે| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. શા. અ. ૩/૧૧૭)-"ત્વગ્રક્તાદીનિ સત્વાન્તાન્યગ્ર્યાણ્યષ્ટૌ યથોત્તરમ્| બલપ્રમાણજ્ઞાનાર્થં સારાણ્યુક્તાનિ દેહિનામ્||" ઇતિ| સત્યમ્| કિન્તુ ત્વક્સારસ્ય માંસત્વેનાનુપયોગાત્ સત્વસારસ્ય તિર્યક્ષ્વસમ્ભવાદગ્રહણમ્| રક્તાદિધાતૂનામેવ યથોત્તરં ગૌરવે વ્યાખ્યાયમાને કો દોષઃ? ઇતિ ચેત્ ન| માંસપ્રસ્તાવે તેષામપ્રસ્તુતત્વાત્| સુશ્રુતેનાપિ(સૂ. અ. ૪૬/૧૩૦)-"સ્થાનાદિકૃતં માંસસ્ય ગુરુલાઘવમુપદેક્ષ્યામઃ| તદ્યથા-રક્તાદિશુક્રાન્તેષુ ધાતુષૂત્તરોત્તરા ગુરવઃ|" ઇત્યુક્તમ્| તથા ચ ચરકઃ (સૂ.અ. ૨૭/૩૨૮)-"ચરઃ શરીરાવયવાઃ સ્વભાવો ધાતવઃ ક્રિયા| લિઙ્ગં પ્રમાણં સંસ્કારો માત્રા ચાસ્મિન્ પરીક્ષ્યતે||" ઇતિ શરીરાવયવાદિવદ્ધાતૂનાં ગુરુલાઘવત્વેનોપાદાનાત્| કિઞ્ચ ધાતવશ્ચેદ્વિવક્ષિતાઃ સ્યુઃ, તદા રસાદીનામિતિ બ્રૂયાદિતિ| માંસાદ્દૃષણાદિ યથોત્તરં ગરીયઃ, વૃષણાન્મેઢ્રમ્, મેઢ્રાદ્દ્વૃક્કૌ, વૃક્કાભ્યાં યકૃત્, યકૃત્-કાલખણ્ડમ્, તતો ગુદમ્, માંસાદિતિ શિરોમાંસાત્| યદાહ ખારણાદિઃ-"સક્થિસ્કન્ધા ઉરઃ શીર્ષં મુષ્કૌ ત્વઙ્ મેહનં કટિઃ| વૃક્કૌ યકૃદ્ગુદે વક્ષશ્ચામિષન્મધ્યમેવ ચ|| ગુરૂત્તરોત્તરં વિદ્યાચ્છિરોવત્પાદગૌરવમ્|" ઇતિ| નનુ, ખારણાદિસ્ત્વચોઽધિકં કટ્યા ગૌરવમાહ, શિરઃપાદયોસ્તુલ્યમ્| સુશ્રુતસ્તુ શિરસોઽધિકં પાદયોઃ, કટ્યા અધિકં ત્વચઃ| તત્કિમત્ર પ્રમાણમ્ ? ઉચ્યતે| ત્વક્ચર્મણોરર્થભેદાદવિરોધઃ| ન હિ ત્વગેવ ચર્મ| કિન્તર્હિ? બાહ્યા-ત્વક્, સંહતિઃ-ચર્મ| શિરઃપાદમિતિ દ્વન્દ્વૈકત્વે કૃત્વા ક્રોડાચ્છિરઃપાદં ગુર્વિતિ વ્યાખ્યેયમ્, ન તુ ક્રોડાચ્છિરસ્તતઃ પાદાવિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"તામ્રોઽત્ર હરિણઃ કૃષ્ણસ્ત્વેણો હૃદ્યાસ્ત્રિદોષજિત્| લઘીયાન્ ષડ્રસશ્વાસૌ, ગ્રાહી રૂક્ષો હિમઃ શશઃ|| કટુપાકોઽગ્નિકૃત્પથ્યઃ સન્નિપાતેઽનિલાવરે| તદ્વલ્લાવોઽપ્યરૂક્ષશ્ચ કિઞ્ચિદ્રૂક્ષઃ કપિઞ્જલઃ|| પારાવતાઃ કપોતાશ્ચ તદ્વદ્વન્યાઃ સુપૂજિતાઃ| ગોધા નિયચ્છતિ વિષં, મૂષકઃ શુક્રવર્દ્ધનઃ|| હંસઃ સ્વરકરઃ પિત્તરક્તજિન્મેદુરો હિમઃ| પ્રતિસ્રોતોવિચારિત્વાદાકાશપ્લવનેન ચ|| રોહિતઃ પ્રવરસ્તેષાં, પરં ચિલિચિમોઽવરઃ| અગોચરવિચારિત્વાત્સર્વદોષકરો હિ સઃ|| કુલીરઃ પરમં વૃષ્યો બૃંહણઃ પ્રીણનો ગુરુઃ| ગુરૂણ્યણ્ડાનિ બાલાનાં કષાયમધુરં પલમ્|| વૃદ્ધાનાં સ્રાયુભૂયિષ્ઠમબલ્યં ગુરુ દોષલમ્|" ઇતિ| ઇતિ માંસવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાઠાદિજં શાકં ત્રિદોષહરં લઘુ ગ્રાહિ ચ| તદ્વત્ રાજક્ષવકવાસ્તુકે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ શાકવર્ગઃ| સ્નેહાદિસંસ્કૃત ઉદ્ભિદવયવઃ-શાકમ્| તત્ર પાઠાદિગુણાનાહ-શાકં પાઠેતિ| પાઠાઅમ્બષ્ઠા| શઠી-કર્ચૂરઃ| શૂષા-કાસમર્દિકા કાસમર્દસદૃશી| સુનિષણ્ણઃ-ચતુર્દલશ્ચાઙ્ગેરીસદૃશપર્ણઃ| સતીનો-વિષ્ણુક્રાન્તા| રાજક્ષવો-દુગ્ધિકા| વાસ્તુકઃ-કઙ્કવાસ્તુકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષુ મધ્યે, સુનિષણ્ણઃ-સ્વસ્તિકાખ્યો, જલમધ્યે ભવતિ| પત્રૈશ્ચાઙ્ગેરીતુલ્યોઽગ્નિકરો વૃષ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્રકેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર સુનિષણ્ણગુણાનાહસુનિષણ્ણ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાજક્ષવઃ-ક્ષુદ્વિબોધનો રાજશાકાખ્યઃ, પરં-અત્યર્થં, ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રાજક્ષવગુણાનાહ-રાજક્ષવ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાસ્તુકં તુ-પુનઃ રક્તવાસ્તુકાખ્યં, વર્ચોભેદિ-પુરીષસ્ય ભેદનમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાસ્તુકગુણાનાહ-વર્ચોભેદીતિ| વર્ચોભેદિસરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાકમાચીં ત્રિદોષઘ્ની, કુષ્ઠનાશિની, બૃષ્યા, કિઞ્ચિદુષ્ણા, સરા-ભેદિની, સ્વરહિતા ચ| સ્વાસ્થ્યસંવાહકત્વેન ચ રસાયનસદૃશી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાકમાચીગુણાનાહ-હન્તિ દોષત્રયમિતિ| રસાયની-વયઃસ્થાપની| કાકમાચી-કામાતા| યત્તુ સુશ્રુતેનોક્તં (સૂ.અ.૪૦/૫)- "તિક્તા કાકમાચી પિત્તં વર્દ્ધયતિ, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્|" ઇતિ| તદન્યાર્થમ્| કેવલં પિત્તં કરોત્યેવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચાઙ્ગેરી-ક્ષુદ્રામ્લિકા, અમ્લા, અગ્નિદીપની, ગ્રહણ્યાદિષુ હિતા, ઉષ્ણવીર્યા, સઙ્ગ્રાહિણી, લઘ્વી ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચાઙ્ગેરીગુણાનાહ-ચાઙ્ગેરીતિ| ચાઙ્ગેરી-અમ્લપત્રિકા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પટોલાદીનિ કર્કશાન્તાન્યષ્ટાવિંશતિઃ શીતવિર્યાણિ તિક્તાનિ પાકે કટૂનિ ગ્રાહીણિ વાતલાનિ કફપિત્તઘ્નાનિ ચ| સપ્તલા-સાતલા| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા-અઙ્ગારવલ્લિકા| અવલ્ગુજો-બાકુચી| અમૃતા-ગુડૂચી| વેત્રો-વંશસદૃશઃ, તસ્યાગ્રમ્| વાસા-વૃષઃ| કુતિલી-સૂક્ષ્મતિલજાતિઃ| તિલપર્ણી-બદરકઃ| મણ્ડુકપર્ણીં-મણ્ડૂકી, આદિત્યવલ્લી| કર્કોટકારવેલ્લકેપુનઃ પ્રથિતે એવ| પર્પટઃ-શીતપ્રિયાખ્યઃ| નાડીકલાયં-સકુલાક્ષકઃ સુવર્ચલાભેદઃ| ગોજિહ્વા-ગોધૂમિકા, "ગોધૂમિકા તુ ગોજિહ્વા ગોજી ક્રોષ્ટુકમૂલિકા|" વનતિક્તકં-વત્સકઃ| કુલકં-કાકતિન્દુકઃ| નન્દી-જયવૃક્ષશ્ચશબ્દિતઃ| કુચૈલા-પાઠા| શકુલાદની-કટુકા| કટિલ્લં-દીર્ઘપત્રા વર્ષાભૂઃ| કોશાતકોઘણ્ટોલિઃ| કર્કશઃ-કમ્પિલ્લકઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પટોલાદિગુણાનાહ-પટોલેતિ| પટોલં-રાજીફલમ્| સપ્તલા-સાતલા| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| શાર્ઙ્ગેષ્ટા-અઙ્ગારવલ્લી| અવલ્ગુજો-બાકુચી| અમૃતા-ગુડૂચી| વેત્રો-વંશસદૃશઃ, તસ્યાગ્રં-અગ્રભાગઃ| બૃહતી દ્વિધા,-સિંહી વ્યાઘ્રી ચ| વાસા-આટરૂષકઃ| કુન્તિલી-ચઞ્ચુસદૃશી દીર્ઘપત્રા| તિલપર્ણિકા-બદરકઃ| મણ્ડૂકપર્ણી-બ્રાહ્મી| કર્કોટં-કર્કોટીફલમ્| કારવેલ્લકં-સુષવીફલમ્| પર્પટો-જ્વરઘ્નઃ| નાડીકલાયો-મત્સ્યાક્ષઃ| ગોજિહ્વા-દાર્વિપત્રિકા| વાર્તાકં-વૃન્તાકમ્| વનતિક્તકં-કિરાતતિક્તમ્| કરીરં-ગૂઢપત્રમ્| કુલકંકાકતિન્દુકમ્| નન્દી-મેષશૃઙ્ગી| કુચૈલા-કૃષ્ણપાઠા| શકુલાદની_કટુરોહિણી| કટિલ્લં-રક્તપુનર્નવા| કેમ્બુકં-પ્રસિદ્ધમ્| કોશાતકં-કૃતવેધનમ્| કર્કશં-કમ્પિલ્લમ્| પટોલાદિકં શીતતિક્તાદિગુણમ્| અત્ર પટોલનિમ્બાવલ્ગુજામૃતાવેત્રાગ્રકર્કોટકકારવેલ્લેષુ વિવાદઃ| તત્ર પટોલફનં પ્રતિ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૨૬૮)-"કફપિત્તહરં વ્રણ્યમુષ્ણં તિક્તમવાતલમ્| પટોલં કટુકં પાકે વૃષ્યં રોચનદીપનમ્||" ખારણાદિઃ-"સસ્નેહોષ્ણં લઘુ સ્વાદુ પાકે દોષાનુલોમનમ્| ઉક્તં તિક્તં તિક્તં ત્રિદોષઘ્નં શાકં નિમ્બપટોલયોઃ|| તથા,-પટોલનિમ્બં વાતઘ્નં તિક્તમન્યત્તુ વાતલમ્|" ઇતિ| તત્ર ખારણાદ્યુક્તં ત્રિદોષઘ્નત્વમેવ ગ્રાહ્યમ્, અન્યથાઽન્વયાનુપપત્તેઃ- વાગ્ભટોક્તસ્ય હિ "વાતલમ્" ઇત્યસ્ય સપ્તલાદિભિરન્વયત્વેન સાર્થક્યાત્, પટોલસ્ય કફપિત્તહરત્વાદિભિઃ| અત એવ હરિશ્ચન્દ્રજૈજ્જટાદયષ્ટીકાકારા અપ્યુદ્દૃતવ્યક્તિવ્યતિરેકેણ ગણગુણા ઇત્યાહુઃ| સુશ્રુતોક્તસ્ય તુ "અવાતલમ્" ઇતિ શબ્દસ્ય વાત-ઘ્નત્વમેવાર્થઃ, વિરુદ્ધાર્થત્વાન્નઞઃ| યદ્યપિ વાતોદાસીનત્વવાતઘ્નત્વયોઃ સહાનવસ્થાનલક્ષણો વિરોધોઽસ્તિ, તથાપ્યવાત-લશબ્દેન વાતોદાસીનત્વં ન ગ્રાહ્યમ્, તન્ત્રાન્તરવિરોધસ્ય તદ-વસ્થત્વાત્| અથવા, અવાતલશબ્દેન વાતકરણાભાવ ઉચ્યતે, સ ચ વાતઘ્નત્વેઽપ્યસ્તિ, ઇત્યવિરોધઃ| અત એવ રસેભેદીયે વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ.અ. ૧૦/૩૫)-"તિક્તં કટુ ચ ભૂયિષ્ઠમવૃષ્યં વાતકોપનમ્| ઋતેઽમૃતાપટોલીભ્યાં શુણ્ઠીકૃષ્ણારસોનતઃ||" ઇતિ| માધવકશમનં મૂલં તસ્ય વિરેચનમ્||" ઇતિ| ઉષ્ણત્વશીતત્વયોરુષ્ણત્વં ગ્રાહ્યમ્, અનવકાશત્વાત્| શીતલત્વં વાતલત્વવત્ સાવકાશમ્| નિમ્બે તુ ખારણાદ્યુક્તં ત્રિદોપઘ્નત્વં ફલવિષયમ્, સસ્નેહત્વાદીનાં ફલ એવ સમ્ભવાત્ પટોલસાહચર્યાચ્ચ| ચરકસશ્રુતાદ્યુક્તં વાતલત્વં પત્રવિપયમ્| અવલ્ગુજસ્ય પિત્તકરત્વવાતઘ્નત્વે આહ ખારણાદિઃ-"અવલ્ગુજઃ સૈડગજઃ પિત્તકૃત્કફવાતજિત્|" ઇતિ| તત્ફલવિષયમ્, ધાન્યવર્ગે પાઠાત્| અત એવોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૨)- "અવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજં વાતકફપ્રણુત્|" ઇતિ| પિત્તઘ્નત્વં વાતલત્વં ચ પત્રવિષયમ્| સુશ્રુતોઽપ્યાહ (સૂ. આ. ૪૬/૨૬૫)- "અવલ્ગુજઃ કટુઃ પાકે તિક્તઃ પિત્તકફાપહઃ|" ઇતિ| ગુડૂચ્યાસ્ત્રિદોષઘ્નત્વમુષ્ણત્વં ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૨)- "તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વરતૃટ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્||" ઇતિ| તત્ર ત્રિદોષઘ્નત્વોષ્ણત્વે ગ્રાહ્યે, અનવકાશત્વાત્| વાતલત્વ શીતલત્વે તુ પટોલવત્સાવકાશે| તથા, વેત્રાગ્રસ્ય ખારણાદિના ત્રિદોષઘ્નત્વમુક્તમ્-"ચઞ્ચુર્મર્મરિકા પાઠા વેત્રાગ્રં સુનિષણ્ણકમ્| શઠીશાકં ચ સઙ્ગ્રાહિ દોષત્રયહિતં લઘુ||" ઇતિ| તત્ર ત્રિદોષઘ્નત્વં ગ્રાહ્યમ્, હારીતેન વાતલસ્યાપોહિતત્વાત્,-"સર્વં તિક્તં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર વેત્રાગ્રપટોલાત્|" ઇતિ| સુશ્રુતેન અનુક્તત્વાચ્ચ, (સૂ. અ. ૪૬/૨૭૦)- "આટરૂષકવેત્રાગ્રગુડૂચીનિમ્બપર્પટાઃ| કિરાતતિક્તસહિતાસ્તિક્તાઃ પિત્તકફાપહાઃ||" ઇતિ| કર્કોટકારવેલ્લયોઃ સુશ્રુતેન વાતઘ્નત્વમુક્તમ્ (સૂ.અ. ૪૬/૨૬૯)-"કફવાતહરં તિક્તં રોચનં કટુકં લઘુ| વા્તાકં દીપનં પ્રોક્તં જીર્ણં સક્ષારપિત્તલમ્|| તદ્વત્કર્કોટકં વિદ્યાત્કારવેલ્લકમેવ ચ||" ઇતિ| તત્ર વાતલત્વં ગ્રાહ્યમ્, આતિદેશિકાદૌપદેશિકસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ સાદૃશ્યસ્ય ચ કતિપયૈરપિ ગુણૈશ્ચરિતાર્થત્વાચ્ચ| ઉપમાનાદુપમેયસ્ય હીનગુણત્વાત્| કિઞ્ચ ચરકાદિવિરુદ્ધઃ સુશ્રુતપાઠો ન પ્રમાણમિત્યુક્તં જૈજ્જટેન| વિગીતશ્ચાયમતિદેશપાઠઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સામાન્યગુણાનુક્ત્વા કેષાંચિદ્ગુણકર્મવિશેષમાહ- સ૦-પટોલં હૃદ્યાદિગુણયુક્તમ્| મુનિના (?) તુ ત્રિદોષશમનત્વમુક્તમ્-"પટોલપત્રં પિત્તઘ્નં વલ્લી ચાસ્ય કફાપહા| ફલં ત્રિદોષશમનં મૂલં ચાસ્ય વિરેચનમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર પટોલગુણાનાહહૃદ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બૃહતીદ્વયં,-સ્થૂલબૃહતી-મહોટિકાખ્યા, ક્ષુદ્રબૃહતી-કણ્ટકારિકાખ્યા| તદેતદુભયં પિત્તકરમગ્નિદીપનં શકૃદાદીનાં ભેદનં વાતઘ્નં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃહતીદ્વયગુણાનાહ-પિત્તલમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃષં છર્દિકાસૌ હન્તિ| રક્તપિત્તં ચાત્યર્થં જયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાસાગુણાનાહ-વૃષમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કારવેલ્લમીષદ્રસે કટુકમગ્નિદીપ્તિકરમતિશ્લેષ્મઘ્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કારવેલ્લગુણાનાહ-કારવેલ્લમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાર્તાકં રસે કટુ તિક્તમુષ્ણવીર્યં મધુરં વાતશ્લેષ્મઘ્નમ્| સહ ક્ષારેણ વર્તતે સક્ષારં,-કિઞ્ચિત્ક્ષારત્વયુક્તમ્| અગ્નિજનનમ્| હૃદ્યં-હૃદયાય હિતમ્| રુચ્યં-રુચિકૃત્| અપિત્તલં-નઞીષદર્થે, કિઞ્ચિત્પિત્તકરમિત્યર્થઃ| નનુ, સહ ક્ષારેણ વર્તતે ઇત્યત્ર સક્ષારમિત્યેવં કથમુક્તમ્ ? યાવતા ક્ષારો દ્રવ્યમ્| તથા ચ પ્રાગુક્તં ક્ષરણાદિત્યાદિ| ન દ્રવ્યં દ્રવ્યેણ સહ વર્તતે| તથા ચ ગુણાનામેવાયં ધર્મો યદ્દ્રવ્યાશ્રિતત્વં નામ| તસ્માત્ સક્ષારમિત્યયુક્તમિવ મન્યામહે| અત્રાઽઽચક્ષ્મહે| ક્ષારશબ્દેનાત્ર ક્ષારધર્મ ઉપલક્ષ્યતે વિસ્રાવણાદ્યાત્મકઃ| યદ્વશાત્ સક્ષારમિતિ દ્રવ્યં વ્યપદિશ્યતે| તસ્માત્સક્ષારમિત્યુપપન્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાર્તાકગુણાનાહ-વાર્તાકમિતિ| અપિત્તલત્વંબાલપક્વવ્યતિરેકેણ| યદાહ માધવકારઃ-"તદ્બાલં કફપિત્તઘ્નં પક્વં સક્ષારપિત્તલમ્|" ઇતિ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ (સૂ. અ. ૪૬/૨૬૯)- "જીર્ણં સક્ષારપિત્તલમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કરીરં-ગૂઢપત્રાખ્યમ્, આધ્માનકરં રસે કષાયમધુરતિક્તકમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કરીરગુણાનાહ-કરીરમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કોશાતકાવલ્ગુજકૌ ભેદિનાવગ્નિદીપનૌ ચ| અનયોશ્ચ પિત્તકારિત્વં વાતકફઘ્નત્વં ચ વેદ્યમ્| તથા હિ-પ્રાયેણ યદુષ્ણં ગુડૂચ્યાદિદ્રવ્યં, તત્પિત્તલં વાતકફહરં ચ દૃષ્ટમ્| તથા ચાહ મુનિઃ(?)-"કફવાતનુદવલ્ગુજઃ" ઇતિ| તદેવમન્યત્રાપ્યૌચિત્યેન દોષકરત્વાદિ કલ્પ્યમ્| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) ચાન્યેઽપ્યુક્તાઃ| યથા-"સતરૂઢં કદમ્બં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| કુમારજીવલોણિકા નલિની ચુચુપર્ણિકા|| સ્વાદુ રૂક્ષં સલવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ| શ્યામાશાલ્મલિકાશ્મર્યફઞ્જીકર્ણિકયૂથિકાઃ| વૃક્ષાદનીક્ષીરવૃક્ષબિમ્બીતનિકવૃક્ષકાઃ| રોધ્રઃ શણઃ કર્બુદારઃ સશેલુર્વૃષમૂષિકા|| ભલ્લાતકઃ કોવિદારઃ કમલોત્પલકિંશુકમ્| પટોલાદિગુણં સ્વાદુ કષાયં પિત્તજિત્પરમ્|| વાતપિત્તહરા ભણ્ડી પર્વિણી પર્વપુષ્પિકા| લઘુરુષ્ણા સરા તિક્તાસોરુબૂકા ચ લાઙ્ગલી| વાતલૌ કટુતિક્તામ્લભેદિનૌ તિલવેતસૌ| વિશ્વરાસ્નાબલાશાકં વાતઘ્નમતિસારનુત્|| વાતં વત્સાદની હન્યાત્કફં કણ્ડીરચિત્રકૌ|" ઇતિ| મુનિના ચાન્યેઽપ્યુક્તાઃ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૦૨)-"ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપદ્માદિપલ્લવાઃ| કષાયાઃ સ્તમ્ભનાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તાતિસારિણામ્||" ઇતિ| તથા, સુશ્રુતે ગદિતમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૮૨)-"કરીરકુસુમં જ્ઞેયં કફપિત્તહરં લઘુ| આગસ્ત્યં નાતિશીતોષ્ણં નક્તાન્ધાનાં પ્રશસ્યતે|| ચાતુર્થકજ્વરહરં નસ્યયોગેન શીલિતમ્| રાજવૃક્ષસ્ય નિમ્બસ્ય શિગ્રોઃ સિંહમુખસ્ય ચ|| કફપિત્તહરં પુષ્પં કુષ્ઠઘ્નં કુટજસ્ય ચ| શ્રેયસી તિલપર્ણી ચ બિલ્વપત્રં ચ વાતનુત્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કોશાતકાવલ્ગુજકયોર્ગુણાનાહ-કોશાતકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તણ્ડુલીયો-મણ્ડીરકાખ્યઃ, શીતવીર્યો રૂક્ષઃ સ્વાદુપાકરસો લઘુર્મદાદિનાશનશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તણ્ડુલીયગુણાનાહ-તણ્ડુલીય ઇતિ| તણ્ડુલીયઃ-અલ્પમારિષઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુઞ્જાતં વાતપિત્તહૃત્ સ્નિગ્ધાદિગુણયુતમતિશુક્રકૃચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુઞ્જાતગુણાનાહ-મુઞ્જાતમિતિ| મુઞ્જાતં-કન્દવિશેષઃ, કાશમીરે પ્રસિદ્ધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાલઙ્ક્યા ગુર્વી| તથા, સરા-શકૃદાદિભેદિની| તુશબ્દઃ પિચ્છિલશ્લેષ્મલહિમાદીનાં સઙ્ગ્રહોક્તાનાં સમુચ્ચયાર્થઃ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"પાલઙ્ક્યા પિચ્છિલા ગુર્વી શ્લેષ્મલા ભેદિની હિમા|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાલઙ્ક્યાગુણાનાહ-ગુર્વીતિ| ઈષલ્લોહિતચીરિતપત્રા વાસ્તુકસદૃશા-પાલઙ્ક્યા| "વાસ્તુકેન સમા જ્ઞેયા ઈષલ્લોહિતપત્રિકા| તથા ચીરિતપત્રા ચ પાલઙ્ક્યા સા પ્રકીર્તિતા||" નનુ, "ચિલ્લી વાસ્તુકવત્ જ્ઞેયા પાલઙ્ક્યા તણ્ડુલીયવત્| વાતકૃદ્બદ્ધવિણ્મૂત્રા રૂક્ષા પિત્તકફે હિતા||' ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૨૬૧) બદ્ધવિણ્મૂત્રોક્તા, ઇહ તુ સરેતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| આમા બદ્ધવિણ્મૂત્રા, પક્વા તુ સરેતિ વિષયભેદાત્| યદાહ ચરકઃ-"સર્વાણિ સૂપ્યકાનિ" ઇત્યાદૌ પાલઙ્ક્યાં પઠિત્વા, (ચ. સૂ. અ. ૨૭/૯૯)-"શાકં ગુરુ ચ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ| મધુરં શીતવીર્યં ચ પુરીષસ્ય ચ ભેદનમ્||" ઇતિ| સુશ્રુતોક્તં ચ પિત્તકફહિતત્વં પિત્તાવૃતકફવિષયમિતિ| "પાલઙ્ક્યા પિચ્છિલા ગુર્વી શ્લેષ્મલા ભેદિની હિમા||" ઇતિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭) શ્લેષ્મલત્વવચનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉપોદકા મદનાશિની| અપિશબ્દાત્ ગુર્વી સરા ચ| ઉપોદકા-મયાલી, ખણ્ડપાલઙ્ક્યેતિ પ્રથિતા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉપોદકાગુણાનાહ-મદઘ્નીતિ| ઉપોદકા-પોતકી| ચકારાત્ પૂર્વવત્| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"મદઘ્ન્યુપોદકા ચઞ્ચુર્ગ્રાહી તૌ પૂર્વવત્તથા||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચઞ્ચુઃ પાલઙ્ક્યાસદૃશો ગુણૈઃ સ્મૃતઃ| સ પુનશ્ચઞ્ચુઃ સઙ્ગ્રહણાત્મકો-ન ભેદી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચઞ્ચુગુણાનાહ-પાલઙ્ક્યાવદિતિ| ગુરુરિતિ સિદ્ધે પાલઙ્ક્યાવદ્વચનમુક્તાનુક્તપાલઙ્ક્યાગુણપ્રાસ્યર્થમ્| નનુ, "લઘુઃ પાકે તુ જન્તુઘ્નઃ પિચ્છિલો વ્રણિનાં હિતઃ| કષાયમધુરો ગ્રાહી ચઞ્ચુસ્તેષાં ત્રિદોષહા||' ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૨૫૧) લઘુત્વં ત્રિદોષહરત્વં ચોક્તમ્| ઇહ તુ ગુરુત્વં શ્લેષ્મલત્વં ચેતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| ત્રિદોષહરત્વલઘુત્વે એવ ગ્રાહ્યે, આતિદેશિકસ્યૌપદેશિકેન બાધાત્| અત એવોક્તં ખારણાદિના-"ચઞ્ચુર્મર્મરિકા પાઠા વેત્રાગ્રં સુનિષણ્ણકમ્| શઠી શાકં ચ સઙ્ગ્રાહી દોષત્રયહિતં લઘુ||" ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિદારી-શૃગાલિકા, વાતપિત્તહરા મૂત્રલાદિગુણયુક્તા રસાયનં ચ| કન્દસ્યૈવાયં ગુણનિર્દેશો બોધ્યઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૧૭)-"જીવનો બૃંહણો વૃષ્યો બલ્યઃ શસ્તો રસાયનમ્| વિદારિકન્દઃ કણ્ઠ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિદારીગુણાનાહ-વિદારીતિ| વિદારી-ભૂકુષ્માણ્ડી, તસ્યાઃ કન્દોઽત્ર ગ્રાહ્યઃ| ઉક્તં ચ (ચરકેણ સૂ. અ. ૨૭/૧૧૭)- "વિદારિકન્દો બલ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્તી ચક્ષુષ્યાદિગુણયુક્તા| યા મધુ્રા સા શીતવીર્યા ચ| યા ત્વમધુરા સા એભિર્ગુણૈઃ કિઞ્ચિદૂના| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"ચક્ષુષ્યા સર્વદોષઘ્ની જીવન્તી મધુરા હિમા| શાકાનાં પ્રવરા, ન્યૂના દ્વિતીયા કિઞ્ચિદેવ તુ||" ઇતિ| મુનિના તુ જીવન્ત્યાઃ શતાવર્યાદ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરત્વમગાદિ| તત્પાઠો હિ (ચ,સૂ.અ.૨૭|૧૦૪)-"ભણ્ડીશતાવરીશાકં બલાજીવન્તિજં ચ યત્| પર્વણ્યાઃ પર્વપુષ્પ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરં મતમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જીવન્તીગુણાનાહ-ચક્ષુષ્યેતિ| જીવન્તી-સ્વર્ણવર્ણમૂલનાલાદિકા| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- "શાકાનાં પ્રવરા, ન્યૂના દ્વિતીયા કિઞ્ચિદેવ તુ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૂષ્માણ્ડાદિકં કફવાતકૃત્ ભેદિ વિષ્ટમ્ભ્યભિષ્યન્દિ સ્વાદુપાકરસં ગુરુ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુષ્માણ્ડાદિગુણાનાહ-કૂષ્માણ્ડેતિ| કૂષ્માણ્ડંપુષ્પફલમ્| તુમ્બં-અલાબુઃ| કાલિઙ્ગં-કલિઙ્ગડમ્| કર્કારુઃ-ખર્બુજઃ| એર્વારુઃ-કર્કટી| તિણ્ડિશં-છાટકમ્| ત્રપુસં-વાલુકમ્| ચીનાકં-વીણકમ્| ચિર્ભટં-ડઙ્ગરમ્| ભેદિ-મલાનામ્| વિષ્ટમ્ભિ-વાયોઃ| ગુરુત્વે ચ ક્રમ ઉક્તઃ ખારણાદિના-"ત્રપુસૈર્વારુકર્કારુકૂષ્માણ્ડાલાબુચિર્ભાટઃ| મધુરા રૂક્ષણાઃ શીતા ગૌરવં તૂત્તરોત્તરમ્||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વલ્લીફલાનાં મધ્યે કૂષ્માણ્ડં-પુષ્પફલસંજ્ઞ વરમ્| તથા, વાતપિત્તહરં બસ્તિશુદ્ધિકરં વૃષ્યં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર કૂષ્માણ્ડગુણાનાહવલ્લીફલાનામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રપુસં પુનરતિશયેન મૂત્રલમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રપુસગુણમાહ-ત્રપુસમિતિ| અતિગ્રહણાત્ કૂષ્માણ્ડાદીનામીષન્મૂત્રલત્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- તુમ્બં-અલાબુસંજ્ઞં રૂક્ષતરમ્| એર્વારુકાદ્યપિ રૂક્ષમ્, તુમ્બં ત્વતિશયેનેત્યર્થઃ| તથા, ગ્રાહિ| પૂર્વાણિ તુ સામાન્યગુણોક્ત્યા ભેદીન્યેવ| ચરકમુનિમતાનુસારિણસ્ત્વેવં વ્યાચક્ષતે,-તુમ્બં રૂક્ષતરમ્, કાલિઙ્ગૈર્વારુચિર્ભટં ગ્રાહીતિ| કાલિઙ્ગં- કર્ચરમ્| એર્વારુઃ-કર્કટિકા| ચિર્ભટં-ડઙ્ગરમ્, માલવેષુ પ્રસિદ્ધમ્, અતિપ્રસિદ્ધં જાલન્ધરાદિષુ| એતચ્ચ બાલં-અસમ્પૂર્ણરસાદિ, પિત્તહરં શીતવીર્યં ચ| અતો-બાલાદ્વિપરીતમ્, પક્વં પિત્તકરમુષ્ણવીર્યં ચેત્યર્થઃ| સુશ્રુતેનોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૧૮)-" નીલં યત્ત્રપુસં બાલં વૃષ્યં પિત્તહરં મતમ્| તત્પાણ્ડુ કફકૃજ્જીર્ણમમ્લં પિત્તકરં સ્મૃતમ્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તુમ્બગુણાનાહ-તુમ્બં રૂક્ષતરમિતિ| તરગ્રહણાત્ કૂષ્માણ્ડાદીનામીષદ્રૂક્ષત્વમ્| કાલિઙ્ગાદીનાં ગુણાનાહ-ગ્રાહિ કાલિઙ્ગેતિ| ગ્રાહીતિ કેચિત્તુમ્બેન સમ્બધ્નન્તિ| તદસત્| "અલાબુ ભેદનં તેષાં ત્રપુસં ત્વતિમૂત્રલમ્| એર્વાર્રુકં સૃષ્ટમૂત્રં, ગ્રાહિ કર્કારુચિર્ભટમ્||" ઇતિ ખારણાદિવચનાત્| બાલકુષ્માણ્ડાદેર્ગુણાનાહ-બાલમિતિ| કેચિત્કાલિઙ્ગાદિવિષયત્વમેવાસ્ય વાક્યસ્યાહુઃ| તદસત્| "પિત્તનુત્તેષુ કૂષ્માણ્ડં બાલમ્" ઇતિ, "બાલં સુનીલં ત્રપુસં તેષાં પિત્તહરં સ્મૃતમ્|" ઇતિ ચ સુશ્રુતવચનાત્ (સૂ.અ. ૪૬/૨૧૩)| પક્વસ્ય કૂષ્માણ્ડાદેર્ગુણાનાહ-પક્વમિતિ| અતોઽન્યથા-પિત્તકરમુષ્ણં ચ| પક્વં-ઈષત્પમ્ક્વમ્, સમ્યક્પક્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શીર્ણવૃન્તં-કર્ચરમ્, ઈષત્ક્ષારં પિત્તલં કફવાતઘ્નં ચ| રુચિકરમગ્નિદીપ્તિકૃત્ હૃદ્યમ્, અષ્ઠીલામાનાહં ચ હન્તિ, લઘુ ચ|| "ઘનોઽષ્ઠીલોપમો ગ્રન્થિરષ્ટીલોર્ધ્વં સમુન્નતઃ|" ઇતિ (હૃ. નિ. હ. ૧૧|૬૦) અષ્ઠીલાલક્ષણમ્| સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માનમુદરે ભૃશમ્| ઊર્ધ્વાધોવાતરોધેન તમાનાહં પ્રચક્ષતે " ઇતિ (હૃ. નિ. અ. ૧૧|૫૯) આનાહલક્ષમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શીર્ણવૃન્તસ્ય કૂષ્માણ્ડાદેર્ગુણાનાહ-શીર્ણવૃન્તમિતિ| અષ્ઠીલાનાહૌ-ગુલ્મનિદાને વક્ષ્યેતે| પિત્તલત્વં-કૂષ્માણ્ડં વિના, "શુક્લં લઘૂષ્ણં સક્ષારં દીપનં બસ્તિશોધનમ્| સર્વદોષહરં હૃદ્યં પથ્યં ચેતોવિકારિણામ્||" ઇતિ (સૂ.અ.૪૬/૨૧૩) સુશ્રુતવચનાત્| શીર્ણવૃન્તશબ્દેન સમ્યક્પક્વં લક્ષ્યતે| સમ્યક્પક્વસ્ય હિ વૃન્તં શીર્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃણાલાદિ રૂક્ષં સઙ્ગ્રહણં શીતવીર્યં ગુરુ ચ| મૃણાલં દ્વિવિધં,-સૂક્ષ્મં સ્થૂલં ચ| તત્ર સૂક્ષ્મં-મૃણાલમ્, ઇતરત્-બિસમ્| શાલૂકં-પદ્મમૂલમ્| કુમુદકન્દમ્| કુમુદં-શશિપ્રિયમ્| ઉત્પલકન્દકં-રક્તોત્પલકન્દમ્| નન્દી-તુણ્ડેરિકા| માષકો-વાસ્તુલઃ| કેલૂટં-કિસ્મકસંજ્ઞમુદુમ્બરભેદઃ| શૃઙ્ગાટકં-ત્રિકોણાકૃતિ જલોદ્ભવં કન્દમ્| કસેરુકં-માગધમ્| ક્રૌઞ્ચાદનં-તમેદમ્| કલોડ્યં-પદ્મબીજમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૃણાલાદિગુણાનાહ-મૃણાલેતિ| મૃણાલંસૂક્ષ્મં કમલમૂલમ્, બિસં-સ્થૂલમ્, શાલૂકં-પદ્મકન્દઃ, કુમુદોત્પલયોઃ કન્દસ્ય પૃથગ્ગ્રહણાત્| રક્તં-પદ્મમ્, શ્વેતં-કુમુદમ્, નીલં-ઉત્પલમ્| નન્દીમાષકો-વાનીરકઃ| કેલૂટં-જલોદુમ્બરઃ| શૃઙ્ગાટકઃ-ત્રિકોણો જલકન્દઃ| કસેરુકં-લોમશકૃષ્ણવર્તુલસૂક્ષ્મસ્તડાગકન્દઃ| ક્રૌઞ્ચાદનં-થેમ્બુલિકા| કલોડ્યં-પદ્મબીજમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલમ્બાદિકં મધુરં રૂક્ષં કિઞ્ચિલ્લવણં વાતશ્લેષ્મકરં ગુરુ ચ| શીતવિર્યં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ| મૂત્રપુરીષે સૃજતિ-બહિઃ ક્ષિપતિ| બિષ્ટભ્ય-ઉદરપ્રદેશે પિણ્ડીભૂય, જીર્યતિ-પરિણમતિ| પ્રાયોગ્રહણં કિઞ્ચિદેષાં મધ્યે નૈવંસ્વરૂપમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| કલમ્બં-કદમ્બઃ| નાલિકા-દીર્ઘનાલરૂપા કલમ્બુસંજ્ઞા| માર્ષો-ગન્ધારિકા| કુટિઞ્જરં-તામ્રમૂલકમ્| કુતુમ્બકો-દ્રોણપુષ્પી| ચિલ્લી-પૃથુપત્રં યવશાકં કુનામસંજ્ઞમ્| લટ્વાકો-ગુગ્ગુલુશાકમ્| લોણીકા-લોણારઃ| કુરુટકઃ-સ્થિતિવારકઃ| ગવેધુકં-તૃણધાન્યવિશેષઃ| જીવન્તો-બૃહદ્ગાન્ધારમ્| ઝુઞ્ઝુઃ-ઝુઞ્ઝુરુકઃ| એડગજઃ-પ્રપુન્નાટઃ| યવશાકં-હ્નસ્વપત્રા ચિલ્લી| સુવર્ચલા-રવિભક્તા| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ-નાનાવિધાનિ રક્તાલુકમધુકાલુકાદિભેદેન| સૂપ્યાનિ-મુદ્ગરાજમાષાદિપત્રાણી| લક્ષ્મણં-મધુયષ્ટિકા| એતચ્ચ સર્વં સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસમતિબહુસ્નેહં ચ નાત્યપથ્યમ્| સુશ્રુતે(?)ચોક્તમ્-"સંસ્કૃતં વેસવારેણ સસ્નેહં શાકમિષ્યતે| રાજિકાસક્તુભક્તાદિસંસ્કારં ચાનુવર્તતે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કલમ્બાદિગુણાનાહ-કલમ્બનાલિકેતિ| કલમ્બો-નાડ્યાકારઃ સૂક્ષ્મસુષિરો બહુતોયજઃ| નાલિકા-તસ્માદલ્પા શ્લક્ષ્ણા માર્પઃ-મણ્ટકઃ| કુટિઞ્જરઃ-પ્રસિદ્ધઃ| કુતુમ્બકો-દ્રોણપુષ્પી| ચિલ્લી-પ્રસિદ્ધા| લટ્વાકં-ગુગ્ગુલુશાકમ્| લોણીકા-ઘોલિકા| કુરૂટકઃ-શિતિવારકઃ| ગવેધુકા-કસિકા| જીવન્તો-રક્તનાલો માર્ષઃ| ઝુઞ્ઝુઃ-ઝુઞ્ઝુરૂકઃ| એડગજઃ-પ્રપુન્નાટઃ| યવશાકં-ચિલ્લીસદૃશં લઘુપત્રમ્| સુવર્ચલા-રવિભક્તા| સર્વાણ્યાલુકાનિ-પિણ્ડાલુકમધ્વાલુકહસ્ત્યાલુકાદીનિ| સૂપ્યાનિ-મુદ્ગાદીનામ્ શિમ્બ્યઃ પત્રાણિ ચ| લક્ષ્મણા _ રક્તબિન્દુચ્છદા, તસ્યા ઇદં લાક્ષ્મણમ્| લક્ષ્મણં-યષ્ટીમધુ, તસ્યેદં લાક્ષ્મણમિત્યેકે| પ્રાયોગ્રહણં પ્રપુન્નાટાદિષુ વ્યભિચારાર્થમ્| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૨૭૧)-"કફાપહં શાકમુક્તં વરુણપ્રપુનાટયોઃ| રૂક્ષં લઘુ ચ શીતં ચ વાતપિત્તપ્રકોપણમ્||" ઇતિ| વિષ્ટબ્ય જીર્યતિ-પચ્યમાનં વિષ્ટમ્ભં કરોતીત્યર્થઃ| અત એવ પક્વં સત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- ચિલ્લીનિષ્પાવલટ્વાકકુરૂટકગવેધુકાઃ| યાતુકા શાલકલ્યાણી ત્રિપર્ણી પીલુપર્ણિકા|| કુમારજીવલોણીકાયવશાકસુવર્ચલાઃ| કુકુણ્ડનલિનીઝુઞ્ઝુમૃગધૂમકલાક્ષ્મણમ્|| આલુકાનિ ચ સર્વાણિ તથા સૂપ્યાનિ રાલકઃ| જીવન્તકશ્ચઞ્ચુપર્ણી પ્રપુન્નાટઃ કુઠેરકમ્||' ઇતિ| કલમ્બાદીનાં સંસ્કારાદિવશાદ્વિશેષમાહ-સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસમિતિ| પૂર્વં સ્વિન્નમ્, તતો નિષ્પીડિતરસમ્, તતો બહુના સ્નેહેન સાધિતમ્, ન તુ સ્નેહાક્તમ્, નાતિદોષલમિતિ| અતિદોષલગ્રહણાત્ કલમ્બાદીનાં કિઞ્ચિત્પિત્તકરત્વમપિ જ્ઞેયમ્| વાતશ્લેષ્મકરત્વોક્તિસ્ત્વતિશયાર્થા| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ. અ.૪૬/૨૭૫)- "સ્વાદુપાકરસાઃ શીતાઃ શ્લેષ્મલા નાતિપિત્તલાઃ| લવણાનુરસા રૂક્ષાઃ સક્ષારા વાતલાઃ સરાઃ||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લઘુપત્રા યા ચિલ્લી-યવશાકવિશેષઃ, સા તુ વાસ્તુકસમા ગુણૈર્મતા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિલ્લીવિશેષસ્ય ગુણાનાહ-લઘુપત્રેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તર્કારી-અરણિકા, વરુણઃ-તમાલઃ, સમાહારેણ તયોર્દ્વન્દ્વઃ| એતત્સ્વાદુ કિઞ્ચિત્તિક્તં કફવાતઘ્નં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તર્કારીવરુણયોર્ગુણાનાહ-તર્કારીતિ| તર્કારી અગ્નિમન્થઃ| વરુણઃ-સેતુવૃક્ષઃ| યત્તુ સુશ્રુતેન વરુણસ્ય વાતપિત્તપ્રકોપણત્વમુક્તમ્, તત્સંસૃષ્ટવિષયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વર્ષાભ્વૌ-પુનર્નવે, તથા કાલશાકં, કિઞ્ચિત્ક્ષારં રસે ચ કટુતિક્તં વહ્નિદીપનં ભેદનં ગરાદીંશ્ચ હરતિ| કઠિલ્લોઽપિ વર્ષાભૂઃ સ ચ પ્રાગુક્તગુણઃ| તથા ચ નિઘણ્ટુઃ (ધન્વન્તરીયઃ વર્ગઃ ૧|૨૭૪)-"પુનર્નવા વિશાખશ્ચ કઠિલ્લઃ શશિવાટિકા| વૃશ્ચીરઃ ક્ષુદ્રવર્ષાભૂર્દીર્ઘપત્રઃ કઠિલ્લકઃ|| પુનર્નવોઽપરઃ ક્રૂરઃ સદ્યો મણ્ડલપત્રકઃ| શ્વેતમૂલો વર્ષકેતુર્મહાવર્ષાભુરુચ્યતે||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વર્ષાભૂદ્વયસ્ય કાલશાકસ્ય ચ ગુણાનાહ-વર્ષાભ્વાવિતિ| વર્ષાભ્વૌ-હૃસ્વમહત્યૌ રક્તશ્વેતપુનર્નવે| કાલશાકં-કાલિકાશાકમ્| અનિલઘ્નત્વં તુ કાલશાકં વિના, તસ્ય વાતલત્વાત્| યદાહ ખારણાદિઃ-"કાલશાકં સકારઞ્જં કટુકં વાતકોપનમ્| દીપનીયં પ્રશસ્તં ચ વિષશોફોદરાર્શસામ્||" ઇતિ| ચરકોઽપિ (સૂ. અ. ૨૭/૮૮)- "લઘૂષ્ણં વાતલં રૂક્ષં કાલાખ્યં શાકમુચ્યતે|" ઇતિ| અત એવ માધવકારો વર્ષાભૂભ્યાં પૃથગાહ-"કાલશાકં ગરશ્લેષ્મશોફઘ્નં દીપનં લઘુ|" ઇતિ, "વર્ષામ્બ્વૌ કફવાતઘ્નૌ હિતૌ શોફોદરાર્શસામ્|" ઇતિ ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચિરિબિલ્વઃ-પૂતિકરઞ્જઃ, તસ્યાઙ્કુરા વહ્નિદીપનાઃ કફવાતઘ્નાઃ સરાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિરિબિલ્વાઙ્કુરગુણાનાહ-દીપના ઇતિ| ચિરિબિલ્વઃ-કરઞ્જઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શતાવર્યા અઙ્કુરાઃ-પ્રરોહાઃ, તિક્તરસા વૃષ્યાઃ શુક્રકૃતસ્ત્રિદોષઘ્નાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શતાવર્યઙ્કુરગુણાનાહ-શતાવર્યઙ્કુરા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વંશકરીરો-વંશાઙ્કુરો, રૂક્ષો વિદાહી વાતપિત્તકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વંશાઙ્કુરગુણાનાહ-રૂક્ષ ઇતિ| વંશો-વેણુઃ, તસ્ય કરીરઃ-અઙ્કુરઃ| નનુ, દોષલ ઇત્યુચ્યતામ્, સુશ્રુતેન કફકરત્વસ્યોક્તત્વાત્-"વેણોઃ કરીરાઃ કફલા મધુરા રસપાકતઃ| વિદાહિનો વાતકરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ||" ઇતિ| મૈવમ્| અનાર્ષોઽયં પાઠઃ, જૈજ્જટોપેક્ષિતત્વાત્| આર્ષસ્તુ-"વેણોહ્ કરીરાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ" ઇત્યાદિ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)- "વંશકરીરાસ્તુ વિદાહિનઃ| વાતપિત્તકરા રૂક્ષાઃ કટુપાકાઃ કફાપહાઃ||" ઇતિ| માધવકારેણાપ્યુક્તમ્-"વાતપિત્તકરા રૂક્ષાઃ કટુકા રસપાકતઃ| વેણોઃ કરીરાઃ શ્લેષ્મઘ્નાઃ સકષાયા વિદાહિનઃ|| ઇતિ| યત્તુકન્દવર્ગે સૌશ્રુતીયાઃ પઠન્તિ (સૂ.અ. ૪૬/૩૦૫)-"વેણોઃ કરીરા ગુરવઃ કફમારુતકોપનાઃ|" ઇતિ| તદપ્યનાર્ષમ્, પુનરુક્તત્વાત્| વંશમૂલાઙ્કુરવિષયં વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પત્તુરો દીપનસ્તિક્તરસઃ પ્લીહાદિજિત્| પત્તૂરો-મત્સ્યાક્ષકઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પત્તૂરગુણાનાહ-પત્તૂર ઇતિ| પત્તૂરો-લોહમારઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાસમર્દઃ સરઃ કૃમ્યાદીંશ્ચ નાશયતિ| ઉત્ક્લેદઃસ્રોતસાં માલિન્યેનાર્દ્રત્વમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાસમર્દગુણાનાહ-કૃમીતિ| ઉત્ક્લેદઃ-ક્લેદાધિક્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુસુમ્ભશાકં રૂક્ષમુષ્ણવીર્યમમ્લં ગુરુ પિત્તકૃત્સરં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કૌસુમ્ભગુણાનાહ-રૂક્ષોષ્ણમિતિ| કૌસુમ્ભંકુસુમ્ભશાકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સાર્ષપં શાકં ગુરૂષ્ણવીર્યમ્| તથા, વિશં-શકૃત્, મૂત્રં ચ બધ્નાતિ| ત્રિદોષકૃચ્ચ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭) સક્ષારત્વમસ્યોક્તમ્| તત્પાઠો હિ-"સક્ષારમધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ચ ગુરુ સાર્ષપમ્|" ઇતિ| સુશ્રુતેન ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૨૩૮ ટીકા)-"કફઘ્નં સાર્ષપં શાકમાસુરં શાકમેવ ચ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સાર્ષપગુણાનાહ-ગુરુષ્ણમિતિ| સાર્ષપં-સર્ષપશાકમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ.૭)-"સક્ષારમધુરં સ્નિગ્ધમુષ્ણં ગુરુ ચ સાર્ષપમ્| શાકાનામવરં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સર્વદોષકૃત્||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યન્મૂલકં બાલં, અવ્યક્તરસં-અસ્ફુટાસ્વાદમ્, તથા કિઞ્ચિત્ક્ષારં-ઈષત્ક્ષારગુણયુક્તં કાર્યતોઽનુમીયમાનમ્, તથા સતિક્તં-ઈષત્તિક્તકં રસનેન્દ્રિયસ્ય કિઞ્ચિદુદ્વેજકમ્, તન્મૂલકં દોષાણાં હરં-દોષહરમ્, નાન્યાવસ્થમ્| બાલં મૂલકં દોષહરમિત્યનેનાસ્ય વિશિષ્ટા બાલાવસ્થા દોષહરત્વેન નિયમ્યતે| ન સર્વં બાલાવસ્થં દોષહરમ્, અપિ ત્વીદૃગ્રૂપમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ દોષયોર્હરં-દોષહરમ્, ઇત્યત્ર સમાસં કૃત્વા |વાતશ્લેષ્મઘ્નત્વમેવાસ્ય પ્રતિજાનતે| યતઃ કિઞ્ચિદુષ્ણવીર્યત્વાત્ પિત્તકરત્વમસ્યાસ્ત્યેવ| કિઞ્ચિત્તિક્તરસોપેતત્વેન પિત્તકર્તૃત્વમસ્ય વ્યાહર્તું ન યુક્તમ્| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ.સૂ.અ.૯|૨૫)-"રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાન્યપોહતિ|" ઇતિ| એવં ચૈતન્મૂલકં વાતશ્લેષ્મઘ્નમેવ યુક્તમ્, ન તુ પિત્તહૃચ્ચ, ઇતિ તેષામભિપ્રાયઃ| એતચ્ચ મૂલકં ગુલ્માદીન્નિયચ્છતિ| પીનસાંશ્ચેતિ ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| અન્યાનપ્યેવંપ્રાયાન્ રોગાન્નિયચ્છતીતિ| સુશ્રુતસ્તુ (સૂ.અ.૪૬|૨૪૦)-સર્વદોષહરા લઘ્વી કણ્ઠ્યા મૂલકપોતિકા|" ઇતિ યદ્ભેદાન્તરમૂચે, તદપ્યત્રૈવ બાલમૂલકલક્ષણેઽન્તર્ભૂતમિતિ તન્ત્રકૃતેહ પૃથઙ્નોક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ મૂલકગુણાનાહ| તત્ર બાલમૂલકગુણાનાહ-યદ્બાલમિતિ| બાલં-કોમલમ્| તસ્ય તિસ્રોઽવસ્થાઃ,-પ્રથમમવ્યક્તરસમ્, તત ઈષલ્લવણમ્, તત ઈષત્તિક્તમ્| તદવસ્થાત્રયેઽપિ દોષહરત્વાદિગુણમ્| સ્વરાગ્ન્યોઃ સાદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અવ્યક્તરસાદિલક્ષણાવસ્થાં વિહાય યાવદ્વ્યક્તરસાદ્યવસ્થં તત્સમ્પદ્યતે| તતોઽનન્તરં ક્રમેણ રસવિપાકયોઃ કટુકમુષ્ણવીર્યં તન્મૂલકં મહત્-વૃદ્ધં ત્રિદોષકૃદ્ ગુર્વભિષ્યન્દિ ચ ભવતિ| વૃદ્ધસ્ય ચ મૂલકસ્યાનેકા અવસ્થાઃ સમ્ભવન્તિ| તત્ર ચાસ્યાદ્યાવસ્થાયાં કિઞ્ચિત્ત્રિદોષકૃત્ત્વમ્, અન્ત્યાવસ્થાયાં ત્વતિશયેન ત્રિદોષકૃત્ત્વં વેદ્યમ્| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) ત્વસ્ય સ્વાદુવિપાકિત્વમુક્તમ્| તત્પાઠે-"મહત્પુનઃ| રૂક્ષોષ્ણં કટુકં સ્વાદુ વિપાકે સર્વદોષકૃત્||" ઇતિ| તચ્ચામવિષયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મહદ્ગુણાનાહ-મહત્પુનરિતિ| મહત્-જરઠમ્| સઙ્ગ્રહે તુ સ્વાદુપાકમુક્તમ્ (સૂ.અ. ૭)-"મહત્પુનઃ| રૂક્ષોષ્ણં કટુકં સ્વાદુ વિપાકે સર્વદોષકૃત્||" ઇતિ| તચ્ચામવિષયમ્| તથા ચ ખારણાદિઃ-"રૂક્ષં વિદાહિ તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુકં સ્વાદુ પચ્યતે| ઉત્ક્લેદિ સ્તમ્ભિ ગુર્વામં મૂલકં ત્રિમલોલ્બણમ્||" ઇતિ| અગ્નિપક્વં તુ કટુપાકમેવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપિશબ્દ એવાર્થે| તદેવ-મહન્મૂલકં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં વાતજિત્| સ્નિગ્ધં ચ તત્સ્વિન્નં ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમ્| ન ત્વસ્નિગ્ધસ્વિન્ન્માત્રમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નિગ્ધસિદ્ધગુણાનાહ-સ્નિગ્ધસિદ્ધમિતિ| સ્નિગ્ધૈર્ઘૃતમાંસરસાદિભિઃ સાધિતં-સ્નિગ્ધસિદ્ધમ્| યદ્દોષલં મહદપિ સ્નિગ્ધસિદ્ધં વાતઘ્નમ્| કિંપુનર્યદ્દોષઘ્નં બાલમ્ ? ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વં-બાલં વૃદ્ધં ચ મૂલકં, શુષ્કં સત્ વાતશ્લેષ્મહરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુષ્કગુણાનાહ-વાતશ્લેષ્મહરમિતિ| તદપીત્યનુવર્તતે| પૂર્વવદપિશબ્દાર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમં પુનર્મૂલકં હરિતકત્વેન યદ્ભક્ષ્યતે તદ્દોષલમ્| સર્વમિત્યત્રાયત્નકૃતેન સમ્બન્ધેન સમ્બધ્યતે| તેનાદોષલસ્ય બાલસ્યાપ્યામસ્ય દોષલત્વમ્, ન તુ વૃદ્ધસ્યૈવેત્યર્થઃ| મૂલકં નીલકણ્ઠાપરસંજ્ઞમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમગુણાનાહ-સર્વમિતિ| સર્વં-બાલં મહચ્છુકમાર્દ્રં ચ| આમં-અનગ્નિપક્વમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિણ્ડાલુઃ કટુકો રસે, વીર્યે ચોષ્ણો, વાતકફઘ્નઃ પિત્તકરશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિણ્ડાલુગુણાનાહ-કટૂષ્ણ ઇતિ| પિણ્ડાલુઃ વારાહીકન્દઃ| સ હિ વક્ત્રાલુરુચ્યતે| ઉક્તં હ્યાયુર્વેદપ્રકાશે પણ્ડિતકેશવેન-"વારાહીકન્દઃ પિણ્ડાલુસ્તથા શબરકન્દકઃ| પ્રોક્તો મૂલકમૂલાભો વક્ત્રાલુસ્ત્વક્છદસ્તથા||' ઇતિ| પિણ્ડશબ્દેન ચ ગ્રાસવાચિના ગ્રસનં-વક્ત્રં લક્ષ્યતે| નનુ, "ગૌણમુખ્યયોર્મુખ્યે કાર્યસમ્પ્રત્યયઃ' ઇતિ ન્યાયાત્પિણ્ડાલુશબ્દસ્ય મુખ્યમર્થં પિણ્ડાલુકં વિહાય ગૌણોઽર્થો વારાહીકન્દઃ કથં ગ્રાહ્યઃ ? ઇતિ ચેન્ન| 'ગઙ્ગાયાં ઘોષઃ' ઇત્યાદૌ મુખ્યાર્થબાધે ગૌણાર્થગ્રહણાત્| અત્ર ચ મુખ્યાર્થસ્ય બાધઃ કટ્વાદિગુણાયોગાત્| અત એવાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૩૦૪)- "પિણ્ડાલુકં કફકરં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્|" ઇતિ| ગૌણસ્ય તુ કટ્વાદિગુણયોગઃ| ઉક્તં હ્યાયુર્વેદપ્રકાશે-"કિટિકન્દઃ કટુઃ સ્વાદુસ્તિક્તોષ્ણઃ કટુપાક્યપિ| સ્વર્યો રસાયનં વૃષ્યો બલ્યઃ પિત્તવિવર્ધનઃ|| હન્તિ શ્લેષ્મરુત્કુષ્ઠમેહમૂત્રામયકૃમીન્|" ઇતિ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ (સુ. અ. ૪૬/૩૦૯)-"વરાહકન્દઃ શ્લેષ્મઘ્નઃ કટુકો રસપાકતઃ| મેહકુષ્ઠકૃમિહરો વૃષ્યો બલ્યો રસાયનમ્||' ઇતિ| કિઞ્ચ પિણ્ડાલુકં ચેદ્વિવક્ષિતમ્, તદા"આલુકાનિ ચ સર્વાણિ" ઇત્યત્ર પ્રસ્તાવે બ્રૂયાત્| પિણ્ડાલુકમિતિ ચ પ્રયુઞ્જીત| નાપિ પિણ્ડાલુકેપિણ્ડાલુરિતિ શબ્દો મુખ્યઃ, ગૌણત્વે તુ તુલ્યઃ| નનુ, વક્ત્રાલુશ્ચે દ્વિવક્ષિતસ્તર્હિ વક્ત્રાલુરિત્યેવ સ્પષ્ટમુચ્યતામ્| સત્યમ્| કિન્ત્વેવંવિધૈરપિ લાક્ષણિકૈઃ શબ્દૈર્દ્રવ્યાણ્યુચ્યન્તે, ઇતિ દ્યોતયિતું પિણ્ડાલુરિત્યુક્તવાન્| યથા-રોધ્રાદૌ કદમ્બે વાચ્યે કુત્સિતામ્બ ઇતિ, કુત્સિતશબ્દેન હિ કુશબ્દસમાનાર્થેન કદાદેશો લક્ષ્યતે| અસનાદાવર્જુને વાચ્યે શ્વેતવાહ ઇત્યાદિ| "બહુભિઃ પઠ્યમાનસ્ય પાઠત્યેયં સમર્થના| હેમાદ્રિણા કૃતા કિન્તુ તુણ્ડાલુરિતિ પઠ્યતામ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુઠેરાદિ શાલનં ગ્રાહિ વિદાહિ કટુકં રસપાકયો રૂક્ષમુષ્ણવીર્યમ્ હૃદ્યમગ્નિદીપનં ચ| તથા, દૃગાદિહૃત્તીક્ષ્ણમ્| તથા, દોષાન્-વાતાદીન્, ઉત્ક્લેશયતિ-કોપયન્ સ્થાનાચ્ચાલયતિ, ઇતી દોષોત્ક્લેશકરમ્, લઘુ ચ| શાલનં-અવદંશઃ, યેન સહાન્નં ભોક્તું યુજ્યતે| કુઠેરો-વૈકુણ્ઠકઃ| શિગ્રુઃ-ફલપત્રકઃ| સુરસઃ-કૃષ્ણતુલસી| સુમુખઃ-કટુપત્રકઃ| આસુરી-રાજિકા| ભૂસ્તૃણં-ગુહ્યબીજકમ્| 'ફણિજ્જકો-મરિચકસ્તીક્ષ્ણગન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ|' આર્જકઃ-ખરપત્રકઃ| જમ્બીરઃ-કરપત્રકઃ| પ્રભૃતિશબ્દેન સઙ્ગ્રહોક્તા ગૃહ્યન્તે (સૂ.અ.૭)-"ધાન્યતુમ્બરુસાલેયયવાનીશૃઙ્ગબેરકાઃ| પર્ણાશો ગૃઞ્જનોઽજાજી કણ્ડીરં ગજપિપ્પલી|| ફણિજ્જાર્જકજમ્બીરખરાશ્વાકાલમાલિકાઃ| દીપ્યકઃ ક્ષવકો દ્વીપી બસ્તગન્ધાદિ બદ્ધવિટ્||" ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"કટુતિક્તરસા શીતા કફપિત્તવિનાશિની| વિપાકે મધુરા લઘ્વી તસ્કરાઙ્ગુલિકા સ્મૃતા||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કુઠેરાદિહરિતકગુણાનાહ-કુઠેરેતિ| કુઠેરઃ-કાલમાલા| શિગ્રુઃ-શોભાઞ્જનઃ| સુરસઃ-તુલસી| સુમુખઃ-કુઠેરસદૃશોઽલ્પઃ| આસુરી--રાજિકા| ભૂસ્તૃણં-માલાતૃણમ્| ફણિજ્જઃ-મરિચકઃ| અર્જકઃ-પર્ણાસઃ| જમ્બીરઃ-જમ્બીરસદૃશઃ કિઞ્ચિત્તીક્ષ્ણઃ| પ્રભૃતિશબ્દાત્ કુસ્તુમ્બર્યાદયઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)- "ધાન્યતુમ્બરુશૈલેયયવાનીશૃઙ્ગબેરિકાઃ| પર્ણાશો ગૃઞ્જનોઽજાજી ગણ્ડીરો ગજપિપ્પલી|| ફણિજ્જાર્જકજમ્બીરખરાશ્વાકાલમાલિકાઃ| દીપ્યકઃ ક્ષવકો દ્વીપી બસ્તગન્ધાદિ બદ્ધવિટ્||' ઇતિ| શાલનં-હરિતકમ્, યદુપદંશેષુ યુજ્યતે યેન ચ વ્યઞ્જનં વાસ્યતે| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૭)- "વર્ગો હરિતકાખ્યોઽયમુપદંશેષુ યુજ્યતે| વાસનો વ્યઞ્જનાનાં ચ હૃદ્યો રોચનદીપનઃ||" ઇતિ| દોષોત્ક્લેશકરત્વં ચૈષામાર્દ્રાવસ્થાયામેવ, ફલવ્યતિરેકેણ ચ| યદાહ ચરકઃ (સૂ. અ. ૨૭/૧૭૨)- "શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાન્યેષાં ફલાનિ ચ|"" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુરસો હિધ્માદિઘ્નઃ| પૂતિગન્ધં-દૌર્ગન્ધ્યં, સૌરભ્યોત્પાદનાદ્ધન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર સુરસગુણાનાહ-હિધ્માકાસેતિ| પૂતિગન્ધો-દૌર્ગન્ધ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુમુખઃ-કટુપત્રાખ્યઃ, કિઞ્ચિદ્વિદાહી ગરશોફૌ ચ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સુમુખગુણાનાહ-સુમુખ ઇતિ| ગરં-કૃત્રિમવિષમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આર્દ્રિકા-આર્દ્રધાનિકા, તિક્તમધુરા મૂત્રકરી પિત્તં ચ ન કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આર્દ્રીકાગુણમાહ-આર્દ્રિકેતિ| આર્દ્રિકા-કુસ્તુમ્બરી| ન ચ પિત્તકૃદિતિ હરીતકત્વાત્પ્રાપ્તં હરીતકત્વાત્પ્રાપ્તં પિત્તોત્ક્લેશનત્વં નિષેધતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લશુનોઽતિતીક્ષ્ણોઽત્યુષ્ણવીર્યઃ, કટુપાકરસઃ સરઃ- ભેદી, હૃદ્યાદિગુણયુક્તશ્ચ| કિલાસાદીન્ હન્તિ, રક્તપિત્તં ચ કરોતિ| કિલાસં-શ્વિત્રમ્| કન્દસ્યૈવાયં ગુણવીર્યનિર્દેશો બોધ્યઃ| પત્રમધ્યયોર્મધુરત્વાત્ ભૃશોષ્ણત્વાનુપપત્તિઃ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"પત્રે સક્ષારમધુરો મધ્યે મધુરપિચ્છિલઃ| તીક્ષ્ણોષ્ણો લશુનઃ કન્દે" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લશુનગુણાનાહ-લશુન ઇતિ| કિલાસંશ્વિત્રમ્| કન્દસ્યૈવૈતે ગુણાઃ| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ.૭)- "પત્રે સક્ષારમધુરો મધ્યે મધુરપિચ્છિલઃ| તીક્ષ્ણોષ્ણો લશુનઃ કન્દે" ઇત્યાદિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પલાણ્ડુઃ-ધવલાક્ષકાખ્યઃ, તદ્ગુણન્યૂનઃ,-તસ્ય-રસોનસ્ય ગુણાસ્તદ્ગુણાઃ, તૈર્હીનઃ| લશુનાત્કિઞ્ચિદ્ધીનગુણ ઇત્યર્થઃ| તથા શ્લેષ્મલો નાતિપિત્તં ચ કરોતિ| ન તુ લશુનવત્કફઘ્નોઽતિપિત્તકૃચ્ચ| કફવાતાર્શસાં સ્વેદે ભક્ષણે ચ પ્રભાવાત્પથ્યઃ| તન્ત્રાન્તરેઽન્યોઽપ્યુક્તઃ, યથા (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૬|૨૪૭)-"સ્નિગ્ધો રુચિષ્યઃ સ્થિરધાતુકારી બલ્યોઽથ મેધાકફપુષ્ટિદશ્ચ| સ્વાદુર્ગુરુઃ શોણિતપિત્તશસ્તઃ સપિચ્છિલઃ ક્ષીરપલાણ્ડુરુક્તઃ"|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પલાણ્ડુગુણાનાહ-પલાણ્ડુરિતિ| તદ્ગુણૈઃ-લશુનગુણૈસ્તીક્ષ્ણોષ્ણત્વાદિભિઃ, ન્યૂનઃ-હીનશક્તિભિર્યુક્તઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)- "વિપાકે મધુરસ્તુ સઃ| કફં કરોતિ પિત્તં ચ, કેવલાનિલનાશનઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગૃઞ્જનકસ્તીક્ષ્ણો ગ્રાહી પિત્તિનામહિતશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગૃઞ્જનકગુણાનાહ-કફવાતાર્શસામિતિ| ગૃઞ્જનકઃ-પલાણ્ડુભેદઃ| ઉક્તં ચ બાષ્પચન્દ્રેણ-"ગન્ધાકૃતિરસૈસ્તુલ્યો ગૃઞ્જનસ્તુ પલાણ્ડુના| સૂક્ષ્મનાલાગ્રપત્રત્વાદ્ભિદ્યતેઽસૌ પલાણ્ડુતઃ||' ઇતિ| સ ચ સ્વેદને ભોજને ચ પ્રયુક્તઃ કફવાતજાન્યર્શાસિ હન્તિ, પિત્તવતાં નરાણામપથ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૂરણો નામ કન્દવિશેષો દીપનો રુચ્યઃ શ્લેષ્મઘ્નો વિશદો લઘુરર્શસામતિપથ્યશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સૂરણગુણાનાહ-દીપનઃ સૂરણ ઇતિ| વિશદોવિશદગુણઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભૂકન્દઃ ભૂસ્ફોટાખ્યઃ પ્રાવૃડુદ્ભવઃ પ્રસિદ્ધ એવ| સ ચાત્યર્થં દોષલઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભૂકન્દગુણાનાહ-ભૂકન્દ ઇતિ| ભૂકન્દોભૂસ્ફોટઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પત્રાદીનાં યથોત્તરં ક્રમાદ્ગુરુત્વમ્| તેન પત્રશાકમપેક્ષ્ય પુષ્પશાકં ગુરુ, તતઃ ફલશાકમ્, તતો નાલશાકમ્, તતોઽપિ કન્દશાકમિતિ| એવં હરિતકેષ્વપિ ગુરુત્વં વેદ્યમ્| બાહુલ્યેન ચૈતદુક્તમ્| મૂલકે હિ વૈપરીત્યં દૃશ્યતે| તથા હિ- મૂલકસ્ય હિ કન્દે લઘુત્વમ્| અત એવ મુનિરપ્યાહ (?)-"મૂલકે તુ વિપર્યયઃ|"ઇતિ| શાકાનાં હરિતકાનાં ચ યેષામિહ પર્યાયા નોક્તાસ્તેષાં સદ્વૈદ્યેભ્યોઽવગન્તવ્યાઃ| અથ વરાવરત્વં નિર્ધારયતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પુષ્પાદિશાકાનાં ગૌરવતારતમ્યમાહ-પુષ્પે પત્ર ઇતિ| ઉત્સર્ગોઽયમ્| અપવાદસ્તુ યથાયથમ્| યથા-મૂલકે સુશ્રુતેનોક્તમ્ (સૂ. અ. ૪૬/૨૪૩)- "પુષ્પં ચ પત્રં ચ ફલં તથૈવ યથોત્તરં તે લઘવઃ પ્રદિષ્ટાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શાકેષુ મધ્યે જીવન્તી વરા| સાર્ષપં પુનરવરમ્| ઇતિ શાકવર્ગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શાકાનં તારતમ્યમાહ-વરા શોકેષ્વિતિ| પરમિતિ-અન્યાન્યપિ પ્રશસ્તાનિ, જીવન્તી તુ પ્રશસ્તતરા| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ. ૪૬/૩૩૫)- "સતીનો વાસ્તુકશ્ચઞ્ચુશ્ચિલ્લી મૂલકપોતિક| મણ્ડૂકપર્ણી જીવન્તી શાકવર્ગે પ્રશસ્યતે||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"શ્યામાશાલ્મલિકાશ્મર્યફઞ્જીબાષ્પિકયૂથિકાઃ| વૃક્ષાદનીક્ષીરવૃક્ષબિમ્બીતુનિકવૃક્ષકાઃ|| રોધ્રઃ શણઃ કર્બુદારઃ સશેલુર્વૃષમૂષિકા| ભલ્લાતકઃ કોવિદારઃ કમલોત્પલકિંશુકમ્|| પટોલાદિગુણં સ્વાદુ કષાયં પિત્તજિત્પરમ્| બદ્ધમૂત્રા સરા ફઞ્જી કરીરં સ્યાદભીરુજમ્|| સતિક્તં લઘુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં દોષત્રયપ્રણુત્| વાતપિત્તહરા ભણ્ડી પર્વણી પર્વપુષ્પિલ્કા|| [*સત રૂઢં કદમ્બં ચ રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| લઘુરુષ્ણા સરા તિક્તાસોરુબૂકા ચ લાઙ્ગલી|| વાતલૌ કટુતિક્તામ્લૌ ભેદિનૌ તિલવેતસૌ| તદ્વત્ પઞ્ચાઙ્ગુલો, વંશકરીરાસ્તુ વિદાહિનઃ|| બિલ્વરાસ્રાબલાશાકં વાતઘ્નમતિસારજિત્| વાયું વત્સાદની હન્યાત્કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ|| ] ઇતિ| ઇતિ શાકવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

ફલાનામાહારકાલે શાકેભ્યોઽલ્પોપયોગિત્વાચ્છાકવર્ગાદનન્તરં ફલવર્ગ ઉચ્યતે| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"ભુક્તાવસાને ફલં ભુજ્યતે, ઇતિ ફલવર્ગોઽભિધીયતે" ઇત્યાહ સ૦-ફલેષુત્તમા-ફલોત્તમા ગોસ્તનીપર્યાયા દ્રાક્ષા| સા વૃષ્યાદિગુણયુક્તા| સકષાયા-ઈષત્કષયા| અનિલાદીન્ ક્ષયાન્તાન્ હન્તિ| ઉદાવર્તહરત્વં ચરકમુનિનાઽસ્યા ઉક્તમ્| તચ્ચ સ્નિગ્ધત્વવૃષ્યત્વસૃષ્ટવિણ્મૂત્રત્વેનેહોક્તપ્રાયમ્| અન્યાસાં ચ દ્રાક્ષાણાં ગુણહીનત્વં દેશાદ્યનુરોધાત્ કલ્પ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ફલવર્ગઃ| તત્ર દ્રાક્ષગુણાનાહ-દ્રાક્ષેતિ| ઉત્તમેતિ સિદ્ધે ફલગ્રહણમુત્તમેભ્યોઽપ્યુત્તમાર્થમ્| ઉત્તમાન્યુક્તાનિ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૩૩૪)- "દાડિમામલકં દ્રાક્ષા ખર્જૂરં સપરૂષકમ્| રાજાદનં માતુલુઙ્ગં ફલવર્ગે પ્રશસ્યતે||" ઇતિ| તિક્તાસ્યત્વં-મુખસ્ય તિક્તરસત્વમ્| વાતઘ્નત્વં ચ-કોષ્ઠવાતવ્યતિરેકેણ, "વાતહૃત્ત્વેઽપિ મૃદ્વીકાખર્જૂરં કોષ્ઠવાતકૃત્|" ઇતિ સઙ્ગ્રહવચનાત્ (સૂ. અ. ૭)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉદ્રિક્તં-અતિરિક્તં, પિત્તં યેષાં તાંસ્તથાવિધાન્ ત્રીન્ દોષાન્ મધુરં દાડિમં જયતિ| મધુરસ્ય પૂર્વકથનં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| પિત્તેત્યાદિ| અમ્લદાડિમં પિત્તાવિરોધિ-ન પિત્તં કુરુતે ન ચ પિત્તં શમયતિ| અત એવૈતદ્વાતકફાપહમુક્તમ્| સર્વં-મધુરમમ્લં, ચ, યદ્દાડિમં તત્ હૃદ્યાદિગુણસંયુક્તમ્| મુનિના તૂક્તમ્ (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૪૬)-"રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્પિત્તાનિલકોપનમ્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ દાડિમગુણાઃ| તત્ર સ્વાદુદાડિમગુણાનાહ-ઉદ્રિક્તપિત્તાનિતિ| અમ્લદાડિમગુણાનાહ-પિત્તાવિરોધીતિ| પિત્તાવિરોધિપિત્તોદાસીનમ્| સ્નિગ્ધામ્લસ્યૈવૈતે ગુણાઃ, "રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્પિત્તાનિલકોપનમ્|" ઇતિ ખારણાદિ (ચરક)- વચનાત્| સ્વાદ્વમ્લસાધારણગુણાનાહ-સર્વં હૃદ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મોચાદિપ્રિયાલાન્તં બૃંહણત્વાદિયુક્તમ્| મોચં-કદલીફલમ્| નારિકેલં-રોમફલાખ્યમ્| પરુષકો-મૃદુફલઃ| આમ્રાતઃ-કપિચૂડઃ| તાલઃ-તલઃ| કાશ્મર્યં-કાશ્મરીફલમ્| રાજાદનં-ક્ષીરશુક્લા| સૌવીરં-બદરમ્| બદરં-કર્ણિકાબદરમ્| અઙ્કોલ્લ ઇતિ બિલ્વઃ| ફલ્ગુઃ-કાકોદુમ્બરિકા| શ્લેષ્માતકં-શેલુઃ| અભિષુકં-સ્યારાટમ્| આક્ષોડં-સ્નેહફલાખ્યમ્| મુકૂલકં- દન્તીફલમ્| નિકોચકં-સરલફલમ્| ઉરુમાણં-સ્નિગ્ધફલમ્| પ્રિયાલં-સન્નતરુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મોચાદિગુણાનાહ-મોચખર્જૂરેતિ| મોચંકદલીફલમ્| ખર્જૂરં-ખર્જૂરીફલમ્| પનસં-કણ્ટકિફલમ્| નારિકેલં-ત્ર્યક્ષમ્| પરૂષકં-ધન્વનસદૃશં મૃદ્વલ્પાસ્થિફલમ્| આમ્રાતઃ-કપીતનઃ| તાલઃ-તાલદ્રુમઃ| કાશ્મર્યંશ્રીપર્ણી| રાજાદનં-કપિપ્રિયમ્| મધૂકો-મધુદ્રુમઃ| મધૂકજં દ્વિવિધં,- ફલં પુષ્પં ચ| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ. અ.૪૬/૧૮૬)- "બૃંહણીયમહૃદ્યં તુ મધૂકકુસુમં ગુરુ| વાતપિત્તોપશમનં ફલં તસ્યોપદિશ્યતે||' ઇતિ| દ્વિવિધમપ્યત્ર ગ્રાહ્યમ્, ગુણાભેદાત્| તેભ્યો જાતં ફલમ્| સૌવીરબદરેબદરભેદૌ| ઉક્તં હિ-"કર્કન્ધુ કોલં બદરં સૌવીરં સિઞ્ચતીફલમ્| યથોત્તરં મહત્સ્વાદુ પઞ્ચધા બદરીફલમ્||' ઇતિ| તત્ર કોલકર્કન્ધુની સ્વાદુત્વાભાવાન્નાત્ર પઠિતે| વક્ષ્યતિ હિ (અ. ૬/૧૩૭)- "તથાઽમ્લં કોલકર્કન્ધુ" ઇત્યાદિ| સિઞ્ચતીફલં તિક્તકષાયત્વાન્નોક્તમ્| અત એવ સઙ્ગ્રહે તિન્દુકાદૌ પઠિત્વા વિશેષગુણા ઉક્તાઃ (સૂ. અ. ૭)-"બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચતિકાફલમ્|" ઇતિ| નનુ, "કર્કન્ધુકોલબદરમામં પિત્તકફાવહમ્| પક્વં પિત્તાનિલહરં સ્નિગ્ધં સમધુરં સરમ્|| પુરાતનં તૃટ્શમનં શ્રમઘ્નં દીપનં લઘુ|" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૪૫) કોલતુલ્યં બદરમુક્તમ્, ઇહ તુ સૌવિરતુલ્યમિતિ વિરોધઃ| મૈવમ્| સુશ્રુતેનાપિ સૌવીરતુલ્યમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૪૬/૧૪૬)- "સૌવીરબદરં સ્નિગ્ધં મધુરં વાતપિત્તજિત્|" ઇતિ| સૌવીરં ચ બદરં ચેતિ દ્વન્દ્વૈકત્વમ્| પૂર્વત્ર તુ કોલં ચ તદ્બદરં ચેતિ કર્મધારયાત્| વિપરીતં કુતો ન સ્યાત્ ? ઇતિ ચેન્ન| સઙ્ગ્રહે વિશેષગુણોક્તૌ (સૂ.અ.૭)-"બદરં સરણાત્મકમ્|" ઇતિ બદરગ્રહણાત્| ન ચ બદરશબ્દેન સૌવીરમ્, સૌવીરમિત્યકરણાત્ સરત્વાભાવાચ્ચેતિ| અઙ્કોલ્લઃ-અઙ્કોઠઃ| ફલ્ગુઃ-કાકોદુમ્બરિકા| શ્લેષ્માતકઃ-શેલુઃ| વાતામાદ્યુરુમાણાન્તં-ઉત્તરાપથે પ્રસિદ્ધમ્| વાતામઃ-સ્નિગ્ધમધુરમજ્જં ફલમ્| આક્ષોડં-મદનફલસદૃશં મધ્યે કિઞ્ચિદુન્નતરેખમ્| મુકૂલકં-દન્તીફલસદૃશમ્| નિકોચકં-અઙ્ગ્કોલ્લફલસદૃશમ્| પ્રિયાલં-ચારફલમ્| રક્તપિત્તપ્રસાદનં-રક્તપિત્તયોર્નિર્મલીકરણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તાલસ્યેદં તાલં ફલં પિત્તકારિ| કાશ્મર્યજં ફલં સરં શીતવીર્યાદિગુણયુક્તમ્| મધૂકબદરયોરપિ વિશેષાન્તરમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"મધૂકજમહૃદ્યં તુ બદરં સરણાત્મકમ્|" ઇતિ| વાતામાદીનાં ગુણવિશેષપ્રદર્શનાર્થં નિર્ધારિતમ્| તુઃ-વિશેષે| વાતામાદિકમુષ્ણવીર્યં કફપિત્તકરં સરમતિશયેન વાતઘ્નં સ્નિગ્ધં ચ| આદિશબ્દેનાઽભિષુકાદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રિયાલજાતં- પ્રિયાલજં ફલમનુષ્ણવીર્યમ્| તુર્વિશેષે, વિશેષસ્તુ શીતવીર્યત્વમેવ| શેષં બૃંહણાદિ સર્વં સમાનમ્| પ્રિયાલસ્ય મજ્જા-અસ્થ્યભ્યન્તરં, મધુરાદિગુણયુક્તમ્| બદરમજ્જા ગુણૈસ્તદ્વત્-પ્રિયાલમજ્જાવત્, તૃડાદિજિચ્ચ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્ (સુશ્રુતે સૂ.અ.૪૩|૨૦૫)-"બૈભીતકો મદકરઃ કોલાનાં પિત્તનાશનઃ|" તથા, "તાલખર્જૂરાદીનાં મસ્તકમજ્જાનઃ સ્વાદુપાકા વૃષ્યાઃ શીતવીર્યાશ્ચ|" ઇતિ સુશ્રુતોઽપઠત્(?)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અત્ર કેષાંચિદ્વિશેષઃ| તત્ર તાલફલગુણાનાહફલં ત્વિતિ| યત્તુ, "ફલં સ્વાદુરસં તેષાં તાલજં ગુરુપિત્તહૃત્||" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૭૯) પિત્તહરત્વમુક્તમ્, તત્ પક્વવિષયમ્| અત એવ ચરકેણ સિદ્ધાનીતિ વિશેષિતમ્ (સૂ. અ. ૨૭/૧૨૬)-"તાલસસ્યાનિ સિદ્ધાનિ નારિકેલફલાનિ ચ| બૃંહણસ્નિગ્ધશીતાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ||' ઇતિ| વ્યાખ્યાતં ચ બાષ્પચન્દ્રેણ,- "તાલસસ્યાનિતાલફલાનિ, સિદ્ધાનિ-પક્વાનિ, મધુરસ્નિગ્ધશીતત્વેન વાતપિત્તહરત્વં કફકરત્વં ચ વેદ્યમ્|" ઇતિ| કાશ્મર્યજગુણાનાહ-કાશ્મર્યજમિતિ| વાતામાદિગુણાનાહ-વાતામાદીતિ| વાતામાદિપ્રિયાલાન્તમ્| પ્રિયાલગુણાનાહ-અનુષ્ણં તુ પ્રિયાલજમિતિ| નઞત્ર વિરુદ્ધાર્થઃ| ઉષ્ણશબ્દેન વીર્યં પિત્તં ચ, તેન શીતલં પિત્તઘ્નં ચ પ્રિયાલજમ્| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૫૬)-"વાતપિત્તહરં વૃષ્યં પ્રિયાલં ગુરુ શીતલમ્|" ઇતિ| પ્રિયાલમજ્જગુણાનાહ-પ્રિયાલમજ્જેતિ| મજ્જા-અસ્થ્યન્તર્વર્તિ બીજમ્| કોલમજ્જગુણાનાહ-કોલમજ્જેતિ| કોલં-બદરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિલ્વં પક્વં સુદુર્જરં પૂતિમારુતં ચ-દુર્ગન્ધ્યપાનવાતકૃત્ ભવતિ| બાલં-અસમ્પૂર્ણમનુપચિતં બિલ્વં, દીપનં કફવાતઘ્નમ્| ઉભયં-આમં પક્વં ચ, ગ્રાહિ-મૂત્રપુરીષાદેઃ સઙ્ગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ બિલ્વમ્| તત્ર પક્વબિલ્વગુણાનાહ-પક્વમિતિ| પૂતિમારુતં-દુર્ગન્ધ્યધોવાતપ્રવર્તકમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ.૭)-"ગુર્વગ્નિસાદકૃદ્બિલ્વમ્" ઇતિ| બાલબિલ્વગુણાનાહ-દીપનમિતિ| પક્વબાલસાધારણગુણાનાહ-ગ્રાહીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમં કપિત્થં કણ્ઠં હન્તિ, દોષલં-ત્રિદોષકૃત્| પક્વં કપિત્થં દોષઘ્નં હિક્કાચ્છર્દિહૃચ્ચ| સર્વં-આમં પક્વં ચ કપિત્થં, ગ્રાહિ વિષાપહં ચ| આમકપિત્થસ્ય કષાયત્વં કણ્ઠઘ્નત્વેનૈવોદિતમ્, અમ્લત્વં ચામ્લવર્ગમધ્યે પાઠાદવગતમ્| પક્વસ્ય ચ મધુરત્વં સુપ્રસિદ્ધમિતીહૈતન્નોક્તમ્| તથા, આમકપિત્થગુણકથનેન ચ તથાવિધાનિ કષાયામ્લસ્વભાવાનિ વિવિધાનિ કપિત્થાનિ સદૈવામકપિત્થગુણાનિ વેદ્યાનિ| પક્વકપિત્થગુણકથનેન ચ તથાવિધાનિ માધુર્યાનુવિદ્ધાનિ સદા પક્વગુણાનિ વેદ્યાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ કપિત્થમ્| તત્ર આમકપિત્થગુણાનાહ-કપિત્થમિતિ| આમં- બાલમ્| કણ્ઠઘ્નં-સ્વરસાદકૃત્| દોષલં-દોષત્રયકરમ્| તત્ર પિત્તાનિલૌ કફેન સંસૃષ્ટૌ, અસંસૃષ્ટૌ ચ કરોતિ| કફં તુ તાભ્યાં સંસૃષ્ટમેવ| "આમં કપિત્થમસ્વર્યં કફઘ્નં ગ્રાહિવાતલમ્|" ઇતિ સુશ્રુતેન(સૂ.અ. ૪૬/૧૪૭) કફઘ્નત્વસ્યોક્તત્વાત્| નનુ, એવં ચેત્ દોષશબ્દેન પિત્તાનિલાવેવ ગૃહ્યેતામ્| મૈવમ્|" કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નમ્ કષાયામ્લં ત્રિદોષકૃત્|" ઇતિ સઙ્ગ્રહે(સૂ.અ.૭) ત્રિગ્રહણાત્| પક્વગુણાનાહ-દોષઘાતીતિ| વમથુઃ-છર્દિઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭)-" પક્વં રુચ્યં કષાયામ્લં સ્વાદુ હિધ્માવમિપ્રણુત્| દોષઘ્નં ખાણ્ડવારિષ્ટરાગયુક્તિષુ પૂજિતમ્|" ઇતિ| આમપક્વસાધારણગુણાનાહ- સર્વં ગ્રાહીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જામ્બવં ગુર્વાદિગુણયુક્તમ્, મૂત્રશકૃતોશ્ચ સઙ્ગ્રહણમ્| કણ્ઠાય ન હિતમ્, કફપિત્તજિચ્ચ| જામ્બવમિતિ ફલાર્થે "જમ્બ્વા વા " ઇત્યણ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જામ્બવગુણાનાહ-જામ્બ્વમિતિ| જામ્બવં જમ્બુફલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતેત્યાદિ| આમ્રમિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| આમ્રં-ચૂતાખ્યં, બાલં સદ્વાતપિત્તાસ્રકૃત્| બદ્ધાસ્થિ-સઞ્જાતાસ્થિ, કફપિત્તકૃત્| પક્વમામ્રં ગુરુ વાતજિત્ મધુરામ્લં કફશુક્રકૃચ્ચ| સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭) સહકારરસસ્યાપિ ગુણા ઉક્તાઃ| યથા-"સહકારરસો હૃદ્યઃ સુરભિઃ સ્નિગ્ધરોચનઃ|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથામ્રમ્| તત્ર બાલામ્રગુણાનાહ-વાતપિત્તાસ્રેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭)-"બાલં કષાયકટ્વમ્લં રૂક્ષં વાતાસ્રપિત્તકૃત્|" ઇતિ| બદ્ધાસ્થિગુણાનાહ-બદ્ધાસ્થીતિ| બદ્ધાસ્થિ-સંહતાવયવાસ્થિ, મધ્યાવસ્થમિત્યર્થઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭)-" સમ્પૂર્ણમામ્રમમ્લં ચ રક્તપિત્તકફપ્રદમ્|" ઇતિ| પક્વગુણાનાહ-ગુર્વામ્રમિતિ| સઙ્ગ્રહેતુ (સૂ.અ.૭)-"સ્વાદુ સામ્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મારુગ્ઘ્નમપિત્તલમ્| હૃદ્યં પર્યાગતં શ્લેષ્મમાંસશુક્રબલપ્રદમ્|| સહકારસો હૃદ્યઃ સુરભિઃ સ્નિગ્ધ રોચનઃ| [*દીપનઃ પિત્તવાતઘ્નઃશુક્રશોણિતશુદ્ધિકૃત્|| ]" ઇતિ| "ત્વઙ્મૂલપલ્લવં ગ્રાહિ કષાયં પિત્તનાશનમ્|" ઇતિ (ધન્વન્તરીયનિઘણ્ટૌ વર્ગઃ ૫/૭)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૃક્ષામ્લં ગ્રાહ્યાદિગુણૈર્યુક્તમ્| વાતશ્લેષ્મહૃલ્લઘુ ચ| કોશામ્રં ચ કિઞ્ચિદેતસ્માન્ન્યૂનગુણં જ્ઞેયમ્| તથા ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ.૭)-"વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં લઘુ રોચનદીપનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિદૂનં કોશામ્રજં તતઃ|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વૃક્ષામ્લગુણાનાહ-વૃક્ષામ્લમિતિ| વૃક્ષામ્લંત્ત્તિડીકમ્| પક્વસ્યૈવૈતે ગુણાઃ| "વાતાપહં તિન્તિડીકમામં પિત્તબલાસકૃત્|" ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૫૯) તુ બાલસ્ય બલાસકરત્વમુક્તમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭)-"રોચનદીપનમ્| વાતશ્લેષ્મહરં કિઞ્ચિદૂનં કોશામ્રજં તતઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ફલાપેક્ષયા ષષ્ઠી| શમ્યાઃ ફલં ગુરુ ઉષ્ણવીર્યં કેશઘ્નં રૂક્ષં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શમીફલગુણાનાહ-શમ્યા ઇતિ| શમ્યાઃ ફલમ્| "ફલં તુ પિત્તલં" ઇત્યતઃ ફલમનુવર્તતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીલુફલં ચ પિત્તલં યાવદ્ગુલ્મનુત્| સતિક્તં-ઈષત્તિક્તં મધુરં ચ યત્પીલુ તન્નાત્યુષ્ણં ત્રિદોષજિચ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પીલુફલં ચ પિત્તલં યાવદ્ગુલ્મનુત્| તત્ર કટુકગુણાનાહ-પીલુત્વિતિ| અત્ર કટુકં પીલુ ગ્રાહ્યમ્, તિક્તમધુરસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્, "કટુપાકરસં ભેદિ તીક્ષ્ણોષ્ણં પીલુ પિત્તલમ્|" ઇતિ સઙ્ગ્રહવચનાચ્ચ (સૂ.અ.૭)| તિક્તમધુરગુણાનાહ-સતિક્તમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બીજપૂરકસ્ય ત્વક્ તિક્તકટુકા રસે, સ્નિગ્ધા વાતઘ્ની ચ| ખરનાદસ્ત્વાહ-"ત્વઙ્માતુલુઙ્ગાત્કટુકા ગુર્વી વાતપ્રકોપની| ઇતિ ચરકેઽપ્યુક્તમ્ (?)-"ગુર્વી ત્વગસ્ય કટુકા મારુતસ્ય પ્રકોપની|" ઇતિ| એતન્મતાનુસારિણસ્ત્વત્રૈવં પાઠં પઠન્તિ,-"ત્વક્તિક્તકટુકાઽસ્નિગ્ધા માતુલુઙ્ગસ્ય વાતકૃત્|" ઇત્યકારપ્રશ્લેષાત્| માંસં-કેસરાદર્વાક્, બૃંહણં મધુરં વાતપિત્તહૃત્ ગુરુ ચ| તસ્ય-માતુલુઙ્ગસ્ય કેસરં, તત્કેસરં લઘુ| તથા, કાસાદીન્ મન્દાગ્નિત્વાન્તાન્નાશયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ માતુલુઙ્ગમ્| તત્ર ત્વગ્ગુણાનાહ-ત્વગિતિ| નનુ, "ત્વઙ્માતુલુઙ્ગાત્કટુકા ગુર્વી વાતપ્રકોપણી|" ઇતિ ખારણાદિવચનેન વિરોધઃ| મૈવમ્| સામં વાયું હન્તિ, નિરામં તુ કરોતીતિ વિષયભેદાત્| વિપરીતં કુતો ન સ્યાત્ ? ઇતિ ચેત્ ન| "ત્વક્તિક્તા દુર્જરા તસ્ય વાતકૃમિકફાપહા| ઇતિ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૧૪૯) શ્લેષ્મઘ્નત્વસ્યોક્તત્વાત્| શ્લેષ્મઘ્નં ચામઘ્નં દૃષ્ટમેવ| તન્માંસગુણાનાહ-બૃંહણમિતિ| ત્વક્કેસરવ્યતિરિક્તોઽવયવો-માંસમ્| કેસરગુણાનાહ-લધ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વક્ ચ માંસં ચ ત્વઙ્માંસં ભલ્લાતકસમ્બન્ધિ, બૃંહણં મધુરં શીતલં ચ| તસ્ય-ભલ્લાતકસ્યાસ્થિ,-તદસ્થિ, અગ્નિસમં-તીક્ષ્ણત્વાત્ અગ્નિવત્સ્ફોટકકર્તૃત્વાત્(ચ્ચ)| અથવા, અગ્નિઃ-ચિત્રકઃ, તસ્ય ગુણદોષકર્તૃતયા તુલ્યં ભલ્લાતકાસ્થીતિ| તથા, મેધાયૈ હિતમ્| અતિકફવાતઘ્નમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ભલ્લાતકમ્| તત્ર ત્વઙ્માંસગુણાનાહ-ભલ્લાતકસ્યેતિ| અસ્થિવ્યતિરિક્તોઽવયવઃ પુષ્પાખ્યઃ-ત્વઙ્માંસમ્| અસ્થિગુણાનાહ-તદસ્થીતિ| અગ્નિસમં-અગ્નિવદ્દાહપાકાદિકરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાલેવતં-રૈવતકાખ્યં દ્વિધા| કથં દ્વિપ્રકારમ્ ? ઇત્યાહ-સ્વાદુ અમ્લં ચ, તત્તુ યથાસંખ્યેન શીતમુષ્ણં ચ| તથા, દ્વયમપિ ગુરુ રુચ્યમત્યગ્નિશમનં ચ| અથવા યથાસમ્ભવં સમ્બન્ધઃ,-મધુરં ગુરુ અત્યગ્નિશમનં ચ, અમ્લં રુચ્યમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાલેવતગુણાનાહ-સ્વાદ્વમ્લમિતિ| પાલેવતંતિન્દુકાકારમ્| તદ્દ્વિવિધં,- સ્વાદુ અમ્લં ચ| યન્મધુરં તચ્છીતમ્, યદમ્લં તદુષ્ણમ્, ઉભયમપિ ગુર્વાદિગુણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુરમારુકં રુચ્યં ભવતિ| અપક્વસ્યૈવૈતે ગુણા વેદ્યાઃ| યસ્માદાહ-પક્વમિત્યાદિ| પક્વં સત્તદાશુ-દ્રાગેવ પરિણામં યાતિ| કિઞ્જિદુષ્ણવીર્યમ્ કિઞ્ચિદ્ગુરુ, કિઞ્ચિદ્દોષલં-અપથ્યમ્| નિઘણ્ટાવુક્તમ્ (ધન્વન્તરીયે વ.૫|૩૮)-"આરુકં વીરસેનં ચ વીરા વીરારુકં તથા| વિદ્યાજ્જાતિવિશેષેણ તચ્ચતુર્વિધમારુકમ્|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પક્વારુકગુણાનાહ-રુચ્યમિતિ| આરુકં-વીરસેનમ્| આશુ જરાં યાતિ-શીઘ્રં પચ્યતે| નાત્યુષ્ણગુરુદોષલત્વં-અમ્લાપેક્ષયા| અત એવ દોષશબ્દેન પિત્તશ્લેષ્માણૌ ગ્રાહ્યૌ| અમ્લસ્ય હિ પિત્તશ્લેષ્મલત્વં વક્ષ્યતિ| તથા ચ ખારણાદિઃ-"નાત્યુષ્ણં ગુરુ વાતઘ્નં બૃંહણં નાતિપિત્તલમ્| આરુકં મધુરપ્રાયમમ્લં તુ કફપિત્તલમ્||" ઇતિ| આરુકં-ભવ્યમિત્યેકે| તન્ન| "ભવ્યં સ્વાદુકષાયામ્લં રૂક્ષં ગુર્વાત્સ્યશોધનમ્| શીતં ગ્રાહ્યરુચિચ્છર્દિરક્તપિત્તકફાપહમ્||" ઇતિ ખારણાદિના પૃથગ્ગુણકથનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્રાક્ષાપરૂષકં સકરમર્દકં ચાર્દ્રં-અશુષ્કમ્, અમ્લં સત્ પિત્તશ્લેષ્મકરં ગુરૂષ્ણવીર્યં વાતઘ્નં સરં ચેતિ| કરમર્દકં-સુષેણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ દ્રાક્ષાદીનામમ્લાનાં ગુણાઃ| તત્ર દ્રાક્ષાદિત્રયસ્યાર્દ્રસ્ય ગુણાનાહ-દ્રાક્ષાપરૂષકમિતિ| અમ્લાનિ યાનિ દ્રાક્ષાપરૂષકકરમર્દકાનિ તાન્યાર્દ્રાણિ ચેત્તદા પિત્તપ્રદત્વાદિગુણાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લં કોલાદિકં મૃગલિણ્ડિકાન્તં તદ્વચ્ચેતિ અમ્લદ્રાક્ષાદિવત્, ગુણૈર્જ્ઞેયમિત્યર્થઃ| કર્કન્ધુઃ-હ્રસ્વબદરી| લકુચં-લિકુચમ્| આરુકસ્યામ્લસ્યૈવૈતે ગુણા જ્ઞેયાઃ| મધુરસ્ય હિ વિશેષેણપૂર્વમુક્તા એવ ગુણાઃ| તથા, ઐરાવતાદિ નાત્યર્થં પિત્તં કરોતિ| ઐરાવતં-નાગરઙ્ગમ્| દન્તશઠં-જમ્બીરમ્| તથા, તૂદં મૃગલિણ્ડિકં ચ| તથા, કરમર્દકં પક્વં શુષ્કં ચ નાત્યર્થં પિત્તકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કોલાદીનાં ગુણાનાહ-તથાઽમ્લમિતિ| અમ્લાનુવૃત્તાવમ્લગ્રહણમાર્દ્રનિવૃત્ત્યર્થમ્| અમ્લં યત્કોલાદિકં તદાર્દ્રં શુષ્કં વા, તથા-તદ્વત્, પિત્તપ્રદત્વાદિગુણમિત્યર્થઃ| કોલકર્કન્ધુની-બદરભેદૌ| લકુચં-ગ્રન્થિફલમ્| ઐરાવતં-નારઙ્ગં એલાનં ચ| દન્તશઠં-જમ્બીરં ફલામ્લિકાખ્યં ચ| તૂદં તોદનં આમ્રાતકં (કોશામ્રં) ચ| ઉક્તં ચ ખારણાદિના-"ફલામ્લિકૈરાવતકકોશામ્રકરમર્દકમ્| આમ્રાતકં દન્તશઠમમ્લોષ્ણં રક્તપિત્તલમ્||" ઇતિ| મૃગલિણ્ડિકં-મૃગવિટ્સદૃશં કર્કટાખ્યમ્| દ્રાક્ષાદેર્મૃગલિણ્ડિકાન્તસ્ય પક્વસ્ય વિશેષગુણમાહ-નાતિપિત્તકરમિતિ| પક્વં દ્રાક્ષાદિકમમ્લમપિ નાતિપિત્તકરમ્, સ્વાદુપાકત્વાત્| તથાઽઽહ માધવકારઃ-"દ્રાક્ષાકરીરકર્કન્ધુબદરાણ્યારુકાણિ ચ| પરૂષકાણિ ચામ્લાનિ કફપિત્તકઃરાણિ ચ|| સ્વાદુપાકાનિ યાન્યેષાં નાતિપિત્તકરાણિ ચ||" ઇતિ| યત્તૂક્તં સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૧૭૨)- "અત્યમ્લં પિત્તજનનમામં વિદ્યાત્પરૂષકમ્| તદેવ પક્વં મધુરં વાતપિત્તનિબર્હણમ્||" ઇતિ| તત્પક્વાવસ્થાયાં મધુરપરૂષકવિષમ્| યત્તુ પક્વમપ્યમ્લત્વં ન જહાતિ, તત્કિઞ્ચિત્પિત્તકરમેવ| એવં દ્રાક્ષાદિષ્વપિ બોધ્યમ્| શુષ્કસ્ય કરમર્દસ્ય વિશેષગુણમાહ-શુષ્કમિતિ| નાતિપિત્તકરમિતિ ચકારેણાનુકૃષ્યતે| શુષ્કસ્ય કરમર્દસ્ય વિપર્યયતન્ત્રયુક્ત્યા પિત્તઘ્નત્વે પ્રાપ્તે કિઞ્ચિત્પિત્તકરત્વં વિધીયતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અમ્લીકાફલં કોલફલં ચ શુષ્કં સદ્દીપનં ભેદનં તૃષ્ણાદિનાશનં લઘુ કફવાતયોશ્ચ પથ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુષ્કાણામમ્લિકાદીનાં ગુણાનાહ-દીપનમિતિ| અમ્લિકા-ચિઞ્ચાફલમ્| કોલયોરિતિ દ્વિવચનાત્ કોલકર્કન્ધુનોર્ગ્રહણમ્| સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૪૬/૧૪૫) હિ દ્વ યોરપિ તુલ્યગુણત્વમુક્તમ્, દર્શિતં ચ બદરવ્યાખ્યાને| કફવાતયોરિષ્ટં-કફવાતઘ્નમિત્યર્થઃ| સરમિતિ સામાન્યોક્ત્યા ભેદનત્વે સિદ્ધે ભેદનમિતિ નિયમાર્થમ્, શુષ્કાણ્યેવામ્લિકાદીનિ ભેદનાનિ| અત એવ ખારણાદિના-"ગ્રાહ્યમ્લં બદરં રુચ્યં લઘૂષ્ણં મારુતાપહમ્| મધુરં તદ્ગુરુ સ્નિગ્ધં શીતં પિત્તાનિલાપહમ્||" ઇત્યુક્તં ગ્રાહિત્વમશુષ્કવિષયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ફલાનાં સર્વેષાં મધ્યે લકુચમવરં-અપ્રધાનં, ત્રિદોષકરં ચ| ચરકમુનિસ્ત્વસ્ય પિત્તશ્લેષ્મકૃત્ત્વમેવાનુજજ્ઞે| તત્પાઠો હિ (સૂ.અ. ૨૭|૧૨૮)-"અમ્લં પરૂષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ| પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ કર્કન્ધુલકુચાનિ ચ||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ત્વતોઽપ્યધિકમુક્તમ્ (સૂ.અ.૭)-"તિન્દુકાશ્મન્તકાસીસફલિનીબિમ્બતોદનમ્| ટઙ્કાશ્વકર્ણબકુલગાઙ્ગેરુધવધન્વનમ્| શ્વેતપાકં કપિત્થાનિ સિઞ્ચતીભવ્યજામ્બવમ્| ક્ષીરિવૃક્ષફલં બીજં પૌષ્કરં કફપિત્તજિત્|| કષાયમધુરં રૂક્ષં શીતલં ગુરુ લેખનમ્| વિબન્ધાધ્માનજનનં સ્તમ્ભનં વાતકોપનમ્|| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચિતિકાફલમ્| ભવ્યં વિશદમમ્લં ચ, જામ્બવં ત્વતિવાતલમ્|| વિષ્ટમ્ભકૃદકણ્ઠ્યં ચ સામ્લં તુ ક્ષીરિવૃક્ષજમ્| પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષકીફલમ્|| નીપં શતાક્ષિકં પ્રાચીનામલં તૃણશૂલ્યજમ્| અસ્માદલ્પાન્તરગુણં સેઙ્ગુદં સવિકઙ્કતમ્|| ફલં કરઞ્જં વિષ્ટમ્ભિ પિત્તશ્લેષ્માવિરોધિ ચ|"ઇતિ| મુનિના ત્વતોઽપિ કિઞ્ચિદધિકમુક્તમ્| યથા (ચ.સૂ.અ.૨૭|૧૫૦)-"રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ સુગન્ધિસ્ત્વગ્વિવર્જિતઃ| કર્ચૂરઃ કફવાતઘ્નઃ શ્વાસહિક્કાર્શસાં હિતઃ|| વાતલં કફપિત્તઘ્નં વિદ્યાત્કર્પટકીફલમ્| મધુરાણ્યતિપાકાનિ વાતપિત્તહરાણિ ચ|| અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાનાં ફલાનિ તુ| પ્રાચીનામલકં ચૈવ દોષઘ્નં ગરઘાતિ ચ|| ઇઙ્ગુદં તિક્તમધુરં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્|" ઇતિ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૪૬|૧૮૯,૧૬૦)-|"સુગન્ધિ મધુરં સ્નિગ્ધં લવલીફલમુચ્યતે| વૃક્ષામ્લાલ્પાન્તરગુણં કોશામ્રફલમુચ્યતે||" ઇતિ| સમ્પ્રતિ યાદૃશં ફલં શાકં ચ ત્યાજ્યમ્, તદુપદિશન્નાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લકુચગુણાનાહ-ફલાનામિતિ| એતચ્ચ સર્વદોષકરત્વમનમ્લસ્ય, અમ્લસ્ય વાતઘ્નેષુ કોલાદિષુ પઠિતત્વાત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૭)-[*"નારિકેલં ગુરુ સ્નિગ્ધં પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતલમ્| બલમાંસકરં હૃદ્યં બૃંહણં બસ્તિશોધનમ્|| મોચં સ્વાદુરસં પ્રોક્તં કષાયં નાતિશીતલમ્| રક્તપિત્તહરં વૃષ્યં રુચ્યં શ્લેષ્મકરં ગુરુ|| સ્નિગ્ધં સ્વાદુકષાયં ચ રાજાદનફલં ગુરુ| ] મધૂકજમહૃદ્યં તુ બદરં સરણાત્મકમ્|| તિન્દુકાશ્મન્તકાશીતિફલિનીબિમ્બિતોદનમ્| ટઙ્કાશ્વકર્ણબકુલગાઙ્ગેરુધવધન્વનમ્|| શ્વેતપાકં કપિત્થાનિ સિઞ્ચતીભવ્યજામ્બવમ્| ક્ષીરિવૃક્ષફલં બીજં પૌષ્કરં કફપિત્તજિત્|| કષાયમધુરં રૂક્ષં શીતલં ગુરુ લેખનમ્| વિબન્ધાધ્માનજનનં સ્તમ્ભનં વાતકોપનમ્|| બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં સ્નિગ્ધં સિઞ્ચતિકાફલમ્| ભવ્યં વિશદમમ્લં ચ, [ *જામ્બવં ત્વતિવાતલમ્|| વિષ્ટમ્ભકૃદકણ્ઠ્યં ચ ] સામ્લં તુ ક્ષીરિવૃક્ષજમ્| પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષકીફલમ્|| કષાયં રોચનં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્| ફલં કરઞ્જં વિષ્ટમ્ભિ પિત્તશ્લેષ્મા વિરોધિ ચ|| નીપં શતાક્ષિકં પ્રાચીનામલં તૃણશૂલ્યજમ્| પીલુનોઽલ્પાન્તરગુણં સેઙ્ગુદં સવિકઙ્કતમ્||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દૂષિતશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બદ્યતે| ધાન્યં કેદારસ્થં હિમેન દૂષિતં ત્યજેત્| તથા, અનલેન પ્રવૃદ્ધેન દૂષિતં, ઉષ્ણેન આતપાદિના, દુર્વાતેન-પુરોવાતાદિના, તથા, વ્યાલાનાં-સર્પાદીનાં લાલયા દૂષિતં ત્યજેત્| આદિગ્રહણેન શવકોથમૂત્રપુરીષાદીનાં ગ્રહણમ્| તથા, જન્તુભિઃ-કૃમ્યાદિભિઃ, જુષ્ટં-સેવિતમ્| જલે મગ્નં-આશિખં બુડિતમ્| અભૂમૌ-વિપરીતભુવિ જાતં-અભૂમિજમ્, યા યસ્યોચિતા ભૂમિસ્તતોઽન્યા-વિપરીતા| અનાર્તવં અપ્રાપ્તસમયમ્, યસ્મિન્નૃતૌ યસ્યોત્પત્તિઃ પ્રસિદ્ધા તતોઽન્યસ્મિન્ જાતમિત્યર્થઃ| તલ્લક્ષણં ચ રસાદીનામપરિપૂર્ણત્વેન વિજ્ઞેયમ્| અન્યેન-વિજાતીયેન ધાન્યેન સંયુતં કેદારગતમ્| { યથા, રક્તશાલિર્યવકેન સહ વિરુધ્યતે| તથા, મુદ્ગો માષેણ| } (એવં શૂકધાન્યં વિજાતીયેન શૂકધાન્યેન| તથા, શિમ્બીધાન્યં શિમ્બીધાન્યેન વિજાતીયેન સહ વિરુદ્ધં ત્યજેત્) { કેચિચ્છૂકધાન્યેન સહ વિરુદ્ધમિતિ વર્ણયન્તિ| અન્યે તુ જીર્ણં નવેનમિશ્રિતમન્યધાન્યયુતમિતિ બ્રુવતે| } જીર્ણતયા-અતિપુરાણત્વેન, હીનવીર્યં-નષ્ટશક્તિ| એવંવિધં ધાન્યં ત્યજેત્| તથા, શાકમપિ ત્યજેત્| કીદૃશમ્ ? રૂક્ષસિદ્ધં-નિઃસ્નેહસિદ્ધમિત્યર્થઃ| અથવા, રૂક્ષેણ-કાઞ્જિકાદિના સિદ્ધં-રૂક્ષસિદ્ધમ્| અકોમલં-જરઠમ્| અસઞ્જાતરસં-અપરિપૂર્ણસ્વરૂપમિત્યર્થઃ| તદ્વચ્છુષ્કં-તથૈવ શુષ્કશાકમપ્યસઞ્જાતરસવત્ ત્યજેત્, અન્યત્ર મૂલકાત્| શુષ્કમૂલકં ભજેદેવ| પ્રાયેણ ફલમપ્યેવંવિધં ત્યજેત્| પ્રાયોગ્રહણં દ્રાક્ષાપરૂષકાદીનાં શુષ્કાણામપિ પથ્યત્વાદત્યાજ્યત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| તથા, આમં-અસમ્પ્રાપ્તપાકં ફલં, ત્યજેદિતિ વર્તતે| કિં સર્વમ્ ? નેત્યાહ-બિલ્વવર્જિતમ્| બિલ્વં ત્વામમપિ પથ્યત્વાદ્ભજેદેવેત્યર્થઃ| ઇતિ ફલવર્ગઃ| ફલવર્ગાદનન્તરં વિવિધૌષધવર્ગારમ્ભઃ, પ્રાયેણાસ્યાઽઽહારોપયોગિત્વાત્| તત્રાપિ લવણાનાં પૂર્વમુપન્યાસો યુક્તઃ, સુતરામુપયોગિત્વાત્| ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એવં ધાન્યાદીનાં ગુણાનુક્ત્વ યાદૃક્ ત્યાજ્યં તાદૃગાહ| તત્ર ધાન્યમાહ-હિમાનલેતિ| હિમં-તુહિનમ્, અનલો-દાવાનલાદિઃ, ઉષ્ણં-આતપઃ, દુર્વાતઃ-પુરોવાતાદિઃ, વ્યાલાનાં-સર્પાદિવિષપ્રાણિનાં લાલાદયઃ, [ આદિશબ્દેન કોથમૂત્રપુરીષાદયઃ, ] તૈર્દૂષિતં-ઉપહતમ્| જન્તુજુષ્ટં-કૃમિસેવિતમ્| જલે મગ્નં-પાનીયમગ્નમઞ્જરીકમ્| અભૂમિજં અનુચિતક્ષેત્રજમ્| અનાર્તવં-અનુચિતકાલજમ્| અન્યધાન્યયુતં-વિજાતીયેન ધાન્યેન સહૈકક્ષેત્રજમ્| અતિજીર્ણ તયા-બહુવર્ષોષિતત્વેન| હીનવીર્યં-નષ્ટશક્તિ| યત્સ્વભાવતો હીનવીર્યમ્, અતિજીર્ણમપ્યહીનવીર્યમ્, તન્ન ત્યાજ્યમ્| શાકમાહ-તથેતિ| તથા-હિમદૂષિતાદિકમ્| અન્યધાન્યયુતમિત્યત્ર ધાન્યસ્થાને શાકશબ્દ ઊહનીયઃ| રૂક્ષસિદ્ધંસ્નેહં વિના પક્વમ્| અકોમલં-જરઠમ્| અસઞ્જાતરસં-અત્યન્તકોમલમ્| મૂલકાદન્યચ્છુષ્કં ત્યજેત્, મૂલકસ્ય્ શુષ્કસ્યૈવ ગુણવત્ત્વાત્| ફલમાહ-પ્રાયેણેતિ| એવમિતિ ધાન્યવત્| અન્યફલયુતત્વં તુ-એકકાલવાલજત્વેન| બિલ્વવર્જિતમામં ફલં ત્યજેત્, બિલ્વસ્યામસ્યૈવ ગુણવત્ત્વાત્| અપિશબ્દઃ પ્રાયેણેત્યસ્ય ધાન્યશાકાભ્યામપિ સમ્બન્ધાર્થઃ| જન્તુજુષ્ટસ્યાપ્યુદુમ્બરાદેઃ ફલસ્ય, જલમગ્નસ્યાપિ પદ્મનાલાદેઃ શાકસ્ય, અન્યધાન્યયુતસ્યાપિ કુસુમ્ભગોધૂમાદેર્ધાન્યસ્ય, સેવ્યત્વદર્શનાત્ પ્રાયેણેત્યુક્તમ્| ઇતિ ફલવર્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વં લવણમ્ વિષ્યન્દ્યાદિગુણયુક્તં વિદુઃ-જાનન્તિ, સદ્વૈદ્યા ઇતિ શેષઃ| વિષ્યન્દયતિ તચ્છીલં-વિષ્યન્દિ, સ્ત્યાનસ્ય કફાદિસઙ્ઘાતસ્ય વિલીનવિગ્રહતામુત્પાદયતીત્યર્થઃ| સૂક્ષ્મં-સૂક્ષ્મસ્રોતોગામિ| સૃષ્ટં મલં-મૂત્રપુરીષાદિ યેન તત્સૃષ્ટમલમ્| તથા, વાતાપહમ્| પાકિ-અન્નવ્રણાદીનાં પાકકારિ| તીક્ષ્ણં-અમૃદુ, મરીચાદિવત્| ઉષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યમ્| રોચનં-રુચિકૃત્| તથા, કફપિત્તકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથૌષધવર્ગઃ| ઔષધસ્યાપિ સંસ્કારકત્વેના હારોપયોગાત્| તત્રાદૌ લવણમ્| તચ્ચાષ્ટધા,-સૈન્ધવં સૌવર્ચલં બિડં સામુદ્રં ઔદ્ભિદં કૃષ્ણં રોમકં પાંશુજં ચેતિ| તત્ર લવણસામાન્યગુણાનાહ-વિષ્યન્દીતિ| વિષ્યન્દિ-અભિષ્યન્દિ| મૃદુ-મૃદુગુણમ્| પાકિ-પાચનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ લવણેષુ મધ્યે, સૈન્ધવં સસ્વાદુ-ઈષન્મધુરં, વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષઘ્નં લઘુ તથા કિઞ્ચિદુષ્ણં દૃષ્ટેઃ પથ્યં કિઞ્ચિદ્વિદાહિ અગ્નિદીપનં ચ| સામન્યગુણાશ્ચ વિષ્યન્દિસૂક્ષ્મસૃષ્ટમલત્વરોચનાન્યસ્ય સન્ત્યેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ વિશેષગુણાઃ| તત્ર સૈન્ધવગુણાનાહસૈન્ધવમિતિ| સસ્વાદુ-ઈષન્મધુરમ્| અનુષ્ણં-ઈષદુષ્ણમ્| નનુ, "સસ્નેહં મધુરં પાકે વર્ણ્યં રોચનદીપનમ્| દોષત્રયઘ્નં ચક્ષુષ્યં શીતં સસ્વાદુ સૈન્ધવમ્||" ઇતિ ખારણાદિના શીતમુક્તમ્| તત્કથમનુષ્ણમ્ ? અત્ર બ્રૂમઃ| શીતમિવ શીતમ્, ચક્ષુષ્યત્વપિત્તઘ્નત્વાદિકાર્યકરત્વાત્| અવશ્યં ચૈવમઙ્ગીકર્તવ્યમ્, "સૈન્ધવં સારસં પાક્યં સૌવર્ચલમથૌદ્ભિદમ્| પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્કૃષ્ટમુષ્ણં તેષાં યથોત્તરમ્||" ઇતિ ખારણાદિનૈવોષ્ણત્વસ્યોક્તત્વાત્| સુશ્રુતોઽપ્યાહ (સૂ.અ. ૪૬/૩૧૩)- "સૈન્ધવસામુદ્રબિડસૌવર્ચલરોમકૌદ્ભિદપ્રભૃતીનિ લવણાનિ યથોત્તરમુષ્ણાનિ વાતહરાણિ કફપિત્તકરાણિ ચ| યથાપૂર્વં સ્નિગ્ધાનિ સ્વાદૂનિ સૃષ્ટમૂત્રપુરીષાણિ ચ|" ઇતિ| દૃશઃ પથ્યં-ચક્ષુષ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૌવર્ચલં લઘુ હૃદયાય હિતં સુગન્ધિ ઉદ્ગારં શોધયતિ-દુષ્ટં સચ્છુદ્ધં કરોતિ| કટુપાકં ચ| તથા, વિબન્ધં સ્રોતસાં હન્તિ-વિબન્ધઘ્નમ્| અગ્નિદીપ્તિરુચિકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સૌવર્ચલગુણાનાહ-લઘુ સૌવર્ચલમિતિ| ઉદ્ગારશોધનં-દુષ્ટોદ્ગારપ્રશમનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિડં ઊર્ધ્વંમધશ્ચ કફવાતાનનુલોમયતિ| તથા, દીપનં વિબન્ધાદિઘ્નં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બિડગુણાનાહ-ઊર્ધ્વાધ ઇતિ| ઊર્ધ્વાધઃશબ્દૌ કફવાતાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યેતે ન તુ યથાસંખ્યેન, "ઊર્ધ્વાનુલોમ્યકૃદ્વાયોઃ શૂલઘ્નં દીપનં બિડમ્|" ઇતિ ખારણાદિવચનાત્, "ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ વાતાનામાનુલોમ્યકરં બિડમ્|" ઇતિ ચરકવચનાચ્ચ (સૂ.અ. ૨૭/૨૯૯)| વિબન્ધો-મલાવરોધઃ| આનાહો-બદ્ધોદરતા| વિષ્ટમ્ભો-વાતાવરોધઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સામુદ્રં વિપાકે મધુરં ગુરુ કફવર્ધનં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સામુદ્રગુણાનાહ-વિપાક ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભૂમિમુદ્ભિદ્ય યદ્ભવતિ તદૌદ્ભિદમ્, ઈષત્તિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચ- દોષોત્ક્લિષ્ટકરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઔદ્ભિદગુણાનાહ-સતિક્તેતિ| ભૂમિમુદ્ભિદ્યોત્પન્નસ્ય ક્ષારોદકસ્ય સૂર્યરશ્મિભિર્વહ્નિના વા ક્વથનાદ્યલ્લવણં તત્-ઔદ્ભિદમ્| ઉત્ક્લેદિ-ક્લેદાભિવૃદ્ધિકરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કૃષ્ણે લવણે સૌવર્ચલગુણાઃ-લઘુત્વાદયો, ગન્ધેન વર્જિતાઃ-સૌગન્ધ્યરહિતાઃ, સન્તીતિ શેષઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કૃષ્ણલવણગુણાનાહ-કૃષ્ણ ઇતિ| અત એવ નિર્ગન્ધં સૌવર્ચલમિત્યાચક્ષતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોમકં લવણં લઘુ| પાંસૂત્થં-શિલાલવણમ્, ઈષત્ ક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રોમકગુણાનાહ-રોમકમિતિ| રોમકં-શાકમ્ભરીદેશોત્થમ્| પાંસુજગુણાનાહ-પાંસૂત્થમિતિ| પાંસૂત્થં-ક્ષારમૃત્તિકોદ્ભવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લવણાનાં પ્રયોગે સૈન્ધવમાદિ કૃત્વા પ્રયોજયેત્-અન્યત્ર પ્રદેશે લવણાનિ દ્વિત્રાણિ ત્રિચતુરાણિ વા યત્ર પ્રયુજ્યન્તે તત્ર સૈન્ધવમાદિ કૃત્વા પ્રયોજ્યાનિ| યથા-હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણે "દ્વિપટુ" ઇત્યુક્તમ્| તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલે પ્રયોજ્યે| { યત્ર ત્રયાણાં પ્રયોગઃ, તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલબિડાનિ| એવમૌદ્ભિદાદીનાં લવણવર્ગે પઠિતાનામન્યત્રાઽપિ } વેદ્યમ્| ખરનાદે ચોક્તમ્-"સૈન્ધવં સારસં પાક્યં સૌવર્ચલમથૌદ્ભિદમ્| પૂર્વં પૂર્વં ગુણોત્કૃષ્ટમૌષ્ણ્યં તેષાં યથોત્તરમ્|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રસઙ્ગાચ્ચિકિત્સ્તોપયોગિનીં પરિભાષામાહલવણાનામિતિ| યત્ર લવણાનામેકવ્દ્યાદીનાં સૈન્ધવાદિશબ્દૈર્વિના પ્રયોગ ઉક્તઃ, તત્ર સૈન્ધવાદિ પ્રયોજયેત્| સૈન્ધવમાદિ યત્ર તદ્યથા ભવતીતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| યથા, યત્રૈકં લવણમ્, તત્ર સૈન્ધવમ્| યત્ર દ્વે, તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલે| યત્ર ત્રીણી, તત્ર સૈન્ધવસૌવર્ચલબિડાનીત્યાદિ| યત્ર સંખ્યાં વિના બહુવચનમ્, તત્ર પઞ્ચૈવ ગ્રાહ્યાણિ| "સૌર્વચલં સૈન્ધવં ચ બિડમૌદ્ભિદમેવ ચ| સામુદ્રેણ સહૈતાનિ પઞ્ચ સ્યુર્લવણાનિ ચ||" ઇતિ ચરક(?) વચનાત્| યથા (હૃ.ચિ.અ. ૧૦/૬)-"ચતુર્ણા પ્રસ્થમમ્લાનાં ત્ર્યૂષણાચ્ચ પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્|| તચ્ચૂર્ણં શાકસૂપાન્નરાગાદિષ્વવચારયેત્| કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસહૃત્પાણ્ડ્વામયશૂલનુત્||" ઇત્યત્ર| એતદેવ સ્પષ્ટીકૃતં સઙ્ગ્રહે (ચિ. અ. ૧૨)-"દાડિમકપિત્થવૃક્ષામ્લામ્લીકાનાં પૃથક્ પૃથક્ કુડવં લવણપઞ્ચકકુડવં ત્ર્યૂષણત્રિપલં શર્કરાપલાષ્ટકં ચૈકત્ર ચૂર્ણિતમન્નપાને પ્રણીતમજીર્ણારુચિશ્વાસકાસગુલ્મપ્લી હગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગઘ્નમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવશૂકજો-યવક્ષારો, ગુલ્માદીન્ શમયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ક્ષારઃ| તત્ર યવક્ષારગુણાનાહ-ગુલ્મેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં-અતિશયેન, તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિત્ લઘુશ્ચ| પિત્તાસૃજી દૂષયતિ| પાકી-પાકકારી| છેદી-મેદઃ શ્લેષ્માદિગ્રન્થિઘ્નઃ| અહૃદ્યો-હૃદયાય ન હિતઃ| વિદારણઃ પક્વગણ્ડાદીનામ્| કટુલાવણ્યાચ્છુક્રાદીનામપથ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષારસામાન્યગુણાનાહ-ક્ષાર ઇતિ| પરમં-અતિશયેન તીક્ષ્ણોષ્ણઃ| પાકી-પાચનઃ| છેદી-છેદનઃ| વિદારણઃ-શોફાદિપાટનઃ| કટુલવણરસત્વાચ્છુક્રાદીનામપથ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિઙ્ગુ વાતાદિઘ્નં પિત્તકોપનં કટ્વાદિગુણયુક્તં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર હિઙ્ગુગુણાનાહ-હિઙ્ગ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હરીતકી કષાયા-કષાયરસા| કષાયરસત્વાત્કટુવિપાકિત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-મધુરા પાક ઇતિ| તથા, રૂક્ષા| વિલવણેતિ વચનં લવણં વર્જયિત્વા શેષાઃ પઞ્ચરસા અસ્યાઃ સન્તીતિ વેદયતિ| નનુ, એવં કષાયેત્યનર્થકમ્, યતઃ પઞ્ચસુ રસેષુ લવણહીનેષુ મધ્યે કષાયોઽનુપ્રવિષ્ટ એવ| અસ્ત્યેવૈતત્| કષાયેત્યેતદતિશયખ્યાપનાય, કષાયો રસોઽસ્યાં બાહુલ્યેનાસ્તીત્યર્થઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.ચિ.અ.૧|૨૯)-"હરીતકીં પઞ્ચરસામુષ્ણાં વિલવણાં શિવામ્|" ઇતિ| તથા, લઘુ| દીપની-અગ્રેઃ| પાચની-આમાદેઃ| મેધ્યા-મેધાયૈ હિતા| વયસ ઇત્યાદિ,- કાલકૃતા શરીરાવસ્થા યૌવનાદિર્વયસ્તસ્ય, પરં-અતિશયેન, સ્થાપની-સ્થિરીકરણી| ઉષ્ણેત્યેતાવતૈવોષ્ણવીર્યેત્યસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્ વીર્યગ્રહણમતિશયોષ્ણવીર્યત્વખ્યાપનાર્થમ્| સરા- ભેદની| તથા, આયુષે હિતા| બુદ્ધિઃ-વર્તમાનાર્થગ્રાહિણી પ્રજ્ઞા, ઇન્દ્રિયાણિ-ચક્ષુરાદીનિ, તેષાં બલં પ્રદદાતિ યા સૈવમ્| કુષ્ઠાદીન્ રોગાન્ જયતિ| ખરનાદે ત્વેવમભ્યધાયિ-"સ્વાદ્વમ્લભાવાત્પવનં, કટુતિક્તતયા કફમ્| કષાયમધુરત્વાચ્ચ પિત્તં હન્તિ હરીતકી||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હરીતકીગુણાનાહ-કષાયેતિ| કષાયેતિ પઞ્ચરસત્વેઽપ્યતિશયાર્થમ્| વિલવણા-સ્વાદ્વમ્લકટુકષાયતિક્તરસેત્યર્થઃ| બુદ્ધેરિન્દ્રિયાણાં ચ બલપ્રદા| પુરાણજ્વરો-જીર્ણજ્વરઃ| શોષો-રાજયક્ષ્મા| મોહો-મૂર્ચ્છા| સ્રોતસાં વિબન્ધઃ-સ્રોતોરોધઃ| કફવાતજાનિતિ કુષ્ઠાદીનાં વિશેષણમ્| તાંસ્તાંશ્ચેતિઅન્યેષામપ્યેવંપ્રકારણામાનુલોમ્યાદિસાધ્યાનાં ગ્રહણાર્થમ્| નનુ, "સ્વાદ્વમ્લભાવાત્પવનં, કટુતિક્તતયા કફમ્| કષાયમધુરત્વાચ્ચ પિત્તં હન્તિ હરીતકી||" ઇતિ ખારણાદિના પિત્તઘ્નત્વમપ્યુક્તમ્| તત્કિમિતિ કફવાતયોર્ગ્રહણમ્| સત્યમ્| પિત્તજાનપિ વ્યાધીન્ જયેત્, કફવાતજાંસ્ત્વતિશયેન, ઉષ્ણવીર્યત્વાત્| ખારણાદિના હરીતકીલક્ષણમુપ્યુક્તમ્-"ક્ષિપ્તાઽમ્ભસિ નિમજ્જેદ્યા ગુણકૃત્સા પ્રકીર્તિતા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તયા-હરીતક્યા, તુલ્યં વર્તત ઇતિ તૃતીયાન્તાદ્વતિઃ| હરીતકીસમાનગુણમામલકમિત્યર્થઃ| વિશેષં ત્વસ્યાહ-અભયોષ્ણા ઇદં શીતં,- શીતવીર્યમ્| તથા, અમ્લં-અમ્લરસં, પિત્તકફઘ્નં ચેતિ| કૃષ્ણાત્રેયસ્ત્વામલકં ત્રિદોષઘ્નમાખ્યત્| યથા-"અમ્લભાવાજ્જયેદ્વાતં પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ| કફં રૂક્ષકષાયત્વાદેવમેતત્ત્રિદોષનુત્||" સુશ્રુતેઽપિ (સૂ.અ.૪૬|૧૪૩) ત્રિદોષઘ્નત્વમુક્તમ્| તદ્ગ્રન્થો હિ-"ચક્ષુષ્યં સર્વદોષઘ્નં વૃષ્યમામલકીફલમ્| હન્તિ વાતં તદમ્લત્વાત્ પિત્તં માધુર્યશૈત્યતઃ|| કફં રૂક્ષકષાયત્વાત્ ફલેભ્યોઽભ્યધિકં તુ તત્|" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આમલકગુણાનાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-હરીતકીવત્| સા તૂષ્ણા કષાયોત્કટા, અતિશયેન કફવાતઘ્ની| ઇદં તુ શીતમમ્લોટ્કતમતિશયેન પિત્તકફઘ્નમિતિ વ્યતિરેકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અક્ષં-બિભીતકં, પાકે કટુકં શીતવીર્યં કેશેભ્યો હિતમ્| તથા, ઈષતદ્ગુણં,-તાભ્યાં-હરીતકીધાત્રીભ્યાં, સમાના ગુણા યસ્ય તત્તદ્ગુણં કિઞ્ચિદક્ષમ્| નનુ, હરીતક્યાદીનાં સ્થૂલસૂક્ષ્માદિભેદેનાનિયતસ્વરૂપત્વાત્કથમિવોપયોગઃ ક્રિયતામ્ ? ઇતિ કેચિત્| તાન્ બ્રૂમહે| અક્ષં તાવદત્ર કર્ષપ્રમાણં ગ્રાહ્યમ્| તથા ચ ધન્વન્તરિરાખ્યત્ (ધંઇઘણ્ટૌ વ.૧|૨૯૨)-"બિભીતકઃ કર્ષફલો" ઇત્યાદિ| અન્વર્થા હીયં સંજ્ઞા| કર્ષં-કર્ષપ્રમાણં, ફલં યસ્ય સ કર્ષફલ ઇતિ| તદેવં બિભીતકસ્ય ફલં યત્કર્ષપ્રમાણં તદ્ગ્રાહ્યમિત્યવતિષ્ઠતે| હરીતક્યા અપિ પ્રમાણં નિયતમેવ| હરીતક્યા અપિ પ્રમાણં નિયતમેવ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તમ્-"નવા સ્નિગ્ધા ઘના વૃત્તા ગુર્વી ક્ષિપ્તા તથાઽમ્ભસિ| નિમજ્જેદ્યા પ્રશસ્તત્વાત્ ગુણકૃત્સા પ્રકીર્તિતા| નવાદિગુણયુક્તત્વં તથૈકત્વં દ્વિકર્ષતા| હરીતક્યાઃ ફલે યેનં તેનૈતચ્છ્રેષ્ઠમુચ્યતે||" ઇતિ| તદેવં દ્વિકર્ષપ્રમાણત્વં હરીતક્યાઃ સ્થિતમ્| ધાત્રીફલસ્યપિ યુક્ત્યા નિયતપ્રમાણત્વમેવ| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે "અભયૈક પ્રદાતવ્યા દ્વાવેવ તુ બિભીતકૌ| ધાત્રીફલાનિ ચત્વારિ ત્રિફલેયં પ્રકીર્તિતા|| ઇતિ| તદેવમામલકાનામર્ધકર્ષપ્રમાણત્વમવતિષ્ઠતે| તસ્માન્નિયતપ્રમાણત્વં ત્રિફલાયાઃ સ્થિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બિભીતકગુણાનાહ-કટુ પાક ઇતિ| અક્ષં બિભીતકમ્| તદ્ગુણં-આમલકગુણમ્| કટુ પાક ઇતિ સ્વાદુપાકત્વાપવાદઃ| અહિમમિતિ શીતવીર્યસ્ય નિષેધાદુષ્ણવીર્યત્વસ્યૈવ પ્રતિપ્રસવઃ| ઈષદિત્યતિશયો નિષિધ્યતે| સ ચામ્લત્વસ્યૈવ, ન પિત્તકફાપહત્વસ્ય| તસ્ય તન્ત્રાન્તરે વિધાનાત્| યદાહ સુશ્રુતઃ (સૂ.અ. ૪૬/૨૦૦)-"ભેદનં લઘુ રૂક્ષોષ્ણં વૈસ્વર્યં કૃમિનાશનમ્| ચક્ષુષ્યં સ્વાદુપાક્યક્ષં કષાયં કફપિત્તજિત્||' ઇતિ| ખારણાદિરપિ-"કષાયમધુરં શીતં લઘુ પિત્તકફાપહમ્| બિભીતકફલં તસ્માન્ત્રિફલા સાર્વયૌગિકી||" ઇતિ| સ્વાદુપાકીતિ,- સ્વાદુ-મધુરરસમ્, પાકિપાચનમ્| અત એવ ખારણાદિના કષાયમધુરમુક્તમ્| શીતમિતિ શીતસ્પર્શમ્, સુશ્રુતેનોષ્ણત્વસ્યોક્તત્વાત્, "ઉષ્ણવીર્યા" ઇતિ વીર્યગ્રહણાચ્ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇયં-ઈદૃશી, ત્રિફલા રસાયનવરા| ચક્ષૂરોગઘ્ની| રોપણી-વ્રણાનામ્| ત્વગ્ગદાઃ-કુષ્ઠાદયઃ, ક્લેદો-વ્રણાદીનાં સ્રાવઃ મેદઃ-ચતુર્થો ધાતુઃ, મેહઃ-પ્રમેહઃ, કફઃ-શ્લેષ્મા, અસ્રં-રક્તમ્, તાનિ જયતિ યા સૈવમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હરીતક્યાદિત્રયસ્ય મિલિતસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ-ઇયમિતિ| ઇયં-હરીતક્યામલકબિભીતકાખ્યા ફલત્રયી, ત્રિફલેતિ ખ્યાતા રસાયનવરત્વાદિગુણા ચ| અક્ષ્યામયો-નેત્રરોગઃ| ત્વગ્ગદાઃ-કુષ્ઠાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દીપનરોચનમિત્યેતત્પર્યન્તમ્| ત્વક્ ચ પત્રં ચૈલા ચેતિ દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવઃ| એતસ્ય નામ ત્રિજાતકં ત્રિસુગન્ધમિતિ| એતત્ત્રિજાતકં કેસરયુક્તં ચતુર્જાતકમિત્યુચ્યતે| તચ્ચ પિત્તપ્રકોપિત્વાદિગુણમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્વગાદેસ્ત્રયસ્ય ચતુષ્ટયસ્ય ચ સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ-સકેસરમિતિ| ત્વક્પત્રૈલં-ત્રિજાતકમ્| તદેવ સકેસરં-ચતુર્જાતસંજ્ઞમ્| દ્વયમપિ પિત્તપ્રકોપિત્વાદિગુણમ્| કેચિત્પૂર્વાર્દ્ધમપઠિત્વોત્તરાર્દ્ધ મરિચેન યોજયન્તિ| તદસત્| ત્રિફલાવત્ ત્રિજાતકચતુર્જાતકાભ્યામપિ પ્યવહારાત્ પિત્તપ્રકોપિત્વાદિગુણયોગશઙ્કાયા નિર્બીજત્વાચ્ચ| ન હિ તન્ત્રાન્તરે એતત્પ્રતિકૂલા ગુણા ઉક્તાઃ, કિન્ત્વનુકૂલાઃ| યથા ચિકિત્સાકલિકાયામ્ (શ્લો.૬૦)-"ત્વક્પત્રકૈલં ત્રિસુગન્ધમેતત્ પ્રકીર્તિતં વાતકફાપહારિ| વર્ણ્યં વિષઘ્નં ચ સનાગપુષ્પં જ્ઞેયં ચતુર્જાતકમેતદેવ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રસે પાકે ચ કટુકં મરિચં કફઘ્નં લઘુ ચ| કટુરસત્વેન કટુપાકત્વે લબ્ધે પાકગ્રહણ્મતિશયાર્થમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મરિચગુણાનાહ-રસે પાક ઇતિ| યત્તુ "રોચનં દીપનં છેદિ સુગન્ધિ કફવાતજિત્| નાત્યુષ્ણં કટુકં તીક્ષ્ણં મરિચં નાતિપિત્તલમ્||' ઇતિ ખારણાદિના નાત્યુષ્ણત્વં વાતિપિત્તલત્વં ચોક્તમ્| તદાર્દ્રાવસ્થાવિષયમ્, તસ્ય સ્વાદુપાકિત્વાત્| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ.અ. ૪૬/૨૨૪)-"સ્વાદુપાક્યાર્દ્રમરિચં ગુરુ શ્લેષ્મપ્રસેકિ ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આર્દ્રા-અશુષ્કા, પિપ્પલી શ્લેષ્મલા સ્વાદુરસા શીતવીર્યા ગુરુઃ સ્નિગ્ધા ચ| સા-પિપ્પલી, શુષ્કા અતઃ-આર્દ્રાયાઃ પિપ્પલ્યાઃ સકાશાત્, વિપરીતા-શીતવિપર્યયેણોષ્ણા, ગુરુવિપર્યયેણ લઘુઃ, સ્નિગ્ધવિપર્યયસ્ત્વત્ર નાસ્તિ સ્નિગ્ધેત્યુક્તત્વાત્| તથા, વૃષ્યા રસે કટુશ્ચ| કટુરસત્વાચ્ચ કટુપાકત્વં પ્રાપ્તમિત્યાહ-સ્વાદુપાકા| તથા, અનિલાદીન્ હન્તિ, સરા ચ| એવંવિધામપિ તાં-પિપ્પલીં, નાત્યર્થં યુઞ્જીત, રસાયનવિધિં વિના| પિપ્પલીં વર્ધમાનાદિરસાયનવિધાન એવાતિશયેનોપયુઞ્જીત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આર્દ્રપિપ્પલીગુણાનાહ-શ્લેષ્મલેતિ| શુષ્કપિપ્પલીગુણાનાહ-સા શુષ્કેતિ| અતઃ-આર્દ્રાયાઃ, વિપરીતા-શ્લેષ્મઘ્ની ઉષ્ણા લઘુશ્ચ| વિપરીતાદ્રૂક્ષત્વે પ્રાપ્તે સ્નિગ્ધેતિ વચનમ્, તિક્તાદિકેષુ પ્રાપ્તેષુ રસે કટુરિતિ, વૈપરીત્યાદેવ શ્લેષ્મઘ્નત્વે સિદ્ધે પુનઃ શ્લેષ્મગ્રહણં ચ નિયમાર્થમ્, અનિલશ્લેષ્મઘ્ન્યેવ, ન પિત્તઘ્ની| નનુ, પિત્તઘ્નત્વશઙ્કૈવ કુતઃ ? ઇતિ ચેત્, "કટુકા પિપ્પલી પિત્તં શમયતિ, શીતવીર્યત્વાત્" ઇતિ સુશ્રુતવચનાત્ (સુ.અ. ૪૦/૫)| સુશ્રુત વચનસ્ય કા ગતિઃ ? ઇતિ ચેત્, આર્દ્રા પિપ્પલી| તસ્યાઃ કટુકત્વં કુતઃ ? ઇતિ ચેત્, પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્| સ્વાદુત્વોક્તિસ્ત્વતિશયાર્થા| સુશ્રુતસ્યાપ્યાર્દ્રાવિષયત્વમભિપ્રેતમ્| યત આહ (સુ. સૂ. અ. ૪૬/૨૨૩)-"તેષુ ગુર્વી સ્વાદુશીતા પિપ્પલ્યાર્દ્રા કફાવહા| શુષ્કા કફનિલઘ્ની સા વૃષ્યા પિત્તપ્રકોપિણી||" ઇતિ| ઉક્તં ચ માધવકારેણ-"સા પિત્તશમની પૂર્વં દર્શિતા વીર્યવાદિના| શાસ્ત્રકારેણ નિર્દિષ્ટા સા સત્યં પિત્તકોપિની| યદ્વાઽઽર્દ્રા પિત્તશમની શુષ્કા પિત્તપ્રકોપિણી||" ઇતિ| પિપ્પલ્યા અતિસેવાં નિષેધતિ-ન તામિતિ| ચરકાચાર્યેણ ત્વત્રોપપત્તિરુક્ત (વિ. અ. ૧/૧૮)-"અથ ખલુ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીતાધિકમન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ| તદ્યથાપિપ્પલી ક્ષારો લવણમિતિ| પિપ્પલ્યો હિ-કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકા ગુર્વ્યો નાત્યર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણાઃ પ્રક્લેદિન્યો ભેષજાભિમતાશ્ચ સત્યઃ શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તિ| આપાતભદ્રાઃ પ્રયોગસમમસાદ્ગુણ્યાદ્દોષસઞ્ચયાનુબદ્ધાઃ| સતતમુપયુજ્યમાના હિ ગુરુપ્રક્લેદિત્વાત્ શ્લેષ્માણમુત્ક્લેશયન્તિ, ઔષ્ણ્યાત્પિત્તમ્| ન ચ વાતપ્રશમાયોપકલ્પન્તે, અલ્પસ્નેહોષ્ણભાવાત્| યોગવાહિન્યઃ ખલુ તા ભવન્તિ| તસ્માત્પિપ્પલીર્નાત્યુપયુઞ્જીત||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાગરં-શ્રુઙ્ગબેરં, દીપનાદિગુણયુક્તમ્| ગ્રાહિ-વિડ્વિબન્ધકૃત્| તથા, હૃદ્યમ્| વિબન્ધનુત્-સ્રોતઃશુદ્ધિકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુણ્ઠીગુણાનાહ-નાગરમિતિ| નાગરં-શુણ્ઠી| ગ્રાહિ-મલાનામ્| વિબન્ધનુતુ-વાયોઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આર્દ્રકં શુણ્ઠીસમાનગુણમેવ| એતચ્ચ ત્રયં-મરિચપિપ્પલીશુણ્ઠ્યાખ્યં, ત્રિકટુસંજ્ઞં સ્થૌલ્યાદીન્ જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આર્દ્રકગુણાનાહ-તદ્વદિતિ| તદ્વત્-નાગરવત્| સઙ્ગ્રહે ત્વનયોર્વિશેષ ઉક્તઃ (સૂ.અ. ૭)-"આર્દ્રકાજ્જાયતે શુણ્ઠી સંસ્કારેણ લઘીયસી||" ઇતિ, "આમં ગ્રાહિતરં તક્રં નાગરીકૃતમાર્દ્રકમ્|" ઇતિ ચ| મરિચાદિત્રયસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ-એતચ્ચેતિ| એતત્ત્રયં-મરિચપિપ્પલીનાગરાખ્યં ત્રિકટુકસંજ્ઞમ્| તચ્ચ સ્થૌલ્યાદીઞ્જયેત્| આર્દ્રકસ્ય નાગરાદભિન્નત્વાન્મરિચાદિત્રયં ગૃહ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચવિકાપિપ્પલીમૂલં મરિચાત્ સ્તોકવિશેષં ગુણૈર્ભવતિ કટુરસવિપાકં કફઘ્નં લઘૂષ્ણવીર્યં ચેત્યર્થઃ| ગુણશબ્દેન રસવિપાકાદયોઽપિ પારતન્ત્ર્યાદ્ગૃહ્યન્તે, ન તુ પારિભાષિકા એવ ગુરુલઘ્વાદયઃ, વ્યાપ્તેર્ન્યાયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચવ્યપિપ્પલીમૂલયોર્ગુણાનાહ-ચવિકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચિત્રકો-દહનસંજ્ઞઃ, અગ્નિસમઃ પાકે-અત્યન્તોષ્ણ ઇત્યર્થઃ| તથા, શોફાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિત્રકગુણાનાહ-ચિત્રક ઇતિ| પાકે-પાચનક્રિયાયામ્, અગ્નિસમઃ-અગ્નિવત્, આમાદીન્ પચતીત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતચ્ચ-પૂર્વોક્તં, મરિચરહિતં-પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશુણ્ઠ્યાખ્યં, પઞ્ચકોલસંજ્ઞં સ્મૃતં વૈદ્યકે તન્ત્રે| તથા, ગુલ્માદિઘ્નમતિદીપનં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિપ્પલ્યાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહપઞ્ચકોલકમિતિ| એતત્-ત્રિકટુકં ચવિકાદિત્રયં ચ, મરિચરહિતં પઞ્ચકોલકસંજ્ઞમ્| ગુલ્માદિઘ્નં ચાત્યન્તમગ્નેર્દીપનં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બિલ્વાદીનામુપલક્ષણાર્થે તૃતીયા| બિલ્વાદિભિરુપલક્ષિતં મહત્પઞ્ચમૂલં કફાનિલૌ જયેત્| તચ્ચ કષાયતિક્તરસમુષ્ણવીર્યં ચ| બિલ્વં-શ્રીફલમ્| કાશ્મર્યં-ગમ્ભારી| તર્કારી-અરણિકા| પાટલા-તામ્રપુષ્પા| ટિણ્ટુકઃ-સ્યોનાકઃ| મહત્ ગુરુ બૃહત્ અનલ્પમિતિ પર્યાયાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બિલ્વાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ બિલ્વેતિ| બિલ્વાદિપઞ્ચકં-મહાપઞ્ચમૂલાખ્યં, કષાયાદિગુણં ચ| બિલ્વઃ-શ્રીફલઃ| કાશ્મર્યઃ-શ્રીપર્ણી| તર્કારી-અગ્નિમન્થઃ| પાટલા-વસન્તદૂતી| ટિણ્ટુકઃ-સ્યોનાકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચમૂલમિતિ વર્તતે| હૃસ્વં કનીયો લઘુ અલ્પમિતિ પર્યાયાઃ બૃહતીદ્વયં-ક્ષુદ્રબૃહતી મહાબૃહતી ચ| અંશુમતીદ્વયં- શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ચ ગોક્ષુરકો-ભક્ષટકઃ| ઇદં હૃસ્વં પઞ્ચમૂલં સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતં નાત્યુષ્ણં સર્વદોષજિચ્ચ| [ ગોક્ષુરાદિભિઃ પઞ્ચભિર્લઘુ દ્વિતીયં પઞ્ચમૂલમ્|]

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બૃહત્યાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ હ્રસ્વમિતિ| બૃહત્યાદિપઞ્ચકં-હ્રસ્વપઞ્ચમૂલસંજ્ઞં, સ્વદુપાકાદિગુણં ચ| બૃહતીદ્વયં-વ્યાઘ્રી સિંહી ચ| અંશુમતીદ્વયં-શાલિપર્ણી *પૃશ્નિપર્ણી ચ| ગોક્ષુરકઃ-ત્રિકણ્ટકઃ| નાતિશબ્દોઽત્ર નિષેધે, ન ત્વીષદર્થે, શીતોષ્ણયોરેકત્રાનવસ્થાનાત્, અનુષ્ણાશીતમિત્યર્થઃ| સુશ્રુતેન તુ ગોક્ષુરસ્થાને એરણ્ડઃ પઠિતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલાદિભિઃ પઞ્ચભિર્મધ્યમં પઞ્ચમૂલમ્| એતચ્ચ કફવાતઘ્નં નાતિપિત્તકરં સરં ચ| { બલાદિભિઃ પઞ્ચભિસ્તૃતીયં પઞ્ચમૂલમ્| } અધુના ચતુર્થં પઞ્ચમૂલમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બલાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞં કુર્વન્ ગુણાનાહ-બલેતિ| બલાદિપઞ્ચકં-મધ્યમપઞ્ચમૂલાખ્યં, કફઘ્નાદિગુણં ચ| બલા-વાઠ્યાલકઃ| પુનર્નવા-વર્ષાભૂઃ| એરણ્ડઃ-પઞ્ચાઙ્ગુલઃ| શૂર્પપર્ણીદ્વયં-મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અભીરુવીરાદિભિઃ પઞ્ચભિર્જીવનાખ્યં પઞ્ચમૂલં ચક્ષુષ્યાદિગુણયુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અભીર્વાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ અબીર્વિતિ| અભિર્વાદિપઞ્ચકં-જીવનપઞ્ચમૂલસંજ્ઞં, ચક્ષુષ્યા દિગુણં ચ| અભીરુઃ-શતાવરી| વીરા-કાકોલી| જીવન્તી-શાકપ્રવરા| જીવકર્ષભકૌ-સ્વનામપ્રસિદ્ધૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃણસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલં દર્ભકાસેક્ષુશરશાલિભિઃ| તચ્ચ પિત્તજિત્| સઙ્ગ્રહે ત્વધિકમુક્તમ્ (સૂ.અ.૧૨)| યથા-"સુવર્ણં બૃહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ| વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્| રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં સરમ્| વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્|| તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ| કટુપાકરસં શીતં રોપણં કફપિત્તજિત્|| કાંસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખનં સરમ્| દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાપહમ્|| સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્| લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ ત્રપુ, સીસં ચ તદ્ગુણમ્|| ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં તુ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| લેખનં વાતલં શીતં કૃમિપિત્તકફપ્રણુત્|| (ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્| તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાશિ સુદુર્જરમ્|| પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગવિદૂરકાઃ|) મુક્તાવિદ્ગુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્|| મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુ લેખનમ્| ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાપ્માઽલક્ષ્મીવિષાપહમ્|| સક્ષાર ઉષ્ણવિર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્| શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ|| તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિશદં લઘુ| લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્|| વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ| કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા|| સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્| કષાયમધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્|| રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્|| (સર્વદોષપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્||) કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્| (તિક્તં ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્||) કષાયા મધુરા રૂક્ષા કાસઘ્ની વંશરોચના| તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા|| કારવ્યૌ કુઞ્જિકાઽજાજી કબરી ધાન્યતુમ્બરુ| અન્નગન્ધહરં રુચ્યં દીપનં કફવાતજિત્|| બાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્| તદ્વચ્ચ રાજિકા (વિઘ્નસાદની દીપની પરમ્|| શૂલાટોપહરા) રુચ્યા, દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્| અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવત્પ્રકીર્તિતાઃ|| શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ| એલૈલવાલુસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ|| લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ| સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્|| બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વૃષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ| પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિક્તં શીતં વિષાદ્વયમ્|| કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સઙ્ગ્રાહિ પાચનમ્| તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની|| દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્| તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ|| નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ| મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ|| ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલઃ સ્પર્શે વિશદોઽભ્યવહારતઃ| સસ્વાદુઃ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્|| વ્રણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મોઽગ્નિદીપનઃ| ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીકૃમીન્|| પિટિકાગ્રન્થિશોપાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ| શઙ્ખપુષ્પી સરાતિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા|| કટુતિક્તોષ્ણમગુરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્| પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહકૃમિઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્|| સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્| લઘુ રક્તં, તથોશીરં વાતલં પાચનં ચ તત્| જ્વરાતિસારવમથુરક્તપિત્તકફાપહમ્| મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્|| ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં સ્વરવર્ણકૃત્| કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે|| પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્|| કષાયમધુરં તિક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્| બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્|| તત્ર નાગાઽધિકં બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ| તામ્બૂલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્|| ભેદિ સમ્મોહકૃત્પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્| જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્|| લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્| સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્છેદનો હિમઃ|| લતાકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્| કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્ત્રજિત્|| તદ્વદ્બકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્| સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ટકિંશુકમ્|| માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્| વિષપિત્તકફાન્નાગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્|| કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ| વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્|| બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા| કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્|| અવલ્ગુજૈડગજજં બીજં વાતકફપ્રણુત્| આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃસૌકુમાર્યકૃદન્યથા|| અતોઽધ્વાઽગ્નિબલાયૂંષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્|| અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલકૃચ્છુક્રલં તથા| વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્|| પ્રવાતં રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્| શ્રમાગ્નિમૂર્ચ્છાશ્ચ જયેદપ્રવાતમતોઽન્યથા|| પ્રાગ્વાયુરુષ્ણોઽભિષ્યન્દી ત્વગ્દોષાર્શોવિષેકૃમીન્| સન્નિપાતજ્વરશ્વાસમામવાયું ચ કોપયેત્|| યામ્યોઽસૃગ્વાતકફકૃચ્છીતઃ સ્વાદુકષાયકઃ| કષાયઃ પશ્ચિમો રૂક્ષો લઘુર્નાતિવિદહ્યતે|| વાતકૃત્ કફપિત્તઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહભ્રમાપાહઃ| સ્નિગ્ધઃ શીતો લઘુઃસાત્મ્ય ઉત્તરઃ ષડ્રસોઽનિલઃ|| ઐશાનઃ કટુરૂક્ષોષ્ણ આગ્નેયશ્ચૈવ મારુતઃ| અમ્લો વિદાહી નૈઋત્યો વાયવ્યસ્તિક્ત ઉચ્યતે|| આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ| કુર્યાત્પિત્તાસ્રવહ્નીંશ્ચ, છાયા ત્વેતાન્વ્યપોહતિ|| તમઃ કષાયકટુકં, જ્યોસ્ના મધુરશીતલા|| ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દર્ભાદિપઞ્ચકસ્ય સંજ્ઞાં કુર્વન્ ગુણાનાહ-તૃણાખ્યમિતિ| દર્ભાદિપઞ્ચકં તૃણપઞ્ચમૂલસંજ્ઞં પિત્તજિચ્ચ| દર્ભઃ-કુશઃ| કાશઃ-કાશેક્ષુઃ| ઇક્ષુઃ-ગુડદણ્ડઃ| શરો-મુઞ્જઃ| શાલયઃ-સ્વનામપ્રસિદ્ધાઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૨)-"અજશૃઙ્ગી હરિદ્રા ચ વિદારી સારિવાઽમૃતા| બલ્યાખ્યં કણ્ટકખ્યં તુ શ્વદંષ્ટ્રાભીરુસૈર્યકૈઃ|| સહિંસ્રાકરમર્દીકૈઃ સર્વદોષહરે ચ તે| સુવર્ણં બૃંહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ|| વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્| રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં સરમ્|| વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્| તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ|| કટુપાકરસં શીતં રોપણં કફપિત્તજિત્| કાંસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખનં સરમ્|| દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાપહમ્| સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્|| લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ ત્રપુ, સીસં ચ તદ્ગુણમ્| ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં ચ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| લેખનં વાતલં શીતં કૃમિપિત્તકફપ્રણુત્| કૃષ્ણલોહં-લોહમ્| [*ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્|| તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાષિ સુદુર્જરમ્| પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગવિદૂરકાઃ|| ] મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્| મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુ લેખનમ્|| ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાષ્માલક્ષ્મીવિષાપહમ્| [*ધન્યમાયુષ્યમોજસ્યં હર્ષોત્સાહકરં શિવમ્|| ] સક્ષાર ઉષ્ણવીર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્| શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ|| તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિશદં લઘુ| લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્|| વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ| કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા|| સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્| કષાયં મધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્|| રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્|| કફઘ્નં તિક્તકટુકં છેદિ સોષ્ણં રસાઞ્જનમ્| સર્વદોષપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્|| કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્| તિક્તં ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્|| [*વિશેષાત્ કૃચ્છ્રમેહાર્શઃપાણ્ડુશોફકફાપહમ્|] કષાયમધુરા રૂક્ષા કાસાઘ્નિ વંશરોચના|| તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા| કારવ્યૌ કુઞ્ચિકાજાજી કબરીધાન્યતુમ્બરુ|| અન્નગન્ધહરં રૂચ્યં દીપનં કફવાતજિત્| કારવ્યૌ-શતપુષ્પાદ્વયમ્| કુઞ્ચિકા-કૃષ્ણજીરકમ્| બાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્|| તદ્વચ્ચ રાજિકા [*વિઘ્નસાદની દીપની પરમ્| શૂલાટોપહરા ] રુચ્યા, દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્|| અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવચ્ચ કીર્તિતાઃ| શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ|| એલૈલવાલસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ| લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ|| સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્| બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વ્રુષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ|| પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિકં શીતં વિષાદ્વયમ્| કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સઙ્ગ્રાહિ પાચનમ્|| તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્|| તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ| નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ|| મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ| ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલઃ સ્પર્શે વિશદોઽભ્યવહારતઃ|| સસ્વાદુઃ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્| વ્રણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મોઽગ્નિદીપનઃ|| ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીકૃમીન્| પિટિકાગ્રન્થિશોફાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ|| શઙ્ખપુષ્પી સરા તિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા| કટુતિક્તોષ્ણમગુરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્|| પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહક્લમઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્| સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્|| લઘુ રક્તં, તથોશીરં વાતલં પાચનં ચ તત્| જ્વરાતીસારવમથુરક્તપિત્તકફાપહમ્|| મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્| ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં સ્વરવર્ણકૃત્|| કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે| પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્|| પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્| કષાયમધુરં તિક્તં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્|| બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્| તત્ર નાગાઽધિકં બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ|| તામ્બૂલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્| ભેદિ સમ્મોહકૃત્પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્|| જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્| લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્|| સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્છેદનો હિમઃ| લતકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્|| કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્રજિત્| તદ્વદ્વકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્|| સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ટકિં શુકમ્| માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્|| વિષપિત્તકફાન્નાગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્| કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ|| વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્| [*ચાતુર્થિકજ્વરહરં નાવનેનોપયોજિતમ્|| ] બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા| કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્|| અવલ્ગુજૈડગજજં બીજં વાતકફપ્રણુત્| આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃસૌકુમાર્યકૃદન્યથા|| અતોઽધ્વાઽગ્નિબલાયૂંષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્|| અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રવર્ધનમ્| વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્|| પ્રવાતં રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્| શ્રમાગ્નિમુર્ચ્છાશ્ચ જયેદપ્રવાતમતોઽન્યથા|| પ્રાગ્વાયુરુષ્ણોઽભિષ્યન્દી ત્વગ્દોષાર્શોવિષકૃમીન્| સન્નિપાતજ્વરશ્વાસમામવાયું ચ કોપયેત્|| યામ્યોઽસૃગ્વાતકફકૃચ્છીતઃ સ્વાદુકષાયકઃ| કષાયઃ પશ્ચિમો રૂક્ષો લઘુર્નાતિ વિદહ્યતે|| વાતકૃત્ કફપિત્તઘ્નો મૂર્ચ્છાદાહભ્રમાપહઃ| સ્નિગ્ધઃ શીતો લઘુઃ સાત્મ્ય ઉત્તરઃ ષડ્રસો મરુત્|| ઐશાનઃ કટુરૂક્ષોષ્ણ આગ્નેયશ્ચૈવ મારુતઃ| અમ્લો વિદાહી નૈઋત્યો વાયવ્યસ્તિક્ત ઉચ્યતે|| આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ| કુર્યાત્પિત્તાસ્રવહ્નીંશ્ચ, છાયા ત્વેતાનપોહતિ|| તમઃ કષાયકટુકં, જ્યોત્સ્ના મધુરશીતલા| ભવતિ ચાત્ર| રસાદિભેદૈરિતિ ભેષજાનાં દિઙ્માત્રમુક્તં ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિત્| અનૌષધં દ્રવ્યમિહાવબોધો રૂપસ્ય તેષાં વનગોચરેભ્યઃ||" ઇતિ| ઇત્યૌષધવર્ગઃ| અથ માત્રાદિપ્રકરણમ્ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૭)-"શૂકશિમ્બિજપક્વાન્નમાંસશાકફલાશ્રયૈઃ| વર્ગૈરન્નૈકદેશોઽયં ભૂયિષ્ઠમુપયોગવાન્|| નિર્દિષ્ટો રસવીર્યાદ્યૈર્યથાસ્વં કર્મસાધને| ન શક્યં વિસ્તરેણાપિ વક્તું સર્વં તુ સર્વથા|| હિતાહિતત્વેઽપ્યેકાન્તનિયમોઽસ્માદનિશ્ચિતઃ| માત્રાયોગક્રિયાદેશકાલાવસ્થાદિભેદતઃ|| તતસ્તતો યતો દૃષ્ટાસ્તે તે ભાવાસ્તથા તથા| માત્રયા સેવિતં મદ્યં હન્તિ રોગાંસ્તદુદ્ભવાન્|| નિષેવ્યમાણં તિલશો વિષમપ્યમૃતાયતે| હીનાતિમાત્રમશનં મરુન્નિચયકોપનમ્|| ભજેતે વિષરૂપત્વં તુલ્યાંશે મધુસર્પિષી| ક્ષારોઽમ્લરસસંયોગે મધુરીભવતિ ક્ષણાત્|| ઉત્તુણ્ડુક્યાસ્તિન્દુકેન તિક્તતા મધુરાયતે| હિઙ્ગુગૈરિકસિન્ધૂત્થં ગન્ધવર્ણરસાધિકમ્|| પૂગતામ્બૂલશઙ્ખેભ્યો વર્ણગન્ધરસોદ્ભવઃ| કોદ્રવો હન્ત્યસૃક્પિત્તં કરોત્યેવ વિદાહિભિઃ|| કુષ્ઠં તત્કાર્યપિ તિલો હન્તિ ભલ્લાતકૈઃ સહ| ગુડઃ કર્તાઽગ્નિસાદસ્ય સ હિનસ્ત્ય ભયાદિભિઃ|| તૃષ્યત્યગ્નૌ સમદનં સર્પિરપ્યુપદિશ્યતે| જીવનીયમપિ ક્ષીરં વિષલેશેન મૃત્યવે|| તુલ્યે અપિ હતોઽન્યોન્યં વિષે સ્થાવરજઙ્ગમે| સક્તવો વાતલા રૂક્ષાઃ પીતાસ્તે તર્પયન્તિતુ|| વિનાઽપિ ચોપયોગેન મણિમન્ત્રાદિ કાર્યકૃત્| આ્દ્રકાજ્જાયતે શુણ્ઠી સંસ્કારેણ લઘીયસી|| લઘુભ્યોઽપિ હિ સક્તુભ્યો ગુરવઃ સિદ્ધપિણ્ડકાઃ| ભૃષ્ટઃ ક્ષુણ્ણોઽપિ પૃથુકો રક્તશાલેર્લઘોર્ગુરુઃ|| શાલિઃ પિષ્ટો ગરીયસ્ત્વં ગોધૂમાદપિ ગચ્છતિ| લઘુપિત્તહરા લાજા વ્રીહિતો ગુરુપિત્તલાત્|| સઙ્ગ્રાહિણો લઘોર્મુદ્ગાત્ કુલ્માષો ભેદનો ગુરુઃ| આમં ગ્રાહિતરં તક્રં નાગરીકૃતમાર્દ્રકમ્|| ગુડાત્તોયાચ્ચ સુતરાં મૂત્રલં ગુરુ પાનકમ્| ગરીયો ગુડદધ્યુક્તં રસાલા ચાતિશુક્રલા|| દણ્ડાભિમથનાદ્દધ્નો ગુરુણશ્ચાતિશોફદાત્| અનુદ્ધૃતસ્નેહમપિ તક્રં શોફહરં લઘુ| સર્પિઃ સ્નિગ્ધતરં હન્તિ નાર્દિતં નવનીતવત્| ચક્ષુષ્યોઽપિ હિગોધૂમસ્તૈલપક્વસ્તુ દૃષ્ટિહા| મૂલકં દોષજનનં સિદ્ધં તુ તદદોષલમ્| ઉષ્ણં વિષીભવત્યેવ વિષઘ્નમપિ માક્ષિકમ્| દુર્ભાજનસ્થા દ્રાક્ષામ્લા દોષલા ચ પ્રજાયતે| શ્લક્ષ્ણશુષ્કઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્|| ત્વગ્ગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃત્ત્વન્યથાઽગુરોઃ| મેધ્યસ્તિલઃ સ્પર્શશીતોઽમેધ્યં તૈલં ખલોઽહિમઃ|| તસ્યૈવ શ્લેષ્મકારિત્વં ન તૈલસ્ય ખલસ્ય વા| દધ્નઃ શ્વયથુકારિત્વં ન તક્રનવનીતયોઃ|| ભૂમિસાત્મ્યં દધિક્ષીરકરીરં મરુવાસિષુ| ક્ષારહ્ પ્રાચ્યેષુ, મત્સ્યાસ્તુ સૈન્ધવેષ્વશ્મકેષુ તુ|| તૈલામ્લં, કન્દમૂલાદિ મલયે, કૌઙ્કણે પુનઃ| પેયા, મન્થ ઉદીચ્યેષુ, ગોધૂમોઽવન્તિભૂમિષુ| બાહ્લીકા બાહ્લવાશ્ચીનાઃ શૂલીકા યવનાઃ શકાઃ| માંસગોધૂમમાર્દ્વીકશસ્ત્રવૈશ્વાનરોચિતાઃ|| દેહસાત્મ્યં ઘૃતં ક્ષીરં મદ્યં માંસં ચ કસ્યચિત્| પેયા યૂષો રસોઽન્યસ્ય ગોધૂમોઽન્યસ્ય શાલયઃ|| અહિતૈરપિ તેષાં ચ તૈરેવોપહિતં હિતમ્| અન્નપાનૌષધં દોષમાત્રાકાલાદ્યપેક્ષયા|| સાત્મ્યં હ્યાશુ બલં ધત્તે નાતિદોષં ચ બહ્વપિ| સ્રંસનં સત્ પયો ગવ્યં ભવતિ ગ્રાહિ કસ્યચિત્|| મન્દાગ્નિર્ભવતિ પ્રાયઃ કફવાતોત્તરો હિમે| વિષઘ્નેનાપિ પયસા દેહેઽહેર્વર્દ્ધતે વિષમ્|| સ્થૂલસ્થવિરબાલાદૌ વમનાદિ નિષિધ્યતે| તક્રમામં કફં કોષ્ઠે હન્તિ કણ્ઠે કરોતિ તુ|| વાતહૃત્ત્વેઽપિ મૃદ્વીકાખર્જૂરં કોષ્ઠવાતકૃત્| નાતિપથ્યઃ શિખી પથ્યઃ શ્રોત્રસ્વરવયોદૃશામ્|| દૃષ્ટેઃ સ્પર્શહિમં દ્રવ્યં શ્રોત્રસ્યોષ્ણં તુ પૂજિતમ્| પયઃ સ્વાદુ સરં શીતં, વિપરીતં તતો દધિ|| કાલેન જાયતે તસ્માત્ ક્ષીરવચ્ચ પુનર્ઘૃતમ્| પયો દધિ ચ વાતઘ્નમજાતં વાતલં તુ તત્|| તક્રં ગ્રાહિ કષાયામ્લમમ્લમેવ તુ ભેદનમ્| ધાતકીગુડતોયાનિ કારણં મદ્યશુક્તયોઃ|| શીતે ન તુ તદાદ્યન્તે સ્નિગ્ધામ્લલવણા હિતાઃ| ઉદમન્થદિવાસ્વપ્નૌ ગ્રીષ્માદન્યત્ર ગર્હિતૌ|| સમયોગેઽપિ ઘર્માદ્યા વાતાદિચયહેતવઃ| ઋતુષ્વન્યો રસેષ્વન્યો રૌક્ષ્યસ્નેહબલક્રમઃ|| રસાયનં કાકમાચી સદ્યઃ, પર્યુષિતા વિષમ્| મૂલકં દોષજિદ્બાલં, વિપરીતં તુ કન્દવત્|| જ્વરે પેયા કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્| ષડહં ષડહં યુઞ્જ્યાદ્વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્|| છર્દિહૃદ્રોગગુલ્માર્તે વમનં ચ ચિકિત્સિતે| નિષિદ્ધમપિ નિર્દિષ્ટં બસ્તિરર્શસકુષ્ઠિનોઃ|| જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યાત્વહેતવઃ|| આશ્ચોતનમભિષ્યન્દે યુઞ્જીતોર્ધ્વં દિનત્રયાત્| અઞ્જનં પક્વદોષસ્ય પ્રતિશ્યાયે ચ નાવનમ્|| નાતિપ્રવૃદ્ધે તિમિરે શિરામોક્ષો વિધીયતે| દુષ્ટાસ્રસમ્ભવેઽપીષ્ટો નાસ્રપિત્તે શિરાવ્યધઃ|| અપથ્યં પથ્યમપ્યન્નં નિશાયાં નેત્રરોગિણામ્| અહિતાઃ સક્તવઃ શુષ્કા હિતાસ્તે તુ પ્રમેહિણઃ| ગુલ્મિનઃ ક્ષીરદધ્યાદિ હપુષાદિયુતં હિતમ્| વાતલં વાતકોપેઽપિ વર્ષાસુ મધુ શસ્યતે|| તદેવ મદ્યં મદ્યસ્ય વિષસ્ય તુ વિષાન્તરમ્| ઘૃતમાનૂપદેશોત્થં હેમન્તે ચ બલાધિકમ્|| આલસ્યગૌરવે રૂપં વાતજેઽપિ જ્વરે પુરઃ| સ્વેદૈર્યાતિ શમં દાહઃ પ્રાયો લશુનપાનજઃ|| દિવાસ્વમાજ્જરાં યાતિ ભુક્તમન્યેદ્યુરદ્ય ન| કોષ્ઠે રુદ્ધોઽગ્નિકૃદ્વાયુર્મેદસાઽર્શોભિરગ્નિહૃત્|| દુષ્પાનં દુર્જરં સર્પિર્દીપનં ચ પયોઽન્યથ| સર્પાદિશવકોથેભ્યાં વૃશ્ચિકાનાં સમુદ્ભવઃ|| તે તૈરેવ પુનર્દષ્ટાઃ સદ્યો જહતિ જીવિતમ્| સ્વયમેવ વિષં તીવ્રં તાન્ પુનર્નાતિબાઘતે|| સર્વાઙ્ગવ્યાપિ તેશાં ચ શુક્રવત્ સંસ્મૃતં વિષમ્| તન્માંસમુપયોગાય માંસવર્ગે ચ પઠ્યતે|| છર્દિઘ્ની માક્ષિકાવિટ્ ચ મક્ષિકૈવ તુ વામયેત્| કફે લઙ્ઘનસાધ્યેઽપિ કર્તરિ જ્વરગુલ્મયોઃ|| તુલ્યેઽપિ દેશકાલાદૌ લઙ્ઘનં ન સમં મતમ્| સર્વથા દોષજિત્તક્રં ગ્રહણ્યાં, દોષકૃદ્રણે|| પીનસશ્વાસકાસાદૌ સિદ્ધમેવ પ્રશસ્યતે| ઇત્યેતેઽન્યે ચ બહવઃ સૂક્ષ્મા દુર્લભહેતુકાઃ|| ધર્મા વિચિત્રા ભાવેષુ કિઞ્ચિત્તેષાં નિદાર્શિતમ્| દિશાઽનયા શેષમપિ સ્વયમૂહેત બુદ્ધિમાન્|| ન શાસ્ત્રમાત્રશરણો ન ચાનાલોચિતાગમઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્પ્રતિ સુખગ્રહણધારણાર્થં સઙ્ગ્રહશ્લોકમાહ-સ૦-શૂકધાન્યાદિભિર્વર્ગિતૈઃ-વર્ગીકૃતૈઃ, અયમન્નસ્ય લેશઃ-એકદશઃ સ્તોકમાત્રો, નિર્દિષ્ટઃ| કિમ્ભૂતઃ? નિત્યોપયોગો વિદ્યતે યસ્ય સ નિત્યોપયોગિકઃ, સદોપયોગવાનિત્યર્થઃ| માત્રાયોગક્રિયાદેશકાલાવસ્થાદિવિશેષાચ્ચોક્તાનામપિ દ્રવ્યાણામન્યથાત્વં દૃષ્ટમ્| યથા-"તિલશો નિષેવ્યમાણં વિષમપિ સઞ્જાયતેઽમૃતસમાનમ્| ભલ્લાતકઃ સહ તિલૈસ્તત્કાર્યપિ કુષ્ઠમુપહન્તિ|| સંસ્કારેણ લઘુભ્યઃ સક્તુભ્યઃ સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુરવઃ| મરુવાસિષુ તુ સાત્મ્યં દધિપીલુશમીકરીરાણામ્|| ઘૃતદુગ્ધૈર્હેમન્તે મન્દાગ્નિઃ કફોત્તરો ભવેત્પ્રાયઃ| દધિદુગ્ધં વાતઘ્નં તદજાતં વાતકૃદ્ભવતિ|| રેચનમપિ ચ ક્ષીરં ગવ્યં સઙ્ગ્રાહિ કસ્યચિદ્ભવતિ|" ઇતિ| તસ્માદેવમાદિ સ્વબુદ્ધ્યૈવોહ્યમ્| શાસ્ત્રકૃતા તુ ગ્રન્થગૌરવભયાત્સ્પષ્ટં કૃત્વા નોક્તમ્, પ્રદેશાન્તરેષુ યુક્ત્યૈવ પ્રતિપાદિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગાસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાનેઽન્નસ્વરૂપાદિવિજ્ઞાનીયોઽધ્યાયઃ ષષ્ઠઃ|| ૯૬||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અધ્યાયાર્થમુપસંહરતિ-શૂકશિમ્બિજેતિ| અન્નશબ્દેનાહારોપયોગીનિ દ્રવ્યાણિ, તેષાં લેશઃ-એકદેશઃ| ઉપયોગમર્હતિ-ઔપયૌગિકઃ| નિત્યં-સર્વકાલમૌપયોગિકો નિત્યૌપયોગિકઃ| યસ્ય તુ કાદાચિત્ક ઉપયોગઃ સ નોક્તઃ, ગ્રન્થવિસ્તરભયાત્| વર્ગિતૈઃ-વર્ગીકૃતૈઃ, શૂકજાદિભિઃ પ્રકરણભેદૈરિત્યર્થઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૬||