Adhikarana അധ്യായോപക്രമഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
രാജയക്ഷ്മനിദാനാദനന്തരം മദാത്യയനിദാനാരമ്ഭഃ| യതോ യഥാ രാജയക്ഷ്മാ ദോഷത്രയജസ്തഥാ മദാത്യയോऽപി| വക്ഷ്യതി ഹി തത്ര (ശ്ലോ. ൧൪) - "സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ|" ഇതി|
Adhikarana മദാത്യയാദിനിദാനാധ്യായഃ (൨) · Śloka ൨
തസ്മാന്മദാത്യയനിദാനമുച്യത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ മദാത്യയാദിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
तस्मान्मदात्ययनिदानमुच्यत इत्याह - - - - अथातो मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യാ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യസ്യ ഗുണാഃ (൧) · Śloka ൧
തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷസൂക്ഷ്മാമ്ലം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു| വികാഷി വിശദം മദ്യമോജസോऽസ്മാദ്വിപര്യയഃ||൧||
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु| विकाषि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഗുണം മദ്യമ്| അസ്മാത്-മദ്യാത്, ഓജസോ വിപര്യയോ-വൈപരീത്യമ്, യഥാ-മന്ദശീതസ്നിഗ്ധസാന്ദ്രമധുരസ്ഥിരചിരകൃദ്ഗുരുശ്ലക്ഷ്ണപിച്ഛിലത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യഗുണ ഏവോത്കര്ഷതോ വിഷേऽപി (൨) · Śloka ൨
തീക്ഷ്ണാദയോ വിഷേऽപ്യുക്താശ്ചിത്തോപപ്ലാവിനോ ഗുണാഃ| ജീവിതാന്തായ ജായന്തേ വിഷേ തൂത്കര്ഷവൃത്തിതഃ||൨||
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः| जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ദശ ഗുണാ വിഷേऽപ്യുക്താഃ| ചിത്തമുപപ്ലാവിതും ശീലം യേഷാം തേ ചിത്തോപപ്ലാവിനഃ,-ചിത്തവിഭ്രമകാരിണഃ| ന കേവലം മദ്യ ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| നനു, യദി ത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാ വിഷേ, ത ഏവ മദ്യേ, തത്കഥം വിഷസ്ഥാ ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ മാരയന്തി ന മദ്യസ്ഥാഃ ? ഇത്യത്ര യുക്തിമാഹ-ജീവിതാന്തായേത്യാദി| വിഷസ്ഥാസ്തീക്ഷ്ണാദയോ യേ ഗുണാസ്തേ മാരണായ സമ്പദ്യതേ, ഉത്കര്ഷവൃത്തിതഃ-ഉത്കര്ഷവര്തനാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana പ്രഥമമദസ്യ ലക്ഷണമ് (൩-൪) · Śloka ൪
കഥം കൃത്വാ മദ്യം ചേതോ വികാരം നയതി ? ഇത്യാഹ - - - - തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്മദ്യം മന്ദാദീനോജസോ ഗുണാന്| ദശഭിര്ദശ സങ്ക്ഷോഭ്യ ചേതോ നയതി വിക്രിയാമ്||൩|| ആദ്യേ മദേ| |൪|
कथं कृत्वा मद्यं चेतो विकारं नयति ? इत्याह - - - - तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्| दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||३|| आद्ये मदे| |४|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്മന്ദാദീനോജസഃ സമ്ബന്ധിനോ ഗുണാന് സങ്ക്ഷോഭ്യ-സമന്താദ്ദുഷ്ടതാമാപാദ്യ, ചേതോ വിക്രിയാം-വികാരം നയതി, ആദ്യേ മദേ| നനു, തീക്ഷ്ണാദിഭിര്മന്ദാദീനിത്യേതാവദേവാസ്തു, കിം ദശഭിര്ദശേത്യനേന? പാഠാദേവ ഹി ദശസങ്ഖ്യാऽവഗമിഷ്യതേ| അസ്ത്യേതത്| കിന്തു സര്വൈരേവ തീക്ഷ്ണാദിഭിഃ സര്വാനപി മന്ദാദീന് സങ്ക്ഷോഭ്യ ചേതോ വിക്രിയാം മദ്യം നയതി, ന തു കിയദ്ഭിരപി തീക്ഷ്ണാദിഭിഃ കിയത ഏവ മന്ദാദീന്, ഇതി പ്രതിപാദനായ സങ്ഖ്യാഗ്രഹണമ്| ഉത്കര്ഷതാരതമ്യതസ്ത്വസ്ത്യേവ വിശേഷഃ, തേന സര്വത്ര മദേനൈവ തുല്യഃ ക്ഷോഭ ഇതി വേദ്യമ്| ആദ്യേ ച മദേ യഥാസ്വം പ്രബോധജനകേ പുമാന് സ്ഥിതോ മദ്യപാനാത്താദാത്വികം സുഖം സമധിഗച്ഛതീത്യനുക്തമപി സമ്ഭാവ്യതേ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൨൪|൬൪)- "പഞ്ചസ്വര്ഥേഷു കാന്തേഷു യാ രതിഃ പ്രഥമേ മദേ| യൂനാം വാ സ്ഥവിരാണാം വാ തസ്യാ നാസ്ത്യുപമാ ഭുവി||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ദ്വിതീയമദസ്യ ലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
ദ്വിതീയേ തു പ്രമാദായതനേ സ്ഥിതഃ| ദുര്വികല്പഹതോ മൂഢഃ സുഖമിത്യധിമുച്യതേ||൪||
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः| दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यधिमुच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അനന്തരം ദ്വിതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ-പ്രാപ്തഃ, സ്വാര്ഥൈര്ദുഷ്ടൈസ്തൈസ്തൈര്വികല്പൈര്ഹതഃ-പുരുഷാര്ഥാദ്വിനഷ്ടഃ, അത ഏവ മൂഢഃ-കാര്യാകാര്യാനഭിജ്ഞഃ, സുഖമിത്യധിമുച്യതേ-സുഖമിതി ജ്ഞാനേന പ്രഥമമദോത്പന്നേന തദാനീമധിമുച്യതേ-അധികം കൃത്വാ തേന സുഖേന പരിത്യജ്യതേ| താദാത്വികമാദ്യം സുഖം നാനുഭവതി, ഓജസോ വിഹതത്വാത്| അന്യേ ത്വാഹുഃ,-അവമുച്യതേ-നിശ്ചിനോതി സുഖമേതദിത്യഭിനിവിശതേ| കിമ്ഭൂതേ മദേ സ്ഥിതഃ ? പ്രമാദായതനേ, പ്രമാദാനാം-സാഹസാനാമിഹാമുത്ര ചാശുഭഹേതൂനാം, [ ആയതനേ- ] സ്ഥാനേ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ദ്വിതീയതൃതീയസന്ധിസ്ഥിതസ്യ ലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ധിം പ്രാപ്യ രാജസതാമസഃ| നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേജ്ജഡഃ||൫||
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः| निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മധ്യമോത്തമയോഃ-ദ്വിതീയതൃതീയയോഃ, സന്ധിം പ്രാപ്യ-അന്തരം ലബ്ധ്വാ, പുരുഷോ രാജസതാമസോ ന കിഞ്ചിദശുഭം നാചരേത്-അപി തു സര്വമശുഭമാചരേത്| രാജസസഹിതസ്താമസോ രാജസതാമസഃ| ശാകപാര്ഥിവാദിത്വാത് മധ്യമ (ഉത്തര) പദലോപീ സമാസഃ, രാജസോ വാ താമസോ വേത്യര്ഥഃ| രാജസതാമസഗ്രഹണാത് സാത്വികഃ പുരുഷോ നേദൃശീമവസ്ഥാം പ്രാപ്നോതീതി ഗമയതി| നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലഃ| യഥാ,-വ്യാലോ-ദുഷ്ടഹസ്തീ, ജഡോ-ബധിരഃ, തഥാ നിരങ്കുശോ, ന കിഞ്ചിദശുഭം നാചരേത്, ഉന്മാര്ഗപ്രവൃത്തത്വാത്| തന്ത്രാന്തരേ ചൈവമുക്തമ്-"സാത്വികേ ശൌചദാക്ഷിണ്യഹര്ഷമണ്ഡനലാലസഃ| ഗീതാധ്യയനസൌഭാഗ്യസുരതോത്സാഹകൃന്മദഃ|| രാജസേ ദുഃഖശീലത്വമാത്മത്യാഗം സസാഹസമ്| കലഹം സാനുബന്ധം ച കരോതി പുരുഷേ മദഃ|| അശൌചനിദ്രാമാത്സര്യാഗമ്യാഗമനലോലതാഃ| അസത്യഭാഷണം ചാപി കുര്യാദ്വൈ താമസേ മദഃ||" ഇതി| വ്യാലഗ്രഹണാദ്യഃ ശുദ്ധസ്വഭാവോ ഹസ്തീ സ സൃണിരഹിതോऽപി കദാചിദ്ധസ്ത്യാരോഹശബ്ദശ്രവണാത് കാലോചിതം സങ്കേതമുപലഭ്യ യുക്തമാചരത്യേവേതി, അതോ വ്യാലോ നിരങ്കുശ ഇതി ദ്വിതയമുപന്യസ്തമ്| തേജസഃ കിഞ്ചിച്ഛേഷത്വാത് നിന്ദ്യാമിമാമവസ്ഥാം പ്രാപ്തഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana തൃതീയമദസ്യ ലക്ഷണമ് (൬-൭) · Śloka ൭
അത ഏവാഹ - - - - ഇയം ഭൂമിരവദ്യാനാം ദൌഃശീല്യസ്യേദമാസ്പദമ്| ഏകോऽയം ബഹുമാര്ഗായാ ദുര്ഗതേര്ദേശികഃ പരമ്||൬|| നിശ്ചേഷ്ടഃ ശവവച്ഛേതേ തൃതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ| മരണാദപി പാപാത്മാ ഗതഃ പാപതരാം ദശാമ്||൭||
अत एवाह - - - - इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदमास्पदम्| एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||६|| निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः| मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അവദ്യാനാം-നിന്ദ്യാനാം, ഇയം-മദാവസ്ഥാ, ഭൂമിഃ-ആകരഃ| തഥാ, ദൌഃശീല്യസ്യ-അസമാഹിതത്വസ്യ, ഇദം-മദാവസ്ഥാന്തരം, ആസ്പദം-ആവസഥഃ| ഏകോऽയം-മദവിശേഷോ, ബഹുമാര്ഗായാഃ-അനേകമുഖായാ ദുര്ഗതേഃ, പരം കൃത്വാ ദേശികഃ-ആചാര്യഃ| സ൦-തൃതീയേ-ഉത്തമേ മദേ, സ്ഥിതോ നരസ്തേജസോ വിഹതത്വാത് നിശ്ചേഷ്ടഃ-ചേഷ്ടയാ കായവാങ്മനോലക്ഷണയാ രഹിതഃ, അത ഏവ ശവവച്ഛേതേ-മൃതാനുകല്പഃ സ്വപിതി| ഏവം ച സത്യസൌ പാപാത്മാ മരണാദപി പാപതരാമവസ്ഥാം പ്രാപ്തഃ| യതോ മൃതോ മരണാത്സമനന്തരമേവ ശരീരാന്തരം പ്രാപ്യ സുഖാദീന് വിന്ദതേ| തൃതീയാം മദാവസ്ഥാം പ്രാപ്തസ്തു പുരുഷോऽപരശരീരാപ്രാപ്തേര്ന കഥാഞ്ചിത് സുഖാദ്യനുഭവതീതി മരണാദപ്യസ്യ നികൃഷ്ടത്വമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യശീലനനിഷേധഃ (൮) · Śloka ൮
ധര്മാധര്മം സുഖം ദുഃഖമര്ഥാനര്ഥം ഹിതാഹിതമ്| യദാസക്തോ ന ജാനാതി കഥം തച്ഛീലയേദ്ബുധഃ||൮||
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्| यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്മിന്നാസക്തോ-യദാസക്തോ, ധര്മാദീന് ന ജാനാതി| തത്-തഥാവിധം മദ്യം, ബുധോ-മതിമാന്, കഥം ശീലയേത്-അഭ്യസേത്| തത്ര ധര്മോ-ദാനാധ്യയനദേവഗുരുപൂജാദികഃ| അധര്മോ-ഹിംസാദിഃ| സുഖം-ആഹ്ലാദകോऽനുഭവഃ| ദുഃഖം-ഉപതാപഃ| അര്ഥഃ-ഉഭയലോകഹിതമ്| അനര്ഥഃ-അഹിതമ്| ശീലയേദിത്യനേന തത്രാസക്തിം നിഷേധതി, ന തു മദ്യപാനമപി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യേऽതിപീതേ മോഹാദയഃ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
മദ്യേ മോഹോ ഭയം ശോകഃ ക്രോധോ മൃത്യുശ്ച സംശ്രിതാഃ| സോന്മാദമദമൂര്ച്ഛായാഃ സാപസ്മാരാപതാനകാഃ||൯|| യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര സര്വമസാധു യത്| |൧൦|
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः| सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||९|| यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദ്യേऽതിപീതേ മോഹാദയഃ സംശ്രിതാഃ-ആശ്രിതാഃ, മദ്യാതിപാനാദനന്തരം മോഹാദീനാം സദ്ഭാവാത്| അഥവാ കിമത്ര ബഹുനാऽഭിഹിതേന| യത്ര-യസ്മിന് മദ്യേ, സ്മൃതേര്വിഭ്രംശോ-ലോപഃ, തത്ര യത്കിഞ്ചിദ്വിദ്യതേ തത്സര്വമസാധു-അശോഭനമ്| യത്രൌജസൌ ന വിഹതിര്ഹൃത്പ്രബോധശ്ച സ പ്രഥമോ മദഃ| യത്രാല്പാ വിഹതിരോജസഃ സ മധ്യമഃ| യത്ര സര്വസ്യൌജസൌ വിഹതിഃ സ ഉത്തമഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൨൪|൩൫) - "ഓജസ്യവിഹതേ പൂര്വോ ഹൃദി ച പ്രതിബോധിതേ| മധ്യമോ വിഹതേऽല്പേ തു വിഹതേ തൂത്തമോ മദഃ||" ഇതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana അയുക്തിയുക്തമദ്യസ്യ ത്രിവര്ഗാദിനാശകത്വമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
| അയുക്തിയുക്തമന്നം ഹി വ്യാധയേ മരണായ വാ||൧൦|| മദ്യം ത്രിവര്ഗധീധൈര്യലജ്ജാദേരപി നാശനമ്| |൧൧|
| अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा||१०|| मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യസ്മാദയുക്ത്യാ യോജിതമന്നമപി-യത്പ്രാണകരം തദപി, കര്മവശാദ്വ്യാധയേ മരണായ വാ സമ്പദ്യതേ| മദ്യം ത്വയുക്തിയോജിതം ത്രിവര്ഗാദേരപി നാശനമ്| യുക്തിപീതം പുനസ്തദേവ ത്രിവര്ഗാദീനാം സാധനമിത്യപിശബ്ദേന ദ്യോതയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യപാനസ്യ വിഷയഃ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
താമേവ യുക്തിം വക്ഷ്യമാണേന ഗ്രന്ഥേന പ്രതിപാദയന്നാഹ - - - - | നാതിമാദ്യന്തി ബലിനഃ കൃതാഹാരാ മഹാശനാഃ||൧൧|| സ്നിഗ്ധാഃ സത്ത്വവയോയുക്താ മദ്യനിത്യാസ്തദന്വയാഃ| മേദഃകഫാധികാ മന്ദവാതപിത്താ ദൃഢാഗ്നയഃ||൧൨||
तामेव युक्तिं वक्ष्यमाणेन ग्रन्थेन प्रतिपादयन्नाह - - - - | नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः||११|| स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः| मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः||१२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യത ഏവംവിധാ നരാ നാതിമാദ്യന്തി, തതോ ബലവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ കൃതാഹാരൈര്മഹാശനൈഃ സ്നിഗ്ധൈഃ സത്വയുക്തൈര്വയോയുക്തര്മദ്യോചിതൈസ്തദന്വയൈഃ-മദ്യപകുലപ്രസൂതൈഃ, മേദോധികൈഃ കഫാധികൈഃ സ്വല്പവാതപിത്തൈര്ദൃഢാഗ്നിഭിഃ-അപകാരസഹിഷ്ണ്വഗ്നിഭിഃ, മദ്യം പേയമ്, നാതോ വിപര്യസ്തൈഃ, ഇത്യന്യതന്ത്രകാരകഥിതായാ യുക്തേരത്രൈവാന്തര്ഭാവോऽനേന തന്ത്രകൃതാ കൃതഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദ്യപാനസ്യാവിഷയഃ (൧൩-൧൭) · Śloka ൧൭
വിപര്യയേऽതിമാദ്യന്തി വിശ്രബ്ധാഃ കുപിതാശ്ച യേ| മദ്യേന ചാമ്ലരൂക്ഷേണ സാജീര്ണേ ബഹുനാऽതി ച||൧൩|| വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സര്വൈശ്ചത്വാരഃ സ്യുര്മദാത്യയാഃ| സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൧൪|| സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രമോഹോ ഹൃദയവ്യഥാ| വിഡ്ഭേദഃ പ്രതതം തൃഷ്ണാ സൌമ്യാഗ്നേയോ ജ്വരോऽരുചിഃ||൧൫|| ശിരഃപാര്ശ്വാസ്ഥിരുക്കമ്പോ മര്മഭേദസ്ത്രികഗ്രഹഃ| ഉരോവിബന്ധസ്തിമിരം കാസഃ ശ്വാസഃ പ്രജാഗരഃ||൧൬|| സ്വേദോऽതിമാത്രം വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുശ്ചിത്തവിഭ്രമഃ| പ്രലാപശ്ചര്ദിരുത്ക്ലേശോ ഭ്രമോ ദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്||൧൭||
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश्च ये| मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाऽति च||१३|| वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः| सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४|| सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा| विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः||१५|| शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः| उरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः||१६|| स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः| प्रलापश्चर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യഥാനിര്ദിഷ്ടാദ്വൈപരിത്യേന, യഥാ-അബലിനോ യാവദദൃഢാഗ്നയ ഇതി| തഥാ, വിശ്രബ്ധാഃ-അമൃതമിവേദം സ്പൃഹണീയം സുരേഭ്യഃ പേപീയതേऽസ്മാഭിരിതി തദ്ഗതമനസോ വിശ്വസ്താഃ, തഥാ കുപിതാഃ-ക്രുദ്ധാഃ, യേ തേऽതിമാദ്യന്തി| മദ്യേനേത്യാദി| അമ്ലരൂക്ഷേണ ച മദ്യേന പീതേന സര്വ ഏവാതിമാദ്യന്തി| അത്ര ചാത്യമ്ലേനേതി വേദ്യമ്, മദ്യസ്യ സര്വസ്യൈവാമ്ലപ്രായത്വാത്| രൂക്ഷേണ-ന ത്വീഷത്സ്നിഗ്ധേന| തഥാ, സാജീര്ണേ-സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ ഈഷദജീര്ണേ, തസ്മിന്നേവ മദ്യേ പീതേऽതിമാദ്യന്തി| തഥാ, അതിബഹുനാ പീതേന മദ്യേനാതിമാദ്യന്തി| സ൦-വാതാദിഭിഃ പൃഥക്ऽऽസ്ഥിതൈര്ദോഷൈഃ സന്നിപാതേന ചേതി ചത്വാരോ മദാത്യയാ വസ്തുസ്വഭാവാജ്ജായന്തേ, നോനാധികാഃ| സര്വേऽപി മദാത്യയാഃ സര്വൈരപി ദോഷൈര്ജായന്തേ| ഭൂയസാ-ബാഹുല്യേന തു, വ്യപദേശഃ-സംജ്ഞാ ഭവതി, അയം വാതമദാത്യയോ യാവത് സന്നിപാതമദാത്യയോऽയമിതി| സ൦-തേഷാം-മദാത്യയാനാം, സാമാന്യം ലക്ഷണം-അവിഭാഗേന [ചിഹ്നമ്], പ്രമോഹാദിദുഃസ്വപ്നദര്ശനപര്യന്തമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana വാതജസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൮) · Śloka ൧൮
വിശേഷാജ്ജാഗരശ്വാസകമ്പമൂര്ധരുജോऽനിലാത്| സ്വപ്നേ ഭ്രമത്യുത്പതതി പ്രേതൈശ്ച സഹ ഭാഷതേ||൧൮||
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्| स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതേന മദാത്യയേ ജാഗരാദികം പ്രേതൈഃ സഹ ഭാഷത ഇതി പര്യന്തം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana പിത്തജസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൯) · Śloka ൧൯
പിത്താദ്ദാഹജ്വരസ്വേദമോഹാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമാഃ| ദേഹോ ഹരിതഹാരിദ്രോ രക്തനേത്രകപോലതാ||൧൯||
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः| देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता||१९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേന മദാത്യയേ ദാഹാദികം രക്തനേത്രകപോലതാപര്യന്തം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana കഫജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൦) · Śloka ൨൦
ശ്ലേഷ്മണാ ഛര്ദിഹൃല്ലാസനിദ്രോദര്ദാങ്ഗഗൌരവമ്| ||൨൦||
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्| ||२०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മണാ മദാത്യയേ ഛര്ദ്യാദികമങ്ഗഗൌരവപര്യന്തം സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ത്രിദോഷജസ്യ ലക്ഷണമ് (൧) · Śloka ൧
| സര്വജേ സര്വലിങ്ഗത്വമ്||൧||
| सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम्||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വജേ മദാത്യയേ സര്വലിങ്ഗത്വം ഭവതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ധ്വംസകവിക്ഷയയോര്നിദാനമ് (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
സമ്പ്രതി ധ്വംസകവിക്ഷയൌ ലക്ഷയതി - - - - | മുക്ത്വാ മദ്യം പിബേത്തു യഃ||൨൦|| സഹസാऽനുചിതം വാऽന്യത്തസ്യ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ| ഭവേതാം മാരുതാത്കഷ്ടൌ ദുര്ബലസ്യ വിശേഷതഃ||൨൧||
सम्प्रति ध्वंसकविक्षयौ लक्षयति - - - - | मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः||२०|| सहसाऽनुचितं वाऽन्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ| भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഉചിതം മദ്യം മുക്ത്വാ-ചിരം കാലം പരിത്യജ്യ, യഃ പുരുഷസ്തദേവ സഹസാ-അതിമാത്രയാ പിബേത്, അഥവാऽന്യദ്യന്മദ്യം യദനുചിതം-അസാത്മ്യം മദ്യം, തത്സഹസാ-അതിമാത്രം പിബേത്, തസ്യ-പുരുഷസ്യ, ധ്വംസകവിക്ഷയൌ വ്യാധീ മാരുതാദ്ഭവേതാം-ജായേയാതാമ്| കിമ്ഭൂതൌ ? കഷ്ടൌ,-കൃച്ഛ്രസാധ്യൌ| ദുര്ബലസ്യ പുനഃ പുംസസ്തൌ വിശേഷേണ ഭവേതാമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana ധ്വംസകസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവഃ കണ്ഠശോഷോऽതിനിദ്രതാ| ശബ്ദാസഹത്വം തന്ദ്രാ ച|൨൨|
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता| शब्दासहत्वं तन्द्रा च|२२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവാദയഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana വിക്ഷയസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൨-൨൩) · Śloka ൨൩
| വിക്ഷയേऽങ്ഗശിരോതിരുക്||൨൨|| ഹൃത്കണ്ഠരോഗഃ സമ്മോഹഃ കാസസ്തൃഷ്ണാ വമിര്ജ്വരഃ| |൨൩|
| विक्षयेऽङ्गशिरोतिरुक्||२२|| हृत्कण्ठरोगः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിക്ഷയേ അങ്ഗശിരോതിരുഗാദ്യാഃ സ്യുഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana നിവൃത്തമദ്യസ്യ ഫലമ് (൨൩-൧) · Śloka ൧
| നിവൃത്തോ യസ്തു മദ്യേഭ്യോ ജിതാത്മാ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്||൨൩|| വികാരൈഃ സ്പൃശ്യതേ ജാതു ന സ ശാരീരമാനസൈഃ| |൨൪| ഇതി മദാത്യയനിദാനമ്||൧||
| निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्||२३|| विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः| |२४| इति मदात्ययनिदानम्||१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശാരീരമാനസാനാം രോഗാണാം മദ്യം കാരണമിതി കൃത്വാ യഃ പുമാന് ജിതാത്മാ മദ്യേഭ്യോ നിവൃത്തോ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്-വിമൃശ്യകാരീ, സ കദാചിച്ഛാരീരൈര്മാനസൈര്വാ വികാരൈര്ന സ്പൃശ്യതേ-നാക്രമ്യതേ| ഇതി മദാത്യയഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസാനാം ഹേതുത്രയമധിഷ്ടാനത്രയം ബലോത്തരത്വം ച (൨൪-൨൫) · Śloka ൨൫
അഥ മദ്യവച്ചേതോവിഹതികാരണസാമാന്യാന്മദാദീന് ലക്ഷയതി - - - - | രജോമോഹാഹിതാഹാരപരസ്യ സ്യുസ്ത്രയോ ഗദാഃ||൨൪|| രസാസൃക്ऽऽചേതനാവാഹിസ്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ| മദമൂര്ച്ഛായസന്ന്യാസാ യഥോത്തരബലോത്തരാഃ||൨൫||
अथ मद्यवच्चेतोविहतिकारणसामान्यान्मदादीन् लक्षयति - - - - | रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः||२४|| रसासृक्ऽऽचेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः| मदमूर्च्छायसन्न्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രജഃപ്രധാനസ്യ മോഹപ്രധാനസ്യ തഥാऽപഥ്യാഹാരപരസ്യ ത്രയോ ഗദാഃ സ്യുഃ-ജായേരന്| കിമ്ഭൂതാഃ ? രസശ്ചാസൃക് ച ചേതനാ ച, താ വഹന്തി യാനി സ്രോതാംസി, തേഷാം രോധഃ സമുദ്ഭവോ-ഹേതുഃ, യേഷാം തേ രസാസൃക്ऽऽചേതനാവാഹിസ്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ| മദമൂര്ഛായസന്ന്യാസാഃ-ഏതത്സംജ്ഞാഃ| തേ ച യഥോത്തരബലോത്തരാഃ| യോ യ ഉത്തരോ യഥോത്തരമ്, ബലസ്യോത്തരം-ഉത്കര്ഷഃ, യഥോത്തരം ബലോത്തരം യേഷാം ത ഏവമ്| മദാന്മൂര്ഛായോ ബലവാന് തസ്മാദപി സന്ന്യാസ ഇത്യര്ഥഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- രജഃപരഃ-ദുര്ലഭം ലിപ്സുഃ| മോഹപരോദുര്ബോധബുഭുത്സു| രസരക്തപ്രാണവാഹിനാം ത്രയാണാമന്തഃസ്ത്രോതസാം രോധഃ-അസമ്യഗ്വഹനമ്| ഹേതുത്രയേऽധിഷ്ഠാനത്രയേऽപി യഥോത്തരാധിക്യം ജ്ഞേയമ്, ബലാദ്ജിക്യാന്യഥാऽനുപപത്തേഃ|
Adhikarana മദഃ സപ്തവിധഃ (൨൬) · Śloka ൨൬
അഥ മദം ലക്ഷയതി - - - - അഥ മദനിദാനമ്| മദോऽത്ര ദോഷൈഃ സര്വൈശ്ച രക്തമദ്യവിഷൈരപി| |൨൬|
अथ मदं लक्षयति - - - - अथ मदनिदानम्| मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि| |२६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അത്ര-ഏഷു മദാദിഷു മധ്യേ, മദഃ സപ്തധാ,-പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സന്നിപാതേന രക്തേന മദ്യേന വിഷേണ ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മദസ്യ ഭേദാനാഹ-മദോऽത്രേതി| ദോഷൈസ്ത്രയോ ഭേദാഃ|
Adhikarana വാതജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
| സക്താനല്പദ്രുതാഭാഷശ്ചലഃ സ്ഖലിതചേഷ്ടിതഃ||൨൬|| രൂക്ഷശ്യാവാരുണതനുര്മദേ വാതോദ്ഭവേ ഭവേത്| |൨൭|
| सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलः स्खलितचेष्टितः||२६|| रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതോദ്ഭവേ മദേ സതി പുമാന് സക്താനല്പദ്രുതാഭാഷണാദിലക്ഷണോ ഭവേത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വാതജലക്ഷണമാഹ-സക്താനല്പേതി| ചലം-സകമ്പമ്|സ്ഖലിതം-സപ്രതിബന്ധമ്|
Adhikarana പിത്തജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൭) · Śloka ൨൭
| പിത്തേന ക്രോധനോ രക്തപീതാഭഃ കലഹപ്രിയഃ||൨൭||
| पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേന ക്രോധനാദിലക്ഷണഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പിത്തേന ക്രോധനാദിലക്ഷണഃ|
Adhikarana കഫജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൯) · Śloka ൨൯
സ്വല്പസമ്ബദ്ധവാക്പാണ്ഡുഃ കഫാദ്ധ്യാനപരോऽലസഃ| ||൨൯||
स्वल्पसम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्ध्यानपरोऽलसः| ||२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫാത് സ്വല്പസമ്ബദ്ധവാഗാദിലക്ഷണഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കഫജലക്ഷണമാഹ-സ്വല്പസമ്ബദ്ധവാഗിതി|
Adhikarana സന്നിപാതജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൮) · Śloka ൨൮
| സര്വാത്മാ സന്നിപാതേന|൨൮|
| सर्वात्मा सन्निपातेन|२८|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സര്വാത്മാ-സര്വദോഷലക്ഷണഃ, സന്നിപാതേന|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സര്വജലക്ഷണമാഹ-സര്വാത്മേതി|
Adhikarana രക്തജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
| രക്താത്സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിതാ||൨൮|| പിത്തലിങ്ഗം ച| |൨൯|
| रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता||२८|| पित्तलिङ्गं च| |२९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്താത്-രക്തമദാത്, സ്തബ്ധദൃഷ്ടിതാ തഥാ പിത്തമദലിങ്ഗം ച സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- രക്തജലക്ഷണമാഹ-രക്താദിതി|
Adhikarana മദ്യജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൯) · Śloka ൨൯
മദ്യേന വികൃതേഹാസ്വരാങ്ഗതാ| |൨൯|
मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता| |२९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദ്യേന മദേ വികൃതാ ചേഷ്ടാ തഥാ സ്വരസ്യ വികൃതത്വമങ്ഗസ്യ ച|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മദ്യജലക്ഷണമാഹ-മദ്യേനേതി|
Adhikarana വിഷജസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൯) · Śloka ൨൯
| വിഷേ കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സര്വേഭ്യോऽഭ്യധികസ്തു സഃ||൨൯||
| विषे कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तु सः||२९||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വിഷേ-വിഷോത്ഥേ മദേ, കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സ്യാത്| സ ച-വിഷമദഃ, സര്വേഭ്യോऽധികഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- വിഷജലക്ഷണമാഹ-വിഷേ കമ്പ ഇതി|
Adhikarana രക്തജാദിഷു ദോഷാനുബന്ധഃ (൩൦-൨) · Śloka ൨
ലക്ഷയേല്ലക്ഷണോത്കര്ഷാദ്വാതാദീന് ശോണിതാദിഷു| |൩൦| ഇതി മദനിദാനമ്||൨||
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु| |३०| इति मदनिदानम्||२||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശോണിതാദ്യുത്ഥേഷു മദേഷു വാതാദീന് ലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| കുതഃ ? ലക്ഷണോത്കര്ഷാത്-സ്വസ്വലക്ഷണോത്കര്ഷേണ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- അദോശജേഷ്വപി ദോഷാനുബന്ധമാഹ-ലക്ശയേദിതി| നാത്ര യഥാസങ്ഖ്യമ്| കിന്തു യഥാസമ്ഭവമ്|
Adhikarana മൂര്ഛായശ്ചതുര്വിധഃ, വാതജസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൦-൩൧) · Śloka ൩൧
അഥ മൂര്ച്ഛായം ലക്ഷയതി - - - - അഥ മൂര്ച്ഛായനിദാനമ്| | അരുണം കൃഷ്ണനീലം വാ ഖം പശ്യന്പ്രവിശേത്തമഃ||൩൦|| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത ഹൃത്പീഡാ വേപഥുര്ഭ്രമഃ| കാര്ശ്യം ശ്യാവാരുണാ ഛായാ മൂര്ഛായേ മാരുതാത്മകേ||൩൧||
अथ मूर्च्छायं लक्षयति - - - - अथ मूर्च्छायनिदानम्| | अरुणं कृष्णनीलं वा खं पश्यन्प्रविशेत्तमः||३०|| शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः| कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके||३१||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാരുതോദ്ഭവേ മൂര്ഛായേ അരുണാദ്യന്യതമവര്ണമാകാശം പശ്യന് പുമാംസ്തമഃ പ്രവിശേത്-മൂഢാവസ്ഥാം പ്രാപ്നോതി| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത-സംജ്ഞാം ലഭേത്| ഹൃത്പീഡാവേപഥുഭ്രമയുതസ്തഥാ കാര്ശ്യാദി ച സ്യാത്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മൂര്ച്ഛായസ്യ തു ദോഷജാ ഏവ ചത്വാരോ ഭേദാഃ തത്ര വാതജലക്ഷണമാഹ-അരുണമിതി| തമഃ പ്രവിഷേത്-അജ്ഞാനവ്യാത്പോ ഭവേത്| പ്രതിബുധ്യേത-തമസോ നിര്ഗച്ഛേത്|
Adhikarana പിത്തജസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൨-൩൩) · Śloka ൩൩
പിത്തേന രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യന് വിശേത്തമഃ| വിബുധ്യേത ച സസ്വേദോ ദാഹതൃട്താപപീഡിതഃ||൩൨|| ഭിന്നവിണ്നീലപീതാഭോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ| |൩൩|
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः| विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः||३२|| भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः| |३३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേന മൂര്ഛായേ രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യംസ്തമഃ പുമാന് വിശേത്-മൂഢാവസ്ഥാം പ്രാപ്നുയാത്| സഹ സ്വദേന വിബുധ്യേത-സംജ്ഞാം ലഭതേ| തഥാ ദാഹാദിപീഡിതസ്തഥാ ഭിന്നവിഡാദികഃ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- പിത്തജലക്ഷണമാഹ-പിത്തേനേതി| ദാഹഃ-അഗ്നിനേവ ദുഃഖമ്| താപഃ-സുര്യേണേവ|
Adhikarana കഫജസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൩-൩൪) · Śloka ൩൪
| കഫേന മേഘസംകാശം പശ്യന്നാകാശമാവിശേത്||൩൩|| തമശ്ചിരാച്ച ബുധ്യേത സഹൃല്ലാസഃ പ്രസേകവാന്| ഗുരുഭിഃ സ്തിമിതൈരങ്ഗൈരാര്ദ്രചര്മാവനദ്ധവത്||൩൪||
| कफेन मेग़संकाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्||३३|| तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासः प्रसेकवान्| गुरुभिः स्तिमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्||३४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫേന മൂര്ച്ഛായേ മേഘാഭമാകാശം പശ്യംസ്തമ ആവിശേത്, ചിരേണ ച ബുധ്യേത-സംജ്ഞാ ലഭതേ| ഹൃല്ലാസാദിമാന്, തഥാऽऽദ്രേണ ചര്മണാऽവനദ്ധോ-വേഷ്ടിത ഇവ|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- കഫജലക്ഷണമാഹ-കഫേനേതി| സ്തിമിതൈഃ-ആര്ദ്രൈഃ| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധവത്-[അ]യഥാബുദ്ധിം ജനയദ്ഭിഃ|
Adhikarana ത്രിദോഷജസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൫-൩൬) · Śloka ൩൬
സര്വാകൃതിസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈരപസ്മാര ഇവാപരഃ| പാതയത്യാശു നിശ്ചേഷ്ടം വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ||൩൫|| ഇതി മൂര്ച്ഛായനിദാനമ്|൩൬|
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः| पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३५|| इति मूर्च्छायनिदानम्|३६|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്രിഭിര്ദോഷൈര്യോ മൂര്ച്ഛായഃ സര്വാകാരഃ സോऽപരോऽപസ്മാര ഇവാശു-ശീഘ്രമേവ, പുരുഷം നിശ്ചേഷ്ടം പാതയതി| വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ-അപസ്മാരോത്ഥാനി നിന്ദ്യാനി ചേഷ്ടിതാനി വര്ജയിത്വാ, അന്യത്സര്വം സമാനമ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സര്വജലക്ഷണമാഹ-സര്വാകൃതിരിതി| രുഗ്വിനിശ്ചയേ (മാ. നി. മൂര്ച്ഛാ. ശ്ലോ. ൧) - " ക്ഷീണസ്യ ബഹുദോഷസ വിരുദ്ധാഹാരസേവിനഃ| വേഗാഘാതാദഭിഘാതാദ്ധീനസത്വസ്യ വാ പുനഃ|| കരണായതനേഷൂഗ്രാ ബാഹ്യേഷ്വാഭ്യാന്തരേഷു ച| നിവിഷന്തേ യദാ ദോഷാസ്തദാ മൂര്ച്ഛാന്തു മാനവാഃ|| ദ്രവസ്വഭാവ ഇത്യേകേ ദ്ദഷ്ടാ യദാഭിമുഹ്യതി| ഗുണാസ്തീവ്രതരത്വേന സ്ഥിതാസ്തു വിഷമദ്യയോഃ|| ത ഏവ തസ്മാത്താഭ്യാം തു മോഹൌ സ്യാതാം യഥോരിതോഉ| സ്തബ്ധാങ്ഗദ്ദഷ്ടിസ്ത്വസൃജാ ഗൂഢോശ്വാസശ്ച മൂര്ച്ഛിതഃ|| മദ്യേന വിലപംച്ഛേതേ നഷ്ടവിഭ്രാന്തമാനസഃ| ഗാത്രാണി വിക്ഷിപന്ഭൂമൌ ജരാം യാവന്ന തത്|| വേപഥുസ്വന്പതൃഷ്ണാഃ സ്യുസ്തമശ്ച വിഷമൂര്ച്ഛിതേ| വേദിതവ്യം തീവ്രതരം യഥാസ്വം വിഷലക്ഷണൈഃ|| മൂര്ച്ഛാ പിത്തതമഃപ്രായാ രജഃ പിത്താനിലാദ്ഭ്രമഃ| തമോവാതകഫാതന്ദ്രാ നിദ്രാ ശ്ലേഷ്മതമോഭവാ|| യോऽനായാസഃ ശ്രമോ ദേഹേ പ്രഭൂതശ്വാസവര്ജിതഃ| ക്ലമഃ സ ഇതി വിജ്ഞേയ ഇന്ദ്രിയാര്ഥപ്രബാധകഃ|| ഹൃത്പീഡാ ജൃമ്ഭണം ഗ്ലാനിഃ സംജ്ഞാദോഉര്ബല്യമേവ ച| മൂര്ച്ഛാനാം പുര്വരൂപാണി യഥാസ്വം ച വിഭാവയേത്|| പൃഥിവ്യാപസ്തമോരൂപം രക്തഗന്ധസ്തദന്വയഃ| തസ്മാദ്രക്തസ്യ ഗന്ധേന മൂര്ച്ഛന്തി ഭുവി മാനവാഃ||" ഇതി|
Adhikarana മദമൂര്ഛായയോരൌഷധം വിനാ നിവൃത്തിഃ,സന്യാസസ്യൌഷധൈകനിവര്ത്യത്വമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
ഇദാനീം സന്ന്യാസം ലക്ഷയിതുമാഹ - - - - അഥ സന്ന്യാസനിദാനമ്| ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ്| സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി, സന്ന്യാസോ നൌഷധൈര്വിനാ||൩൬||
इदानीं सन्न्यासं लक्षयितुमाह - - - - अथ सन्न्यासनिदानम्| दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्| स्वयमेवोपशाम्यन्ति, सन्न्यासो नौषधैर्विना||३६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മദാശ്ച മൂര്ച്ഛായാശ്ച മദമൂര്ച്ഛായാഃ, കൃതവേഗേഷു ദോഷേഷു സത്സു സ്വയമേവ-ഔഷധം വിനാऽപി, ശാമ്യന്തി| സന്ന്യാസഃ പുനരൌഷധൈര്വിനാ ന ശാന്തിമേതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- മദമൂര്ച്ഛയോരഓഉഷധാഭേദാന്മദഭേദാ അപി മൂര്ച്ഛാഭേദത്വേനോക്താഃ| മദാദീനാമോഉഷധം വിനാ നിവൃത്തിമാഹ-ദോഷോഷ്വിതി| സന്ന്യാസസ്യൌഷധൈകനിവര്ത്യത്വമാഹ-സന്യാസ ഇതി|
Adhikarana സംന്യാസസ്യ സംപ്രാപ്തിഃ സംന്യാസസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൭-൩൮) · Śloka ൩൮
വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ| സന്ന്യാസം സന്നിപതിതാഃ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ||൩൭|| കുര്വന്തി, തേന പുരുഷഃ കാഷ്ഠീഭൂതോ മൃതോപമഃ| മ്രിയേത ശീഘ്രം ശീഘ്രം ചേച്ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ||൩൮||
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः| सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः||३७|| कुर्वन्ति, तेन पुरुषः काष्ठीभूतो मृतोपमः| म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാക് ച ദേഹശ്ച മനശ്ച, തേഷാം ചേഷ്ടാം-യഥാസ്വലക്ഷണാം, ആക്ഷിപ്യ മലാഃ-വാതപിത്തകഫാഃ, സന്നിപതിതാഃ സന്തഃ-ത്രയ ഏകകാര്യോദ്യതാഃ, സന്ന്യാസം കുര്വന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ ? അതിബലാസ്തഥാ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ,-വിശേഷേണ ഹൃദയാശ്രയാഃ| തേന-സന്ന്യാസേന, പുരുഷഃ കാഷ്ഠീഭൂതഃ-സ്ഥാണുകുഡ്യകല്പഃ, തഥാ മൃതോപമഃ-തത്സദൃശോ ഭൂത്വാ, അനന്തരം ശീഘ്രം മ്രിയേത| യദി ശീഘ്രം ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ| മ്രിയേത ഇതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്ന്യാസസ്യ സമ്പ്രാത്പിമാഹ-വാഗ്ദേഹമനസാമിതി| സന്ന്യാസലക്ഷണമാഹ-തേനേതി|
Adhikarana സംന്യാസസ്ത്വരയാ ചികിത്സ്യഃ (൩൯-൩) · Śloka ൩
ശീഘ്രം ചികിത്സനാജ്ജീവേത്, ഇത്യത്രൈവോദാഹരണാര്ഥമാഹ - - - - അഗാധേ ഗ്രാഹബഹുലേ സലിലൌഘ ഇവാതടേ| സന്ന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത്||൩൯|| ഇതി സന്ന്യാസനിദാനമ്||൩||
शीघ्रं चिकित्सनाज्जीवेत्, इत्यत्रैवोदाहरणार्थमाह - - - - अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे| सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्||३९|| इति सन्न्यासनिदानम्||३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അഗാധേ-അതലസ്പര്ശേ, സലിലൌഘേ, തഥാ ഗ്രാഹബഹുലേ-മകരാദിപ്രാണഹരപ്രാണിഭൂയസി, തഥാऽതടേ-അരോധസി| തഥാ തസ്മിന്നിമജ്ജന്തം നരമാശു-ശീഘ്രം, നിവര്തയേത്-തസ്മാദുദ്ധരേത്, ഏവം സന്ന്യാസേऽപി നിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത്| അനേനോദാഹരണേന മദാ(ഹാ)ത്യയത്വമസ്യ വ്യാധേഃ പ്രദര്ശയന് സ്വല്പകാലഹാപനമപ്യത്ര വ്യാധൌ ന കാര്യമിതി ദ്യോതയതി|
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- സന്ന്യാസസ്ത്വരയാ ചികിത്സ്യ ഇത്യാഹ-അഗാധ ഇതി| ഇതി മദാദിനിദാനമ്|
Adhikarana യുക്തിവിയുക്തസ്യ മദ്യപാനസ്യ ഫലമ് (൪൦) · Śloka ൪൦
ഇദാനീം മദാത്യയനിദാനത്വാന്മദ്യസ്യ മദ്യേനൈവോപസംഹാരം കുര്വന്നാഹ - - - - മദമാനരോഷതോഷപ്രഭൃതിഭിരരിഭിര്നിജൈഃ പരിഷ്വങ്ഗഃ| യുക്തായുക്തം ച സമം യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന||൪൦||
इदानीं मदात्ययनिदानत्वान्मद्यस्य मद्येनैवोपसंहारं कुर्वन्नाह - - - - मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः| युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४०||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന മദാദിഭിര്നിജൈഃ-സഹജാതൈഃ, [അരിഭിഃ-] ശത്രുഭിര്ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടവിനാശകാരിഭിഃ, പരിഷ്വങ്ഗഃ-അതിസംശ്ലേഷോ, ഭവതി| ന കേവലം മദ്യേന മദാദ്യതിസങ്ഗഃ, യാവദ്യുക്തായുക്തം സമം-തുല്യം, സമ്പദ്യതേ| യുക്തമനുഷ്ഠേയമ്, അയുക്തമനനുഷ്ഠേയമ്, തദുഭയം സമം ജായതേ, കാര്യാകാര്യം ന ജാനാതീത്യര്ഥഃ| യതശ്ചൈവം തതോ മദ്യപാനേ യുക്തേര്ഗരീയസ്ത്വമ്| യുക്തിശ്ച പ്രാഗേവ ദര്ശിതാ| "ആര്യാദ്വിതീയദലഭവലക്ഷ്മ പ്രതിനിയതമവഗമ്യ| ഉഭയത്രാപ്യുപഗീതിം വദന്തി യത്യംശകൈര്ഗദിതൈഃ||"
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
൦൦൦൦൦
Adhikarana യുക്തിയുക്തസ്യ മദ്യപാനസ്യ ഫലമ് (൬) · Śloka ൬
പുനരപി യുക്തിം പ്രദര്ശയന്നാഹ - - - - ബലകാലദേശസാത്മ്യപ്രകൃതിസഹായാമയവയാംസി| പ്രവിഭജ്യ തദനുരൂപം യദി പിബതി തതഃ പിബത്യമൃതമ്||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയാദിനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
पुनरपि युक्तिं प्रदर्शयन्नाह - - - - बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामयवयांसि| प्रविभज्य तदनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मदात्ययादिनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ബലകാലാദീന് പ്രവിഭജ്യ-ബുദ്ധ്യാ വിമൃശ്യ, തദനുരൂപം-തദ്യോഗ്യം, യദി പിബതി തതോऽമൃതം പിബതി| മദ്യവ്യാജേനാമൃതമാസ്വാദയതീത്യര്ഥഃ| ആര്യാ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം തൃതീയേ നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയാദിനിദാനം നാമ ഷഷ്ടോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||
ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
ആ൦ ര൦- ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| മദാത്യയനിദാനം ച സമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്||