Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
rājayakṣmanidānādanantaraṁ madātyayanidānārambhaḥ| yatō yathā rājayakṣmā dōṣatrayajastathā madātyayō'pi| vakṣyati hi tatra (ślō. 14) - "sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā|" iti|
Adhikarana madātyayādinidānādhyāyaḥ (2) · Śloka 2
tasmānmadātyayanidānamucyata ityāha - - - - athātō madātyayādinidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē||2||
View original
तस्मान्मदात्ययनिदानमुच्यत इत्याह - - - - अथातो मदात्ययादिनिदानं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pūrvavadvyākhyā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyasya guṇāḥ (1) · Śloka 1
tīkṣṇōṣṇarūkṣasūkṣmāmlaṁ vyavāyyāśukaraṁ laghu|
vikāṣi viśadaṁ madyamōjasō'smādviparyayaḥ||1||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षसूक्ष्माम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु|
विकाषि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tīkṣṇōṣṇādiguṇaṁ madyam| asmāt-madyāt, ōjasō viparyayō-vaiparītyam, yathā-mandaśītasnigdhasāndramadhurasthiracirakr̥dguruślakṣṇapicchilatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyaguṇa ēvōtkarṣatō viṣē'pi (2) · Śloka 2
tīkṣṇādayō viṣē'pyuktāścittōpaplāvinō guṇāḥ|
jīvitāntāya jāyantē viṣē tūtkarṣavr̥ttitaḥ||2||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः|
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēta ēva tīkṣṇādayō daśa guṇā viṣē'pyuktāḥ| cittamupaplāvituṁ śīlaṁ yēṣāṁ tē cittōpaplāvinaḥ,-cittavibhramakāriṇaḥ| na kēvalaṁ madya ityapiśabdārthaḥ| nanu, yadi ta ēva tīkṣṇādayō guṇā viṣē, ta ēva madyē, tatkathaṁ viṣasthā ēva tīkṣṇādayō mārayanti na madyasthāḥ ? ityatra yuktimāha-jīvitāntāyētyādi| viṣasthāstīkṣṇādayō yē guṇāstē māraṇāya sampadyatē, utkarṣavr̥ttitaḥ-utkarṣavartanāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana prathamamadasya lakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
kathaṁ kr̥tvā madyaṁ cētō vikāraṁ nayati ? ityāha - - - - tīkṣṇādibhirguṇairmadyaṁ mandādīnōjasō guṇān|
daśabhirdaśa saṅkṣōbhya cētō nayati vikriyām||3||
ādyē madē|
|4|
View original
कथं कृत्वा मद्यं चेतो विकारं नयति ? इत्याह - - - - तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्|
दशभिर्दश सङ्क्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्||३||
आद्ये मदे|
|४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairmandādīnōjasaḥ sambandhinō guṇān saṅkṣōbhya-samantādduṣṭatāmāpādya, cētō vikriyāṁ-vikāraṁ nayati, ādyē madē| nanu, tīkṣṇādibhirmandādīnityētāvadēvāstu, kiṁ daśabhirdaśētyanēna? pāṭhādēva hi daśasaṅkhyā'vagamiṣyatē| astyētat| kintu sarvairēva tīkṣṇādibhiḥ sarvānapi mandādīn saṅkṣōbhya cētō vikriyāṁ madyaṁ nayati, na tu kiyadbhirapi tīkṣṇādibhiḥ kiyata ēva mandādīn, iti pratipādanāya saṅkhyāgrahaṇam| utkarṣatāratamyatastvastyēva viśēṣaḥ, tēna sarvatra madēnaiva tulyaḥ kṣōbha iti vēdyam| ādyē ca madē yathāsvaṁ prabōdhajanakē pumān sthitō madyapānāttādātvikaṁ sukhaṁ samadhigacchatītyanuktamapi sambhāvyatē| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|64)- "pañcasvarthēṣu kāntēṣu yā ratiḥ prathamē madē| yūnāṁ vā sthavirāṇāṁ vā tasyā nāstyupamā bhuvi||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dvitīyamadasya lakṣaṇam (4) · Śloka 4
dvitīyē tu pramādāyatanē sthitaḥ|
durvikalpahatō mūḍhaḥ sukhamityadhimucyatē||4||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः|
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यधिमुच्यते||४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anantaraṁ dvitīyē tu madē sthitaḥ-prāptaḥ, svārthairduṣṭaistaistairvikalpairhataḥ-puruṣārthādvinaṣṭaḥ, ata ēva mūḍhaḥ-kāryākāryānabhijñaḥ, sukhamityadhimucyatē-sukhamiti jñānēna prathamamadōtpannēna tadānīmadhimucyatē-adhikaṁ kr̥tvā tēna sukhēna parityajyatē| tādātvikamādyaṁ sukhaṁ nānubhavati, ōjasō vihatatvāt| anyē tvāhuḥ,-avamucyatē-niścinōti sukhamētadityabhiniviśatē| kimbhūtē madē sthitaḥ ? pramādāyatanē, pramādānāṁ-sāhasānāmihāmutra cāśubhahētūnāṁ, [ āyatanē- ] sthānē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dvitīyatr̥tīyasandhisthitasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5
madhyamōttamayōḥ sandhiṁ prāpya rājasatāmasaḥ|
niraṅkuśa iva vyālō na kiñcinnācarējjaḍaḥ||5||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः|
निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhyamōttamayōḥ-dvitīyatr̥tīyayōḥ, sandhiṁ prāpya-antaraṁ labdhvā, puruṣō rājasatāmasō na kiñcidaśubhaṁ nācarēt-api tu sarvamaśubhamācarēt| rājasasahitastāmasō rājasatāmasaḥ| śākapārthivāditvāt madhyama (uttara) padalōpī samāsaḥ, rājasō vā tāmasō vētyarthaḥ| rājasatāmasagrahaṇāt sātvikaḥ puruṣō nēdr̥śīmavasthāṁ prāpnōtīti gamayati| niraṅkuśa iva vyālaḥ| yathā,-vyālō-duṣṭahastī, jaḍō-badhiraḥ, tathā niraṅkuśō, na kiñcidaśubhaṁ nācarēt, unmārgapravr̥ttatvāt| tantrāntarē caivamuktam-"sātvikē śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ| gītādhyayanasaubhāgyasuratōtsāhakr̥nmadaḥ|| rājasē duḥkhaśīlatvamātmatyāgaṁ sasāhasam| kalahaṁ sānubandhaṁ ca karōti puruṣē madaḥ|| aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalōlatāḥ| asatyabhāṣaṇaṁ cāpi kuryādvai tāmasē madaḥ||" iti| vyālagrahaṇādyaḥ śuddhasvabhāvō hastī sa sr̥ṇirahitō'pi kadāciddhastyārōhaśabdaśravaṇāt kālōcitaṁ saṅkētamupalabhya yuktamācaratyēvēti, atō vyālō niraṅkuśa iti dvitayamupanyastam| tējasaḥ kiñcicchēṣatvāt nindyāmimāmavasthāṁ prāptaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tr̥tīyamadasya lakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
ata ēvāha - - - - iyaṁ bhūmiravadyānāṁ dauḥśīlyasyēdamāspadam|
ēkō'yaṁ bahumārgāyā durgatērdēśikaḥ param||6||
niścēṣṭaḥ śavavacchētē tr̥tīyē tu madē sthitaḥ|
maraṇādapi pāpātmā gataḥ pāpatarāṁ daśām||7||
View original
अत एवाह - - - - इयं भूमिरवद्यानां दौःशील्यस्येदमास्पदम्|
एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||६||
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः|
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-avadyānāṁ-nindyānāṁ, iyaṁ-madāvasthā, bhūmiḥ-ākaraḥ| tathā, dauḥśīlyasya-asamāhitatvasya, idaṁ-madāvasthāntaraṁ, āspadaṁ-āvasathaḥ| ēkō'yaṁ-madaviśēṣō, bahumārgāyāḥ-anēkamukhāyā durgatēḥ, paraṁ kr̥tvā dēśikaḥ-ācāryaḥ| sa0-tr̥tīyē-uttamē madē, sthitō narastējasō vihatatvāt niścēṣṭaḥ-cēṣṭayā kāyavāṅmanōlakṣaṇayā rahitaḥ, ata ēva śavavacchētē-mr̥tānukalpaḥ svapiti| ēvaṁ ca satyasau pāpātmā maraṇādapi pāpatarāmavasthāṁ prāptaḥ| yatō mr̥tō maraṇātsamanantaramēva śarīrāntaraṁ prāpya sukhādīn vindatē| tr̥tīyāṁ madāvasthāṁ prāptastu puruṣō'paraśarīrāprāptērna kathāñcit sukhādyanubhavatīti maraṇādapyasya nikr̥ṣṭatvam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyaśīlananiṣēdhaḥ (8) · Śloka 8
dharmādharmaṁ sukhaṁ duḥkhamarthānarthaṁ hitāhitam|
yadāsaktō na jānāti kathaṁ tacchīlayēdbudhaḥ||8||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्|
यदासक्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasminnāsaktō-yadāsaktō, dharmādīn na jānāti| tat-tathāvidhaṁ madyaṁ, budhō-matimān, kathaṁ śīlayēt-abhyasēt| tatra dharmō-dānādhyayanadēvagurupūjādikaḥ| adharmō-hiṁsādiḥ| sukhaṁ-āhlādakō'nubhavaḥ| duḥkhaṁ-upatāpaḥ| arthaḥ-ubhayalōkahitam| anarthaḥ-ahitam| śīlayēdityanēna tatrāsaktiṁ niṣēdhati, na tu madyapānamapi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyē'tipītē mōhādayaḥ (9-10) · Śloka 10
madyē mōhō bhayaṁ śōkaḥ krōdhō mr̥tyuśca saṁśritāḥ|
sōnmādamadamūrcchāyāḥ sāpasmārāpatānakāḥ||9||
yatraikaḥ smr̥tivibhraṁśastatra sarvamasādhu yat|
|10|
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः|
सोन्मादमदमूर्च्छायाः सापस्मारापतानकाः||९||
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्|
|१०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyē'tipītē mōhādayaḥ saṁśritāḥ-āśritāḥ, madyātipānādanantaraṁ mōhādīnāṁ sadbhāvāt| athavā kimatra bahunā'bhihitēna| yatra-yasmin madyē, smr̥tērvibhraṁśō-lōpaḥ, tatra yatkiñcidvidyatē tatsarvamasādhu-aśōbhanam| yatraujasau na vihatirhr̥tprabōdhaśca sa prathamō madaḥ| yatrālpā vihatirōjasaḥ sa madhyamaḥ| yatra sarvasyaujasau vihatiḥ sa uttamaḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 24|35) - "ōjasyavihatē pūrvō hr̥di ca pratibōdhitē| madhyamō vihatē'lpē tu vihatē tūttamō madaḥ||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana ayuktiyuktamadyasya trivargādināśakatvam (10-11) · Śloka 11
|
ayuktiyuktamannaṁ hi vyādhayē maraṇāya vā||10||
madyaṁ trivargadhīdhairyalajjādērapi nāśanam|
|11|
View original
|
अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा||१०||
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्|
|११|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmādayuktyā yōjitamannamapi-yatprāṇakaraṁ tadapi, karmavaśādvyādhayē maraṇāya vā sampadyatē| madyaṁ tvayuktiyōjitaṁ trivargādērapi nāśanam| yuktipītaṁ punastadēva trivargādīnāṁ sādhanamityapiśabdēna dyōtayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyapānasya viṣayaḥ (11-12) · Śloka 12
tāmēva yuktiṁ vakṣyamāṇēna granthēna pratipādayannāha - - - - |
nātimādyanti balinaḥ kr̥tāhārā mahāśanāḥ||11||
snigdhāḥ sattvavayōyuktā madyanityāstadanvayāḥ|
mēdaḥkaphādhikā mandavātapittā dr̥ḍhāgnayaḥ||12||
View original
तामेव युक्तिं वक्ष्यमाणेन ग्रन्थेन प्रतिपादयन्नाह - - - - |
नातिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः||११||
स्निग्धाः सत्त्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः|
मेदःकफाधिका मन्दवातपित्ता दृढाग्नयः||१२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yata ēvaṁvidhā narā nātimādyanti, tatō balavadbhiḥ puruṣaiḥ kr̥tāhārairmahāśanaiḥ snigdhaiḥ satvayuktairvayōyuktarmadyōcitaistadanvayaiḥ-madyapakulaprasūtaiḥ, mēdōdhikaiḥ kaphādhikaiḥ svalpavātapittairdr̥ḍhāgnibhiḥ-apakārasahiṣṇvagnibhiḥ, madyaṁ pēyam, nātō viparyastaiḥ, ityanyatantrakārakathitāyā yuktēratraivāntarbhāvō'nēna tantrakr̥tā kr̥taḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madyapānasyāviṣayaḥ (13-17) · Śloka 17
viparyayē'timādyanti viśrabdhāḥ kupitāśca yē|
madyēna cāmlarūkṣēṇa sājīrṇē bahunā'ti ca||13||
vātātpittātkaphātsarvaiścatvāraḥ syurmadātyayāḥ|
sarvē'pi sarvairjāyantē vyapadēśastu bhūyasā||14||
sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ tēṣāṁ pramōhō hr̥dayavyathā|
viḍbhēdaḥ pratataṁ tr̥ṣṇā saumyāgnēyō jvarō'ruciḥ||15||
śiraḥpārśvāsthirukkampō marmabhēdastrikagrahaḥ|
urōvibandhastimiraṁ kāsaḥ śvāsaḥ prajāgaraḥ||16||
svēdō'timātraṁ viṣṭambhaḥ śvayathuścittavibhramaḥ|
pralāpaścardirutklēśō bhramō duḥsvapnadarśanam||17||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विश्रब्धाः कुपिताश्च ये|
मद्येन चाम्लरूक्षेण साजीर्णे बहुनाऽति च||१३||
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः|
सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमोहो हृदयव्यथा|
विड्भेदः प्रततं तृष्णा सौम्याग्नेयो ज्वरोऽरुचिः||१५||
शिरःपार्श्वास्थिरुक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः|
उरोविबन्धस्तिमिरं कासः श्वासः प्रजागरः||१६||
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः|
प्रलापश्चर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathānirdiṣṭādvaiparityēna, yathā-abalinō yāvadadr̥ḍhāgnaya iti| tathā, viśrabdhāḥ-amr̥tamivēdaṁ spr̥haṇīyaṁ surēbhyaḥ pēpīyatē'smābhiriti tadgatamanasō viśvastāḥ, tathā kupitāḥ-kruddhāḥ, yē tē'timādyanti| madyēnētyādi| amlarūkṣēṇa ca madyēna pītēna sarva ēvātimādyanti| atra cātyamlēnēti vēdyam, madyasya sarvasyaivāmlaprāyatvāt| rūkṣēṇa-na tvīṣatsnigdhēna| tathā, sājīrṇē-saśabda īṣadarthē īṣadajīrṇē, tasminnēva madyē pītē'timādyanti| tathā, atibahunā pītēna madyēnātimādyanti| sa0-vātādibhiḥ pr̥thak''sthitairdōṣaiḥ sannipātēna cēti catvārō madātyayā vastusvabhāvājjāyantē, nōnādhikāḥ| sarvē'pi madātyayāḥ sarvairapi dōṣairjāyantē| bhūyasā-bāhulyēna tu, vyapadēśaḥ-saṁjñā bhavati, ayaṁ vātamadātyayō yāvat sannipātamadātyayō'yamiti| sa0-tēṣāṁ-madātyayānāṁ, sāmānyaṁ lakṣaṇaṁ-avibhāgēna [cihnam], pramōhādiduḥsvapnadarśanaparyantam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vātajasya lakṣaṇam (18) · Śloka 18
viśēṣājjāgaraśvāsakampamūrdharujō'nilāt|
svapnē bhramatyutpatati prētaiśca saha bhāṣatē||18||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्|
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātēna madātyayē jāgarādikaṁ prētaiḥ saha bhāṣata iti paryantaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (19) · Śloka 19
pittāddāhajvarasvēdamōhātīsāratr̥ḍbhramāḥ|
dēhō haritahāridrō raktanētrakapōlatā||19||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः|
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपोलता||१९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittēna madātyayē dāhādikaṁ raktanētrakapōlatāparyantaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (20) · Śloka 20
ślēṣmaṇā chardihr̥llāsanidrōdardāṅgagauravam|
||20||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरवम्|
||२०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślēṣmaṇā madātyayē chardyādikamaṅgagauravaparyantaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana tridōṣajasya lakṣaṇam (1) · Śloka 1
|
sarvajē sarvaliṅgatvam||1||
View original
|
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वम्||१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvajē madātyayē sarvaliṅgatvaṁ bhavati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dhvaṁsakavikṣayayōrnidānam (20-21) · Śloka 21
samprati dhvaṁsakavikṣayau lakṣayati - - - - |
muktvā madyaṁ pibēttu yaḥ||20||
sahasā'nucitaṁ vā'nyattasya dhvaṁsakavikṣayau|
bhavētāṁ mārutātkaṣṭau durbalasya viśēṣataḥ||21||
View original
सम्प्रति ध्वंसकविक्षयौ लक्षयति - - - - |
मुक्त्वा मद्यं पिबेत्तु यः||२०||
सहसाऽनुचितं वाऽन्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ|
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ucitaṁ madyaṁ muktvā-ciraṁ kālaṁ parityajya, yaḥ puruṣastadēva sahasā-atimātrayā pibēt, athavā'nyadyanmadyaṁ yadanucitaṁ-asātmyaṁ madyaṁ, tatsahasā-atimātraṁ pibēt, tasya-puruṣasya, dhvaṁsakavikṣayau vyādhī mārutādbhavētāṁ-jāyēyātām| kimbhūtau ? kaṣṭau,-kr̥cchrasādhyau| durbalasya punaḥ puṁsastau viśēṣēṇa bhavētām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana dhvaṁsakasya lakṣaṇam (22) · Śloka 22
dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvaḥ kaṇṭhaśōṣō'tinidratā|
śabdāsahatvaṁ tandrā ca|22|
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता|
शब्दासहत्वं तन्द्रा च|२२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dhvaṁsakē ślēṣmaniṣṭhīvādayaḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana vikṣayasya lakṣaṇam (22-23) · Śloka 23
|
vikṣayē'ṅgaśirōtiruk||22||
hr̥tkaṇṭharōgaḥ sammōhaḥ kāsastr̥ṣṇā vamirjvaraḥ|
|23|
View original
|
विक्षयेऽङ्गशिरोतिरुक्||२२||
हृत्कण्ठरोगः सम्मोहः कासस्तृष्णा वमिर्ज्वरः|
|२३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vikṣayē aṅgaśirōtirugādyāḥ syuḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana nivr̥ttamadyasya phalam (23-1) · Śloka 1
|
nivr̥ttō yastu madyēbhyō jitātmā buddhipūrvakr̥t||23||
vikāraiḥ spr̥śyatē jātu na sa śārīramānasaiḥ|
|24|
iti madātyayanidānam||1||
View original
|
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्||२३||
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः|
|२४|
इति मदात्ययनिदानम्||१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śārīramānasānāṁ rōgāṇāṁ madyaṁ kāraṇamiti kr̥tvā yaḥ pumān jitātmā madyēbhyō nivr̥ttō buddhipūrvakr̥t-vimr̥śyakārī, sa kadācicchārīrairmānasairvā vikārairna spr̥śyatē-nākramyatē| iti madātyayaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana madamūrcchāyasannyāsānāṁ hētutrayamadhiṣṭānatrayaṁ balōttaratvaṁ ca (24-25) · Śloka 25
atha madyavaccētōvihatikāraṇasāmānyānmadādīn lakṣayati - - - - |
rajōmōhāhitāhāraparasya syustrayō gadāḥ||24||
rasāsr̥k''cētanāvāhisrōtōrōdhasamudbhavāḥ|
madamūrcchāyasannyāsā yathōttarabalōttarāḥ||25||
View original
अथ मद्यवच्चेतोविहतिकारणसामान्यान्मदादीन् लक्षयति - - - - |
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः||२४||
रसासृक्ऽऽचेतनावाहिस्रोतोरोधसमुद्भवाः|
मदमूर्च्छायसन्न्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rajaḥpradhānasya mōhapradhānasya tathā'pathyāhāraparasya trayō gadāḥ syuḥ-jāyēran| kimbhūtāḥ ? rasaścāsr̥k ca cētanā ca, tā vahanti yāni srōtāṁsi, tēṣāṁ rōdhaḥ samudbhavō-hētuḥ, yēṣāṁ tē rasāsr̥k''cētanāvāhisrōtōrōdhasamudbhavāḥ| madamūrchāyasannyāsāḥ-ētatsaṁjñāḥ| tē ca yathōttarabalōttarāḥ| yō ya uttarō yathōttaram, balasyōttaraṁ-utkarṣaḥ, yathōttaraṁ balōttaraṁ yēṣāṁ ta ēvam| madānmūrchāyō balavān tasmādapi sannyāsa ityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rajaḥparaḥ-durlabhaṁ lipsuḥ| mōhaparōdurbōdhabubhutsu| rasaraktaprāṇavāhināṁ trayāṇāmantaḥstrōtasāṁ rōdhaḥ-asamyagvahanam| hētutrayē'dhiṣṭhānatrayē'pi yathōttarādhikyaṁ jñēyam, balādjikyānyathā'nupapattēḥ|
Adhikarana madaḥ saptavidhaḥ (26) · Śloka 26
atha madaṁ lakṣayati - - - - atha madanidānam|
madō'tra dōṣaiḥ sarvaiśca raktamadyaviṣairapi|
|26|
View original
अथ मदं लक्षयति - - - - अथ मदनिदानम्|
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि|
|२६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atra-ēṣu madādiṣu madhyē, madaḥ saptadhā,-pr̥thagdōṣaiḥ sannipātēna raktēna madyēna viṣēṇa ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madasya bhēdānāha-madō'trēti| dōṣaistrayō bhēdāḥ|
Adhikarana vātajasya lakṣaṇam (26-27) · Śloka 27
|
saktānalpadrutābhāṣaścalaḥ skhalitacēṣṭitaḥ||26||
rūkṣaśyāvāruṇatanurmadē vātōdbhavē bhavēt|
|27|
View original
|
सक्तानल्पद्रुताभाषश्चलः स्खलितचेष्टितः||२६||
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्|
|२७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātōdbhavē madē sati pumān saktānalpadrutābhāṣaṇādilakṣaṇō bhavēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vātajalakṣaṇamāha-saktānalpēti| calaṁ-sakampam|skhalitaṁ-sapratibandham|
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (27) · Śloka 27
|
pittēna krōdhanō raktapītābhaḥ kalahapriyaḥ||27||
View original
|
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittēna krōdhanādilakṣaṇaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittēna krōdhanādilakṣaṇaḥ|
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (29) · Śloka 29
svalpasambaddhavākpāṇḍuḥ kaphāddhyānaparō'lasaḥ|
||29||
View original
स्वल्पसम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्ध्यानपरोऽलसः|
||२९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphāt svalpasambaddhavāgādilakṣaṇaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kaphajalakṣaṇamāha-svalpasambaddhavāgiti|
Adhikarana sannipātajasya lakṣaṇam (28) · Śloka 28
|
sarvātmā sannipātēna|28|
View original
|
सर्वात्मा सन्निपातेन|२८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvātmā-sarvadōṣalakṣaṇaḥ, sannipātēna|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sarvajalakṣaṇamāha-sarvātmēti|
Adhikarana raktajasya lakṣaṇam (28-29) · Śloka 29
|
raktātstabdhāṅgadr̥ṣṭitā||28||
pittaliṅgaṁ ca|
|29|
View original
|
रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता||२८||
पित्तलिङ्गं च|
|२९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktāt-raktamadāt, stabdhadr̥ṣṭitā tathā pittamadaliṅgaṁ ca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- raktajalakṣaṇamāha-raktāditi|
Adhikarana madyajasya lakṣaṇam (29) · Śloka 29
madyēna vikr̥tēhāsvarāṅgatā|
|29|
View original
मद्येन विकृतेहास्वराङ्गता|
|२९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyēna madē vikr̥tā cēṣṭā tathā svarasya vikr̥tatvamaṅgasya ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madyajalakṣaṇamāha-madyēnēti|
Adhikarana viṣajasya lakṣaṇam (29) · Śloka 29
|
viṣē kampō'tinidrā ca sarvēbhyō'bhyadhikastu saḥ||29||
View original
|
विषे कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकस्तु सः||२९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṣē-viṣōtthē madē, kampō'tinidrā ca syāt| sa ca-viṣamadaḥ, sarvēbhyō'dhikaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viṣajalakṣaṇamāha-viṣē kampa iti|
Adhikarana raktajādiṣu dōṣānubandhaḥ (30-2) · Śloka 2
lakṣayēllakṣaṇōtkarṣādvātādīn śōṇitādiṣu|
|30|
iti madanidānam||2||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु|
|३०|
इति मदनिदानम्||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śōṇitādyutthēṣu madēṣu vātādīn lakṣayēt-jānīyāt| kutaḥ ? lakṣaṇōtkarṣāt-svasvalakṣaṇōtkarṣēṇa|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- adōśajēṣvapi dōṣānubandhamāha-lakśayēditi| nātra yathāsaṅkhyam| kintu yathāsambhavam|
Adhikarana mūrchāyaścaturvidhaḥ, vātajasya lakṣaṇam (30-31) · Śloka 31
atha mūrcchāyaṁ lakṣayati - - - - atha mūrcchāyanidānam|
|
aruṇaṁ kr̥ṣṇanīlaṁ vā khaṁ paśyanpraviśēttamaḥ||30||
śīghraṁ ca pratibudhyēta hr̥tpīḍā vēpathurbhramaḥ|
kārśyaṁ śyāvāruṇā chāyā mūrchāyē mārutātmakē||31||
View original
अथ मूर्च्छायं लक्षयति - - - - अथ मूर्च्छायनिदानम्|
|
अरुणं कृष्णनीलं वा खं पश्यन्प्रविशेत्तमः||३०||
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपथुर्भ्रमः|
कार्श्यं श्यावारुणा छाया मूर्छाये मारुतात्मके||३१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mārutōdbhavē mūrchāyē aruṇādyanyatamavarṇamākāśaṁ paśyan pumāṁstamaḥ praviśēt-mūḍhāvasthāṁ prāpnōti| śīghraṁ ca pratibudhyēta-saṁjñāṁ labhēt| hr̥tpīḍāvēpathubhramayutastathā kārśyādi ca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mūrcchāyasya tu dōṣajā ēva catvārō bhēdāḥ tatra vātajalakṣaṇamāha-aruṇamiti| tamaḥ praviṣēt-ajñānavyātpō bhavēt| pratibudhyēta-tamasō nirgacchēt|
Adhikarana pittajasya lakṣaṇam (32-33) · Śloka 33
pittēna raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyan viśēttamaḥ|
vibudhyēta ca sasvēdō dāhatr̥ṭtāpapīḍitaḥ||32||
bhinnaviṇnīlapītābhō raktapītākulēkṣaṇaḥ|
|33|
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः|
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः||३२||
भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः|
|३३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittēna mūrchāyē raktaṁ pītaṁ vā nabhaḥ paśyaṁstamaḥ pumān viśēt-mūḍhāvasthāṁ prāpnuyāt| saha svadēna vibudhyēta-saṁjñāṁ labhatē| tathā dāhādipīḍitastathā bhinnaviḍādikaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittajalakṣaṇamāha-pittēnēti| dāhaḥ-agninēva duḥkham| tāpaḥ-suryēṇēva|
Adhikarana kaphajasya lakṣaṇam (33-34) · Śloka 34
|
kaphēna mēghasaṁkāśaṁ paśyannākāśamāviśēt||33||
tamaścirācca budhyēta sahr̥llāsaḥ prasēkavān|
gurubhiḥ stimitairaṅgairārdracarmāvanaddhavat||34||
View original
|
कफेन मेग़संकाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्||३३||
तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासः प्रसेकवान्|
गुरुभिः स्तिमितैरङ्गैरार्द्रचर्मावनद्धवत्||३४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaphēna mūrcchāyē mēghābhamākāśaṁ paśyaṁstama āviśēt, cirēṇa ca budhyēta-saṁjñā labhatē| hr̥llāsādimān, tathā''drēṇa carmaṇā'vanaddhō-vēṣṭita iva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kaphajalakṣaṇamāha-kaphēnēti| stimitaiḥ-ārdraiḥ| ārdracarmāvanaddhavat-[a]yathābuddhiṁ janayadbhiḥ|
Adhikarana tridōṣajasya lakṣaṇam (35-36) · Śloka 36
sarvākr̥tistribhirdōṣairapasmāra ivāparaḥ|
pātayatyāśu niścēṣṭaṁ vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ||35||
iti mūrcchāyanidānam|36|
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवापरः|
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३५||
इति मूर्च्छायनिदानम्|३६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tribhirdōṣairyō mūrcchāyaḥ sarvākāraḥ sō'parō'pasmāra ivāśu-śīghramēva, puruṣaṁ niścēṣṭaṁ pātayati| vinā bībhatsacēṣṭitaiḥ-apasmārōtthāni nindyāni cēṣṭitāni varjayitvā, anyatsarvaṁ samānam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sarvajalakṣaṇamāha-sarvākr̥tiriti| rugviniścayē (mā. ni. mūrcchā. ślō. 1) - " kṣīṇasya bahudōṣasa viruddhāhārasēvinaḥ| vēgāghātādabhighātāddhīnasatvasya vā punaḥ|| karaṇāyatanēṣūgrā bāhyēṣvābhyāntarēṣu ca| niviṣantē yadā dōṣāstadā mūrcchāntu mānavāḥ|| dravasvabhāva ityēkē ddaṣṭā yadābhimuhyati| guṇāstīvrataratvēna sthitāstu viṣamadyayōḥ|| ta ēva tasmāttābhyāṁ tu mōhau syātāṁ yathōritōu| stabdhāṅgaddaṣṭistvasr̥jā gūḍhōśvāsaśca mūrcchitaḥ|| madyēna vilapaṁcchētē naṣṭavibhrāntamānasaḥ| gātrāṇi vikṣipanbhūmau jarāṁ yāvanna tat|| vēpathusvanpatr̥ṣṇāḥ syustamaśca viṣamūrcchitē| vēditavyaṁ tīvrataraṁ yathāsvaṁ viṣalakṣaṇaiḥ|| mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥ pittānilādbhramaḥ| tamōvātakaphātandrā nidrā ślēṣmatamōbhavā|| yō'nāyāsaḥ śramō dēhē prabhūtaśvāsavarjitaḥ| klamaḥ sa iti vijñēya indriyārthaprabādhakaḥ|| hr̥tpīḍā jr̥mbhaṇaṁ glāniḥ saṁjñādōurbalyamēva ca| mūrcchānāṁ purvarūpāṇi yathāsvaṁ ca vibhāvayēt|| pr̥thivyāpastamōrūpaṁ raktagandhastadanvayaḥ| tasmādraktasya gandhēna mūrcchanti bhuvi mānavāḥ||" iti|
Adhikarana madamūrchāyayōrauṣadhaṁ vinā nivr̥ttiḥ,sanyāsasyauṣadhaikanivartyatvam (36) · Śloka 36
idānīṁ sannyāsaṁ lakṣayitumāha - - - - atha sannyāsanidānam|
dōṣēṣu madamūrcchāyāḥ kr̥tavēgēṣu dēhinām|
svayamēvōpaśāmyanti, sannyāsō nauṣadhairvinā||36||
View original
इदानीं सन्न्यासं लक्षयितुमाह - - - - अथ सन्न्यासनिदानम्|
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्|
स्वयमेवोपशाम्यन्ति, सन्न्यासो नौषधैर्विना||३६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madāśca mūrcchāyāśca madamūrcchāyāḥ, kr̥tavēgēṣu dōṣēṣu satsu svayamēva-auṣadhaṁ vinā'pi, śāmyanti| sannyāsaḥ punarauṣadhairvinā na śāntimēti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madamūrcchayōraōuṣadhābhēdānmadabhēdā api mūrcchābhēdatvēnōktāḥ| madādīnāmōuṣadhaṁ vinā nivr̥ttimāha-dōṣōṣviti| sannyāsasyauṣadhaikanivartyatvamāha-sanyāsa iti|
Adhikarana saṁnyāsasya saṁprāptiḥ saṁnyāsasya lakṣaṇam (37-38) · Śloka 38
vāgdēhamanasāṁ cēṣṭāmākṣipyātibalā malāḥ|
sannyāsaṁ sannipatitāḥ prāṇāyatanasaṁśrayāḥ||37||
kurvanti, tēna puruṣaḥ kāṣṭhībhūtō mr̥tōpamaḥ|
mriyēta śīghraṁ śīghraṁ cēccikitsā na prayujyatē||38||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाक्षिप्यातिबला मलाः|
सन्न्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः||३७||
कुर्वन्ति, तेन पुरुषः काष्ठीभूतो मृतोपमः|
म्रियेत शीघ्रं शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vāk ca dēhaśca manaśca, tēṣāṁ cēṣṭāṁ-yathāsvalakṣaṇāṁ, ākṣipya malāḥ-vātapittakaphāḥ, sannipatitāḥ santaḥ-traya ēkakāryōdyatāḥ, sannyāsaṁ kurvanti| kimbhūtāḥ ? atibalāstathā prāṇāyatanasaṁśrayāḥ,-viśēṣēṇa hr̥dayāśrayāḥ| tēna-sannyāsēna, puruṣaḥ kāṣṭhībhūtaḥ-sthāṇukuḍyakalpaḥ, tathā mr̥tōpamaḥ-tatsadr̥śō bhūtvā, anantaraṁ śīghraṁ mriyēta| yadi śīghraṁ cikitsā na prayujyatē| mriyēta iti sambhāvanāyāṁ liṅ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sannyāsasya samprātpimāha-vāgdēhamanasāmiti| sannyāsalakṣaṇamāha-tēnēti|
Adhikarana saṁnyāsastvarayā cikitsyaḥ (39-3) · Śloka 3
śīghraṁ cikitsanājjīvēt, ityatraivōdāharaṇārthamāha - - - - agādhē grāhabahulē salilaugha ivātaṭē|
sannyāsē vinimajjantaṁ naramāśu nivartayēt||39||
iti sannyāsanidānam||3||
View original
शीघ्रं चिकित्सनाज्जीवेत्, इत्यत्रैवोदाहरणार्थमाह - - - - अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे|
सन्न्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्तयेत्||३९||
इति सन्न्यासनिदानम्||३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agādhē-atalasparśē, salilaughē, tathā grāhabahulē-makarādiprāṇaharaprāṇibhūyasi, tathā'taṭē-arōdhasi| tathā tasminnimajjantaṁ naramāśu-śīghraṁ, nivartayēt-tasmāduddharēt, ēvaṁ sannyāsē'pi nimajjantaṁ naramāśu nivartayēt| anēnōdāharaṇēna madā(hā)tyayatvamasya vyādhēḥ pradarśayan svalpakālahāpanamapyatra vyādhau na kāryamiti dyōtayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sannyāsastvarayā cikitsya ityāha-agādha iti| iti madādinidānam|
Adhikarana yuktiviyuktasya madyapānasya phalam (40) · Śloka 40
idānīṁ madātyayanidānatvānmadyasya madyēnaivōpasaṁhāraṁ kurvannāha - - - - madamānarōṣatōṣaprabhr̥tibhiraribhirnijaiḥ pariṣvaṅgaḥ|
yuktāyuktaṁ ca samaṁ yuktiviyuktēna madyēna||40||
View original
इदानीं मदात्ययनिदानत्वान्मद्यस्य मद्येनैवोपसंहारं कुर्वन्नाह - - - - मदमानरोषतोषप्रभृतिभिररिभिर्निजैः परिष्वङ्गः|
युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yuktiviyuktēna madyēna madādibhirnijaiḥ-sahajātaiḥ, [aribhiḥ-] śatrubhirdr̥ṣṭādr̥ṣṭavināśakāribhiḥ, pariṣvaṅgaḥ-atisaṁślēṣō, bhavati| na kēvalaṁ madyēna madādyatisaṅgaḥ, yāvadyuktāyuktaṁ samaṁ-tulyaṁ, sampadyatē| yuktamanuṣṭhēyam, ayuktamananuṣṭhēyam, tadubhayaṁ samaṁ jāyatē, kāryākāryaṁ na jānātītyarthaḥ| yataścaivaṁ tatō madyapānē yuktērgarīyastvam| yuktiśca prāgēva darśitā| "āryādvitīyadalabhavalakṣma pratiniyatamavagamya| ubhayatrāpyupagītiṁ vadanti yatyaṁśakairgaditaiḥ||"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
00000
Adhikarana yuktiyuktasya madyapānasya phalam (6) · Śloka 6
punarapi yuktiṁ pradarśayannāha - - - - balakāladēśasātmyaprakr̥tisahāyāmayavayāṁsi|
pravibhajya tadanurūpaṁ yadi pibati tataḥ pibatyamr̥tam||41||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē madātyayādinidānaṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
View original
पुनरपि युक्तिं प्रदर्शयन्नाह - - - - बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामयवयांसि|
प्रविभज्य तदनुरूपं यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४१||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां तृतीये निदानस्थाने मदात्ययादिनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balakālādīn pravibhajya-buddhyā vimr̥śya, tadanurūpaṁ-tadyōgyaṁ, yadi pibati tatō'mr̥taṁ pibati| madyavyājēnāmr̥tamāsvādayatītyarthaḥ| āryā| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ tr̥tīyē nidānasthānē madātyayādinidānaṁ nāma ṣaṣṭō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| madātyayanidānaṁ ca samastyēna nirūpitam||