૩. વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અથ વમનવિરેચનકલ્પાભ્યામનન્તરં તદ્વ્યાપત્સિદ્ધિં બ્રૂતે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમનવિરેચનયોર્વ્યાપત્-અયથાશાસ્ત્રમનુષ્ઠીયમાનયોર્ગદોત્પત્તિઃ, તસ્યા વમનવિરેચનવ્યાપદઃ સિદ્ધિઃ-સાધનં ચિકિત્સિતં, તાં વર્ણયિષ્યામઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ -વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| વ્યાપદશ્ચોક્તાઃ સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૩)- "પ્રતિકૂલા ગતિઃ પાકો ગ્રથિતત્વં સગૌરવમ્| દોષોત્ક્લેશો ભૃશાધ્માનં પરિકર્તઃ પરિસ્રવઃ|| પ્રવાહિકા હૃદ્ગ્રહણં સર્વગાત્રપરિગ્રહઃ| સહ ધાતુસ્રવેણૈતા દ્વાદશોક્તાઃ સસાધનાઃ|| વ્યાપદો યોગવિભ્રંશાદ્વિવિધેઽપિ વિરેચને|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવંવિધેન પુરુષેણૈવંવિધં વમનં પીતમધઃ પ્રયાતિ| તસ્મિન્-વમનેઽધસ્તાત્પ્રયાતે સતિ, ઇષ્ટહાનિઃ-અભિપ્રેતસ્ય વમનકાર્યસ્યાનિષ્પત્તિઃ| તથા મલસ્ય-વમનસાધ્યસ્ય શ્લેષ્મણઃ કેવલસ્યાન્યદોષયુક્તસ્ય વા, ઉદયઃ-સ્વસ્થાનસ્થસ્યૈવામયકરણં પ્રતિચલપ્રવલકે ચ| તં-પુરુષં પીતવમનમપ્યવાન્તં, પુનઃ સ્નિગ્ધં વામયેત્| પૂર્વં સ્નિગ્ધમપીતિ પુનઃ શબ્દસ્યાર્થઃ| કથં વામયેત્ ? સ્મરન્ પૂર્વમતિક્રમમ્, યતોઽતિક્રમાત્ પીતવમનોઽપ્યસૌ પુરુષો વમનકર્મણઃ ફલં નાપ્તવાન્| તમતિક્રમં-અપરાધં, સ્મરન્ ચેતસિ કુર્વાણો, ન ત્વેવમેવ, વામયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનસ્ય પ્રતિકૂલાં ગતિમાહ-વમનમિતિ| અતિશબ્દસ્તીક્ષ્ણાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| તસ્મિન્-વમને| ઇષ્ટહાનિઃ-યદર્થં વમનં તસ્યાનિષ્પતિઃ| મલોદયો-દોષોત્ક્લેશઃ| તં-તથાભૂતમ્, સ્નિગ્ધં કૃત્વા પુનર્વામયેત્, યેન સા વ્યાપજ્જાતા તત્પરિહરન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અજીર્ણિનસ્તથા બહુશ્લેષ્મિણો વિરેચનમતિતીક્ષ્ણોષ્ણલવણહૃદ્યમતિપ્રભૂતં ચ પીતમૂર્ધ્વં યાતિ| તત્ર-તસ્મિન્નૂર્ધ્વં વ્રજતિ, પૂર્વોક્તા(દિતા) વ્યાપત્-ઇષ્ટહાનિર્મલોદય ઇતિ| તત્ર તથૈવ સિદ્ધિઃ-ચિકિત્સિતમ્| તથા, અનન્તરં વિરેચનસ્યોર્ધ્વગમનાદવિરિક્તં પુનઃ સ્નિગ્ધં વિરેચયેત્| તથૈવ પૂર્વં વિરેચનાતિક્રમં સ્મરન્નિતોઽપરાધાત્પૂર્વં વિરેચને ન વિરિક્તસ્તમતિક્રમં પરિહરન્ વિરેચયેદિત્યર્થઃ| તથાઽપિ-એવમનુષ્ઠીયમાને તદ્વિરેચનૌષધં પીતં, યદ્યાશયે-કોષ્ઠલક્ષણે, ન તિષ્ઠતિ-તત્ર સ્થિતિં ન બધ્નાતિ ઊર્ધ્વમેવ પુનરેતિ, તતસ્તૃતીયં વિરેચનૌષધં-આરગ્વધાદિ, નાવચારયેત્| યદિ તુ સાત્મ્યં હૃદ્યં નિરપાયં વા ભેષજં તદા તૃતીયમપ્યવચારયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનસ્ય પ્રતિકૂલાં ગતિમાહ-અજીર્ણિન ઇતિ| તત્ર-વિરેચને| પૂર્વોદિતા-વમનોક્તા, વ્યાપત્-ઇષ્ટહાનિર્મલોદય ઇત્યેષા, સિદ્ધિશ્ચ-તં સ્નિગ્ધં પુનર્વિરેચયેદિત્યેષા| તથાઽપિ-તેનાપિ પ્રકારેણ, યદ્યાશયે વિરેચનં ન તિષ્ઠતિ-ઊર્ધ્વં યાતિ, તતઃ-અનન્તરં, તૃતીયં પ્રયોગં નાવચારયેત્, યદિ તુ સાત્મ્યં હૃદ્યં નિરપાયં વા ભેષજં તદા તૃતીયમપ્યવચારેયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય પુરાણં રૂક્ષં વિરેચનૌષધમુપયુક્તં દોષાનુત્ક્લેશ્ય-પ્રચ્યાવ્ય, નિર્હર્તુમશક્તં વિભ્રંશાદિકાન્ ગદાન્ જનયેત્| અથવા, સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચૌષધમત્યલ્પં-માત્રાહીનં, દીપ્તાગ્નેર્જીર્ણં-પરિણતં, સ્યાત્| શીતૈર્વા સ્તબ્ધભેષજમામે વા સ્તબ્ધં સત્ [મલાન્-] દોષાન્, ઉત્ક્લેશ્યાનિર્હરત્ પૂર્વોક્તાનેવ રોગાન્ જનયેત્| સઃ-એવંભૂતઃ, સર્વ એવાયોગઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગ્રથિતત્વપાકગૌરવાણ્યાહ-અસ્નિગ્ધેતિ| તત્ર "વિવર્ણતામ્" ઇત્યન્તેન ગ્રથિતત્વમ્| "ઔષધમ્" ઇત્યન્તેન પાકમ્| શેષેણ ગૌરવમ્| વિભ્રંશં-ઇષ્ટહાનિમ્| જીર્ણં-પક્વમ્| શીતૈઃ-ઔષધપાનાનન્તરમન્તર્બહિર્વા સેવિતૈઃ, ઔષધં સ્તબ્ધં ભવતિ| તદ્વદામે-અપક્વદોષે| તાનેવ-વિભ્રંશાદીન્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૩)- "સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય ચ વમનમકૃત્વા વિરેચનં પીતવતઃ સામસ્ય વા મૃદુ વા વિરિક્તસ્યાધોભાગેઽત્યર્થગુરુસ્તબ્ધોદરતા શૂલો વાતપુરીષસઙ્ગશ્ચ ભવતિ|" ઇત્યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તં-ઉત્ક્લિષ્ટદોષં, તૈલલવણાભ્યક્તં પ્રસ્તરસઙ્કરાખ્યૈઃ સ્વેદૈઃ સ્વિન્નં તથા નિરૂઢં જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયિત્વા ફલાદિસિદ્ધતૈલેન માત્રયાઽનુવાસયેત્| વાતહરૈઃ સ્નેહૈઃ સ્નિગ્ધં પુનસ્તીક્ષ્ણેન વિરેચનેન વિશોધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તં-ત્રિવિધાયોગિનં, નિરૂઢં-સમૂત્રૈસ્તીક્ષ્ણૈર્નિરૂહૈઃ, સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૩) તથોક્તત્વાત્, મદનફલાદિતૈલેનાનુવાસયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બહુદોષસ્ય રૂક્ષસ્ય તથા મન્દાગ્નેરલ્પમૌષધં યોજિતં તથોદાવર્તવતો દોષાનુત્ક્લેશ્ય માર્ગાન્ નિરુધ્ય તૈશ્ચ દોષૈર્ભૃશં નાભિમાધ્માપયેત્| તથા પૃષ્ઠાદિરુજાદીન્ કુર્યાત્| આધ્માતસ્ય નરસ્યાભ્યઙ્ગાદિકં કર્મ ઉદાવર્તહરં સર્વં શસ્યતે| પઞ્ચમૂલાદિભિઃ સુકૃતા યવાગૂઃ શૂલાદિનાશની|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દોષોત્ક્લેશભૃશાધ્માને આહ-બહુદોષસ્યેતિ| તત્ર "ઉત્ક્લેશ્ય દોષાન્" ઇત્યન્તેન દોષોત્ક્લેશમ્| શેષેણ ભૃશાધ્માનમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (ક. અ. ૩)- "કફોલ્બણસ્યાતિસ્નિગ્ધસ્ય ગુરુકોષ્ઠસ્ય મન્દાગ્નેર્વા મૃદુપ્રણીતમૌષધં ભૃશમુત્ક્લેશ્ય દોષાન્ જાડ્યતન્દ્રાદૌર્બલ્યાઙ્ગસાદાન્ જનયતિ| તચ્છીઘ્રમુલ્લિખેત્| લઙ્ઘિતં ચ સન્ધુક્ષિતાગ્નિં પુનઃ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણોષ્ણૈર્વિશોધયેત્| સશેષાન્નાય વાતશ્લેષ્મવતે રૂક્ષાય સોદાવર્તાય મન્દાગ્નયે વા શીતં રૂક્ષં વા દત્તમૌષધં ભૃશમાધ્માનં કરોતિ| તત્ર મલસઙ્ગાત્સમુન્નહ્યત્યુદરમન્તઃશૂલં દૃતિવત્પાર્શ્વયોરાપૂર્ણતા શિરઃપૃષ્ઠરુજા શ્વાસઃ પાયુવસ્તિનિસ્તોદશ્ચ ભવતિ| તમુદાવર્તાનાહહરાભ્યઙ્ગસ્વેદવર્તિદીપનચૂર્ણબસ્તિક્રિયાભિરુપાચરેત્|" ઇતિ| તૈઃ-ઉત્ક્લિષ્ટદોષૈઃ| નાભિં-નાભિસમીપમુદરમ્| પઞ્ચમૂલાદિયવાગૂઃ સુકૃતા-ત્રિકટુલવણસ્નેહયુતા| પઞ્ચમૂલં-મહત્| ઉક્તં હિ વૃન્દેન (જ્વરાતિસારાધિકાર શ્લો.૧૬)- "પઞ્ચમૂલીતિ સામાન્યાદ્ભાહ્યા પિત્તે કનીયસી| મહતી પઞ્ચમૂલી તુ વાતશ્લેષમોત્તરે હિતા||" ઇતિ| ભૂતિકં-રોહિષમ્| સૈન્ધવસ્ય ક્વાથ્યદ્રવ્યેષૂક્તાવપિ સિદ્ધાયાં યવાગ્વાં લવણસ્થાને પ્રયોગઃ| અત એવ સુકૃતાશબ્દેન કૃતાખ્યો ભેદ ઉચ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલ્યાદીન્ મદ્યેન સર્પિષોષ્ણામ્બુના વા પિબેત્ પ્રવાહિકાદિષુ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રવાહિકાદિત્રયે ભેષજમાહ-પિપ્પલીતિ| પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં મદ્યાદ્યન્યતમેન પ્રવાહિકાદિષુ તિસૃષુ વ્યાપત્સુ પિબેત્| વેદનયા પરિકર્તનં-છેદનમિવ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૩)-"ક્ષામેણાલ્પબલેન મૃદુકોષ્ઠાગ્નિના રૂક્ષેણ સ્નિગ્ધેન વા સ્વિન્નેન સામેન વા બલવદૌષધમુપયુક્તં સપિત્તમનિલં પરિદૂષ્ય પરિકર્તિકામાપાદયતિ| તત્ર નાભિબસ્તિગુદમેઢ્રે સદાહં પરિકર્તનમનિલસઙ્ગો વિષ્ટમ્ભશ્ચ| તં કૃષ્ણતિલમધુકમધુયુક્તૈઃ પિચ્છાબસ્તિભિરાસ્થાપયેત્| ક્ષીરિવૃક્ષશૃતક્ષીરેણ વા, શીતામ્બુપરિષિક્તં ચૈનં પયસા ભુક્તવન્તં ઘૃતમણ્ડેન યષ્ટીમધુકતૈલેન વાઽનુવાસયેત્| ક્ષામસ્ય ચ મધુરો બૃંહણશ્ચ સર્વો વિધિરિષ્ટઃ| સામે દીપનો લઙ્ઘનશ્ચ, લઘુરૂક્ષોષ્ણં ચાન્નપાનમ્| નિરામીભૂતે ચાનુબન્ધે લઘુક્ષારામ્લમ્| વાતેઽધિકે દધિ સામ્લં દાડિમત્વચા યુક્તં ભોજને પાને ચ યુઞ્જીત| સદાડિમરસં સર્પિઃ પિબેત્| ઉષ્ણામ્બુના વા તિલદેવદારુકલ્કમ્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય બહુદોષસ્યાલ્પમલ્પગુણં મૃદુસ્નિગ્ધં વા શોધનમવચારિતમુત્ક્લેશ્ય દોષાન્ન નિર્હરતિ, અલ્પાલ્પં ચ પિત્તકફસંસૃષ્ટં પરિસ્રવતિ, વિષ્ટમ્ભગૌરવશોફકોઠકણ્ડૂપાણ્ડુતાઙ્ગસાદગુદશૂલાનિ ચાપાદયતિ| તં તિનિશધવાશ્વકર્ણપલાશબલાનિર્યૂહૈર્મધુયુક્તૈરાસ્થાપયેત્| ઉપશાન્તપરિસ્રવં ચ પુનરુપસ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈઃ શોધયેત્| શુદ્ધે ચ દીપનાંશ્ચૂર્ણાસવારિષ્ટાદીન્ યોજયેત્| પીતૌષધો યદા વેગમુદીરયતિ નિગૃહ્ણાતિ વા, તદા પ્રવાહિકાઽસ્ય જાયતે| તસ્યાં સદાહશૂલં સપિચ્છં શ્વેતં કૃષ્ણં સરક્તં વા ભૃશં પ્રવાહમાનઃ કફમુપવિશતિ| તં પરિસ્ત્રવવિધિનોપચરેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- પીતૌષધસ્ય વેગાનાં નિગ્રહાદ્વાતાદયઃ કુપિતા હૃદયં ગત્વા ઘોરં હૃદ્ગ્રહં કુર્વન્તિ| હિધ્માદિયુક્તઃ સ ચ હૃદ્ગ્રહાદિમાન્ જિહ્વાં ખાદતિ નિઃસંજ્ઞઃ સન્| તથા દન્તાન્ કટકટાયતે| તત્ર તસ્મિન્નવસ્થાવિશેષે, ભિષગાશ્વેવ તં-રોગિણં, સંશયં હિત્વા વામયેત્| મધુરૈઃ પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં વામયેત્| કફમૂર્ચ્છિતં કટુભિર્વામયેત્| વામયિત્વા ચાસ્ય દોષશેષં પાચનીયૈર્દ્રવ્યૈર્વિપાચયેત્| કાયાગ્નિં બલં ચ ક્રમેણાસ્યાભિપ્રવર્ધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હૃદ્ગ્રહમાહ-પીતૌષધસ્યેતિ| અક્ષિવિભ્રમઃ-ઉત્ધૃતાક્ષત્વમ્| કટકટાયયન્-કટત્કટદિતિ કારયન્, "લોહિતાદિડાજૂભ્યઃ ક્યષ્" ઇતિ ક્યષન્તાણ્ણિચ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૩)-"તસ્મૈ ભિષક્ શીઘ્રમમુહ્યન્નભ્યઙ્ગપૂર્વં ધાન્યસ્વેદેન પરિસ્વેદ્ય તીક્ષ્ણમવપીડં દદ્યાત્| યથાદોષોચ્છ્રાયં ચ બસ્તીન્ વિતરેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્યાતિવમતઃ પવનેન હૃદયં પીડ્યતે, તસ્મૈ રોગિણે સ્નિગ્ધામ્લલવણં દદ્યાત્| પિત્તકફે કુપિતે, અન્યથા-મધુરશીતાદિકં, દદ્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હૃદ્ગ્રહવિશેષે ભેષજમાહ-પવનેનેતિ| અન્યથેતિ રૂક્ષમધુરકટુતિક્તકષાયાન્ યોગાન્ દદ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીતભેષજસ્ય વેગાનાં નિગ્રહેણ કફેન વા રુદ્ધોઽતિ વિશુદ્ધસ્ય વા વાયુરઙ્ગાનિ ગૃહ્ણાતિ સ્તમ્ભાદિભિઃ| તત્ર સર્વં વાતહરં સ્નેહસ્વેદાદિ શસ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્વગાત્રપરિગ્રહમાહ-પીતૌષધસ્યેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૩)- "અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનાબ્રહ્મચારિણા વેગધારિણા મૃદુકોષ્ઠેન સુકુમારેણ વા રૂક્ષમૌષધમતિમાત્રપ્રયુક્તમતિવિરેકાદ્વાયું પ્રકોપયતિ| તેન સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહે વિશેષાત્પાર્શ્વપૃષ્ઠ શ્રોણિમન્યામર્મસુ શૂલં મૂર્ચ્છા ભ્રમઃ કમ્પઃ સ્તમ્ભો નિસ્તોદો ભેદ ઉદ્વેષ્ટનં સંજ્ઞાનાશશ્ચ સ્યાત્| તમભ્યજ્ય ધાન્યૈઃ સ્વેદયિત્વા યષ્ટીમધુવિપક્વેન તૈલેનાનુવાસયેત્, વાતહરં ચાન્નપાનમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષુધાર્તસ્ય મૃદુકોષ્ઠસ્ય નરસ્ય બહુતીક્ષ્ણં ચ ભેષજં વિટ્પિત્તકફાન્ શીઘ્રમેવ હૃત્વા દ્રવાન્ ધાતૂનાસ્રાવયેત્| તસ્મિન્ વિરેચનાતિયોગે મધુરૈર્દ્રવ્યૈઃ શેષં વિરેચનદ્રવ્યમુદ્ધરેત્| અતિવમને સતિ વિરેકો યોજ્યઃ| અતિવિરેકે ચ મૃદુ વમનં યોજ્યમ્| પરિષેકાદિભિશ્ચ શીતૈસ્તં-વિરેકં, સ્તમ્ભયેત્| આદિશબ્દો જલાર્દ્રશીતમારુતાદિગ્રહણાય| અઞ્જનાદિકં લાજચૂર્ણૈઃ સહ મન્થં પરં વિરેકાતિયોગહરં પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધાતુસ્રવમાહ-બહુતીક્ષ્ણમિતિ| અજાસૃગ્છાગરુધિરમ્| અઞ્જનાદિષટ્કં લાજચૂર્ણૈઃ સહ પિબેત્ "સક્તવઃ સર્પિષાભ્યક્તાઃ શીતવારિપરિપ્લુતાઃ| નાતિસાન્દ્રા ન ચાત્યચ્છા મન્થ ઇત્યભિધીયતે||' ઇત્યુક્તવિશેષપ્રાપ્ત્યર્થં મન્થમિત્યુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમનસ્ય ત્વતિયોગે શીતામ્બુપરિષેચિતઃ સન્ ફલરસૈર્મન્થં ઘૃતાદિયુક્તં પિબેત્| અતિશયેન સોદ્ગારે વમને સતિ મૂર્વાદિચૂર્ણં લેહયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનાતિયોગે વિશેષમાહ-વમનસ્યેતિ| મૂર્વાદિપઞ્ચકચૂર્ણં મધુના લેહયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-છર્દયતોઽભ્યન્તરે જિહ્વાયાં પ્રવિષ્ટાયાં સત્યાં કવલગ્રહશ્છાગમાંસરસાઃ સ્નિગ્ધાદિયુક્તા મનઃપ્રિયા હિતાઃ| તથા તસ્ય-અન્તઃપ્રવિષ્ટજિહ્વસ્ય, અગ્રેઽપરે નરા અમ્લાનિ ફલાનિ ખાદેયુઃ| નિઃસૃતાં ચ રસનાં તિલદ્રાક્ષાકલ્કેન લિપ્તામન્તઃ પ્રવેશયેત્| સ૦-વાગ્ગ્રહાદિષુ વાતરોગેષુ ઘૃતમાંસોપસાધિતાં સ્વચ્છાં યવાગૂં દદ્યાત્| સ્નેહસ્વેદૌ ચ યોજયેત્| સ૦-અતિયોગેન ચ યદ્ભેષજં જીવાખ્યં શોણિતં હરતિ તદ્ભૈષજ્યં જીવાદાનમિતિ ગદિતમ્, યતસ્તજ્જીવિતમાદત્તે| પિત્તરક્તયોર્ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તિત્વસામાન્યાત્ કિમિદં રક્તમુત પિત્તમ્ ? ઇતિ સંશયઃ| તત્પરીક્ષાર્થમાહ-શુને કાકાય વેત્યાદિ| તેન વિરેચનાતિયોગોદ્ભવેન રક્તેન, મિશ્રિતમન્નં શુને વાયસાય વા દદ્યાત્| તસ્મિન્ રક્તમિશ્રિતેઽન્ને ભુક્તે સતિ જીવં વદેત્| અભુક્તે ચ સતિ તસ્મિન્ વિરેચનાતિયોગેરિતં પિત્તં બ્રૂયાત્| શુક્લં વસ્ત્રં તેન વિરેચનાતિયોગોદ્ભવેન રક્તેન સંશયરૂપેણ ભાવિતં-આર્દ્રીકૃતં, અનન્તરમાવાનં-શુષ્કં, કોષ્ણવારિણા પ્રક્ષાલિતં-પ્રકર્ષેણ ધૌતં, પિત્તે સતિ વિવર્ણં વસ્ત્રં સ્યાત્, ન શુદ્ધમ્| શોણિતે તુ સતિ પ્રક્ષાલિતં વસ્ત્રં શુદ્ધં સ્યાત્| સ૦-તૃષ્ણાદ્યાર્તસ્ય શોણિતે સ્રવત્યેવ તક્રપિત્તાતિસારઘ્નીં પ્રાણરક્ષણીં શીઘ્રં ક્રિયાં કુર્યાત્, આમરણાત્| અનેન ચ મરણતુલાધિરૂઢત્વં દ્યોતયતિ| સંશયેઽપિ ચિકિત્સા કાર્યેતિ પ્રાગભ્યધાયિ| તત્ર મૃગાદીનાં જીવતાં સદ્યસ્કં-તત્ક્ષણોત્પન્નં, રક્તં પિબેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? જીવાભિસન્ધાનમ્| જીવમભિસન્ધીયતેઽત્રેતિ જીવાભિસન્ધાનમ્| હિ-યસ્માત્, તત્-રક્તં કર્તૃભૂતં, જીવં કર્મ આશુ ગચ્છતિ-પ્રાપ્નોતિ| તદેતદ્રક્તં દર્ભમૃદિતં-અભિનવપ્રસૂતદર્ભમૃદિતં, બસ્તૌ નિષેચયેત્-પ્રક્ષિપેત્| શ્યામાદિભિર્વા શૃતં પયો ઘૃતમણ્ડાઞ્જનાભ્યાં યુક્તં બસ્તિં હિમં-શીતલં, યોજયેત્| અથવા પિચ્છાબસ્તિં-સ્વલ્પમનુવાસનં, સુશીતં ઘૃતમણ્ડેન-સ્વચ્છેનોર્ધ્વભવેન ઘૃતસ્યોપરિભાગસ્થિતેન, દેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કવલગ્રહાઃ-ગણ્ડૂષાઃ| તે ચ યૂષા માંસરસા વા| આ૦ ર૦-તનુકાં-અચ્છામ્| આ૦ ર૦-વમનભૈષજ્યાતિયોગે વ્યાપદમાહ-અતિયોગાદિતિ| જીવશોણિતં-ઓજઃ, "ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૧/૩૭) ઇત્યાદિનોક્તમ્| તત્-વ્યાપદ્રૂપં જીવાદાનસંજ્ઞમ્| તેનાસૃજા-જીવશોણિતેન| ભાવિતં-દ્વિસ્ત્રિર્વા સ્તિમિતમ્| તતઃ આવાનં-ઈષચ્છુષ્કમ્| તતઃ કોષ્ણવારિણા પ્રક્ષાલિતમ્| તદ્યદિ વિવર્ણં સ્યાત્તદા પિત્તમ્| યદિ શુદ્ધં તદા જીવશોણિતમ્| આ૦ ર૦-તસ્ય-જ્ઞાતજીવશોણિતનિર્ગમસ્ય| સદ્યસ્કં ગૃહીતમાત્રં શિરાવ્યધેન| જીવાભિસન્ધાનં-જીવશોણિતન્યૂનાંશપૂરણમ્| હિ-યસ્માત્, તત્ જીવં-જીવશોણિતં, આશુ ગચ્છતિ| તદેવ-મૃગાદીનામ્, દર્ભમૃદિતં-દર્ભચૂર્ણેન સહ ભર્દિતમ્, બસ્તૌ નિષેચયેત્-તેન નિરૂહં દદ્યાત્, શ્યામાદિક્વથિતેન પયસા વા| શ્યામા-પ્રિયઙ્ગુઃ| પિચ્છાબસ્તિં-અતિસારચિકિત્સિતોક્તમ્ (હૃ.ચિ.અ. ૯/૭૨)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈઃ-કષાયરસનિષ્પાદિતૈઃ- ક્વાથૈઃ, સ્તમ્ભયિત્વા પ્રવેશયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગુદં ભ્રષ્ટં કષાયૈઃ-કષાયરસૈર્દ્રવ્યૈઃ, સ્તમ્ભયિત્વા-સ્તબ્ધતાં નીત્વા, પ્રવેશયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિસંજ્ઞં સમ્પન્નં સામવેણુગીતાદીનાં નિસ્વનં શ્રાવયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગ- હૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પ સિદ્ધિસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૩||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિસંજ્ઞં સામાદિધ્વનીન્ શ્રાવયેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૩)-"અતિમાત્રમકાલેઽલ્પં તુલ્યવીર્યૈરભાવિતમ્| અસમ્યક્ સંસ્કૃતં જીર્ણં વ્યાપદ્યેતૌષધં ધ્રુવમ્|| છર્દનં ન તુ દુશ્ર્ચ્છર્દં દુર્વિરેચં ન રેચનમ્| પાયયેદૌષધં ભૂયસ્તન્નિહન્તિ તથા હિ તૌ|| યસ્યોર્ધ્વં કફસંસૃષ્ટં પીતં યાત્યાનુલોમિકમ્| વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધં લઙ્ઘિતં પાયયેત્તુ તમ્|| વિબદ્ધેઽલ્પં ચિરાદ્દોષે સ્ત્રવત્યુષ્ણં પિબેજ્જલમ્| તેનાધ્માનં વમિસ્તૃષ્ણા વિબન્ધશ્ચાશુ શામ્યતિ|| ભેષજં દોષરુદ્ધં ચેન્નોર્ધ્વં નાધઃ પ્રવર્તતે| સોદ્ગારં સાઙ્ગશૂલં વા સ્વેદં તત્રાવચારયેત્|| સમ્યગ્વિરિક્તસ્યોદ્ગારે ભેષજં ક્ષિપ્રમુલ્લિખેત્| અજીર્ણમપ્રવૃત્તૌ તુ સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેદ્ભિષક્|| કદાચિચ્છ્લેષ્મણા રુદ્ધં તિષ્ઠત્યુરસિ ભેષજમ્| ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને નિશિ વા તત્ પ્રવર્ત્તતે|| ક્ષારાનાહારયેજ્જીર્ણે તિષ્ઠત્યૂર્ધ્વં ગતેઽપિ વા| વાયુના ભેષજે ત્વન્યત્ સસ્નેહલવણં પિબેત્|| તૃણ્મોહભ્રમમૂર્ચ્છાદ્યાઃ સ્યુર્જીર્યતિ ચ ભેષજે| પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતં ચ ભેષજં તત્ર શસ્યતે|| લાલાહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભરોમહર્ષાઃ કફાવૃતે| ભેષજં તત્ર તીક્ષ્ણોષ્ણં કટ્વાપિ કફનુદ્ધિતમ્||" ઇતિ| તથા ધાતુસ્રવે (સં,ક.અ. ૩)-"તં શતધૌતઘૃતેનાભ્યજ્ય કષાયસ્વાદુશીતૈઃ પ્રદેહપરિષેકાવગાહાન્નપાનૈઃ શર્કરામધુમદ્ભિશ્ચ લેહૈઃ સ્તમ્ભયેત્| વિશેષેણ તુ વિરેચનાતિયોગે તણ્ડુલામ્ભસા મધુમિશ્રેણ વામયેત્| પ્રિયઙ્વાદિકં ચ તણ્ડુલોદકેન પિબેત્| રોધ્રરસાઞ્જનાદાડિમત્વચો વા| કટ્ફલોત્પલસમઙ્ગાપદ્મકેસરાણિ વા| ક્ષૌદ્રશર્કરામધુકોદુમ્બરત્વચો વા| શેષેષ્વપિ ચાસમ્યક્પ્રયુક્તવમનવિરેચનોપદ્રવેષુ યથામયં દોષાદીનાલક્ષ્ય પ્રતિકુર્યાત્| બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિં ચેક્ષેત| એવમુભયતો ભાગેઽપિ શોધને યથાવસ્થમુત્તિષ્ઠેત| યા તુ વિરેચને પરિકર્તિકા તદ્વમને કણ્ઠક્ષણનમ્, યઃ પરિસ્રવઃ સ કફપ્રસેકઃ, યત્ પ્રવાહણં સ શુષ્કોદ્ગાર ઇતિ|" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયૌર્વેદરસાયને| શુદ્ધિવ્યાપત્પ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૩||