૪. બસ્તિકલ્પાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અથ દોષહરણસામાન્યાદ્બસ્તિકલ્પઃ પ્રક્રમ્યત ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-કલ્પનં-કલ્પઃ| બસ્તેઃ કલ્પો બસ્તિકલ્પઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં- બસ્તિકલ્પમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતેઅથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-બલાદીનિ પ્રત્યેકં પલોન્મિતાનિ, તથાઽષ્ટૌ [ ફલાનિ-] મદનફલાનિ પ્રાયેણ પલં સ્યુઃ, છાગમાંસાત્ પઞ્ચાશત્પલાનિ, અપ્સુ ચતુર્ભાગાવશેષં પચેત્| પૂતશ્ચ ક્વાથો યવન્યાદિભિઃ કલ્કૈસ્તથા ગુડાદિભિર્યુક્તઃ સુખોષ્ણો લવણયુતશ્ચ બસ્ત્યર્થં પરિકલ્પિતત્વાદ્બસ્તિઃ સર્વગદાનામપહન્તા સ્વસ્થે ચ હિતઃ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિકૃત્ત્વાત્ જીવનો બૃંહણશ્ચ| અત્ર ચતુર્થશેષગ્રહણમનર્થકમ્| યતો વક્ષ્યતિ (ક. અ. ૬/૧૪)- "ક્વાથં દ્રવ્યપલે કુર્યાત્પ્રસ્થાર્ધં પાદશેષિતમ્|" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| વક્ષ્યમાણપરિભાષાપ્રમાણમત્ર નાશ્રીયત ઇતિ પ્રતિપાદનાય ચતુર્થશેષોપાદાનમ્| તેન નિરૂહયોગ્યક્વાથાર્થં દ્રવ્યાચ્ચતુર્ગુણં જલં ક્ષિપ્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષં ગ્રાહ્યમિતીહાવતિષ્ઠતે| એવમન્યત્રાપિ નિરૂહ ઉપયુજ્યતે| યે તુ તન્ત્રકારાભિપ્રાયમવિદન્તઃ સરલાશમુખીકાસ્તે સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણં જલં ક્ષિપ્ત્વા ચતુરંશશેષં ગ્રાહ્યામિતિ વદન્તિ, શેષં સ્થિતમ્| તથા યવાન્યાદિકલ્કસ્ય પલદ્વયમાત્રં ગ્રાહ્યમ્, "સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્|" (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૪૪) ઇતિ વચનાત્| સ્નેહશ્ચાત્ર ક્વાથે ચતુર્થાંશઃ ષષ્ઠાંશોઽષ્ટમાંશઃ ક્રમેણ વાતપિત્તકફેષુ યોજ્યઃ| ઉક્તં ચ (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૩૯)- "તતઃ ક્વાથાચ્ચતુર્થાશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્| પિત્તે સ્વસ્થે ચ ષષ્ઠાંશમષ્ટમાંશં કફેઽધિકે|| ઇતિ| મધુલવણે ચ યથા નાત્યચ્છતા નાતિલવણતા ચ બસ્તૌ સ્યાત્તથા યોજયિતવ્યે| ઉક્તં ચ (હ્ર.સૂ અ . ૧૯/૪૧)- મધુપટ્વાદિશેષં ચ યુક્ત્યા એવ (ઇતિ)| બસ્તૌ ચ યત્ર કલ્કો ન પઠિતસ્તત્રામુમેવ કલ્કં દદ્યાત્| ઉપજાતિવૃત્તે ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં- બસ્તિકલ્પો દ્વિવિધઃ,-નિરૂહકલ્પોઽનુવાસનકલ્પશ્ચ| તત્રાદૌ નિરૂહકલ્પઃ| તત્રાપિ વાતહરઃ| બલાદિનિરૂહમાહ-બલામિતિ ષિડશ પૃથક્ પલોન્મિતાનિ| અપ્સુ-સર્વેભ્યઃ ષોડશગુણાસુ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલસ્ય છાગમાંસસહિતસ્ય રસઃ-ક્વાથઃ, અમ્લેન કાઞ્જિકાદિના યુક્તઃ, પૂર્વૈઃ-યવન્યાદિભિઃ પેષ્યૈઃ સહિતઃ, તથા ત્રિભિઃ સ્નેહૈઃ-સર્પિર્મજ્જાવસાખ્યૈરન્વિતઃ, શ્રેષ્ઠો નિરૂહઃ સર્વવ્યાધિહરો ગદિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દશમૂલાદિનિરૂહમાહ-દ્વિપઞ્ચમૂલસ્યેતિ| ત્રયઃસ્નેહાઃ-ઘૃતતૈલવસાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલાપટોલ્યાદે રસાત્ સુસિદ્ધાત્ પ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ, તથા છાગમાંસરસાદર્ધપ્રસ્થેન યુક્તઃ પુનઃ સાધ્યઃ યાવદસૌ પ્રસ્થપ્રમાણઃ સ્યાત્| પ્રિયઙ્ગ્વાદિભિઃ કલ્કૈર્યુક્તસ્તૈલાદિભિઃ સહિતો બસ્તિર્દીપનો માંસબલપ્રદશ્ચ સ્યાત્| ચક્ષુર્બલં ચ શીઘ્રમેવોપદધાતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બલાદિનિરૂમાહ-બલાપટોલીતિ| બલાદેઃ સુસિદ્ધાદ્યો રસો જાતઃ તસ્માત્ પ્રસ્થઃ છાગરસ્યાર્ધપ્રસ્થેન યુક્તઃ| પાકેન પ્રસ્થશેષઃ કાર્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એરણ્ડમૂલસ્ય ત્રીણિ પલાનિ, પલાશાત્-કિંશુકાચ્ચ પલાનિ ત્રીણિ, હ્રસ્વં પઞ્ચમૂલં પાલિકં, રાસ્નાદીનિ પ્રત્યેકં પાલિકાનિ, અષ્ટૌ મદનફલાનિ ચ જલાઢકદ્વયે વિપાચયેત્| અષ્ટાંશશેષિતે ચાસ્મિન્ વચાદિકમક્ષપ્રમાણં સુપિષ્ટં દદ્યાત્| લવણકર્ષચતુર્થાંશયુક્તં માક્ષિકતૈલમૂત્રાન્વિતોઽયં બસ્તિર્લેખનો દીપનો જઙ્ઘાદિશૂલાદીંસ્તાંસ્તાન્-બહુવિધાનપિ, વાતશ્લેષ્મોત્થાન્ રોગાન્ જયતિ| ષડુપજાતય ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એરણ્ડાદિનિરૂહમાહ-એરણ્ડમૂલાદિતિ| પલાશાત્ તથા-ત્રિપલમ્| તાર્ક્ષ્યશૈલં-રસાઞ્જનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યષ્ટ્યાહ્વાદિભિઃ શૃતં પયોઽગ્ર્યં-શ્રેષ્ઠં, સ્યાત્| શર્કરાક્ષૌદ્રઘૃતયુક્તં સુશીતલં જીવનીયસહિતં પિત્તામયાન્ હન્તિ| અભયં-ઉશીરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પિત્તહરનિરૂહાઃ| તત્ર ઉઅષ્ટ્યાદિનિરૂહમાહ-યષ્ટ્યાહ્વેતિ| અભયં-ઉશીરમ્| અગ્ર્યં-ગવ્યમ્| સજીવનીયં-જીવન્ત્યાદિગણકલ્કયુક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાસ્નાદીન્યર્ધપલપ્રમાણાનિ તોયેન નિઃક્વાથ્ય તેન રસેન પયઃ શૃતમર્ધાઢકમાત્રં જલહીનં જીવન્ત્યાદિભિઃ સુપિષ્ટૈર્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતૈર્નિરૂહં સૈન્ધવાન્વિતં શીતલમેવ દદ્યાત્| તસ્મિન્નિરૂહે પ્રત્યાગતે-નિર્ગતે, પરિષિક્તાઙ્ગો ધન્વમાંસરસેન શાલીનદ્યાત્| સાત્મ્યાદિવશાદ્વા ક્ષીરેણાદ્યાત્| સ ચ દાહાદીન્ હન્તિ| પઞ્ચોપજાતય ઇન્દ્રવજ્રા ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રાસ્નાદિનિરૂહમાહ-રાસ્નામિતિ| વૃષં-રાસ્નાનિરૂહમાહ-રાસ્નામિતિ| વૃષં-વાસામ્| લોહિતિકાં-મઞ્જિષ્ઠામ્| અનન્તાં-દૂર્વામ્| કનીયઃ-બૃહત્યાદિ| તૃણં-દર્ભાદિ| ગોપાઙ્ગના-સારિવા રાસ્નાદીન્યેક વિંશતિઃ પલાર્ધકાનિ| તોયેન ષોડશગુણેન પાદશેષઃ ક્વાથો દ્વિચત્વારિંશત્પલાનિ, તેન પયસશ્ચતુઃષષ્ટિપલાનિ પચેદમ્બુહીનં-ક્વાથહીનં યાવદ્ભવતિ, ક્ષીરાવશેષમિત્યર્થઃ| વીરા-ક્ષીરવિદારી| પદ્મોરેણુઃ-પદ્મકેશરમ્| પુણ્ડરીકં-શ્વેતપદ્મમ્| નાગહ્વં-નાદકેસરમ્| પ્રદરં-રજોતિપ્રવૃત્તિઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૪)- " ગોપાઙ્ગનાચન્દનશીતપાકીદ્રાક્ષાર્ધિશ્મર્યમધૂકસેવ્યૈઃ| પયઃ શૃતં શ્રાવણિમુદ્ગપર્ણીતુગાસ્વગુપ્તામધુયષ્ટિકલ્કૈઃ|| ગોધૂમચૂર્ણૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈરિક્ષોર્વિદાર્યાશ્ચ રસેન યુક્તઃ| તૈલેન યષ્ટીમધુસાધિતેન સિતોપલાક્ષૌદ્રઘૃતૈશ્ચ શીતઃ|| બસ્તિઃ પ્રશસ્તઃ સ સમસ્તદેહદાહે સશૂલેઽવયવાશ્રિતે વા| ગુલ્માતિસારભ્રમમૂત્રકૃછ્રક્ષીણે ક્ષતૌજોબલસઙ્ક્ષયે ચ|| ચતુષ્પલે તૈલઘૃતસ્ય ભૃષ્ટઃ છાગાચ્છતાર્ધો દધિદાડિમામ્લઃ| રસઃ સપેષ્યો બલવર્ણમાંસરેતોગ્નિતૈમિર્યશિરોરુજીષ્ટઃ|| યષ્ટ્યાહ્વયસ્યાષ્ટપલેન સિદ્ધં પયઃ શતાહ્વાફલપિપ્પલીભિઃ| યુક્તં સસર્પિર્મધુ વાતરક્તવિસર્પવૈસ્વર્યહિતો નિરૂહઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કોશાતકાદીન્ જલે પક્ત્વા તસ્ય રસસ્ય-ક્વાથસ્ય, દશ પ્રસૃતાઃ સ્યુઃ| તાન્ સર્ષપાદિભિરક્ષપ્રમાણૈર્યુક્તાન્, ક્ષૌદ્રાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃતેન યુક્તાન્, ફલાહ્વયં તૈલં-યન્મદનફલકલ્કેનામ્લૈશ્ચ પક્વં તૈલમ્, તદેતત્સંયોજ્ય કફરોગાર્તાદિભ્યો નિરૂહં દદ્યાત્| અત્ર કોશાતકાદીનાં દ્રવ્યાણાં પરિમાણમનુક્તમપિ સામાન્યપરિભાષયા તત્પરિમાણં કલ્પનીયમ્| યત્પરિમાણેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ ષોડશગુણં જલં દત્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષં યથા દશ પ્રસૃતાઃ સમ્પદ્યન્તે તત્પરિમાણાનિ કોશાતક્યાદીન્યત્ર પરિકલ્પનીયાનીતિ બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ કફહરનિરૂહાઃ| તત્ર કોશાતકાદિનિરૂહમાહકોશાતકેતિ| ફલાહ્વયં તૈલં-ફલતૈલમ્| ક્ષારસ્યયવક્ષારસ્ય| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૪)- " પુનર્નવૈરણ્ડવૃષાશ્મભેદવૃશ્ચીવભૂતીકબલાપલાશાઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલં ચ પલાંશકાનિ ક્ષુણ્ણાનિ ધૌતાનિ ફલાનિ ચાષ્ટૌ|| બિલ્વં યવાઙ્કોલકુલત્થધાન્યફલાનિ ચ સ્યુઃ પ્રસૃતોન્મિતાનિ| પયો જલવ્દ્વ્યાઢકસાધિતં તત્ ક્ષીરાવશિષ્ટં શુચિવસ્ત્રપૂતમ્|| વચાશતાહ્વામરદારુકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વસિદ્ધાર્થકપિપ્પલીનામ્| કલ્કૈર્યવાન્યા મદનૈશ્ચ યુક્તં નાત્યુષ્ણશીતં ગુડસૈન્ધાવાક્તમ્|| ક્ષૌદ્રસ્ય તૈલસ્ય ચ સર્પિષશ્ચ નાસ્ય યુક્તં પ્રસૃતત્રયેણ| દદ્યાન્નિરૂહં વિધિના વિધિજ્ઞસ્તં સર્વસંસર્ગકૃતામયઘ્નમ્ || અર્ધાર્ધવિહિતાન્ બસ્તીનતશ્ચિત્રાન્ પ્રવક્ષ્યતે| કોશાતકીદ્વયેક્ષ્વાકુફલજીમૂતવત્સકાઃ|| શ્યામાત્રિવૃતયોર્મૂલં તથા દન્તીદ્રવન્તિજમ્| પ્રકીર્યા ચોદકીર્યા ચ ક્ષીરિણી નીલિની ફલમ્|| સત્પલા શઙ્ખિની રોધ્રં ફલં કમ્પિલ્લકસ્ય ચ| સકલ્કસૈન્ધવયુતાઃ પક્વાશયવિશોધનાઃ|| ધાતકીપુષ્પતર્કારીજીવન્તીમૂલવત્સકાઃ|| પ્રગ્રહઃ ખદિરઃ કુષ્ઠં શમી પિણ્ડીતકો યવાઃ|| પ્રિયઙ્ગૂઃ રક્તમૂલી ચ તરુણીજાતિયૂથિકાઃ| વટાદ્યાઃ કિંશુકો રોધ્રમિતિ સઙ્ગ્રહિકા મતાઃ|| ગ્રહી પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદિક્વાથકલ્કૈઃ ક્રમેણ તુ| ઊષકાદિપ્રતીવાપો લેખનસ્ત્રિફલારસઃ|| મધુરવ્કાથકલ્કેન સરસાજ્યેન બૃંહણઃ | બદર્યૈરાવણીશેલૂશાલ્મલીધન્વનાઙ્કુરાઃ|| સમાક્ષિકાઃ ક્ષીરયુતાઃ સાસ્રુજઃ પિચ્છિલાઃ સ્મૃતાઃ| કોલઙ્કતકકાણ્ડેક્ષુદર્ભપૌણ્ડેક્ષુવાલુભિઃ|| દાહઘ્નઃ સઘૃતક્ષીરોદ્વિતીયશ્ચોત્પલાદિભિઃ| મુષ્ટિઃ શાલ્મલિવૃન્તાનાં ક્ષીરસિદ્ધો હૃતાન્વિતઃ|| હિતઃ પ્રવાહણે તદ્વદ્વૃન્તૈઃ શાલ્મલિકસ્ય ચ| કર્બુદારાઢકીનીપવિદુલૈઃ ક્ષીરસાધિતૈઃ|| પરિકર્તે તથા વૃન્તૈઃ| શ્રીપર્ણીકોવિદારજૈઃ| પરિસ્ત્રવે પયઃ સિદ્ધં સવૃશ્ચીવપુનર્નવમ્|| આખુકર્ણિકયા તદ્વત્તન્દુલીયકયુક્તયા| અશ્વાવરોહકઃ કાકનાસારાજકસેરુકાઃ|| સિદ્ધાઃ ક્ષીરેઽતિ યોગે સ્યુઃ ક્ષૌદ્રાઞ્જનઘૃતૈર્યુતાઃ| ન્યગ્રોધાદ્યૈશ્ચતુર્ભિશ્ચ તેનૈવ વિધિનાઽપરઃ|| બૃહતી ક્ષીરકાકોલી પૃશ્નિપર્ણી શતાવરી| કાશ્મર્યબદરીમૂર્વાસ્તથો શીરપ્રિયઙ્ગવ|| જીવાદાને શૃતે ક્ષીરે દ્વૌ ઘૃતાઞ્જનસંયુતૌ| બસ્તી પ્રદેયૌ ભિષજા શિતૌ સમધુશર્કરૌ|| ગોવ્યજામહિષીક્ષીરૈર્જીવનિયુતૈરપિ| શશૈણદક્ષમાર્જારમહિષ્યવ્યજશોણિતૈઃ|| સદ્યસ્કૈર્મૃદિતૈર્બસ્તિર્જીવાદાને પ્રશસ્યતે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુશબ્દો ભિન્નક્રમઃ| સુખોચિતાનાં પુનઃ સુકુમારાણાં તુ નિરૂહાન્ પૃથક્ પ્રસૃતૈર્વક્ષ્યે-ભણિષ્યામિ| કિમ્ભૂતાન્ ? મૃદૂન્-અતીક્ષ્ણાન્, તથા સ્નેહકૃતઃ-કૃતસ્નેહાન્| કેચિત્ત્વસમગ્રં વૃત્તં ચોક્તમ(ક્ત્વાઽ)નુષ્ટુભા સંગૃહ્ણતે, તચ્ચાસમ્યક્, એવં હિ વૃત્તસ્યાસ્ય ખણ્ડના સ્યાત્, તસ્માદયમેવ પાઠઃ શ્રેયાન્| પ્રસૃતૈશ્ચ નિષ્પાદિતત્વાદેતે વક્ષ્યમાણા બસ્તયઃ પ્રસૃતસંજ્ઞાઃ [ જ્ઞેયાઃ ]| ઉપજાતીન્દ્રવજ્રોપજાતયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથ-અનન્તરમ્, ઇમાન્નિરૂહાન્ સ્નેહનસમર્થાન્ મૃદૂન્-અતીક્ષ્ણાન્, સુકુમારાણાં નરાણાં કર્મણા-વમનાદિના, વિપ્લુતાનાં-ભ્રષ્ટાનાં, પ્રસૃતૈઃ પૃથગુપલક્ષિતાન્ વક્ષ્યામિ| ક્ષીરાદ્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ-ચત્વારિ પલાનિ, મધુતૈલઘૃતાત્ ત્રયઃ પ્રસૃતાઃ-ષટ્ પલાનિ, ખજેન-દર્વ્યાકારેણ, મથિતો બસ્તિર્વાતં હન્તિ બલં વર્ણં ચ કરોતિ| અત્ર ચ કલ્કાભાવાત્ બલાદ્યે બસ્તૌ યઃ કલ્કઃ (શ્લો. ૨) , સ એવ કલ્પ્યઃ| તૈલાદીનાં પ્રત્યેકં પ્રસૃત એકઃ| બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલક્વાથાત્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ| કૌલત્થાત્ ક્વાથાત્ દ્વૌ પ્રસૃતૌ| સ બસ્તિર્વાતજિત્| પટોલાદિનાં પઞ્ચાનાં ક્વાથાત્ પૃથક્ પ્રસૃતો, ઘૃતાચ્ચ પ્રસૃતો, બસ્તિઃ સ સર્ષપકલ્કઃ સ પઞ્ચતિક્ત આભિષ્યન્દાદિહા| તૈલાદિભ્યશ્ચતુર્ભ્યશ્ચત્વારઃ પ્રસૃતાઃ-આષ્ટૌ પલાનિ, પિષ્ટૈઃ સર્ષપૈઃ સહ બસ્તિર્વિટ્સઙ્ગાદિજિત્| પયસ્યાદિક્વાથાનાં પઞ્ચાનાં પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ, માક્ષિકઘૃતયોર્દ્વૌ પ્રસૃતૌ, ઇતિ સપ્ત પ્રસૃતાઃ| પિપ્પલીકલ્કવાન્ બસ્તિર્વૃષત્વકૃત્-શુક્રકરઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સુકુમારનિરૂહાનાહ-અથેતિ| સ નિરૂહઃ પઞ્ચતિક્તાખ્યઃ| પયસ્યા-ક્ષીરિણી| પયસ્યાદીનાં પઞ્ચાનાં વ્કાથઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૪)- " વિડઙ્ગત્રિફલાશિગ્રુફલમુસ્તાખુકર્ણિજાત્| કશાયાત્ પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ તૈલાદેકો વિમથ્ય તાન્|| [નિરૂહઃ કૃમિહા વૈલ્લપિપ્પલીકલ્કયોજિતઃ| શ્વદંષ્ટ્રાશ્મભિદેરણ્ડવ્કથતૈલસુરાસવાત્|| પ્રસૃતાઃ પઞ્ચ ચપલાકૌન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કવાન્| ] બસ્તિઃ કવોષ્ણઃ સાનાહે મુત્રેકૃચ્છ્રે પરો મતઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતઃ-પ્રસૃતેભ્યો નિરૂહેભ્યોઽનન્તરં, નિર્વ્યાપત્ત્વાદિ ગુણતઃ સંજ્ઞયા સિદ્ધબસ્તીનતિપ્રસિદ્ધાન્ વક્ષ્યે-ભણિષ્યામિ| યાન્ સર્વદા પ્રયોજયેત્| તથા નિર્વ્યાપદો બહુફલાન્ બલાદિપ્રદાંશ્ચ સુખાંશ્ચ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૬)- "યસ્મિન્ બસ્તૌ યથા યુક્તે ધ્રુવા સિદ્ધિઃ પ્રકીર્તિતા| સિદ્ધબસ્તિરિતિ ખ્યાતો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સિદ્ધબસ્તીનાહ-સિદ્ધબસ્તીનિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુતૈલે સમે-તુલ્યે, સૈન્ધવસ્ય કર્ષો, મિસિઃ દ્વિપિચુઃ-દ્વિકર્ષપ્રમાણઃ, એરણ્ડમૂલક્વાથેન સહ માધુતૈલિકોઽયં નિરુહો રસાયનં સ્યાત્ પ્રમેહાદિજિત્| "યસ્માન્મધુ ચ તૈલં ચ પ્રાધાન્યેનાત્ર વર્તતે| માધુતૈલિક ઇત્યેષવિજ્ઞેયો બસ્તિચિન્તકૈઃ||" ઇતિ સુશ્રુતઃ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૪)| સં-મધુયષ્ટિયુક્તશ્ચૈષ બસ્તિશ્ચક્ષુષ્યો રક્તપિત્તજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તત્ર આધુતૈલિકમાહ-મધુતૈલ ઇતિ| આમધુકવ્કાથેઽધિકે પુર્વસ્ય ગુણાન્તરમાહ-સયષ્ટીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યાપનાખ્યો બસ્તિર્મુસ્તાકલ્કેન સહ મધુતૈલમાંસરસાજ્યયુતઃ પાય્વાદિશૂલજિત્| યાપનઃ-પ્રાણધારણાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યાપનં બસ્તિમાહ-યાપન ઇતિ| માંસરસોઽત્રવ્કાથસ્થાને|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યાપનં નિરૂહં ઘૃતાદિભિઃ પ્રસૃતપ્રમાણૈઃ સૈન્ધવાર્ધકર્ષેણ હપુષાર્ધપલયુતં કલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પૂર્વગુણં બસ્ત્યન્તરમાહ-પ્રસૃતાંશૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એરણ્ડમૂલનિઃક્વાથો મધુતૈલસૈન્ધવાન્વિત ઇત્યેષ વચાપિપ્પલીમદનફલાન્વિતો યુક્તરથોઽન્વર્થનામા બસ્તિઃ| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (ચિ. અ. ૩૮/૧૧૫)- "રથેષ્વપિ હિ યુક્તેષુ હસ્ત્યશ્વેષ્વપિ યોજયેત્| યસ્માન્ન પ્રતિષિદ્ધોઽયમતો યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પૂર્વગુણં યુક્તરથાખ્યં બસ્તિમાહ-એરણ્ડમૂલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ પૂર્વોક્ત એરણ્ડમૂલક્વાથો મધ્વાદિભિઃ સહ એષ બસ્તિર્દોષહૃચ્છિવશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દોષહરં બસ્તિમાહ-સ ક્વાથ ઇતિ| ષઙ્ગ્રન્થાવચા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચમૂલક્વાથસ્તિલતૈલાદિકઃ સૈન્ધવમધુકસહિતઃ સિદ્ધવસ્તિસંજ્ઞો મુનિભિઃ સ્મૃતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દોષહરં સિદ્ધબસ્તિમાહ-પઞ્ચમૂલસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વિપઞ્ચમૂલાદીનિ ગોમૂત્રેણ પાચયેત્| તેન-ક્વથિતેન ગોમૂત્રેણ, પિષ્ટૈશ્ચ પાઠાદિભિર્યુક્તઃ કફામયાદિહૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગોમૂત્રબસ્તિમાહ-દ્વિપઞ્ચમૂલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુસ્તાદીનિ કનીયઃપઞ્ચમૂલપર્યન્તાનિ પૃથક્ પાલિકાનિ, મદનફલાન્યષ્ટૌ, જલાઢકે પચેત્| તચ્ચ પાદશેષં પરિસ્રુતં ક્ષીરશેષં પુનઃ પચેદિતિ| તાવત્કષાયેણ સહ પક્તવ્યં યાવત્ક્ષીરપ્રસ્થદ્વયં સ્યાદિત્યર્થઃ| બસ્તિઃ સર્પિર્મધુસૈન્ધવયુતઃ પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિઃ સહિતઃ સુખોષ્ણો માંસાદિવર્દ્ધનો વાતરક્તાદીન્ હન્યાત્| ચક્ષુષ્યાદિગુણશ્ચ| કિમ્ભૂતઃ ? સપાદજાઙ્ગલરસઃ,- તત્ર ચતુર્વિંશતિપલિકો નિરુહઃ, તસ્ય પાદેન ષટ્પલાનિ જાઙ્ગલરસસ્ય સ્યુરિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- યાપનરાજં બસ્તિમાહ-મુસ્તેતિ| અક્ષં-બિભીતકમ્|રોહિણી-કટુકા| શ્યામા-પ્રિયઙ્ગુ| કુણ્ડલોવાતકુણ્ડલિકાખ્યો મૂત્રાઘાતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હ્રસ્વાનાં બૃહતામુભયરૂપાણાં મૃગાણાં માંસાનાં તથા દશમૂલસ્ય ચ ક્વાથેન સહ હપુષદિકલ્કો બસ્તિઃ સુષ્ઠુ વાતહરો મહાસ્નેહયુતો વૃષ્યશ્ચ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિવૃષ્યં યાપનમાહ-મૃગાણામિતિ| લઘવો-હરિણાદયઃ| વદ્રાઃ-વરાહાદયઃ| ગાઙ્ગેયી-મુસ્તા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મયૂરં પક્ષાદિવર્જિતં દશપલમાત્રં હ્રસ્વેન પઞ્ચમૂલેન પલમિતેન યુતં ક્ષીરજલે પક્ત્વા ક્ષીરસ્યાર્ધાઢકો જલસ્યાર્ધઢક ઇત્યેવં કૃત્વા તાવત્ક્વાથયેત્ યાવત્ક્ષીરાવશેષં સ્યાત્| ક્ષીરં ચ તચ્છેષં ચ ક્ષીરશેષમ્| ઘૃતમાક્ષિકસહિતં વિદાર્યાદિકલ્કાન્વિતમીષલ્લવણયુક્તો બસ્તિઃ પરમં [બલ]શુક્રકૃત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- માયૂરં બસ્તિમાહ-મયૂરમિતિ| પક્ત્વા ક્ષીરજલે, "દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરમ્" ઇત્યાદિપભાષયા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇયં ચ કલ્પના તિત્તિર્યાદિષ્વપિ વિષ્કિરેષ્વશેષેષુ પ્રતુદેષુ પ્રસહેષુ ચ પૃથક્કાર્યા| તથૈવ જલચારિષ્વપીયં કલ્પના કાર્યા| મત્સ્યેષુ તુ ક્ષીરવર્જિતા કલ્પનેયં કાર્યા, મત્સ્યાનાં ક્ષીરેણ સહ વિરુદ્ધત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મયૂરવિધિં વિષ્કિરાદિષ્વતિદિશતિ-કલ્પનેતિ| મત્સ્યેષુ ક્ષિરવર્જમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગોધાદીનાં માંસં પૃથક્-પ્રત્યેકં, દશપલપ્રમાણં ક્ષીરે પઞ્ચમૂલં ચ સાધયેત્| એતત્ક્ષીરં મદનફલકણાકલ્કસૈન્ધવસૌવર્ચલાન્વિતં બસ્તિઃ શર્કરાતૈલમધુઘૃતસહિતો યોજ્યો રસાયનં સ્યાત્| વ્યાયામમથિતોરસ્કાદીનાં પુનર્નવત્વં કુરુતે વાજીકરણેષુ મુખ્યશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગોધાદિબાસ્તિમાહ-ગોધેતિ| પલં-માંસમ્| વૈદેહી-પિપ્પલી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આત્મગુપ્તાદિભિઃ સિદ્ધેન પયસા સહ ભોજ્યમ્| ઉચ્ચટા-ગુઞ્જા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વૃષ્યાણાં બસ્તીનામ્ ભોજને વિશેષમાહ-સિદ્ધેનેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૫)- " પૃથક્ પલાંશં વિપચેત્પઞ્ચમૂલમગોક્ષુરમ્| ક્ષીરાઢકે ચતિર્થસ્થં પિષ્ટૈર્યષ્ટ્યાદિભિર્યુતમ્|| ક્ષૌદ્રતૈલાજ્યસિન્હૂત્થયુક્તં બસ્તિઃ સુપૂજિતઃ| વિશેષાદ્વાલવૃદ્ધસ્ત્રીસુકુમારસુખાત્મનામ્|| તદ્વત્સહાચરબલાસારિવાદર્ભસાધિતમ્| ક્ષીરં, બસ્તિસ્તથાઽભીરુગુડૂચીબૃહતીદ્વયૈઃ|| સિદ્ધં પયો માગધિકાયષ્ટીમધુકકલ્કવાન્| પઞ્ચમુલં બૃહત્યાદિ પ્રતિદ્રવ્યંપલોન્મિતમ્|| દ્વિપલં શાલિગોધૂમયવમાષં સષષ્ટિકમ્| તૈઃસિદ્ધં છાગલં કુક્કુટાણ્ડરસઃ સિતા|| સાજ્યક્ષૌદ્રદ્વિલાવણસ્તૈર્બસ્તિઃ શુક્રકૃત્પરમ્| કલ્પોઽયં શિખિગોનર્દમત્સ્યાદ્યણ્ડરસેષ્વપિ|| રસઃ કુલીરમાંસસ્ય ચટકાણ્ડરસાન્વિતઃ| સશર્કરાઘૃતમધુર્બસ્તિર્વૃષ્યતમો મતઃ|| બસ્તશૂકરજૈર્મુષ્કૈઃ કિલીરચટકામિષૈઃ| સિદ્ધં પયો બસ્તમુષ્કમુચ્ચટેક્ષુરકં મધુ|| તૈર્ઘૃતાઢ્યોઽલ્પલવણો બસ્તિર્વૃષ્યતમઃ પરમ્| સિદ્ધેન પયસા ભોજ્યમાત્મગુત્પોચ્ચટેક્ષુરૈઃ|| અતો દશાદશાન યસ્તુ બસ્તીન્નિષેવતે| વાજીવ પુશ્ટઃ સવૃષો ગચ્છતિ પ્રમદાશતમ્|| એતે માક્ષીક સંયુક્તાઃ કુર્વન્ત્યતિવૃષં નરમ્| નાતિયોગં ન ચાયોગં સ્તમ્ભિતાસ્તે ચ કુર્વતે|| નિરૂહા લેખનાઃ પ્રાયો બૃંહણાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| યાપનેષૂભયં તસ્માન્નેષ્ટં તેષ્વનુવાસનમ્|| મૃદુત્વાન્ન નિવર્તેરન્ યસ્યત્વેતે પ્રયોજિતાઃ| સમૂત્રૈર્બસ્તિભિરતીક્ષ્ણૈરાસ્થાપ્ય ક્ષિપ્રમેવ સઃ|| શોફાગ્નિનાશપાણ્ડુત્વશૂલાર્શઃ પરિકર્તિકાઃ| સ્યુર્જ્વરશ્ચાતિસારશ્ચ યાપનાત્યર્થસેવનાત્|| અરિષ્ટક્ષારસિધ્વાદ્યસ્તત્રેષ્તા દીપનિ ક્રિયા| યુત્ક્યા તસ્માન્નિષેવેત યાપનાન્ન પ્રસઙ્ગતઃ|| મૃદ્વલ્પૌષધસંયોગાત્પાદહીનપ્રમાણતઃ| અલ્પકાલોપયોગાચ્ચ તેષુ નિષ્પરિહારતા||" ઇતિ| ઇતિ સિદ્ધબસ્તયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહાંશ્ચ-સ્નેહબસ્તીન્, અયન્ત્રણાન્-નિષ્પરિહારાન્, સિદ્ધાન્-બહુશો દૃષ્ટપ્રત્યયાન્, સિદ્ધદ્રવ્યૈઃ-નિરપાયૈઃ, પ્રકલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ સિદ્ધસ્નેહાઃ| સિદ્ધબસ્તિદ્રવ્યૈરેવ સિદ્ધસ્નેહાઃ પ્રકલ્પ્યા ઇત્યાહ-સ્નેહાનિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૫)- "સહાચરાભીરુબલારાસ્નાગોક્ષુરકાત્ પૃથક્| તુલાં જલદ્રોણશતે પચેદ્દ્રોણવશેષિત્તે|| પુતશીતે બિસદ્રાક્ષાતુગાક્ષીરીનિદિગ્ધિકાઃ| મહાસહાક્ષુદ્ગસહાયષ્ટીમધુમધૂલિકાઃ|| જીવકર્ષભકોદીચ્યમૃણાલોત્પલચન્દનમ્| ખર્જૂરમામલક્યાત્મગુત્પાતામલકીકણાઃ|| પટોલમેદાત્વક્પત્રશીતપાક્યોદનાવ્હયાઃ| કલ્કીક્undefined્ત્ય ક્ષિપેત્તસ્મિન્ પૃથક્ ચ પ્રસ્થમમ્મિતમ્|| રસં વરાહમહિષબસ્તમુષ્કોદ્ભવં તથા| શિખિકુક્કુટહંસાણ્ડસસ્બવં તૈલાસર્પિષી|| ધાત્રીવિદારીસ્વરસં ગવ્યક્ષીરાઢકદ્વયમ્| બ્રહ્યભેરીમૃદઙ્ગાનાં નિનાદૈઃ સાધિતં ચ તત્|| સિતચ્છ્ત્રકૃતચ્છાયં સિતવસ્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્| આરોપિતં ગજસ્કન્ધે પુજયિત્વા વૃષધ્વજમ્|| કૃત્વા સ્વસ્ત્યનં દદ્યાત્સ્નેહબસ્તિમયન્ત્રણમ્| પ્રાત્પસ્તેનાતિવૃષતાં શ્રમયેદ્વનિતાશતમ્| નિર્વલીપલિતઃ કાન્તશ્ચિરઞ્જીવી ભવેત્સ ચ| નષ્ટશુક્રક્શતક્ષીણવિષમજ્વરિણાં હિતમ્|| વ્યાપન્નાર્તવશુક્રાણાં પુત્રદાતા રસાયનમ્| એવં ચ બસ્તયોઽન્યેઽપિ કલ્પ્યાઃ પાક્યાશ્ચ નૈકશઃ|| શતં વારાન્ સહયા વા પાચયેત્સમ્ભવે સતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અધુના દોષઘ્નાઃ સપરીહારાઃ સ્નેહબસ્તયો વક્ષ્યન્તે| તાનેવાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નિષ્પરિહારાન્ સ્નેહબસ્તીનુક્ત્વા સપરિહારાનાહ| તત્ર પ્રતિજ્ઞાવાક્યમાહ-દોષન્ઘા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલાદિકં પલપ્રમાણમ્| કાકનાસા-કાકજઙ્ઘા| યવાદીનિ પ્રસૃતપ્રમાણાનિ, જલસ્ય વહે-દ્રોણચતુષ્ટયે, વિપાચ્ય, તેન ચ દ્રોણશેષેણ તૈલાઢકં પલાંશકૈઃ જીવનીયૈઃ પેષ્યૈઃ સહ પચેત્| એતદનુવાસનમખિલપવનામયજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દશમુલાદિસ્નેહમાહ-દશમુલમિતિ| ભૂતીકંભુસ્તૃણમ્| વૃષકઃ-પાષાણભેદઃ| કાકનાસા-કાકતુણ્ડી| વહે-દ્રોણચતુષ્ટયે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આનૂપપ્રાણિનાં વસા જીવનીયદ્રવ્યસાધિતા તદ્વત્પૂર્વગુણા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વસાસ્નેહમાહ-આનૂપાનામિતિ| જીવનીયાનાં કલ્કઃ કાર્યઃ| દ્રવં તૂદકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શતાહ્વાદિભિસ્તૈલં પક્વં પવને યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તૈલમાહ-શતાવ્હેતિ| ચિરિબિલ્વઃ-કરઞ્જઃ| અમ્લાનિ-ધાન્યામ્લાદીનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અગ્નિવર્ણેન સૈન્ધવેન તપ્તં ચ ઘૃતં સમીરણજિદ્ભવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઘૃતમાહ-સૈન્ધવેનેતિ| સૈન્ધવમગ્નિનાઽગ્નિવર્ણં ક્undefined્ત્વા ઘૃતમધ્યે નિઃક્ષિપેત્||

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદીન્ કલ્કીકૃત્ય તૈલઘૃતં-યમકં, ક્ષીરે ચતુર્ગુણે સાધયેત્| એતદનુવાસનં બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં બલાદિવર્ધનં રજઃશુક્રરોગહરં પુત્રીયં ચ| પુત્રીયમિતિ હિતાર્થે "પુત્રાચ્છ ચ " ઇતિ છઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- જીવન્ત્યાદિયમકમાહ-જિવન્તીમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સૈન્ધવાદિભિઃ સમાંશૈઃ સામાન્યપરિભાષયા એરણ્ડતૈલં તિલતૈલં વા સાધ્યમ્| દ્વિર્વાગ્રહણાત્ એરણ્ડતૈલસ્યાર્ધં તિલતૈલસ્યાર્ધમિત્યપિ કલ્પનીયમિત્યાહુઃ| એતદનુવાસનં કફરોગજિત્ શીઘ્રં વર્ધ્માદીન્ હન્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સૈન્ધવાદિતૈલમાહ-સૈન્ધવમિતિ| નિચુલો-વેતસઃ| શ્યામા-ત્રિવૃત્| ચપલા-પિપ્પ્લી| એરણ્ડતૈલં તિલતૈલં વા સાધ્યમ્| તચ્ચ કફરોગજિદ્ભવતિ| વર્ધ્માદીંશ્ચ હન્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચમૂલેન બિલ્વાદિના વા સાધિતં તૈલં કફઘ્નં કલ્પયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બિલ્વાદિતૈલમાહ-સાધિતમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા કફઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ ફલૈરષ્ટગુણૈશ્ચામ્લૈઃ સિદ્ધમનુવાસનં કફે શસ્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અન્યૈરપિ કફન્ધૈસ્તૈલકલ્પનામાહ-કલ્પયેદિતિ| આ રં- ફલતૈલમાહ-ફલૈરિતિ| ફલૈઃ-મદનફલૈઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (ક. અ. ૫)- "શૂલનાહે તુ તદ્યુક્તો નિરૂહઃ પટુમુત્રવાન્|| તદ્યુક્તઃ-ફલતૈલયુક્તઃ| શિશિરસ્પર્શવીર્યૈશ્ચ પિષ્ટૈઃ ક્ષિરે ચતુર્ગુણે| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં પિત્તન્ધમનુવાસનમ્|| " ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃદુશ્ચાસૌ બસ્તિશ્ચ મૃદુબસ્તિઃ, મધુરસ્નિગ્ધશીતલાત્મકત્વાન્મૃદુઃ, મૃદુબસ્તિશ્ચાસૌ જડીભૂતશ્ચ મૃદુબસ્તિજડીભૂતઃ,-કોષ્ઠાદ્બહિરનિઃસરણાત્ કોષ્ઠ એવાવસ્થિતિં કૃત્વા સ્થિતઃ, તસ્મિંસ્તથાભૂતેઽન્યો બસ્તિસ્તીક્ષ્ણઃ શસ્યતે| તીક્ષ્ણૈઃ-ગોમૂત્રાદિનિષ્પાદિતૈર્બસ્તિભિઃ, વિકર્ષિતે કોષ્ઠે સતિ સ્નિગ્ધાદિગુણો બસ્તિરિષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એવં બસ્તીનુક્ત્વા કલ્પનાપ્રકારમાહ| તત્ર મૃદુનાજાડેયે જાતે તીક્ષ્ણો યોજ્યઃ, તીક્ષ્ણેન કર્ષણે જાતે મૃદુર્યોજ્ય ઇત્યાહ-મૃદુબસ્તીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તીક્ષ્ણત્વં બસ્તેર્મૂત્રપીલ્વગ્નિલવણક્ષારસર્ષપૈઃ પ્રાપ્તકાલં- યોગ્યેઽવસરે, વિધાતવ્યમ્| ક્ષીરઘૃતાદ્યૈશ્ચ બસ્તેર્માર્દવં પ્રાપ્તકાલં કર્તવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તીક્ષ્ણત્વમૃદુત્વહેતૂનિ દ્રવ્યાણ્યાહ-તીક્ષ્ણત્વમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલાદીન્ પ્રવિભજ્ય સ્વૈઃ સ્વૈરૌષધવર્ગૈઃ-યથાયથં યોગ્યૈઃ, સિદ્ધો બસ્તિર્યોજિતઃ સ્વાન્ સ્વાનામયાનુપશમયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બલાદ્યનુરોધેન બસ્તિઃ કલ્પ્ય ઇત્યાહ-બલકાલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉષ્ણાર્તાનાં નૃણાં શીતાન્ બસ્તીન્ શીતાર્તાનાં- સુખોષ્ણાન્ બસ્તીન્ દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- હેતુવ્યાધિવિપરીતો બસ્તિઃ કલ્પ્ય ઇત્યાહ-ઉષ્ણાર્તાનામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં- શોધનીયેષુ બૃંહણીયનિષેધમાહ-બસ્તીનિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

વ્

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સં-યસ્માદેતે દોષૈર્નિબદ્ધજીવિતાઃ, તસ્માદેતેષાં દોષનિર્હરણાત્ પ્રાણસંશયઃ સ્યાદિત્યાહ, જીવિતરક્ષાર્થમેતે ન વિશોધ્યા ઇતિ| આર્યાશ્ચતસ્રઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધસ્થાને બસ્તિકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||