२१. वातव्याधिचिकित्सिताध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः · Śloka

Adhikarana वातव्याधिचिकित्सिताध्यायःवाते निरुपस्तम्भे आदौ स्नेहाः वाते निरुपस्तम्भे ततः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः स्वेदः (२-४) · Śloka ४

अथातो वातव्याधिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) केवलं निरुपस्तम्भमादौ स्नेहैरुपाचरेत्| वायुं सर्पिर्वसामज्जतैलपानैर्नरं ततः||१|| स्नेहक्लान्तं समाश्वास्य पयोभिः स्नेहयेत्पुनः| यूषैर्ग्राम्योदकानूपरसैर्वा स्नेहसंयुतैः||२|| पायसैः कृसरैः साम्ललवणैः सानुवासनैः| नावनैस्तर्पणैश्चान्नैः सुस्निग्धैः स्वेदयेत्ततः||३|| स्वभ्यक्तं स्नेहसंयुक्तैः शङ्कराद्यैः पुनः पुनः| |४|

Adhikarana वाते स्नेहस्वेदयोः प्रयोजनम् (४-५) · Śloka ५

| स्नेहाक्तं स्विन्नमङ्गं तु वक्रं स्तब्धं सवेदनम्||४|| यथेष्टमानामयितुं सुख़मेव हि शक्यते| |५|

Adhikarana वाते अत्र दृष्टान्तः (५-६) · Śloka ६

| शुष्काण्यपि हि काष्ठानि स्नेहस्वेदोपपादनैः||५|| शक्यं कर्मण्यतां नेतुं किमु गात्राणि जीविताम्| |६|

Adhikarana वाते स्वेदस्य फलम् (६-७) · Śloka ७

| हर्षतोदरुगायामशोफस्तम्भग्रहादयः||६|| स्विन्नस्याशु प्रशाम्यन्ति मार्दवं चोपजायते| |७|

Adhikarana वाते स्नेहस्य फलम् (७-८) · Śloka ८

| स्नेहश्च धातून् संशुष्कान् पुष्णात्याशूपयोजितः||७|| बलमग्निबलं पुष्टिं प्राणांश्चास्याभिवर्धयेत्| |८|

Adhikarana वाते पुनः पुनः स्नेहस्वेदाः वाते एवं स्नेहमृदुकोष्ठे वातरोगा न तिष्ठन्ति (८-९) · Śloka ९

| असकृत्तं पुनः स्नेहैः स्वेदैश्च प्रतिपादयेत्||८|| तथा स्नेहमृदौ कोष्ठे न तिष्ठन्त्यनिलामयाः| |९|

Adhikarana वाते एवं शमाभावे मृदुस्नेह विरेचनम् (९-१०) · Śloka १०

| यद्येतेन सदोषत्वात्कर्मणा न प्रशाम्यति||९|| मृदुभिः स्नेहसंयुक्तैर्भेषजैस्तं विशोधयेत्| |१०|

Adhikarana वाते तिल्वकघृतं सातला घृतमेरण्डतैलं वा (१०-११) · Śloka ११

| घृतं तिल्वकसिद्धं वा सातलासिद्धमेव वा||१०|| पयसैरण्डतैलं वा पिबेद्दोषहरं शिवम्| |११|

Adhikarana वाते अनुलोमने हेतुः (११-१२) · Śloka १२

| स्निग्धाम्ललवणोष्णाद्यैराहारैर्हि मलश्चितः||११|| स्रोतो बद्ध्वाऽनिलं रुन्ध्यात्तस्मात्तमनुलोमयेत्| |१२|

Adhikarana वाते अविरेच्यस्य निरूहाः वाते प्रदीप्तेऽग्नौ पुनः स्नेहस्वेदौ (१२-१३) · Śloka १३

| दुर्बलो योऽविरेच्यः स्यात्तं निरूहैरुपाचरेत्||१२|| दीपनैः पाचनीयैर्वा भोज्यैर्वा तद्युतैर्नरम्| संशुद्धस्योत्थिते चाग्नौ स्नेहस्वेदौ पुनर्हितौ||१३||

Adhikarana वाते आमाशयगे षड्धरणादिः (१४-१५) · Śloka १५

आमाशयगते वायौ वमितप्रतिभोजिते| सुख़ाम्बुना षड्धरणं वचादिं वा प्रयोजयेत्||१४|| सन्धुक्षितेऽग्नौ परतो विधिः केवलवातिकः| |१५|

Adhikarana वाते नाभिप्रदेशस्थे मत्स्याः (१५) · Śloka १५

| मत्स्यान्नाभिप्रदेशस्थे सिद्धान्बिल्वशलाटुभिः||१५||

Adhikarana वाते अधोनाभिस्थे बस्तिकर्मावपीडकश्च (१६) · Śloka १६

बस्तिकर्म त्वधोनाभेः शस्यते चावपीडकः| |१६|

Adhikarana वाते कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्याः (१६) · Śloka १६

| कोष्ठगे क्षारचूर्णाद्या हिताः पाचनदीपनाः||१६||

Adhikarana वाते हृत्स्थे स्थिरासिद्धं क्षीरम् (१७) · Śloka १७

हृत्स्थे पयः स्थिरासिद्धम्| |१७|

Adhikarana वाते शिरोगते शिरोबस्त्यादि (१७) · Śloka १७

शिरोबस्तिः शिरोगते| स्नैहिकं नावनं धूमः श्रोत्रादीनां च तर्पणम्||१७||

Adhikarana वाते त्वगाश्रिते स्वेदादीनि (१८) · Śloka १८

स्वेदाभ्यङ्गनिवातानि हृद्यं चान्नं त्वगाश्रिते| |१८|

Adhikarana वाते रक्तस्थे शीता लेपादयः (१८) · Śloka १८

| शीताः प्रदेहा रक्तस्थे विरेको रक्तमोक्षणम्||१८||

Adhikarana वाते मांसमेदस्थे विरेकादयः (१९) · Śloka १९

विरेको मांसमेदःस्थे निरूहाः शमनानि च| |१९|

Adhikarana वाते अस्थिमज्जगे स्नेहाः (१९) · Śloka १९

| बाह्याभ्यन्तरतः स्नेहैरस्थिमज्जगतं जयेत्||१९||

Adhikarana वाते शुक्रस्थे प्रहर्षादयः (२०) · Śloka २०

प्रहर्षोऽन्नं च शुक्रस्थे बलशुक्रकरं हितम्| |२०|

Adhikarana वाते विबद्धमार्गे शुक्रे विरेचनादि (२०-२१) · Śloka २१

| विबद्धमार्गं दृष्ट्वा तु शुक्रं दद्याद्विरेचनम्||२०|| विरिक्तं प्रतिभुक्तं च पूर्वोक्तां कारयेत्क्रियां| |२१|

Adhikarana वाते गर्भे बाले च शुष्के सितादिपयः (२१-२२) · Śloka २२

| गर्भे शुष्के तु वातेन बालानां च विशुष्यताम्||२१|| सिताकाश्मर्यमधुकैः सिद्धमुत्थापने पयः| |२२|

Adhikarana वाते स्नावादिप्राप्ते स्नेहादि (२२) · Śloka २२

| स्नावसन्धिशिराप्राप्ते स्नेहदाहोपनाहनम्||२२||

Adhikarana वातेसङ्कुचितेऽङ्गे माषादितैलम् (२३) · Śloka २३

तैलं सङ्कुचितेऽभ्यङ्गो माषसैन्धवसाधितम्| |२३|

Adhikarana वाते सुप्तेऽङ्गे रक्तमोक्षो आगारधूमादिलेपश्च (२३-२४) · Śloka २४

| आगारधूमलवणतैलैर्लेपः स्रुतेऽसृजि||२३|| सुप्तेऽङ्गे वेष्टयुक्ते तु कर्तव्यमुपनाहनम्| |२४|

Adhikarana वाते वेष्टयुक्तेङ्गे उपनाहनम् वाते अपतानके शीघ्रमुपचारः (२४-२५) · Śloka २५

| अथापतानकेनार्तमस्रस्ताक्षमवेपनम्||२४|| अस्तब्धमेढ्रमस्वेदं बहिरायामवर्जितम्| अखट्वाघातिनं चैनं त्वरितं समुपाचरेत्||२५||

Adhikarana वाते पूर्वं नस्यं ततोऽच्छपानं घृतम् (२६-२७) · Śloka २७

तत्र प्रागेव सुस्निग्धस्विन्नाङ्गे तीक्ष्णनावनम्| स्रोतोविशुद्धये युञ्ज्यादच्छपानं ततो घृतम्||२६|| विदार्यादिगणक्वाथदधिक्षीररसैः शृतम्| नातिमात्रं तथा वायुर्व्याप्नोति सहसैव वा||२७||

Adhikarana वाते सेकाभ्यङ्गादौ महास्नेहः (२८-३०) · Śloka ३०

कुलत्थयवकोलानि भद्रदार्वादिकं गणम्| निःक्वाथ्यानूपमांसं च तेनाम्लैः पयसाऽपि च||२८|| स्वादुस्कन्धप्रतीवापं महास्नेहं विपाचयेत्| सेकाभ्यङ्गावगाहान्नपाननस्यानुवासनैः||२९|| स हन्ति वातं, ते ते च स्नेहस्वेदाः सुयोजिताः| |३०|

Adhikarana वाते वेगान्तरे पुनः पुनः मूर्धविरेकः (३०-३१) · Śloka ३१

| वेगान्तरेषु मूर्धानमसकृच्चास्य रेचयेत्||३०|| अवपीडैः प्रधमनैस्तीक्ष्णैः श्लेष्मनिबर्हणैः| श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञां स विन्दति|३१|

Adhikarana वाते वाताधिके सौवर्चलादि घृतम् (३१) · Śloka ३१

सौवर्चलाभयाव्योषसिद्धं सर्पिश्चलेऽधिके||३१|| ||३१||

Adhikarana वाते वाताधिके तिल्वकघृतम् (३२-३३) · Śloka ३३

पलाष्टकं तिल्वकतो वरायाः प्रस्थं पलांशं गुरुपञ्चमूलम्| सैरण्डसिंहीत्रिवृतं घटेऽपां पक्त्वा पचेत्पादशृतेन तेन||३२|| दध्नः पात्रे यावशूकात्त्रिबिल्वैः सर्पिःप्रस्थं हन्ति तत्सेव्यमानम्| दुष्टान् वातानेकसर्वाङ्गसंस्थान् योनिव्यापद्गुल्मवर्ध्मोदरं च||३३||

Adhikarana वाते वाताधिके रम्यकघृतम् वाते वाताधिके अशोकघृतम् (३४) · Śloka ३४

| विधिस्तिल्वकवज्ज्ञेयो रम्यकशोकयोरपि||३४||

Adhikarana वाते संसृष्टदोषे तुम्बर्वादि चूर्णम् (३५) · Śloka ३५

चिकित्सितमिदं कुर्याच्छुद्धवातापतानके| संसृष्टदोषे संसृष्टं|३५|

Adhikarana वाते कफान्विते तुम्बर्वादिचूर्णं वाते कफान्विते हिङ्ग्वादि चूर्णम् वाते कफान्विते कफवातहृद्रोगोक्तं च कर्म (३५-३७) · Śloka ३७

| चूर्णयित्वा कफान्विते||३५|| तुम्बरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम्| यवक्वाथाम्बुना पेयं हृत्पार्श्वार्त्यपतन्त्रके||३६|| हिङ्गु सौवर्चलं शुण्ठी दाडिमं साम्लवेतसम्| पिबेद्वा श्लेष्मपवनहृद्रोगोक्तं च शस्यते||३७||

Adhikarana वाते आयामयोरर्दितवत् तैलद्रोण्यां शयनं च (३८) · Śloka ३८

आयामयोरर्दितवद्बाह्याभ्यन्तरयोः क्रिया| तैलद्रोण्यां च शयनमान्तरोऽत्र सुदुस्तरः||३८||

Adhikarana वाते धनुष्कम्भस्य साध्यासाध्यत्वम् (३९) · Śloka ३९

विवर्णदन्तवदनः स्रस्ताङ्गो नष्टचेतनः| प्रस्विद्यंश्च धनुषम्भी दशरात्रं न जीवति||३९||

Adhikarana हनुस्रंसे स्नेहस्वेदादि (४०-४२) · Śloka ४२

वेगेष्वतोऽन्यथा जीवेन्मन्देषु विनतो जडः| ख़ञ्जः कुणिः पक्षहतः पङ्गुलो विकलोऽथवा||४०|| हनुस्रंसे हनू स्निग्धस्विन्नौ स्वस्थानमानयेत्| उन्नामयेच्च कुशलश्चिबुकं विवृते मुख़े||४१|| नामयेत्संवृते शेषमेकायामवदाचरेत्| |४२|

Adhikarana जिह्वास्तम्भे वातचिकित्सा (४२) · Śloka ४२

| जिह्वास्तम्भे यथावस्थं कार्यं वातचिकित्सितम्||४२||

Adhikarana अर्द्रिते नस्यं मूर्द्धतैलादि च अर्द्रिते सशोफे वमनम् अर्द्रिते दाहरागयुक्ते सिराव्यधः (४३) · Śloka ४३

अर्दिते नावनं मूर्ध्नि तैलं श्रोत्राक्षितर्पणम्| सशोफे वमनं, दाहरागयुक्ते सिराव्यधः||४३||

Adhikarana पक्षाघाते स्नेहनं स्नेहविरेकश्च (४४) · Śloka ४४

स्नेहनं स्नेहसंयुक्तं पक्षाघाते विरेचनम्| |४४|

Adhikarana अवबाहौ नस्यं स्नेहश्च (४४) · Śloka ४४

| अवबाहौ हितं नस्यं स्नेहश्चोत्तरभक्तिकः||४४||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे स्नेहसंशोधन निषेधः ऊरूस्तम्भे रूक्षोपचारो यवाद्यन्नं जाङ्गलमासं मध्वम्भोरिष्टपानादि ऊरूस्तम्भे वत्सकादिगणादिक्वाथाः (४५-४८) · Śloka ४८

ऊरुस्तम्भे तु न स्नेहो न च संशोधनं हितम्| श्लेष्माममेदोबाहुल्याद्युक्त्या तत्क्षपणान्यतः||४५|| कुर्याद्रूक्षोपचारश्च यवश्यामाककोद्रवाः| शाकैरलवणैः शस्ताः किञ्चित्तैलैर्जलैः शृतैः||४६|| जाङ्गलैरघृतैर्मांसैर्मध्वम्भोरिष्टपायिनः| वत्सकादिर्हरिद्रादिर्वचादिर्वा ससैन्धवः||४७|| आढ्यवाते सुखाम्भोभिः पेयः षड्धरणोऽथवा| |४८|

Adhikarana ऊरूस्तम्भे त्रिफलादिकल्कश्चव्यादिकल्कश्च (४८-४९) · Śloka ४९

| लिह्यात्क्षौद्रेण वा श्रेष्ठाचव्यतिक्ताकणाघनात्||४८|| कल्कं समधु वा चव्यपथ्याग्निसुरदारुजम्| मूत्रैर्वा शीलयेत्पथ्यां गुग्गुलुं गिरिसम्भवम्||४९||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे मूत्रहरीतकिर्गुग्गुलुः (५०) · Śloka ५०

व्योषाग्निमुस्तत्रिफलाविडङ्गैर्गुग्गुलुं समम्| ख़ादन् सर्वान् जयेद्व्याधीन् मेदः श्लेष्मामवातजान्||५०||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे क्षारमूत्रयुक्ताः स्वेदादयः ऊरूस्तम्भे करञ्जफलादिलेपाः ऊरूस्तम्भे स्थलोल्लङ्घनादिव्यायामाः (५१-५४) · Śloka ५४

शाम्यत्येवं कफाक्रान्तः समेदस्कः प्रभञ्जनः| क्षारमूत्रान्वितान् स्वेदान् सेकानुद्वर्तनानि च||५१|| कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः| मूलैर्वाऽप्यर्कतर्कारीनिम्बजैः ससुराह्वयैः||५२|| सक्षौद्रसर्षपापक्वलोष्टवल्मीकमृत्तिकैः| कफक्षयार्थं व्यायामे सह्ये चैनं प्रवर्तयेत्||५३|| स्थलान्युल्लङ्घयेन्नारीः शक्तितः परिशीलयेत्| स्थिरतोयं सरः क्षेमं प्रतिस्रोतो नदीं तरेत्||५४||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे श्लेष्ममेदः क्षये स्नेहादयः (५५) · Śloka ५५

श्लेष्ममेदःक्षये चात्र स्नेहादीनवचारयेत्| स्थानदूष्यादि चालोच्य कार्या शेषेष्वपि क्रिया||५५||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे श्लेष्ममेदःक्शये पाने सहचरादि तैलम् (५६) · Śloka ५६

सहचरं सुरदारुं सनागरं क्वथितमम्भसि तैलविमिश्रितम्| पवनपीडितदेहगतिः पिबन् द्रुतविलम्बितगो भवतीच्छया||५६||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे रास्नादि घृतम् (५७) · Śloka ५७

रास्नामहौषधद्वीपिप्पलीशठिपौष्करम्| पिष्ट्वा विपाचयेत्सर्पिर्वातरोगहरं परम्||५७||

Adhikarana ऊरूस्तम्भे श्लेष्ममेदःक्षये निम्बादिघृतम् (५८-६१) · Śloka ६१

निम्बामृतावृषपटोलनिदिग्धिकानां भागान् पृथक् दश पलान् विपचेद्धटेऽपाम्| अष्टांशशेषितरसेन पुनश्च तेन प्रस्थं घृतस्य विपचेत्पिचुभागकल्कैः||५८|| पाठाविडङ्गसुरदारुगजोपकुल्या- द्विक्षारनागरनिशामिशिचव्यकुष्ठैः| तेजोवतीमरिचवत्सकदीप्यकाग्नि- रोहिण्यरुष्करवचाकणमूलयुक्तैः||५९|| मञ्जिष्ठयाऽतिविषया विषया यवान्या संशुद्धगुग्गुलुपलैरपि पञ्चसङ्ख्यैः| तत्सेवितं विधमति प्रबलं समीरं सन्ध्यस्थिमज्जगतमप्यथ कुष्ठमीदृक्||६०|| नाडीव्रणार्बुदभगन्दरगण्डमाला- जत्रूर्ध्वसर्वगदगुल्मगुदोत्थमेहान्| यक्ष्मारुचिश्वसनपीनसकासशोफ- हृत्पाण्डुरोगमदविद्रधिवातरक्तम्||६१||

Adhikarana शिरोगते वाते घृतमण्ड नस्यम् (६२) · Śloka ६२

बलाबिल्वशृते क्षीरे ग़ृतमण्डं विपाचयेत्| तस्य शुक्तिः प्रकुञ्चो वा नस्यं वाते शिरोगते||६२||

Adhikarana केवले वाते नक्रादिवसानस्यम् (६३) · Śloka ६३

तद्वत्सिद्धा वसा नक्रमत्स्यकूर्मचुलूकजा| विशेषेण प्रयोक्तव्या केवले मातरिश्वनि||६३||

Adhikarana कफयुक्ते नस्यम् जीर्णपिण्याकादितैलम् (६४) · Śloka ६४

जीर्णं पिण्याकं पञ्चमूलं पृथक् च क्वाथं क्वाथाभ्यामेकस्तैलमाभ्याम्| क्षीरादष्टांशं पाचयेत्तेन पाना- द्वाता नश्येयुः श्लेष्मयुक्ता विशेषात्||६४||

Adhikarana सर्व वातव्याधौ प्रसारिणीतैलम् (६५-६६) · Śloka ६६

प्रसारिणीतुलाक्वाथे तैलप्रस्थं पयःसमम्| द्विमेदामिशिमञ्जिष्ठाकुष्ठरास्नाकुचन्दनैः||६५|| जीवकर्षभकाकोलीयुगुलामरदारुभिः| कल्कितैर्विपचेत्सर्वमारुतामयनाशनम्||६६||

Adhikarana सर्व वातव्याधौ सहाचरादितैलम् (६७-६९) · Śloka ६९

समूलशाख़स्य सहाचरस्य तुलां समेतां दशमूलतश्च| पलानि पञ्चाशदभीरुतश्च पादावशेषं विपचेद्वहेऽपाम्||६७|| तत्र सेव्यनख़कुष्ठहिमैला- स्पृक्प्रियङ्गुनलिकाम्बुशिलाजैः| लोहितानलदलोहसुराह्वैः कोपनामिशितुरुष्कनतैश्च||६८|| तुल्यक्षीरं पालिकैस्तैलपात्रं सिद्धं कृच्छ्रान् शीलितं हन्ति वातान्| कम्पाक्षेपस्तम्भशोषादियुक्तान् गुल्मोन्मादौ पीनसं योनिरोगान्||६९||

Adhikarana सर्व वातव्याधौ भेडसम्मतं सहाचरादि तैलम् (७०-७३) · Śloka ७३

सहाचरतुलायास्तु रसे तैलाढकं पचेत्| मूलकल्काद्दशपलं पयो दत्त्वा चतुर्गुणम्||७०|| अथवा नतषड्ग्रन्थास्थिराकुष्ठसुराह्वयात्| सैलानलदशैलेयशताह्वारक्तचन्दनात्||७१|| सिद्धेऽस्मिन् शर्कराचूर्णादष्टादशपलं क्षिपेत्| भेडस्य सम्मतं तैलं तत्कृच्छ्राननिलामयान्||७२|| वातकुण्डलिकोन्मादगुल्मवर्ध्मादिकान् जयेत्| |७३|

Adhikarana सर्व वातव्याधौ बलातैलम् (७३-८१) · Śloka ८१

| बलाशतं छिन्नरुहापादं रास्नाष्टभागिकम्||७३|| जलाढकशते पक्त्वा शतभागस्थिते रसे| दधिमस्त्विक्षुनिर्यासशुक्तैस्तैलाढकं समैः||७४|| पचेत्साजयोर्धांशं कल्कैरेभिः पलोन्मितैः| शठीसरलदार्वेलामञिष्ठागुरुचन्दनैः||७५|| पद्मकातिबलामुस्ताशूर्पपर्णीहरेणुभिः| यष्ट्याह्वसुरसव्याघ्रनख़र्षभकजीवकैः||७६|| पलाशरसकस्तूरीनलिकाजातिकोशकैः| स्पृक्काकुङ्कुमशैलेयजातीकटुफलाम्बुभिः||७७|| त्वक्कुन्दरुककर्पूरतरुष्कश्रीनिवासकैः| लवङ्गनख़कङ्कोलकुष्ठमांसीप्रियङ्गुभिः||७८|| स्थौणेयतगरध्यामवचामदनकप्लवैः| सनागकेसरैः सिद्धे दद्याच्चात्रावतारिते||७९|| पत्रकल्कं ततः पूतं विधिना तत्प्रयोजितम्| कासं श्वासं ज्वरं छर्दिं मूर्च्छां गुल्मक्षतक्षयान्||८०|| प्लीहशोषावपस्मारमलक्ष्मीं च प्रणाशयेत्| बलातैलमिदं श्रेष्ठं वातव्याधिविनाशनम्||८१||

Adhikarana सर्व वातव्याधौ एतेस्नेहाः पाननस्यादिदूपयोज्याः (८२) · Śloka ८२

पाने नस्येऽन्वासनेऽभ्यञ्जने च स्नेहाः काले सम्यगेते प्रयुक्ताः| दुष्टान् वातानाशु शान्तिं नयेयु- र्वन्ध्या नारीः पुत्रभाजश्च कुर्युः||८२||

Adhikarana पक्वाशयस्थे कफे पित्ते च बस्तिः (२१) · Śloka २१

स्नेहस्वेदैर्द्रुतः श्लेष्मा यदा पक्वाशये स्थितः| पित्तं वा दर्शयेद्रूपं बस्तिभिस्तं विनिर्जयेत्||८३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने वातव्याधिचिकित्सितं नाम एकविंशोऽध्यायः||२१||