Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కాసచికిత్సితాదనంతరం శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాయతే| సంబంధోఽత్ర నిదాన ఏవోక్తః |
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౪. శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితాధ్యాయః
Adhikarana శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితాధ్యాయః శ్వాసచికిత్సితం హిధ్మాస్వపి కర్తవ్యం (౨-౧) · Śloka ౧
అథాతః శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| శ్వాసహిధ్మా యతస్తుల్యహేత్వాద్యాః, సాధనం తతః| తుల్యమేవ|1|
View original
अथातः श्वासहिध्माचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| श्वासहिध्मा यतस्तुल्यहेत्वाद्याः, साधनं ततः| तुल्यमेव|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాత్ శ్వాసహిధ్మాస్తుల్యహేత్వాద్యాః| ఆదిగ్రహణాత్ ప్రాగ్రూపాదయో గృహ్యంతే| నిదానే హ్యుక్తం (హృ.ని.అ.4/18)-"శ్వాసైకహేతుప్రాగ్రూపసంఖ్యాప్రకృతిసంశ్రయాః|" ఇతి| తతః-తస్మాద్ధేతోః, సాధనం- చికిత్సితం, శ్వాసహిధ్మయోస్తుల్యమేవ విహితం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ శ్వాసచికిత్సితం| శ్వాసచికిత్సితం హిధ్మాస్వపి కర్తవ్యమిత్యాహ-శ్వాసహిధ్మా ఇతి| ఆద్యశబ్దాత్ దోషదూష్యస్థానాని|
Adhikarana తత్ర ప్రథమం స్వేదః (౧-౨) · Śloka ౨
| తదార్థం చ పూర్వం స్వేదైరుపాచరేత్||1|| స్నిగ్ధైర్లవణతైలాక్తం| |2|
View original
| तदार्थं च पूर्वं स्वेदैरुपाचरेत्||१|| स्निग्धैर्लवणतैलाक्तं| |२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తదార్తం-శ్వాసహిధ్మాతురం, పూర్వం-ఉపక్రమేభ్యః సర్వేభ్యోఽపి ప్రాక్, స్వేదైరుపాచరేత్| కింభూతైః ? స్నిగ్ధైః-న రూక్షైః, వాతకోపభయాత్| కింభూతం ? లవణాన్వితేన తైలేనాభ్యక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తత్ర ప్రథమం స్వేదమాహ తదార్తం చేతి| తదార్తం శ్వాసహిధ్మార్తం|
Adhikarana స్వేదఫలం (౨-౩) · Śloka ౩
కిమేవం సతి స్యాత్ ? ఇత్యాహ తైః ఖేషు గ్రథితః కఫః| సులీనోఽపి విలీనోఽస్య కోష్ఠం ప్రాప్తః సునిర్హరః||2|| స్రోతసాం స్యాన్మృదుత్వం చ మరుతశ్చానులోమతా| |3|
View original
किमेवं सति स्यात् ? इत्याह तैः ख़ेषु ग्रथितः कफः| सुलीनोऽपि विलीनोऽस्य कोष्ठं प्राप्तः सुनिर्हरः||२|| स्रोतसां स्यान्मृदुत्वं च मरुतश्चानुलोमता| |३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-తైః-స్వేదైః, ఖేషు-స్రోతఃసు, యోఽస్య-శ్వాసహిధ్మావతో, గ్రథితః-పిండితః, కఫః సులీనోఽపి-అతిశయేన శ్లిష్టోఽంత ర్భూతః, అనయేతికర్తవ్యతయా విలీనోఽస్య కోష్ఠం ప్రాప్తః సునిర్హరః స్యాత్-సుఖేన నిర్హర్తుం శక్యతే| తథా, స్రోతసాం-వాయుస్తబ్ధానాం, మృదుత్వం చ స్యాత్| మరుతశ్చానులోమతా-స్వమార్గగామిత్వం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్వేదఫలమాహ తైః ఖేష్వితి| ఖేషు-స్రోతఃసు| గ్రథితో-ఘనీభూతః| సులీనః-స్రోతోభిరేకతాం గతః| ఏవంవిధోఽపి కఫః స్వైదైర్విలీనతాం-ద్రవతాం నీతః, కోష్ఠం ప్రాప్తః సుఖం శోధ్యో భవతి|
Adhikarana స్విన్నభోజనం (౩-౫) · Śloka ౫
| స్విన్నం చ భోజయేదన్నం స్నిగ్ధమానూపజై రసైః||3|| దధ్యుత్తరేణ వా, దద్యాత్తతోఽస్మై వమనం మృదు| విశేషాత్కాసవమథుహృద్గ్రహస్వరసాదినే||4|| పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రయుక్తం వాతావిరోధి యత్| |5|
View original
| स्विन्नं च भोजयेदन्नं स्निग्धमानूपजै रसैः||३|| दध्युत्तरेण वा, दद्यात्ततोऽस्मै वमनं मृदु| विशेषात्कासवमथुहृद्ग्रहस्वरसादिने||४|| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रयुक्तं वाताविरोधि यत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నిన్నం చ సంతమాతురం స్నిగ్ధం-శాల్యాదికం న రూక్షం యవాదికం, ఆనూపజైః-సూకరాదిమాంసజై రసైః సహ, భోజయేత్| అథవా స్వేదాదనంతరమస్మై-శ్వాసహిధ్మావతే, దధ్యుత్తరేణ-దధిసరేణ, వమనం మృదు దద్యాత్| విశేషేణ కాసాదిమతే వమనం దద్యాత్| తచ్చ వమనం పిప్పలీసైంధవక్షౌద్రయుక్తం వాతావిరోధి-వాతం న కరోతి, యత్తద్దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్విన్నభోజనమాహ స్విన్నం చేతి| స్నిగ్ధం-స్నిగ్ధైః శాల్యదిభిః కృతం| దధ్యుత్తరేణ-దధిసరేణ| వమనమాహ-దద్యాదితి| అస్మై-శ్వాసినే| కాసాద్యుపద్రవయుక్తాయ తు విశేషాత్-అతిశయేన,వమనం దద్యాత్| పిప్పల్యాదిభిస్త్రిభిర్యుక్త మదనఫలాదివచ్చ| వాతావిరోధి-వమనకల్పోక్తం|-
Adhikarana వమనఫలం (౫-౬) · Śloka ౬
| నిర్హృతే సుఖమాపంపోతి స కఫే దుష్టవిగ్రహే||5|| స్రోతఃసు చ విశుద్ధేషు చరత్యవిహతోఽనిలః| |6|
View original
| निर्हृते सुख़माप्न्पोति स कफे दुष्टविग्रहे||५|| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः| |६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిర్హృతే కఫేఽసౌ (సః)-శ్వాసహిధ్మావాన్, సుఖమశ్రుతే, రుంక్షివృత్తేః| కింభూతే కఫే ? దుష్టో విగ్రహః-శరీరం, యేన తస్మిన్| తథా, స్రోతఃసు విశుద్ధేషు-ఉపలేపాదిరహితేషు, వాయురవిహతో-న కేనచిద్రుద్ధగతిః, స్రోతఃసు చరతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర-వమనఫలమాహ నిర్హృత ఇతి| దుష్టో విగ్రహః-శరీరం, యేన|
Adhikarana విరేచనం (౬-౭) · Śloka ౭
| ధ్మానోదావర్తతమకే మాతులుంగామ్లవేతసైః||6|| హింగుపీలుబిడైర్యుక్తమన్నం స్యాదనులోమనం| ససైంధవం ఫాలామ్లం వా కోష్ణం దద్యాద్విరేచనం||7||
View original
| ध्मानोदावर्ततमके मातुलुङ्गाम्लवेतसैः||६|| हिङ्गुपीलुबिडैर्युक्तमन्नं स्यादनुलोमनम्| ससैन्धवं फालाम्लं वा कोष्णं दद्याद्विरेचनम्||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధ్మానం-ఆనాహః| ఉదావర్తః-శకృదాదీనామప్రవృత్తిః| తమకః-శ్వాసవిశేషః| ధ్మానం చోదావర్తశ్చ తమకశ్చ ధ్మానోదావర్తతమకం, తస్మిన్-ప్రకృతత్వాత్ తథావిధే హిధ్మాశ్వాసవతి| మాతులుంగాద్యైస్తథా హింగుపీలుబిడైర్యుక్తమన్నమనులోమకారి స్యాత్| అథవా, అస్యామవస్థాయాం సైంధవేన సహ ఫలామ్లం ఫలేన-వాతానులోమనేన బీజపూరాదినా, అమ్లం-అమ్లీకృతం, తథా కోష్ణం-ఈషదుష్ణం, విరేచనం దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విరేచనమాహ ధ్మానోదావర్తతమక ఇతి| ధ్మానం-ఆధ్మానం| తమకః-తమఃప్రవేశనం| ధ్మానాదియుక్తే శ్వాసే విరేచనం| తచ్చ మాతులుంగాద్యుక్తమన్నాంతేన| యో న విరిచ్యతే తస్మై విరేచనం-త్రివృన్మూలాది| ఫలైః-మాతులుంగాదిభిరమ్లం, ససైంధవం చ| యోగరత్నే-"హింగ్వమ్లవేతసవ్యోషసౌవర్చలఫలత్రికం| తుల్యం త్రివృద్ద్విగుణితం తైః సర్వైః శర్కరా సమా|| స్రంసనం శ్వాసహిక్కాఘ్నం పిబేత్తద్భక్షయేదథ|" ఇతి|
Adhikarana శోధనే యుక్తిః (౮-౯) · Śloka ౯
స్రోతఃశుద్ధ్యర్థం కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ ఏతే హి కఫసంరుద్ధగతిప్రాణప్రకోపజాః| తస్మాత్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థమూర్ధ్వాధః శోధనం హితం||8|| ఉదీర్యతే భృశతరం మార్గరోధాద్వహజ్జలం| యథా తథాఽనిలస్తస్య మార్గమస్మాద్విశోధయేత్||9||
View original
स्रोतःशुद्ध्यर्थं किमेवं क्रियते ? इत्याह एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः| तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थमूर्ध्वाधः शोधनं हितम्||८|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गमस्माद्विशोधयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాదేతే-హిధ్మాశ్వాసాః| కఫేన సంరుద్ధా గతిర్యస్య స ఏవం, కఫసంరుద్ధగతిశ్వాసౌ ప్రాణాశ్చ, తస్య ప్రకోపః, తతో జాతాః| యత ఏవం తస్మాద్ధేతోస్తన్మార్గశుద్ధ్యర్థం-తస్య ప్రాణస్య వాయోర్మార్గవిశుద్ధినిమిత్తం, ఊర్ధ్వమధశ్చ శోధనం హితం| ఏతచ్చ దృష్టాంతద్వారేణ స్పష్టయతి-ఉదీర్యత ఇత్యాది| యథా మార్గస్య రోధాజ్జలం వహత్ భృశతరం-సుతరాం, ఉదీర్యతే-వృద్ధిం యాతి| తథాఽనిలః స్వభావతో వహన్ మార్గరోధాత్-మార్గస్యావరణాత్, భృశతరముదీర్యతే| తస్య-వాయోః, మార్గమస్మాత్-యథోక్తాత్కారణాత్, విశోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శోధనే యుక్తిమాహ ఏతే హీతి| ఏతే-శ్వాసాః| ఉదీర్యతే-ఉన్మార్గతాం యాతి| వంగసేనే తు (శ్వాసాధికారే శ్లో. 30)-"స్నేహబస్తిం వినా కేచిదూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం| మృదు ప్రాణవతాం శ్రేష్ఠం శ్వాసినామాదిశంతి హి||" ఇతి| ప్రాణో-బలం|
Adhikarana శోధనేనాశాంతౌ ధూమః కర్తవ్యః (౧౦) · Śloka ౧౦
అశాంతౌ కృతసంశుద్ధేర్ధూమైర్లీనం మలం హరేత్| |10|
View original
अशान्तौ कृतसंशुद्धेर्धूमैर्लीनं मलं हरेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వస్యాం క్రియాయాం కృతాయామప్యశమే సతి, కృతసంశుద్ధేః-శ్వాసహిధ్మార్తస్య, లీనం-సూక్ష్మస్రోతఃశ్లిష్టం, మలం-కఫాఖ్యం, ధూమైః-వక్ష్యమాణైః, హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనేనాశాంతౌ ధూమః కర్తవ్య ఇత్యాహఅశాంతావితి|
Adhikarana ధూమప్రయోగాః (౧౦-౧౪) · Śloka ౧౪
| హరిద్రాపత్రమేరండమూలం లాక్షాం మనఃశిలాం||10|| సదేవదార్వలం మాంసీం పిష్ట్వా వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం ఘృతాక్తాం పిబేద్ధూమం యవాన్ వా ఘృతసంయుతాన్||11|| మధూచ్ఛిష్టం సర్జరసం ఘృతం వా గురు వాఽగురు| చందనం వా తథా శృంగం వాలాన్వా స్నావ వా గవాం||12|| ఋక్షగోధకురంగైణచర్మశృంగఖురాణి వా| గుగ్గులుం వా మనోహ్వాం వా శాలినిర్యాసమేవ వా||13|| శల్లకీం గుగ్గులుం లోహం పద్మకం వా ఘృతాప్లుతం| |14|
View original
| हरिद्रापत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||१०|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवान् वा घृतसंयुतान्||११|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं वा गुरु वाऽगुरु| चन्दनं वा तथा शृङ्गं वालान्वा स्नाव वा गवाम्||१२|| ऋक्षगोधकुरङ्गैणचर्मशृङ्गखुराणि वा| गुग्गुलुं वा मनोह्वां वा शालिनिर्यासमेव वा||१३|| शल्लकीं गुग्गुलुं लोहं पद्मकं वा घृताप्लुतम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హరిద్రాదీని పిష్ట్వా జలేన వర్తిం ప్రకల్పయేత్| తాం-వర్తి, ఘృతాక్తాం కృత్వా ధూమం పిబేత్, సామర్థ్యాదగ్నిప్లుష్టాం| అథవా యవాన్ ఘృతాక్తాన్ ధూమం పిబేత్| మధూచ్ఛిష్టం-సిక్థకం, సర్జరసం ఘృతం వా ఏకీకృత్య ధూమం పిబేత్| అథవా, గురు-శ్రేష్ఠం, అగురు కృష్ణాగరు, ధూమం పిబేత్| అథవా, చందనం [ ధూమం పిబేత్ ]| అథవా, గవాం శృంగం ధూమం పిబేత్| అథవా, గవాం వాలాన్-గలకంబలజాని రోమణి, ధూమం పిబేత్| స్నావ వా-స్నాయు వా గవామేవ, ధూమం పిబేత్| రూక్షాదీనాం చర్మాదీని వా ధూమం పిబేత్| ఖురశబ్దస్యార్ధర్చాదిత్వాన్నపుంసకత్వం| గుగ్గులుం వా, అథవా మనః శిలాం శాలనిర్యాసం వా ధూమం పిబేత్| శల్లక్యాది ఘృతాప్లుతం వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధూమానాహ హరిద్రాపత్రమితి| [ అత్ర ]...దశ ధూమాః| తత్రాద్యః సప్తభిః, తృతీయపంచమౌ ద్వాభ్యాం, నవమస్త్రిభిః, శేషా ఏకేన (?), సర్వే సఘృతాః|
Adhikarana స్వేదప్రయోగాః (౧౪-౧౬) · Śloka ౧౬
| అవశ్యం స్వేదనీయానామస్వేద్యానామపి క్షణం||14|| స్వేదయేత్ససితాక్షీరసుఖోష్ణస్నేహసేచనైః| ఉత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదాధ్యాయోక్తభేషజైః||15|| ఉరః కంఠం చ మృదుభిః| |16|
View original
| अवश्यं स्वेदनीयानामस्वेद्यानामपि क्षणम्||१४|| स्वेदयेत्ससिताक्षीरसुख़ोष्णस्नेहसेचनैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदाध्यायोक्तभेषजैः||१५|| उरः कण्ठं च मृदुभिः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అవశ్యం స్వేదనీయానాం తథాఽస్వేదార్హాణామపి క్షణమురః కంఠం చ మృదుభిః స్వేదైః స్వేదయేత్| కైః ? సశర్కరాక్షీరైః సుఖోష్ణైః స్నేహసేచనైః| తథా, స్వేదాధ్యాయే యాన్యుక్తాని ద్రవ్యాణి తత్కృతైరుత్కారికోపనాహైశ్చ స్వేదయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-[స్వేదమాహ]- అవశ్యమితి| స్వేద్యానాం శ్వాసినామురః కంఠం చావశ్యం-నిర్భయం, స్వేదయేత్| అస్వేద్యానాం చ సభయం, యద్యపి న సహతే తథాఽపి క్షణమేకం స్వేదయేత్| స్నేహం ససితాక్షీరసుఖోష్ణైః కుర్యాత్| తేన సించేత్|-
Adhikarana సామే ఆమవిధిః (౧౬) · Śloka ౧౬
సామే త్వామవిధిం చరేత్| |16|
View original
सामे त्वामविधिं चरेत्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సామే చ శ్వాసహిధ్మావత్యామవిధిం-లంఘనపాచనాదికం, చరేత్ నిరామీకరణాయ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-...సామే త్వామవిధిం చరేదితి| ఆమవిధిం-లంఘనపాచనాదికం|
Adhikarana శ్లేష్మౌషధాతియోద్దతవాతస్యౌషధం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| అతియోగోద్ధతం వాతం దృష్ట్వా పవననాశనైః||16|| స్నిగ్ధై రసాద్యైర్నాత్యుష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్| |17|
View original
| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा पवननाशनैः||१६|| स्निग्धै रसाद्यैर्नात्युष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతియోగాద్వమనవిరేచనయోర్నరాణాముద్ధతం వాతం దృష్ట్వా పవననాశనైః స్నిగ్ధై రసాద్యైః-మాంసరసఘృతక్షీరాదిభిరాహారైః, తథా కించిదుష్ణైరభ్యంగైశ్చ శమం నయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0ర0-శ్లేష్మౌషధాతియోగోద్ధతవాతస్యౌషధమాహఅహియోగోద్ధతమితి| రసాద్యైఃకాంచలికైః|
Adhikarana శోధనానర్హాణాం శమనం క్షయాద్యుత్పన్నస్యౌషధం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
| అనుత్క్లిష్టకఫాస్విన్నదుర్బలానాం హి శోధనాత్||17|| వాయుర్లబ్ధాస్పదో మర్మ సంశోష్యాశు హరేదసూన్| కషాయలేహస్నేహాద్యైస్తేషాం సంశమయేదతః||18||
View original
| अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां हि शोधनात्||१७|| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्| कषायलेहस्नेहाद्यैस्तेषां संशमयेदतः||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనుత్క్లిష్టకఫానామస్విన్నానాం దుర్బలానాం చ శోధనాద్ధేతోః పవనో లబ్ధాస్పదః సన్ అన్యస్థానాశ్రయవశాదాసాదిత సామర్థ్యోఽత ఏవామందః శోషణస్వభావత్వాద్ మర్మ-హృదయాఖ్యం, సంశోష్య శీఘ్రమసూన్ హరేత్| తస్మాదేవంవిధాన్ హిధ్మాశ్వాసవతో న శోధయేత్| అతోఽన్యథాభూతాంశ్చ శోధయేదిత్యర్థాదుక్తం భవతి| తథా చ తేషాం సంశోధనాదారోగ్యం సంపద్యతే| అనుత్క్లిష్టకఫాదీనాం శోధనాయోగ్యానాం తర్హి కిం కార్యం ? ఇత్యాహ-కషాయేత్యాది| యతో యస్మాత్తే సంశోధనాయోగ్యాస్తస్మాత్తేషాం కషాయాదిభిః సంశమయేత్, శ్వాసహిధ్మా ఇతి శేషః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోధనమహానర్హాణాం(?)శమనమాహఅనుత్క్లిష్టేతి| త్వాత్| ఆస్పదం-కారణం| మర్మ-హృదయం| తేషాం-అశోధ్యానాం, శ్వాసం|
Adhikarana క్షయాద్యుత్పన్నస్యౌషధం (౧౯) · Śloka ౧౯
క్షీణక్షతాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్| మధురస్నిగ్ధశీతాద్యైర్హిధ్మాశ్వాసానుపాచరేత్||19||
View original
क्षीणक्षतातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिध्माश्वासानुपाचरेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-క్షీణక్షతాతిసారాసృక్పిత్తదాహానుబంధజాన్ హిధ్మాశ్వాసాన్ మధురాదిభిరుపక్రమేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-క్షయాద్యుత్పన్నస్య శ్వాసస్యౌషధమాహ-క్షీణక్షతేతి| క్షీణాదీనామనుబంధో-దీర్ఘకాలత్వం, తస్మాజ్జాతాన్|
Adhikarana అన్నపానాని తత్ర రసాః (౨౦) · Śloka ౨౦
కులత్థదశమూలానాం క్వాథే స్యుర్జాఙగలా రసాః| యూషాశ్చ|20|
View original
कुलत्थदशमूलानां क्वाथे स्युर्जाङगला रसाः| यूषाश्च|२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కులత్థదశమూలానాం క్వాథే జాంగలరసా యూషాశ్చ స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథాన్నపానాని| తత్ర రసానాహకులత్థదశమూలానామితి|
Adhikarana యూషాః యూషాంతరం యూషాంతరం (౨౦-౨౨) · Śloka ౨౨
| శిగ్రువార్తాకకాసఘ్నవృషమూలకైః||20|| పల్లవైర్నింబకులకబృహతీమాతులుంగజైః| వ్యాఘ్రీదురాలభాశృంగీబిల్వమధ్యత్రికంటకైః||21|| సామృతాగ్నికులత్థైశ్చ యూషః స్యాత్క్వథితైర్జలే| తద్వద్రాస్నాబృహత్యాదిబలాముద్గైః సచిత్రకైః||22||
View original
| शिग्रुवार्ताककासघ्नवृषमूलकैः||२०|| पल्लवैर्निम्बकुलकबृहतीमातुलुङ्गजैः| व्याघ्रीदुरालभाशृङ्गीबिल्वमध्यत्रिकण्टकैः||२१|| सामृताग्निकुलत्थैश्च यूषः स्यात्क्वथितैर्जले| तद्वद्रास्नाबृहत्यादिबलामुद्गैः सचित्रकैः||२२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శిగ్ర్వాదిభిశ్చ జలే క్వథితైర్యూషః స్యాత్| తథైవ రాస్నాదిభిర్యూషః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యూషానాహ యూషాశ్చేతి| చకారాత్పూర్వస్మిన్ క్వాథే సిద్ధాః| శిగ్వ్రాదీనాం ముద్గాదిభిః సహ ప్రక్షేపః| తత్ర నింబాదీనాం పల్లవాః, ఇతరేషాం యథాస్వం ప్రసిద్దోఽవయవః| యూషాంతరమాహ-వ్యాఘ్రీదురాలభేతి| వ్యాఘ్ర్యాదిక్వథితైర్జలైర్ముద్గాదీనాం యూషః| యూషాంతరమాహ-[ తద్వదితి| సంగ్రహే తు (చి. అ. 6)- "శిరీషకుందకదలీకుసుమం పిప్పలీయుతం| తండులాంబుప్లుతం హిధ్మాశ్వాసకాసహరం పరం|| ఆరనాలేన పిష్ట్వా వా మాతులుంగరసాన్వితాన్| హింగుసౌవర్చలకణాకోలముద్గాన్ జలేన వా|| క్షారం వా త్రిఫలాపాఠాబృహతీఫలమూలజం| ముక్తాప్రవాలవైదూర్యశంఖసౌగంధికాంజనం|| మసారగల్లస్ఫటికకాచైలాలవణద్వయం| అపామార్గఫలం తామ్రమయో రూప్యం శణాత్ ఫలం|| జ్యోతీరసేన తల్లిహ్యాదయో వైకం మధుద్రవం| లిహ్యాద్వా పిప్పలీద్రాక్షా పథ్యాశృంగీదురాలభాః|| ఘృతమాక్షికతైలైర్వా త్ర్యూషణం క్షారసంయుతం| పిప్పలీక్షౌద్రయుక్తౌ వా రసౌ ధాత్రీకపిత్థయోః|| సితోపలా త్వామలకీ ద్రాక్షా గోశ్వశకృద్రసః| జీవంతీ చోరకః శృంగీ పౌష్కరం సురసః శఠీ|| పిప్పలీత్వగ్బిడక్షారశుంఠీహింగ్వమ్లవేతసం| ఏలాతామలకీభారంగీవృక్షామ్లం చేతి చుర్ణితం|| రసేన మాతులుంగస్య మద్యేన హవిషాఽథవా| లీఢం ప్రయుక్తమన్నే వా కేవలం చోపయోజితం||] హిధ్మాశ్వాసవిబంధార్శఃకాసహృత్పార్శ్వశూలజిత్|" ఇతి| వంగసేనే (శ్వాసా. శ్లో. 75)- "శతం సంగృహ్య భార్గ్యాస్తు దశమూల్యాస్తథా పరం| శతం హరీతకీనాం చ పచేత్తోయే చతుర్గుణే|| పాదావశేషే తస్మింస్తు రసే వస్త్రపరిస్రుతే| ఆలోడ్య తత్ర చ తులాం గుడస్య త్వభయాశ్చ తాః|| పునః పచేత్తు మృద్వగౌ యావల్లేహత్వమాగతః| శీతే చ మధునశ్చాత్ర షట్పలాని ప్రదాపయేత్| త్రికటు త్రిసుగంధం చ పలికాని పృథక్ పృథక్| కర్షద్వయం యవక్షరం సంచూర్ణ్య ప్రక్షిపేత్తతః|| భక్షయేదభయామేకాం లేహస్యార్ధపలం లిహేత్| శ్వాసం సుదారుణం హంతి కాసం పంచవిధం తథా|| స్వరవర్ణప్రదో హ్యేష జఠరాగ్నేశ్చ దీపనః|| కులత్థం దశమూలం చ తథైవ ద్విజయష్స్టికం| శతం శతం చ సంగృహ్య జలద్రోణే విపాచయేత్|| పాదావశేషే తస్మింస్తు గుడస్యార్ధతులాం క్షిపేత్| శీతీభూతే చ పక్వే చ మధునోఽష్టౌ పలాని తు|| షట్పలాని తుగాక్షీర్యాః పిప్పల్యాశ్చ పలద్వయం| త్రిసుగంధి సుగంధీ చ ఖాదేదగ్నిబలం ప్రతి|| శ్వాసం కాసం జ్వరం హిక్కాం నాశయేత్తమకం తథా||" ఇతి| జలద్రోణేఽత్ర ప్రతిశతం, తేన ద్రోణద్వయే క్వాథః|
Adhikarana పేయాద్వయం (౨౩) · Śloka ౨౩
పేయా చ చిత్రకాజాజీశృంగీసౌవర్చలైః కృతా| దశమూలేన వా కాసశ్వాసహిధ్మారుజాపహా||23||
View original
पेया च चित्रकाजाजीशृङ्गीसौवर्चलैः कृता| दशमूलेन वा कासश्वासहिध्मारुजापहा||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పేయా చ చిత్రకాదిభిః కృతాఽథవా దశమూలేన కృతా, సా చ కాసదిహరా|
Adhikarana కషాయః పేయా చ (౨౪-౨౫) · Śloka ౨౫
దశమూలశఠీరాస్నాభార్గీబిల్వర్ద్ధిపౌష్కరైః| కులీరశృంగీచపలాతామలక్యమృతౌషధైః||24|| పిబేత్కషాయం జీర్ణేఽస్మిన్ పేయాం తైరేవ సాధితాం| |25|
View original
दशमूलशठीरास्नाभार्गीबिल्वर्द्धिपौष्करैः| कुलीरशृङ्गीचपलातामलक्यमृतौषधैः||२४|| पिबेत्कषायं जीर्णेऽस्मिन् पेयां तैरेव साधिताम्| |२५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దశమూలాదిభిః కషాయం పిబేత్| అస్మింకషాయే పరిణతే తైరేవ-దశమూలాదిభిః, సాధితాం పేయాం హిధ్మాశ్వాసీ పిబేత్|
Adhikarana అన్నం శాల్యాది (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
| శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గకులత్థభుక్||25|| కాసహృద్గ్రహపార్శ్వార్తిహిధ్మాశ్వాసప్రశాంతయే| |26|
View original
| शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गकुलत्थभुक्||२५|| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिध्माश्वासप्रशान्तये| |२६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా శాల్యాదిభుక్ స్యాత్, కాసాదిశాంత్యర్థం|
Adhikarana యవసక్తవః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
| సక్తూన్ వాఽర్కాంకురక్షీరభావితానాం సమాక్షికాన్||26|| యవానాం దశమూలాదినిష్క్వాథలులితాన్ పిబేత్| |27|
View original
| सक्तून् वाऽर्काङ्कुरक्षीरभावितानां समाक्षिकान्||२६|| यवानां दशमूलादिनिष्क्वाथलुलितान् पिबेत्| |२७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవాఽర్కాంకురక్షీరభవితానాం యవానాం సంబంధినః సక్తూన్ సమాక్షికాన్ దశమూలశఠీత్యాదినిర్యూహాన్వితాన్ పిబేత్|
Adhikarana అన్నే క్షారాదియోజనం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
| అన్నే చ యోజయేత్ క్షారహింగ్వాజ్యబిడదాడిమాన్||27|| సపౌష్కరశఠీవ్యోషమాతులుంగామ్లవేతసాన్| |28|
View original
| अन्ने च योजयेत् क्षारहिङ्ग्वाज्यबिडदाडिमान्||२७|| सपौष्करशठीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसान्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్నే-ఆహారే చ, క్షారాదీన్ యోజయేత్|
Adhikarana తృషితస్య దశమూలక్కాథాదిపానం,తృషితస్య వారూణీమండపానం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| దశమూలస్య వా క్వాథమథవా దేవదారుణః||28|| పిబేద్వా వారుణీమండం హిధ్మాశ్వాసీ పిపాసితః| |29|
View original
| दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः||२८|| पिबेद्वा वारुणीमण्डं हिध्माश्वासी पिपासितः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హిధ్మాశ్వాసవాన్ పిపాసితో దశమూలస్య క్వాథం దేవదారుణో వా, అథవా వారుణీమండం పిబేత్|
Adhikarana తృషితస్య తక్రవిశేషపానం (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
| పిప్పలీపిప్పలీమూలపథ్యాజంతుఘ్నచిత్రకైః||29|| కల్కితైర్లేపితే రూఢే నిఃక్షిపేద్ధృతభాజనే| తక్రం మాసస్థితం తద్ధి దీపనం శ్వాసకాసజిత్||30||
View original
| पिप्पलीपिप्पलीमूलपथ्याजन्तुघ्नचित्रकैः||२९|| कल्कितैर्लेपिते रूढे निःक्षिपेद्धृतभाजने| तक्रं मासस्थितं तद्धि दीपनं श्वासकासजित्||३०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిప్పల్యాదిభిః కల్కితైర్లేపితే ఘృతభాజనే రూఢే-శుష్కే, తక్రం నిఃక్షిపేత్| తచ్చ తక్రం మాసస్థితం దీపనం శ్వాసకాసజిత్|
Adhikarana తృషితస్య సురామండపానంతృషితస్య భార్గీశుంఠ్చంబు పానం తృషితస్య బాష్పికాక్కాథపానం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
పాఠాం మధురసాం దారు సరలం చ నిశి స్థితం| సురామండేఽల్పలవణం పిబేత్ప్రసృతసమ్మితం||31|| భార్గీశుంఠ్యో సుఖాంభోభిః క్షారం వా మరిచాన్వితం స్వక్వాథపిష్టాం లులితాం బాష్పికాం పాయయేత వా||32||
View original
पाठां मधुरसां दारु सरलं च निशि स्थितम्| सुरामण्डेऽल्पलवणं पिबेत्प्रसृतसम्मितम्||३१|| भार्गीशुण्ठ्यो सुख़ाम्भोभिः क्षारं वा मरिचान्वितम् स्वक्वाथपिष्टां लुलितां बाष्पिकां पाययेत वा||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాఠాదికం సురామండే నిశి స్థితం కించిల్లవణం ప్రసృతసమ్మితం-పలద్వయమాత్రం, పిబేత్| అథవా, భార్గీశుంఠ్యావుష్ణాంబునా పిబేత్| యవక్షారం మరిచయుక్తం వా| బాష్పికాం-హింగుపత్రికాం, హింగు పత్రిక్వాథేన పిష్టాం తేనైవాలోడితాం వా పాయయేత్|
Adhikarana పిత్తకఫానురోగే హిధ్మాశ్వాసే సప్తపర్ణాదిస్వరసౌ పిత్తానుదే ఉత్కారికా వాతపిత్తానుగే క్షీరం వాతాపిత్తానుగే క్షీరాంతరం (౩౩-౩౬) · Śloka ౩౬
స్వరసః సప్తపర్ణస్య పుష్పాణాం వా శిశీషతః| హిధ్మాశ్వాసే మధుకణాయుక్తః పిత్తకఫానుగే||33|| ఉత్కారికా తుగాకృష్ణామధూలీఘృతనాగరైః| పిత్తానుబంధే యోక్తవ్యా, పవనే త్వనుబంధిని||34|| శ్వావిచ్ఛశామిషకణాఘృతశల్యకశోణీతైః| సువర్చలారసవ్యోషసర్పిర్భిః సహితం పయః||35|| అను శాల్యోదనం పేయం వాతపిత్తానుబంధిని| చతుర్గుణాంబుసిద్ధం వా ఛాగం సగుడనాగరం||36||
View original
स्वरसः सप्तपर्णस्य पुष्पाणां वा शिशीषतः| हिध्माश्वासे मधुकणायुक्तः पित्तकफानुगे||३३|| उत्कारिका तुगाकृष्णामधूलीघृतनागरैः| पित्तानुबन्धे योक्तव्या, पवने त्वनुबन्धिनि||३४|| श्वाविच्छशामिषकणाघृतशल्यकशोणीतैः| सुवर्चलारसव्योषसर्पिर्भिः सहितं पयः||३५|| अनु शाल्योदनं पेयं वातपित्तानुबन्धिनि| चतुर्गुणाम्बुसिद्धं वा छागं सगुडनागरम्||३६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సప్తపర్ణస్య-అయుగ్మచ్ఛదస్య స్వరసః, శిరీషాత్ పుష్పాణాం వా స్వరసః, ఏతౌ మధుకణాయుతౌ పిత్తకఫానుగే హిధ్మాశ్వాసే సతి పాయయేత్| పిత్తానుబంధిని హిధ్మాశ్వాసే తుగాదిభిరుత్కారికా యోజ్యా| మధూలీ-జలజా మధుయష్టీ, గోధూమవిశేషో వా| పవనే పునరనుబంధిని శ్వావిదాదిభిరుత్కారికా నిష్పాదితా యోజ్యా| హిధ్మాశ్వాసే వాతపిత్తానుబంధిని సతి సువర్చలారసాదిభిః సిద్ధం పయోఽను శాల్యోదనం భుక్త్వా పశ్చాత్ క్షీరం పేయం, గవ్యం ఛాగం వా దేశసాత్మ్యాదివశాత్| అథవా చతుర్గుణాంబుసిద్ధం వా పయశ్ఛాగం సగుడనాగరం పిబేత్|
Adhikarana పిప్పలీమూలాదిలేహః (౩౭) · Śloka ౩౭
పిప్పలీమూలమధుకగుడగోశ్వశకృద్రసాన్| హిధ్మాభిష్యందకాసఘ్నాన్ లిహ్యాన్మధుఘృతాన్వితాన్||37||
View original
पिप्पलीमूलमधुकगुडगोश्वशकृद्रसान्| हिध्माभिष्यन्दकासघ्नान् लिह्यान्मधुघृतान्वितान्||३७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిప్పలీమూలాదీన్ మధుఘృతాన్వితాన్ సమ్మిశ్ర్య హిధ్మాభిష్యందకాసఘ్నాన్ లిహ్యాత్|
Adhikarana కఫోల్బణే గోగజాదిశకృద్రసలేహాః కఫోల్బణే చతుష్పాచ్చర్మాదిమషీలేహః కఫోల్బణే అశ్వగంధామషీలేహః కఫోల్బణే శఠ్చాదిలేహః కఫోల్బణే పౌష్కరపిప్పలీలేహః కఫోల్బణే గైరికాదిలేహః కఫోల్బణే కపిత్థస్వరసలేహః కఫోల్బణే ధాత్ర్యాదిలేహః కఫోల్బణే పథ్యాదిలేహః కఫోల్బణే కోలాదిలేహః కఫోల్బణే గుడాదిలేహః కఫోల్బణే ఉక్తలేహ ఔషధచూర్ణానాం రసాదిభిః పానం (౩౮-౪౩) · Śloka ౪౩
గోగజాశ్వవరాహోష్ట్రఖరమేషాజవిడ్రసం| సమధ్వేకైకశో లిహ్యాద్బహుశ్లేష్మాఽథవా పిబేత్||38|| చతుష్పాచ్చర్మరోమాస్థిఖురశృంగోద్భవాం మషీం| తథైవ వాజిగంధాయా లిహ్యాచ్ఛ్వాసీ కఫోల్బణః||39|| శఠీపౌష్కరధాత్రీర్వా పౌష్కరం వా కణాన్వితం| గైరికాంజనకృష్ణా వా స్వరసం వా కపిత్థజం||40|| రసేన వా కపిత్థస్య ధాత్రీసైంధవపిప్పలీః| ఘృతక్షౌద్రేణ వా పథ్యావిడంగోషణపిప్పలీః||41|| కోలలాజామలద్రాక్షాపిప్పలీనాగరాణి వా| గుడతైలనిశాద్రాక్షాకణారాస్నోషణాని వా||42|| పిబేద్రసాంబుమద్యామ్లైర్లేహౌషధరజాంసి వా| |43|
View original
गोगजाश्ववराहोष्ट्रखरमेषाजविड्रसम्| समध्वेकैकशो लिह्याद्बहुश्लेष्माऽथवा पिबेत्||३८|| चतुष्पाच्चर्मरोमास्थिखुरशृङ्गोद्भवां मषीम्| तथैव वाजिगन्धाया लिह्याच्छ्वासी कफोल्बणः||३९|| शठीपौष्करधात्रीर्वा पौष्करं वा कणान्वितम्| गैरिकाञ्जनकृष्णा वा स्वरसं वा कपित्थजम्||४०|| रसेन वा कपित्थस्य धात्रीसैन्धवपिप्पलीः| घृतक्षौद्रेण वा पथ्याविडङ्गोषणपिप्पलीः||४१|| कोललाजामलद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा| गुडतैलनिशाद्राक्षाकणारास्नोषणानि वा||४२|| पिबेद्रसाम्बुमद्याम्लैर्लेहौषधरजांसि वा| |४३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గోగజాదీనాం శకృద్రసం బహుకఫః సమాక్షికమేకైకశో లిహ్యాత్, అథవా పిబేత్| అథవా, చతుష్పదాం చర్మాదిజాం మషీం పిబేత్| శ్వాసీ కఫాధికోఽశ్వగంధాయాశ్చ మషీం తద్వత్-మధునా, లిహ్యాత్| శఠీపౌష్కరాదిణ్ వా మధునా లిహ్యాత్| పౌష్కరం సకణం వా లిహ్యాత్| గైరికాదీన్ వా లిహ్యాత్, కపిత్థజం స్వరసం వా| కపిత్థస్వరసేన ధాత్ర్యాదీన్ లిహ్యాత్| పథ్యావిడంగాదీన్ ఘృతక్షౌద్రేణ వా లిహ్యాత్| కోలాదీన్ వా పూర్వవల్లిహ్యాత్, గుడాదీన్ వా| అథవా, లేహస్య-అగస్త్యాదేః, ఔషధానాం చూర్ణాని మాంసరసాదిభిః పిబేత్|
Adhikarana జీవంత్యాదికం ద్విగుణశర్కరం చూర్ణం (౪౩-౪౫) · Śloka ౪౫
| జీవంతీముస్తసురసత్వగేలాద్వయపౌష్కరం||43|| చండాతామలకీలోహభార్గీనాగరవాలకం| కర్కటాఖ్యాశఠీకృష్ణానాగకేసరచోరకం||44|| ఉపయుక్తం యథాకామం చూర్ణం ద్విగుణశర్కరం| పార్శ్వరుగ్జ్వరకాసఘ్నం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||45||
View original
| जीवन्तीमुस्तसुरसत्वगेलाद्वयपौष्करम्||४३|| चण्डातामलकीलोहभार्गीनागरवालकम्| कर्कटाख़्याशठीकृष्णानागकेसरचोरकम्||४४|| उपयुक्तं यथाकामं चूर्णं द्विगुणशर्करम्| पार्श्वरुग्ज्वरकासघ्नं हिध्माश्वासहरं परम्||४५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జీవంత్యాదికం చూర్ణం భుక్తం పార్శ్వరుగాదిఘ్నం సుష్ఠు హిధ్మాదిహరం| లోహం-అగురు|
Adhikarana శఠ్యాదికం అష్టగుణశర్కరం చూRనం (౪౬) · Śloka ౪౬
శఠీతామలకీభారంగీచండావాలకపౌష్కరం| శర్కరాష్టగుణం చూర్ణం హిధ్మాశ్వాసహరం పరం||46||
View original
शठीतामलकीभार्ङ्गीचण्डावालकपौष्करम्| शर्कराष्टगुणं चूर्णं हिध्माश्वासहरं परम्||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శఠ్యాదికం చూర్ణం పూర్వగుణం|
Adhikarana నస్యాని గుడనాగరనస్యం (౪౭) · Śloka ౪౭
తుల్యం గుడం నాగరం చ భక్ష్యేన్నావయేత వా| |47|
View original
तुल्यं गुडं नागरं च भक्ष्येन्नावयेत वा| |४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తుల్యాం సగుడశుంఠీం చ భక్షయేత్ నస్యం వా దద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ నస్యాని| తత్ర గుడనాగరనస్యమాహ-తుల్యం గుడమితి| నావయేత్-నాసాయాం నిషేచయేత్| భక్షణమపి శ్వాసఘ్నం|
Adhikarana లశునమూలాదినస్యచతుష్కం మక్షికావిష్ఠాదినస్యత్రయం స్తన్యసిద్దం ఘృతం క్షీరం విరేచనౌషధసిద్దం ఘృతం (౪౭-౫౦) · Śloka ౫౦
| లశునస్య పలాండోర్వా మూలం గృంజనకస్య వా||47|| చందనాద్వా రసం దద్యాన్నారీక్షీరేణ నావనం| స్తన్యేన మక్షికావిష్ఠామలక్తకరసేన వా||48|| ససైంధవం ఘృతాచ్ఛం వా, సిద్ధం స్తన్యేన వా ఘృతం| కల్కితైర్మధురద్రవ్యైస్తత్పిబేన్నావయేత వా||49|| సకృదుష్ణం సకృచ్ఛీతం వ్యత్యాసాత్ ససితామధు| తద్వత్పయస్తథా సిద్ధమధోభాగౌషధైర్ఘృతం||50||
View original
| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा||४७|| चन्दनाद्वा रसं दद्यान्नारीक्षीरेण नावनम्| स्तन्येन मक्षिकाविष्ठामलक्तकरसेन वा||४८|| ससैन्धवं घृताच्छं वा, सिद्धं स्तन्येन वा घृतम्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैस्तत्पिबेन्नावयेत वा||४९|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासात् ससितामधु| तद्वत्पयस्तथा सिद्धमधोभागौषधैर्घृतम्||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లశునాదీనాం మూలం పిష్ట్వా నారీక్షీరేణ పృథక్ పృథక్ నావనం చ స్యాత్ హిధ్మాశ్వాసార్తాయ| చందనాద్వా రసం నారీక్షీరేణ సహ నస్యం దద్యాత్| మక్షికావిష్ఠాం స్తన్యేన సహ నస్యం దద్యాత్, అలక్తకరసేన వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నస్యచతుష్కమాహ లశునస్యేతి| నారీక్షీరం చతుర్ష్వపి| నస్యత్రయమాహ-స్తన్యేనేతి| మాక్షికావిష్ఠాం-మధు| ఘృతాచ్ఛం-ఘృతమండం| నస్యాంతరమాహ-సిద్ధం స్తన్యేనేతి| మధురైః-జీవంత్యాదిభిః| తద్ధృతం పానే నస్యే చ యోజ్యం| తచ్చ వ్యత్యాసాత్-ప్రథమముష్ణం తతః శీతం తతః పునరుష్ణం తతః పునః శీతమిత్యాది| యదోష్ణం తదా ససితం| యదా శీతం సమధు| క్షీరమాహ-తద్వత్పయ ఇతి| తద్వత్-కల్కితైర్మధురైః సిద్ధం వ్యత్యాసాత్ప్రయోజ్యం| ఘృతమాహ-తథా సిద్ధమితి| అధోభాగౌషధాని-శ్యామాదివేరేచనాని| తథా-పూర్వవత్ప్రయోజ్యం|-
Adhikarana కణాదిఘృతం జీవనీయఘృతం (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨
కణాసౌవర్చలక్షారవయస్థాహింగుచోరకైః| సకాయస్థైర్ఘృతం మస్తుదశమూలరసే పచేత్||51|| తత్పిబేజ్జీవనీయైర్వా లిహ్యాత్సమధు సాధితం| |52|
View original
कणासौवर्चलक्षारवयस्थाहिङ्गुचोरकैः| सकायस्थैर्घृतं मस्तुदशमूलरसे पचेत्||५१|| तत्पिबेज्जीवनीयैर्वा लिह्यात्समधु साधितम्| |५२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కణాదిభిః కల్కైర్మస్తుదశమూలరసే స్నేహపానవిధ్యుక్తపరిభాషామాశ్రిత్య ఘృతం పక్త్వా హిధ్మాశ్వాసార్తః పిబేత్| జీవనీయైర్వా ద్రవ్యైః కల్కైర్ఘృతం పక్త్వా సమాక్షికం లిహ్యాత్-న పిబేత్| విషయభేదాదేవం కార్యం| అథవా, వస్తుస్వభావాదేకస్మిన్నపి విషయే కణాదిభిః పక్వం ఘృతం పీతం హిధ్మాశ్వాసార్తానామారోగ్యాయ, జీవనీయైః పునః కల్కైః పక్వం ఘృతం లీఢం తేషామారోగ్యాయేతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఘృతాంతరమాహ కణాసౌర్వర్చలేతి| వయస్థా-ఆమలకీ| కాయస్థా-హరీతకీ| ఘృతాంతరమాహ| జీవనీయైర్వేతి| జీవనీయైః సాధితం ఘృతం మధునా సహ లిహ్యాత్|
Adhikarana తేజోవత్యాదిఘృతం (౫౨-౫౫) · Śloka ౫౫
| తేజోవత్యభయా కుష్ఠం పిప్పలీ కటురోహిణీ||52|| భూతీకం పౌష్కరం మూలం పలాశశ్చిత్రకః శఠీ| పటుద్వయం తామలకీ జీవంతీ బిల్వపేశికా||53|| వచా పత్రం చ తాలీసం కర్షాంశైస్తైర్విపాచయేత్| హింగుపాదైర్ఘృతప్రస్థం పీతమాశు నిహంతి తత్||54|| శాఖానిలార్శోగ్రహణీహిధ్మాహృత్పార్శ్వవేదనాః| |55|
View original
| तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||५२|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शठी| पटुद्वयं तामलकी जीवन्ती बिल्वपेशिका||५३|| वचा पत्रं च तालीसं कर्षांशैस्तैर्विपाचयेत्| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पीतमाशु निहन्ति तत्||५४|| शाखानिलार्शोग्रहणीहिध्माहृत्पार्श्ववेदनाः| |५५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేజోవత్యాదిభిః కల్కైః కర్షాంశైర్హింగుపాదైర్హింగునః పాదః-చతుర్థాంశో, యేషాం తైరేవంవిధైర్ఘృతం పచేత్| తత్పీతం దుష్టకఫావృతస్రోతసాం ప్రమాథితయా తేషాం వివృతత్వముత్పాదయన్ శాఖానిలాదీన్ హంతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఘృతాంతరమాహ తేజోవత్యభయేతి| భూతీకం-కత్తృణం| పాదః-కర్షచతుర్థాంశః| సంగ్రహే తు (చి.అ. 6)- "సిద్ధం వా పురమంజిష్ఠాలాక్షాసర్జరసైః పిబేత్| సపద్మకమనోహ్వాలైర్ఘృతప్రస్థం పిచూన్మితైః|| వత్సకాదిప్రతీవాపం సిద్ధం వా ప్రథమే గణే| సపంచలవణం సర్పిః శ్వాసకాసావపోహతి|| ప్రథమే-విదార్యాదౌ| హింస్రావిడంగపూతీకత్రికటుత్రిఫలాగ్నికైః| కోలమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం పాచయేత్సలిలాఢకే|| క్షీరప్రస్థద్వయోపేతం తత్కాసశ్వాసపీనసాన్| అర్శాంస్యరోచకం గుల్మం క్షయం హిధ్మాం చ నాశయేత్||" ఇతి| కోలం-కర్షః|
Adhikarana అర్ధాంశక్షారఘృతం అర్ధాంశలవణఘృతం ధాన్వంతరాదిఘృతచతుష్కస్యాతిదేశః (౫౫-౫౬) · Śloka ౫౬
| అర్ధాంశేన పిబేత్సర్పిః క్షారేణ పటునాఽథవా||55|| ధాన్వంతరం వృషఘృతం దాధికం హపుషాది వా| |56|
View original
| अर्धांशेन पिबेत्सर्पिः क्षारेण पटुनाऽथवा||५५|| धान्वन्तरं वृषघृतं दाधिकं हपुषादि वा| |५६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధాన్వంతరాదిఘృతస్యార్ధాంశేన క్షారేణ, అథవా పటునా-లవణేన చార్ధాంశేన, సర్పిః పిబేత్| ధాన్వంతరం-ప్రమేహోక్తం (హృ. చి. అ. 12/19)| వృషఘృతం-రక్తపిత్తోక్తం (హృ. చి. అ. 2/40)| దాధికం-గుల్మోక్తం (హృ. చి. అ. 14/13)| హపుషాదికం-ఉదరోక్తం (హృ. చి. అ. 15/22)|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఘృతంతరమాహ అర్ధాంశేనేతి| సర్పిః-పురాణం, ఉక్తం హి సంగ్రహే (చి. అ. 6)-"సైంధవార్ధాంశసంయుక్తం పురాణం ప్రాయయేద్ధృతం||" ఇతి| ఘృతచతుష్కమతిదిశతి-ధాన్వంతరమితి| [ ధాన్వంతరాదీని-] ప్రమేహరక్తపిత్తగులంజఠరోక్తాని| వంగసేనే (శ్వాసాశ్లో. 59)- "సౌవర్చలయవక్షారకటుకావ్యోషచిత్రకైః| ఘృతం వచావిడంగైశ్చ సాధితం శ్వాసశాంతయే|| కులత్థరససంయుక్తం పంచకోలశృతం ఘృతం| దీపనం శ్వాసకాసఘ్నం కఫవ్యాధిహరం పరం|| తిక్తాసౌవర్చలక్షారపథ్యాత్రికటుహింగుభిః| సమాలూరైర్ఘృతం సిద్ధం సక్షీరం శ్వాసకాసనుత్| గుల్మానాహం(హౌ) చ శమయేత్ప్రవృద్ధాన్ గుదజానపి|| సువహాకాలికా భార్గీ శుగాఖ్యా నిచులం ఫలం| కాకాదనీ శృంగబేరం వర్షాభూర్బృహతీద్వయం|| కోలమాత్రైర్ఘృతప్రస్థం పచేదేతైర్జలాఢకే| కదుష్ణం పీతమేతద్విశ్వాసామయవినాశనం|| తైలం దశగుణే సిద్ధం భృంగరాజరసే శుభే| పీయమానం యథాన్యాయం కాసశ్వాసౌ వ్యపోహతి||" ఇతి|
Adhikarana చిత్తక్షోభణమౌషధం (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
| శీతాంబుసేకః సహసా త్రాసవిక్షేపభీశుచః||56|| హర్షేర్ష్యోచ్ఛ్వాసరోధాశ్చ హితం కీటైశ్చ దంశనం| |57|
View original
| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासविक्षेपभीशुचः||५६|| हर्षेर्ष्योच्छ्वासरोधाश्च हितं कीटैश्च दंशनम्| |५७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సహసా-ఝటిత్యేవాజ్ఞాతసంకేతస్యైవ, హిధ్మాశ్వాసార్తస్య శీతాంబునా సేకో హితః| త్రాసః-చిత్తస్యోద్వేగకృత్కర్మ, విక్షేపః-అవధూననం, భీః-భయం, శుక్-శోకశ్చేతసః సంతాపః, త్రాసాదయశ్చతస్రస్తామసగుణోద్భవాః, ఈర్ష్యా-అసూయా పరగుణాసహిష్ణుతా, ఇయం రజోగుణోదయా, తథా ఉచ్ఛ్వాసస్య రోధః, ఏతే చ సర్వే హిధ్మాశ్వాసార్తాయ హితాః| తథా, కీటైః-పిపీలికాదిభిః, తస్మిన్ దంశనం హితం, వాతవేగవిఘాతాయ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చిత్తక్షోభణమౌషధమాహశీతాంబుసేక ఇతి| విక్షేపేణ వైయగ్ర్యం|-
Adhikarana అనుక్తసంగ్రాహార్థం సామాన్య చికిత్సా (౫౭-౫౯) · Śloka ౫౯
ఏవం హిధ్మాశ్వాసానాం విశేషేణ చికిత్సాముక్త్వా సామాన్యేనాహ యత్కించిత్కఫవాతఘ్నముష్ణం వాతానులోమనం||57|| తత్సేవ్యం ప్రాయశో యచ్చ సుతరాం మారుతాపహం| |59|
View original
एवं हिध्माश्वासानां विशेषेण चिकित्सामुक्त्वा सामान्येनाह यत्किञ्चित्कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्||५७|| तत्सेव्यं प्रायशो यच्च सुतरां मारुतापहम्| |५९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యత్కించిత్-ఆహారవిహారౌషధాదికం, కఫవాతౌ-పృథక్ సహితౌ వా, నిహంతి తత్కఫవాతఘ్నం| తథా, ఉష్ణం-న-శీతం| కఫవాతఘ్నం హి ప్రాయేణోష్ణమేవ భవతి| ఉష్ణమితి యదిహ కృతం తదతిశయేనోష్ణం న త్వీషదుష్ణమితి ప్రతిపాదనార్థం| తథా, వాతానులోమనం కఫవాతఘ్నత్వేనైవ వాతానులోమనకారిత్వే లబ్ధే ప్రాధాన్యేన వాతప్రతిపక్షేణ స్నిగ్ధేన యద్యుక్తం తద్ధిధ్మాశ్వాసార్తైః కఫవాతఘ్నమధికోష్ణం సేవ్యమితి ప్రతిపాదనాయేతి| అత ఏవాహ-ప్రాయశ ఇత్యాది| ప్రాయశో-బాహుల్యేన, యత్ సుతరాం మారుతశమనం తత్ హిధ్మాశ్వాసార్తైః సేవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుక్తసంగ్రహార్థమాహ యత్కించిదితి| యన్మారుతాపహం తత్సుతరాం సేవ్యం, కఫకృన్న చేతి| ఉక్తం హి సంగ్రహే (చి. అ. 6)-"వాతకృద్వా కఫహరం కఫకృద్వాఽనిలాపహం| కార్యం నైకాంతికం తాభ్యాం ప్రాయః శ్రేయోఽనిలాపహం||" ఇతి|
Adhikarana శమనబృంహణైశ్చోపచారః (౫౮-౫౯) · Śloka ౫౯
కిమిత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ- | సర్వేషాం బృంహణే హ్యల్పః శక్యశ్చ ప్రాయశో భవేత్||58|| నాత్యర్థం శమనేఽపాయో భృశోఽశక్యశ్చ కర్షణే| శమనైర్బృంహణైశ్చాతో భూయిష్ఠం తానుపాచరేత్||59||
View original
किमित्येवं क्रियते ? इत्याह- | सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्||५८|| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्षणे| शमनैर्बृंहणैश्चातो भूयिष्ठं तानुपाचरेत्||५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వేషాం-హిధ్మాశ్వాసార్తానాం, హి-యస్మాత్, బృంహణే విధీయమానే కదాచిద్దైవవశాత్ యోఽపాయో-రోగాధిక్యమన్యరోగప్రాదుర్భావో వా, భవేత్ స ప్రాయశోఽల్పస్తథా శక్యః-సాధయితుం సుఖసాధ్యః| తథా, తేషాం, శమనే భేషజాదౌ క్రియమాణేఽపాయో యది దైవాత్స్యాత్ స నాత్యర్థం-నాతిశయేన| కిం తర్హి ? మధ్యమయా వృత్త్యా| హిధ్మాశ్వాసశాంత్యర్థం కర్షణే భేషజాదౌ క్రియమాణే యోఽపాయో జాయతే స భృశో-దుఃసహః, అత ఏవాశక్యః-సాధయితుం న శక్యతే| యత ఏవం కర్షణే భృశోఽశక్యశ్చాపయో భవతి| అతః-అస్మాత్కారణాత్, తాన్-హిధ్మాశ్వాసాన్, భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన, శమనైర్భేషజైస్తథా బృంహణైరుపాచరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శమనబృంహణకర్శనానాం క్రమద్ధీనత్వమాహ సర్వేషామితి| యన్న బృంహణం న చ కర్శనం తచ్ఛమనం| తత్ర నాత్యర్థమపాయః-అపాయస్యాత్యంతాభావః| అపాయో బృంహణే తు కదాచిద్భవేత్, స చాల్పః, స చ శక్యః| కర్శనే తు సదా, స చానల్పః స చాశక్యః| అతః కర్శనం న కార్యమిత్యాహ-శమనైర్బృంహణైరితి| ప్రథమం శమనైస్తైరనుపశమే బృంహణైః| భూయిష్ఠగ్రహణాత్కస్యాంచిదవస్థాయాం కర్శనైరపి|
Adhikarana కాసాదీనామన్యోన్యభేషజం (౪) · Śloka ౪
అధునా కాసాదీనాం పంచానామప్యేషాం సామాన్యేన చికిత్సితం వక్తుమాహ కాసశ్వాసక్షయచ్ఛర్దిహిధ్మాశ్చాన్యోన్యభేషజైః| 59 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
View original
अधुना कासादीनां पञ्चानामप्येषां सामान्येन चिकित्सितं वक्तुमाह कासश्वासक्षयच्छर्दिहिध्माश्चान्योन्यभेषजैः| ५९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने श्वासहिध्माचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కాసోక్తైర్భేషజైః శ్వాసాదీనుపాచరేత్| శ్వాసాద్యుక్తైః కాసానుపాచరేత్| ఏవం పరస్పరం సర్వైర్యథోక్తైర్భేషజైః సర్వానేతానుపాచరేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః||4||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కాసాదిభేషజమన్యోన్యమతిదిశతికాసశ్వాసేతి| ఉపాచరేదిత్యనువర్త్యం| [ వంగసేనే తు- (హిక్కాధికారే శ్లో. 18)-"ప్రాణావరోధతర్జనవిస్మాపనభయభాషకైశ్చఘోరైః| కథాప్రయోగైః శమయేద్ధిక్కాం ఘోరాం మనోఘాతైః|| హిక్కార్తస్య పయశ్చ్ఛాగం హితం నాగరసాధితం| రసం పిబేత్ఫలిన్యా ]శ్చ లాజసక్తూన్ ససైంధవాన్|| ప్రవాలశంఖత్రిఫలాచూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం| పిప్పలీ గైరికం చేతి లేహో హిక్కానివారణః|| కోలమజ్జాఽంజనం లాజా తిక్తా కాంచనగైరికం| కృష్ణా ధాత్రీ సితా శుంఠీ కాసీసం దధినామ చ|| పాటల్యాః సఫలం పుష్పం కృష్ణా ఖర్జూరముస్తకం| షడేతే పాదికా లేహా హిక్కాఘ్నా మధుసంయుతాః|| నిర్ధూమాంగారనిక్షిప్తశ్లక్ష్ణమాషరజోభవః| హిక్కాః పంచ నిహంత్యాశు ధూమః పీతో న సంశయః||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| శ్వాసహిక్కాప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 4||