Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
jvaracikitsitādanantaraṁ raktapittacikitsitamucyatē| yatō mahēśvarasya lalāṭājjvarō babhūva, tatsantāpādraktapittamityuktam| atō raktapittacikitsitasyaivārambhō yuktaḥ| tathā, nidānē yadviśēṣēṇa nōktaṁ tadiha viśēṣēṇa spaṣṭaṁ kr̥tvā nidānābhiprāyamapi bhaṇyatē, raktapittasya kṣiprakāritvāt|
Adhikarana raktapittacikitsitā'dhyāyaḥ raktapittasya sādhyatvam (2-1) · Śloka 1
athātō raktapaittacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) ūrdhvagaṁ balinō'vēgamēkadōṣānugaṁ navam| raktapittaṁ sukhē kālē sādhayēnnirupadravam||1||
अथातो रक्तपैत्तचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) ऊर्ध्वगं बलिनोऽवेगमेकदोषानुगं नवम्| रक्तपित्तं सुख़े काले साधयेन्निरुपद्रवम्||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balinō-balavataḥ puṁsō na striyāḥ, yadutpannamūrdhvagaṁ raktapittaṁ tatsādhayēt-upakramēt| tathā yadēvōrdhvagamavēgaṁ-avēgavat, tathaikō dōṣaḥ-kaphākhyaḥ, anugaḥ-anubalō, yasya tadēkadōṣānugam| nidānē'pyuktam (hr̥.ni.a.3/8)-"ūrdhvaṁ sādhyaṁ kapādyasmāt" iti| tathā navaṁ-acirōtpannaṁ, tathā yatsukhē kālē- tadvyādhipratipakṣabhūtē hēmantē śiśirē vā jātaṁ, tathā yannirupadravaṁ-vikr̥tavijñānīyādhyādhyāyōktaiḥ (hr̥.śā.a.5/74)" raktapittaṁbhr̥śaṁ raktaṁ" ityādigranthanirdiṣṭairupadravai rahitam| atō lakṣaṇādyadviparyayalakṣaṇamūrdhvagamapi raktapittaṁ tadarthādasādhyaṁ yāpyaṁ vā syāditi gamyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha raktapittacikitsitam| tatra sādhyamāhaūrdhvagamiti| avōgaṁ-vēgabāhulyarahitam| sukhē-hēmantādau|
Adhikarana raktapittasya yāpyatvam (2) · Śloka 2
adhōgaṁ yāpyayēdraktam yaccadōṣadvayānugam| śāntaṁ śāntaṁ punaḥ kupyanmārgānmārgāntaraṁ ca yat||2||
अधोगं याप्ययेद्रक्तम् यच्चदोषद्वयानुगम्| शान्तं शान्तं पुनः कुप्यन्मार्गान्मार्गान्तरं च यत्||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhōgaṁ raktapittamūrdhvagaraktapittōktaikadōṣānugādiviśēṣaṇaviṣiṣṭamapi yāpayēt| yacca dōṣadvayānugaṁ-vātakaphābhyāṁ hīnabalābhyāmanugatamūrdhvagamapi, tacca yāpayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- yāpyamāha-adhōgamiti, śāntaṁ śāntamiti ca| yat-gaccht, iṇ gatau|
Adhikarana raktapittasya asādhyatvam (3) · Śloka 3
atipravr̥ttaṁ mandāgnēstridōṣaṁ dvipathaṁ tyajēt| |3|
अतिप्रवृत्तं मन्दाग्नेस्त्रिदोषं द्विपथं त्यजेत्| |३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śāntaṁ śāntaṁ-atiśayēna śāntaṁ, punaḥ kupyat-kōpaṁ gacchat, ūrdhvagamēkadōṣānugamadhōgaṁ vā tyajēt| atha mārgāt-ūrdhvāt nāsākṣikarṇāsyalakṣaṇāt, mārgāntaraṁ-gudamēḍhralakṣaṇaṁ, yat-gacchhat, ēvaṁ yatpravr̥ttaṁ tacca tyajēt| yaditi iṇaḥ śatari iṇō yaṇiti yādēśē yaditi rūpam| tathā atipravr̥ttamūrdhvamārgādhōmārgādvā yadraktapittaṁ tattyajēt, raktasya prāṇāyatanatvāt| uktaṁ ca-"jīvitaṁ prāṇināṁ tatra raktē tiṣṭhati tiṣṭhati|" iti| tathā, mandāgnēryatpravr̥ttamadhōgamūrdhvagaṁ va tadapi viruddhōpakramatvāttyajēt| tathā hi,-mandāgnēḥ kaṭukāmlōṣṇarūkṣatīkṣṇādyauṣadhamagnisandhukṣaṇaṁ yattaddhitam, raktapittē cātō viparītaprāyaṁ yattatpathyam| tathā, tridōṣamūrdhvagamadhōgaṁ vā tadapi tyajēt, viṣamatvāt| yatō na tadvamanaviṣayaṁ bhavatumarhati nāpi virēcanaviṣayam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- asādhyamāha-atipravr̥ttamiti| yatrānubandhyapi pittaṁ taddhi (ntri) dōṣajam| yatra tu janakamēva taddvidōṣa [ ja ] mēkadōṣaṁ (ṣa)[jaṁ] vā| nidānōktānāmapi sādhyādīnāṁ punaruktiraparipūrṇapūraṇāya| tatra sādhyatvē yuktiruktā, iha tu lakṣaṇamiti vā, pūrvācāryātiviprakīrṇōktipradarśanaṁ vā|
Adhikarana laṅghanīyabr̥ṁhaṇīyaśōdhanīyaśamanīyavibhāgaḥ (3-4) · Śloka 4
| jñātvā nidānamayanaṁ malāvanubalau balam||3|| dēśakālādyavasthāṁ ca raktapittē prayōjayēt| laṅghanaṁ br̥ṁhaṇaṁ vā''dau śōdhanaṁ śamanaṁ tathā||4||
| ज्ञात्वा निदानमयनं मलावनुबलौ बलम्||३|| देशकालाद्यवस्थां च रक्तपित्ते प्रयोजयेत्| लङ्घनं बृंहणं वाऽऽदौ शोधनं शमनं तथा||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nidānādi jñātvā'nantaraṁ raktapittē-ūrdhvagē'dhōgē vā, ādau-prathamata ēva, laṅghanaṁ prayōjayēt, athavā br̥ṁhaṇaṁ, athavā śōdhanaṁ śamanaṁ vā| tatra nidānaṁ-tīkṣṇōṣṇakaṭvamlādisēvanam, ētajjñānaṁ hi tannidānavarjana upayujyatē| tathā ca vakṣyati (ślō.24)-"yatkiñcidraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt|" iti| ayanaṁ-ūrdhvāghōlakṣaṇaṁ jñātvā| tathā ca vakṣyati (ślō.8)- "raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē| lihyānmākṣikasarpirbhyāṁ kṣāramutpalanālajam||" iti| tathā (ślō.47)- "gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē vastiriṣyatē|" ityādi| tathā, pittākhyasya malasyātra mūlabhūtatvātsāmarthyāt malau-vātakaphākhyau, anubalau jñātvā cikitsāviśēṣaṁ prayōjayēt| tathā ca vakṣyati (ślō.36)-"raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjayācchāgaṁ" ityādi| tathā, balaṁ jñātvā| yatō vakṣyati (ślō. 13)- "yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam|" iti| dēśō-dvividhaḥ śārīrō bhūmidēśaśca| tatra śārīrō-mukhanāsādyavayavarūpaḥ| ūrdhvagē hi raktapittē satyapi nāsāpravr̥ttē viśēṣēṇānyadauṣadhamanyapravr̥ttē'nyat| tathā, adhōgē raktapittē satyapi gudapravr̥ttē'nyadauṣadhaṁ mēḍhrapravr̥ttē cānyat| bhūmidēśaśca-trividhōvyākhyātō jāṅgalānūpasādhāraṇabhēdēna| tatra jāṅgalē'nyadhauṣadhamanūpē'nyat sādhāraṇē cānyat| kālō-muhūrtādiḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇa āvasthikaśca| tathā ca śītē kālē'nyādr̥samauṣadhamanyasmin kālē'nyādr̥ṣamauṣadhaṁ raktapittē| ādigrahaṇēnānalāhā rasattvasātmyavayaḥprakr̥tiprabhr̥tayō gr̥hyantē| avasthāṁ ca jñātvā avasthāvaśāt, raktapittasya hyavasthāviśēṣēṇānyadauṣadhaṁ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- laṅghanīyabr̥ṁhaṇīyaśōdhanīyaśamanīya vibhāgamāha-jñātvēti| tatra nidānajñānāt br̥ṁhaṇōtthē laṅghanaṁ laṅghanōtthē br̥ṁhaṇam| ayanajñānāt ūrdhvagē laṅghanamadhōgē br̥ṁhaṇam| anubalamalajñānāt kafē laṅghanaṁ vātē br̥ṁhaṇam| balajñānāt sampūrṇē balē laṅghanamalpē br̥ṁhaṇam| dēśajñānāt anūpē laṅghanaṁ jāṅgalē br̥ṁhaṇam| kālajñānāt visargē laṅghanamādānē br̥ṁhaṇam| ādiśabdāt yauvanē laṅghanaṁ vārdhakē br̥ṁhaṇamityādi| avasthājñānāt apakvē laṅghanaṁ pakvē br̥ṁhaṇam| pūrvaṁ śamanaśōdhanavibhāgō jñēyaḥ| ādaugrahaṇāt laṅghanānantaraṁ br̥ṁhaṇaṁ br̥ṁhaṇānantaraṁ laṅghanaṁ ca kāryam|
Adhikarana śōdhyatvē'pi laṅghanaśāmyabr̥ṁhaṇaśāmyavibhāgaḥ (5-6) · Śloka 6
santarpaṇōtthaṁ balinō bahūdōṣasya sādhayēt| ūrdhvabhāgaṁ virēkēṇa vamanēna tvadhōgatam||5|| śamanairbr̥ṁhaṇaiścānyallaṅghya br̥ṁhyānavēkṣya ca| |6|
सन्तर्पणोत्थं बलिनो बहूदोषस्य साधयेत्| ऊर्ध्वभागं विरेकेण वमनेन त्वधोगतम्||५|| शमनैर्बृंहणैश्चान्यल्लङ्घ्य बृंह्यानवेक्ष्य च| |६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-santarpaṇōtthaṁ balinō bahudōṣasya narasya raktapittamūrdhvagaṁ virēkēṇa sādhayēt, adhōgataṁ tu vamanēna sādhayēt| anyatapatarpaṇōtthaṁ raktapittaṁ durbalasyālpadōṣasyōrdhvagaṁ śamanairadhōgaṁ br̥ṁhaṇairupācarēt| br̥ṁhaṇairvā śamanaiḥ| na cēdaṁ cikitsitaṁ nirapēkṣaṁ yuñītētyāha-laṅghyabr̥ṁhyānavēkṣya cēti| laṅghanādutpannamadhōgamapi śamanairupācarēt| br̥ṁhaṇādutpannamūrdhvagamapi laṅhghanairupācarēdityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śōdhyatvē'pi vamyavirēcyavibhāgamāha-santarpaṇōtthamiti| adhōgē vamanam| ūrdhvagē virēcanam| santarpaṇōtthaṁ ityatra ubhayatra tulyam| śāmyatvē'pi laṅghanaśāmyabr̥ṁhaṇaśāmyavibhāgamāha- śamanairbr̥ṁhaṇaiścēti| anyat- apatarpaṇōtthamalpabalasya cālpadōṣasyaca| ūrdhvagaṁ laṅghanaśamanaistathā laṅghyē puruṣē santarpaṇōtthatvāditrayē satyapi br̥ṁhaṇam| br̥ṁhyē puruṣē atarpaṇōtthatvāditrayē satyapi laṅghanam|
Adhikarana śamanauṣadham (6-7) · Śloka 7
| ūrdhvaṁ pravr̥ttē śamanau rasau tiktakaṣāyakau||6|| upavāsaśca niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgōdakapāyinaḥ| |7|
| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते शमनौ रसौ तिक्तकषायकौ||६|| उपवासश्च निःशुण्ठीषडङ्गोदकपायिनः| |७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvaṁ pravr̥ttē raktapittē śuṇṭhīrahitaṁ ṣaḍaṅgōdakaṁ pibataḥ puṁsastiktakaṣāyau rasau śamanam| tathā, upavāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śamanamāha-ūrdhvaṁ pravr̥tta iti| ṣaḍaṅgōdakaṁ-"ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam|" (hr̥. ci. a. 1/15) iti jvarōktam, taccātra śuṇṭhīṁ vinā kāryam|
Adhikarana br̥ṁhaṇauṣadham (7) · Śloka 7
| adhōgē raktapittē tu br̥ṁhaṇau madhurō rasaḥ||7||
| अधोगे रक्तपित्ते तु बृंहणौ मधुरो रसः||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhōgē tu raktapittē br̥ṁhaṇō madhurō rasō hitaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- br̥̄ṁhaṇamāha-adhōgē raktapitta iti|
Adhikarana ūrdhvagādhōgayōḥ pathyavibhāgaḥ (8) · Śloka 8
ūrdhvagē tarpaṇaṁ yōjyaṁ prāk ca pēyā tvadhōgatē| |8|
ऊर्ध्वगे तर्पणं योज्यं प्राक् च पेया त्वधोगते| |८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhvagē raktapittē prāk-pūrvaṁ, tarpaṇaṁ yōjyam, tathāsātmyatvāt| ēvamadhōgē raktapittē prāk pēyā yōjyā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ūrdhvagādhōgayōḥ pathyavibhāgamāhna-ūrdhvagē tarpaṇamiti| ūrdhvagē prāk tarpaṇaṁ pathyam, adhōgē tu pēyā śēṣaṁ jvaravat|
Adhikarana aśuddharaktasya stambhananiṣēdhaḥ śuddharaktasya stambhanam (8-9) · Śloka 9
| āśnatō balinō'śuddhaṁ na dhāryaṁ taddhi rōgakr̥t||8|| dhārayēdanyathā śīghramagnivacchīghrakāri tat| |9|
| आश्नतो बलिनोऽशुद्धं न धार्यं तद्धि रोगकृत्||८|| धारयेदन्यथा शीघ्रमग्निवच्छीघ्रकारि तत्| |९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-balinō narasyāśnatō raktamaśuddhaṁ-duṣṭaṁ, na dhāryaṁ-na stambhanīyam| taddhi ghr̥taṁ sirāvyadhavidhyuktān visarpavidradhiplīhādīn rōgān karōti| anyathā-vidhiviparyayē sati durbalasyābhōjanasya ca, śīghraṁ dhārayēt| yasmādagnivacchīghraṁ maraṇakāri tat-raktamastambhitaṁ, syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- aśuddhasya raktasya stambhanaṁ niṣēdhati-aśnata iti| śuddhasya stambhanaṁ vidhattē-dhārayēditi| anyathā-śuddhatvē, balāśanayōralpayōraśuddhatvē'pi| tat-astambhitaṁ raktam|
Adhikarana virēcanauṣadham (9-10) · Śloka 10
| trivr̥cchyāmākaṣāyēṇa kalkēna ca saśarkaram||9|| sādhayēdvidhivallēhaṁ lihyātpāṇitalaṁ tataḥ| |10|
| त्रिवृच्छ्यामाकषायेण कल्केन च सशर्करम्||९|| साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात्पाणितलं ततः| |१०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-trivr̥tā-śuklagōpītyucyatē| śmāmā-mālavikā trivr̥ducyatē| tayōḥ kaṣāyēṇa tathā tayōrēva [kalkēna] mātrāmāśrityaitaduktam| atra ca kaṇṭakārikālēhavat (hr̥.ci.a.3/62) kvāthakalkaśarkarāṇāṁ parimāṇaṁ vēdyamiti vr̥ddhavaidyavyavahāraḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- virēcanamāha-trivr̥cchāmākaṣāyēṇēti| kalkēnatrivr̥ddvayasyaiva| pāṇitalaṁ karṣam|
Adhikarana virēcanāntaradvayam (10-11) · Śloka 11
| trivr̥tā triphalā śyāmā pippalī śarkarā madhu||10|| mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktaśōphajvarāpahaḥ| trivr̥tsamasitā tadvat pippalīpādasaṁyutā||11||
| त्रिवृता त्रिफला श्यामा पिप्पली शर्करा मधु||१०|| मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तशोफज्वरापहः| त्रिवृत्समसिता तद्वत् पिप्पलीपादसंयुता||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā trivr̥tādibhirmōdakō-vaṭakaḥ| śarkarāparimāṇaṁ ca padmakādyacūrṇavadavabōdhyam| sa ca mōdakaḥ sannipātōrdhvaraktaśōphajvarahr̥dbhavati| pūrvōktasya lēhasya viṣayanirdēśādēva viṣayō vēdyaḥ| trivr̥tsamasitā pippalīpādasaṁyutā tadvat-sannipātādi hr̥dityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- virēcanāntaramāha-trivr̥tēti| sannipātastribhiḥ sambadhyatē| virēcanāntaramāha-trivr̥tsamasitēti| saṅgrahē (ci. a. 3)- " trifalātrivr̥tādhātrītrāyantyāragvadhābhayāḥ| gavākṣīkṣurasakṣīradrākṣāḥ kṣaudrasitōtkaṭāḥ|| yathāsvaṁ kalpabihitā virēkārthaṁ prayōjayēt|" iti| trifalādīni daśa virēcanāni| pratyēkaṁ madhusitōtkaṭāni| gavākṣī-indravāruṇī|
Adhikarana vamanapañcakam (12-13) · Śloka 13
vamanaṁ phalasaṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sasitāmadhu| sasitaṁ vā jalaṁ kṣaudrayuktaṁ vā madhukōdakam||12|| kṣīraṁ vā rasamikṣōrvā| |13|
वमनं फलसंयुक्तं तर्पणं ससितामधु| ससितं वा जलं क्षौद्रयुक्तं वा मधुकोदकम्||१२|| क्षीरं वा रसमिक्षोर्वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madanaphalēna saṁyuktaṁ tarpaṇaṁ sitāmadhubhyāṁ saha vamanē dēyam, vātakōpabhayādityabhiprāyaḥ| athavā saśarkaraṁ phala saṁyuktaṁ, [athavā] madhukōdakamathavā kṣaudrasaṁyuktaṁ, athavā kṣīraṁ, athavēkṣurasam| sarvamētat madanaphalasaṁyuktaṁ pr̥thak pratyēkaṁ dēyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vamanapañcakamāha-vamanaṁ falasaṁyuktamiti| pañcasvapi madanafalasaṁyōgaḥ| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- "phalēndrayavagāṅgēyīmadhukaṁ vā samākṣikam|" iti|
Adhikarana śuddhasya pathyam (13) · Śloka 13
śuddhasyānantarō vidhiḥ| yathāsvaṁ manthapēyādiḥ prayōjyō rakṣatā balam||13||
शुद्धस्यानन्तरो विधिः| यथास्वं मन्थपेयादिः प्रयोज्यो रक्षता बलम्||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrdhva[ga]raktapittinō'dhōgaraktapittinō vā yathākramaṁ virēkavamanābhyāṁ śuddhasyānantaraṁ [yathāsvaṁ-] yathāyōgaṁ yathāvidhi, manthapēyādiḥ prayōktavyaḥ,-ūrdhvagē manthādiradhōgē pēyādiriti yathārthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śuddhasya pathyamāha-śuddhasyēti| anantaraḥ "ūrdhvagē tarpaṇaṁ yōjyam" (ślō. 8) ityādi| balaṁ agnibalaṁ dēhabalaṁ ca|
Adhikarana manthadvayam (14) · Śloka 14
manthō jvarōktō drākṣādiḥ, pittaghnairvā phalaiḥ kr̥taḥ| |14|
मन्थो ज्वरोक्तो द्राक्षादिः, पित्तघ्नैर्वा फलैः कृतः| |१४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-manthō jvarōktō drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" (hr̥. ci. a. 1/55) ityādiḥ| pittaghnairvā-drākṣāmalakakrāśmaryamadhukādibhiḥ, phalaiḥ kr̥taḥ prayōktavyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- manthamāha-manthō jvarōkta iti| drākṣādiḥ-"drākṣāmadhūkamadhuka" ityādiḥ| manthāntaramāha-pittaghnairvēti|
Adhikarana manthāntaradvayam (14-15) · Śloka 15
| madhukharjūramr̥dvīkāparūṣakasitāmbhasā||14|| manthō vā pañcasārēṇa saghr̥tairlājasaktubhiḥ| dāḍimāmalakāmlō va mandāgnyamlābhilāṣiṇām||15||
| मधुख़र्जूरमृद्वीकापरूषकसिताम्भसा||१४|| मन्थो वा पञ्चसारेण सग़ृतैर्लाजसक्तुभिः| दाडिमामलकाम्लो व मन्दाग्न्यम्लाभिलाषिणाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā madhvādinā dravyapañcakēna kr̥tēna pañcasārākhyēna lājasaktubhiḥ sasarpiṣkairmanthō hitaḥ| mandāgnīnāmamlābhilāṣiṇāṁ ca dāḍimāmalakābhyāmamlaśca manthaḥ prayōktavyaḥ| 'adhōgē prākpēyā prayōjyā' ityuktam| atastā ēva pēyā brūtē-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- manthāntaramāha-madhukharjūrēti| pañca madhvādīni sārāṇyatrēti pañcasāram, saṁjñā cēyam| manthāntaramāha-dāḍīmāmalakāmlō vēti| dāḍimāmalakarasayōgādamlaḥ|
Adhikarana pēyāsaptakam (16-18) · Śloka 18
kamalōtpalakiñjalkapr̥śniparṇīpriyaṅgukāḥ| uśīraṁ śābaraṁ rōdhraṁ śr̥ṅgabēraṁ kucandanam||16|| hīvēraṁ dhātakīpuṣpaṁ bilvamadhyaṁ durālabhā| ardhārdhairvihitāḥ pēyā vakṣyantē pādayaugikāḥ||17|| bhūnimbasēvyajaladā masūrāḥ pr̥śniparṇyapi| vidārigandhā mudgāśca balā sarpirharēṇukāḥ||18||
कमलोत्पलकिञ्जल्कपृश्निपर्णीप्रियङ्गुकाः| उशीरं शाबरं रोध्रं शृङ्गबेरं कुचन्दनम्||१६|| हीवेरं धातकीपुष्पं बिल्वमध्यं दुरालभा| अर्धार्धैर्विहिताः पेया वक्ष्यन्ते पादयौगिकाः||१७|| भूनिम्बसेव्यजलदा मसूराः पृश्निपर्ण्यपि| विदारिगन्धा मुद्गाश्च बला सर्पिर्हरेणुकाः||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kamalōtpalētyādibhirvargairardhaślōkaiḥ pēyā vihitāḥ| pādayaugikā vakṣyantē| bhūnimbasēvyētyādayaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tribhirardharcaististraḥ pēyā āha-kamalōtpalēti| caturbhiḥ pādaiścatasnaḥ pēyā āha-bhūnimbasēvyajaladā iti| vidārigandhā-śāliparṇī| harēṇukāḥ-satīnāḥ| saṅgrhē tvadhikāḥ pēyāḥ (ci. a. 3)- "candanāmbupriyaṅgavaḥ| tuvaryō vā'tibalayā balayā vā harēṇavaḥ||" iti|
Adhikarana uktānāṁ pēyānāṁ prakārāntaram,māṁsarasāḥ (19-20) · Śloka 20
jāṅgalāni ca māṁsāni śītavīryāṇi sādhayēt| pr̥thakapr̥thagjalē tēṣāṁ yavāgūḥ kalpayēdrasē||19|| śītāḥ saśarkarākṣaudrāstadvanmāṁsarasānapi| īṣadamlānanamlān vā ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān||20||
जाङ्गलानि च मांसानि शीतवीर्याणि साधयेत्| पृथकपृथग्जले तेषां यवागूः कल्पयेद्रसे||१९|| शीताः सशर्कराक्षौद्रास्तद्वन्मांसरसानपि| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||२०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsāni jāṅgalāni śītavīryāṇī-śaśādisabandhīni, pūrvōktapēyauṣadhānāṁ pr̥thakpr̥thagjalē sādhayēt| anantaraṁ tasmin rasē yavāgūḥ kalpayēt| kīdr̥śīḥ ? śītāstathā saśarkarākṣaudrāḥ| tadvadityanēna śītatvaṁ māṁsarasānāmatidiśati, na tu saśarkarākṣaudratvamapi, ayōgārhatvāt| ata ēvāha-tān māṁsarasān īṣadamlānamlābhilāṣiṇaḥ, anamlābhilāṣiṇō'namlānēva| tathā, ghr̥tabhr̥ṣṭān saśarkarān-śarkarāyuktān|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- uktānāṁ pēyānāṁ prakārāntaramāha-jāṅgalāni cēti| tēṣāṁ-pēyauṣadhānāṁ, jalē-kāthē| rasē-kvāthasiddhamāṁsarasē| māṁsarasānāha-tadvaditi| tadvat-pēyāvat, taṇḍulaprakṣēpaṁvinā| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- "tatkaṣāyē hitāḥ pēyāmāṁsapēyāstathā rasāḥ| anamlāḥ kiñcidamlā vā saghr̥takṣau draśarkarāḥ||" iti|
Adhikarana dhānyāni śākāni ca (21) · Śloka 21
śūkaśimbībhavaṁ dhānyaṁ raktē śākaṁ ca śasyatē| annasvarūpavijñānē yaduktaṁ laghu śītalam||21||
शूकशिम्बीभवं धान्यं रक्ते शाकं च शस्यते| अन्नस्वरूपविज्ञाने यदुक्तं लघु शीतलम्||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, śūkaśimbījaṁ, dhānyaṁ śākaṁ ca raktapittē śasyatē| annasvarūpavijñānīyē'dhyāyē (sū.a. 6) yaduktaṁ laghu ca śītalaṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- dhānyāni śākāni cāha-śūkaśimbībhavaṁ dhānvamiti raktē-raktapittē|
Adhikarana pānārthamudakam (22) · Śloka 22
pūrvōktamambu pānīyaṁ pañcamūlēna vā śr̥tam| laghunā śr̥taśītaṁ vā madhvambhō vā phalāmbu vā||22||
पूर्वोक्तमम्बु पानीयं पञ्चमूलेन वा शृतम्| लघुना शृतशीतं वा मध्वम्भो वा फलाम्बु वा||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pūrvōktamambu-ṣaḍaṅgaṁ śuṇṭhīrahitaṁ, pānīyaṁ-pātavyam| athavā laghunā pañcamūlēna śr̥tam| pānīyasya śrapaṇē tantrakārairvidhiruktaḥ| yathā-"karṣaṁ gr̥hītvā dravyasya kvāthayētprāsthikē'mbhasi| ardhaśr̥taṁ prayōktavyaṁ jalapākē tvayaṁ vidhiḥ||" iti| kēvalaṁ vā jalaṁ śr̥taśītaṁ hitam| madhvambhō-mākṣikayuktaṁ pānīyam| phalāmbu vā-drākṣābhirvā pittaghnaiḥ phalaiḥ kr̥tam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tr̥ṣitasya pānārthamudakamāha-pūrvōktamambviti| pūrvōktaṁ-niḥśuṇṭhīṣaḍaṅgōdakam| laghupañcamīlasiddhaṁ vā| śr̥taśītaṁ vā kēvalam| madhūdakaṁ vā| falōdakaṁ vā falāni-dāḍimādīnilau śītalāni|saṅgrahē tu (ci. a. 3)padmakādyañjanādi ca sārivādiṁ ca kalpayēt| annapānē gaṇaṁ tadvaddaśakaṁ dāhanāśanam|| kaphānugē yūṣaśākaṁ mārutānugatē rasam| abhīrōraṅkurairlāvāḥ saha mudgāḥ paṭōlajaiḥ| makuṣṭhā dhanvayāsōtthai raktapittē paraṁ matāḥ|" iti|
Adhikarana vibaddhē māṁsarasatrayam (23) · Śloka 23
śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē| |23|
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे| |२३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śaśaḥ-śaśasya māṁsaṁ, sahavāstukēna viḍvibandhē sati raktapittinaḥ śastaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vibandhē rasamāha-śaśaḥ savāstuka iti|
Adhikarana mārutādhikē māṁsarasatrayam (23-24) · Śloka 24
tittiriḥ punaḥ| udumbarasya niryūhē sādhitō mārutē'dhikē||23|| plakṣasya barhiṇastadvannyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ| |24|
तित्तिरिः पुनः| उदुम्बरस्य निर्यूहे साधितो मारुतेऽधिके||२३|| प्लक्षस्य बर्हिणस्तद्वन्न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| |२४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tittiristu mārutē'dhika udumbarasya kvāthē sādhitaḥ śastaḥ| plakṣasya kvāthē sādhitō barhiṇō-mayūraḥ, tadvat-mārutē'dhikē śastaḥ| barhiṇa iti "phalabarhābhyāminac|" tathaivanyagrōdhasya niryūhē kukkuṭaḥ śastaḥ| udumbarādikvāthasādhanaṁ titthiryādīnāmauṣṇyaṁ pratihantum|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mārutādhikē rasamāha-tittiriḥ punariti| mārutā[dhikē rasā] ntaramāha-plakṣasya barhiṇastadvaditi| barhiṇō-mayūraḥ| rasāntaramāha-nyagrōdhasya ca kukkuṭa iti| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- "bisōtpalamr̥ṇālānāṁ vartakakrakarau hitau| vartīrō'mbhōjanālānāmaśvatthasya kapiñcalaḥ||" iti|
Adhikarana varjanīyam (24) · Śloka 24
| yatkiñcidraktapittasya nidānaṁ tacca varjayēt||24||
| यत्किञ्चिद्रक्तपित्तस्य निदानं तच्च वर्जयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yatkiñcidraktapittasya kāraṇaṁ-yēna sēvitēna tajjātaṁ, tacca varjayēt-pariharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- varjaniyamāha-yatkiñciditi|
Adhikarana śamanauṣadhatrayam (25-26) · Śloka 26
vāsārasēna phalinīmr̥dgōdhrāñjanamākṣīkam| pittāsr̥k śamayētpītaṁ, niryāsō vā'ṭarūṣakāt||25|| śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vā, śr̥tō'pi vā| vr̥ṣaḥ sadyō jayatyasraṁ, sa hyasya paramauṣadham||26||
वासारसेन फलिनीमृद्गोध्राञ्जनमाक्षीकम्| पित्तासृक् शमयेत्पीतं, निर्यासो वाऽटरूषकात्||२५|| शर्करामधुसंयुक्तः केवलो वा, शृतोऽपि वा| वृषः सद्यो जयत्यस्रं, स ह्यस्य परमौषधम्||२६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-vāsakasya rasēna phalinyādikaṁ pītaṁ raktapittaṁ śamayati| athavā, aṭarūṣakasya rasaḥ śarkarāmadhuyuktaḥ pītō raktapittaṁ jayēt| athavā kēvalō vāsārasaḥ| athavā kvathitō vr̥ṣaḥ śīghraṁ raktaṁ jayēt| sa vr̥ṣō yasmādasya-raktasya, paramauṣadham|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śamanamāha-vāsārasēnēti| falinī-priyaṅguḥ| mr̥t-saurāṣṭrī| añjanaṁ-rasāñjanam| mākṣikaṁ-madhu| [ śamanāntaramāha-niryāsa iti| niryāsaḥ-svarasaḥ| sa śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vēti dvividhaḥ| ] śamanāntaramāha-śr̥tō'pi vā vr̥ṣa iti| śrutō'pi śarkarāmadhusaṁyuktaḥ kēvalō vēti svarasavaddvividhaḥ|
Adhikarana kvāthatrayam (27-28) · Śloka 28
paṭōlamālatīnimbacandanadvayapadmakam| rōdhrō vr̥ṣastandulīyaḥ kr̥ṣṇā mr̥nmadayantikā||27|| śatāvarī gōpakanyā kākōlyau madhuyaṣṭikā| raktapittaharāḥ kvāthāstrayaḥ samadhuśarkarāḥ||28||
पटोलमालतीनिम्बचन्दनद्वयपद्मकम्| रोध्रो वृषस्तन्दुलीयः कृष्णा मृन्मदयन्तिका||२७|| शतावरी गोपकन्या काकोल्यौ मधुयष्टिका| रक्तपित्तहराः क्वाथास्त्रयः समधुशर्कराः||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paṭōlādayō'rdhaślōkāstrayaḥ kvāthā madhuśarkarāyutā raktapittaṁ jayantīti yōjyam| atra ca vāsaka ārdrō'pi dviguṇō na yōjyaḥ| ēvaṁ hyuktaṁ tantrāntarē-"vāsākuṭajakūṣmāṇḍaśatapuṣpāsahācarāḥ| nityamārdrāḥ prayōktavyāstathā'pi dviguṇā na tē||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tribhirardharcaiḥ vkāthatrayamāha-paṭōlamālatīti| candanadvayaṁ-śvētaṁ raktaṁ ca| kr̥ṣṇā mr̥t-kr̥ṣṇamr̥ttikā| madayantikā-yūthikā|
Adhikarana kvāthāntaram lēhaḥ (29) · Śloka 29
palāśavalkakvāthō vā suśītaḥ śarkarānvitaḥ| lihyādvā madhusarpibhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasam||29||
पलाशवल्कक्वाथो वा सुशीतः शर्करान्वितः| लिह्याद्वा मधुसर्पिभ्यां गवाश्वशकृतो रसम्||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā palāśatvakkvāthaḥ śītaḥ śarkarāyutaḥ pūrvōktaguṇaḥ| athavā madhusarpibhyāṁ gavāśvaśakr̥tō rasaṁ pibēt| gavāścēti "avaḍ sphōṭāyanasya" ityavaṅādēśaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- kvāthāntaramāha-palāśavalkavkāthō vēti| valkalaṁ-tvak| lēhamāha-lēhyādvā madhusarpirbhyāmiti| śakr̥drasasya pākādghanībhāvēna lēhatvam|
Adhikarana grathitē raktē lēhaḥ (30) · Śloka 30
sakṣaudgaṁ grathitē raktē lihyātpārāvatācchakr̥t| |30|
सक्षौद्गं ग्रथिते रक्ते लिह्यात्पारावताच्छकृत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grathitē-granthimati, raktapittē pārāvatasya śakr̥t kṣaudgēṇa saha lihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- grathitē raktē lēhamāha-sakṣaudramiti| grathitaṁ tantulam|
Adhikarana atiyōgē rūdhirapānam atiyōgē yakr̥bhakṣaṇam (30-31) · Śloka 31
| atiniḥ srutaraktaśca kṣaudgēṇa rudhiraṁ pibēt||30|| jāṅgalaṁ, bhakṣayēdvā''jamāmaṁ pittayutaṁ yakr̥t| |31|
| अतिनिः स्रुतरक्तश्च क्षौद्गेण रुधिरं पिबेत्||३०|| जाङ्गलं, भक्षयेद्वाऽऽजमामं पित्तयुतं यकृत्| |३१|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atiniḥsrutaraktaśca jāṅgalaṁ raktaṁ kṣaudgēṇa saha pibēt| ājaṁ yakr̥dapakvaṁ pittayutaṁ bhakṣayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atiyōgē rudhiramāha-atiniḥsr̥taraktō vēti| jāṅgalaṁ-jāṅgalavargīyahariṇādiśarīrajam| atiyōgē yakr̥dbhakṣaṇamāha-bhakṣayēdvēti| ajasya-chāgasyēdamājam| āmaṁ-apakvam| ājēnaiva pittēna yuktam|
Adhikarana atiyōgē śītakaṣāyaḥ (31-32) · Śloka 32
| candanōśīrajaladalājamudgakaṇāyavaiḥ||31|| balājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittahā| |32|
| चन्दनोशीरजलदलाजमुद्गकणायवैः||३१|| बलाजले पर्युषितैः कषायो रक्तपित्तहा| |३२|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-candānādibhirbalājalē paryuṣitaiḥ kaṣāyō raktapittajit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atiyōgē śītakaṣāyamāha-candanōśīrēti| balājalē-balākvāthē|
Adhikarana atiyōgē śītakaṣāyāntaradvayam (32-34) · Śloka 34
| prasādaścandanāmbhōjasēvyamr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭajaḥ||32|| suśītaḥ sasitākṣaudraḥ śōṇitātipravr̥ttijit| āpōthya vā navē kumbhē plāvayēdikṣugaṇḍikāḥ||33|| sthitaṁ tadguptamākāśē rātriṁ prātaḥ srutaṁ jalam| madhumadvikacāmbhōjakr̥tōttaṁsaṁ ca tadguṇam||34||
| प्रसादश्चन्दनाम्भोजसेव्यमृद्भृष्टलोष्टजः||३२|| सुशीतः ससिताक्षौद्रः शोणितातिप्रवृत्तिजित्| आपोथ्य वा नवे कुम्भे प्लावयेदिक्षुगण्डिकाः||३३|| स्थितं तद्गुप्तमाकाशे रात्रिं प्रातः स्रुतं जलम्| मधुमद्विकचाम्भोजकृतोत्तंसं च तद्गुणम्||३४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-candanādijaḥ prasāda suśītaḥ śarkarāmākṣikābhyāṁ saha raktasyātipravr̥ttiṁ jayēt|saṁ-ikṣugaṇḍikā āpōthya bhr̥śamādau saṅkuṭya jalē plāvayēt| navē kumbhē rātrimākāśē guptaṁ-kīṭādyupahataṁ yathā na syāttathā. sthitaṁ tat-ikṣugaṇḍikājalaṁ, prātaḥ srutaṁ samākṣikaṁ vikasitapadmēna kr̥taśēkharaṁ tadguṇaṁ-pūrvavadguṇamityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atiyōgē śītakaṣāyāntaramāha-prasādaiti| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaṁ-pākādagnivarṇatāṁ nītaṁ mr̥llōṣṭam|ā0 ra0- atiyōgē śītakaṣāyāntaramāha-āpōthya vēti| āpōthya-jarjarīkr̥tya| plavayēt-navakumbhasthē jalē kṣipēt| alpatvārthaṁ ikṣugaṇḍikāḥ-ikṣukhaṇḍāni| rātrimākāśē sthitaṁśikyālambanāt| gutpaṁ-prakr̥tikīṭādibhyaḥ| madhumat-kṣōdrayuktam| vikkacāmbhōjakr̥tōttaṁsaṁ-kumbhakaṇṭhabaddhairantaḥpraviśadbhiriva vikasitakamalaiḥ surabhīkr̥tam| tadguṇaṁ-pūrvauṣadhasamānam|
Adhikarana pittajvarōktāśca kaṣāyāḥ (35) · Śloka 35
yē ca pittajvarē cōktāḥ kaṣāyāstāṁśca yōjayēt| |35|
ये च पित्तज्वरे चोक्ताः कषायास्तांश्च योजयेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pittajvarē ca yē kaṣāyā uktāḥ-"śakrayavāghanam| kaṭukā cēti sakṣaudgā" (hr̥. ci. a. 1/52) ityādayaḥ, tāṁśca-kaṣāyān, atra yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittajvarakaṣāyānatidiśati-yē cēti| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- "vāsārasēna bhūnimbakaṭukāśarkarāḥ pibēt| tēnaiva vā kṣaudrayuktaṁ padmakēsarapadmakam|| sarōdhranāgakusumaśāḍvalōtpalavāstukam| śāḍvalaṁ-dūrvā| pathyārajanyahiṁstrā vā palāṇḍuṁ tadvadēva vā|| ahiṁstrā-kanthāribhēdaḥ| tadvat-madhusarpirbhyā lihyāt| falinīlōdhrakhadiraśālmalīkōvidārajam| śirīṣaśēlukakubhasinduvārātimuktajam|| palāśayūthikāśigrumadhūkāsanajanma ca| madhunācūrṇitaṁ puṣpamēkatra pr̥thagēva vā|| puṣpairēbhirvipavkaṁ ca sakṣaudraṁ māhiṣaṁ ghr̥tam| lihyāt kṣaudrēṇa pathyāṁ vā kiñjalkaṁ kamalasya vā|| lājān śr̥ṅgāṭakaṁ mustaṁ kharjūraṁ kr̥ṣṇamr̥ttikām| kṣīrivr̥kṣāṅkurān drākṣāṁ tavakṣīriṁ sitōpalām|| gairikaṁ madhukaṁ rōdhraṁ śaṅkhaṁ śambūkamañjanam| taṇḍulīyakamūlaṁ vā bījaṁ vā vāstukōdbhavam|| rōdhrakālīyakōśīrafalinīśaṅkhagairikam| paṭōlapatraṁ dūḥsparśā samaṅga sārivā latā|| tvagjambūvētasāśvatthahayāhvōdumbarārjunāt| kirātatiktakramukamustakaṭfalapadmakam|| prapauṇḍarīkahībērakamalōtpalaparpaṭam| candanēna pr̥thagyuktaṁ samastaṁ vā saśarkaram|| phāṇṭīkr̥taṁ śr̥taṁ śītaṁ cūrṇaṁ vā taṇḍulāmbhasā| pītamāśujayatyastraṁ tr̥ḍdāhatamakānapi|| tadvadacchaḥ sitārōdhramadhūkōśīracandanāt| mr̥cchyāmāsārivāmustudhātakīyaṣṭikānvitāt|| acchaḥ-prasādaḥ| tadvat-candanādivat| vaiḍūryamuktāmr̥cchaṅkhagairikāmalakōdadakam| madhūdakaṁ rasaṁ vēkṣōḥ pibañjayati śōṇitam|| trapusīmūlakalkaṁ vā sakṣaudraṁ taṇḍulāmbunā| pibētkarañjabījaṁ vā tēna kṣaudrasitāyutam|| rōdhracandanayaṣṭayāhvaṁ tēna yaṣṭayāhvamēva vā| nīlōtpalaṁ sitā yaṣṭī madhūkaṁ padmakēsaram|| chinnōdbhavā ca śītō'yaṁ kaṣāyō raktajitparam|" iti| vaṅgasēnē tu (raktapittādhikārē ślō 48)- "tālīsacūrṇayaktaḥ pēyaḥ kṣaudrēṇavāsakasvarasaḥ| kafapittaśvāsavamītamakasvarabhēdaraktapittaharaḥ|| āṭarūṣakamr̥dīkāpathyāvkāthaḥ saśarkaraḥ| kṣaudrāḍhyaḥ kasanaśvāsaraktapittanibarhaṇaḥ|| śatāvarī balā rāsnā kāśmaryaṁ saparūṣakam| pāyayēdraktapittaghnaṁ sadyaḥ śūlaharaṁ param|| candanēndrayavāḥ pāṭhākaṭukā sadurālabhā| guḍūcī vāsakaṁ rōdhraṁ pippalīkṣaudrasaṁyutam| [ kafānvitaṁ jayēdraktaṁ tr̥ṣṇākāsajvararāpaham|| ] pibēcchītakaṣāyaṁ vā jambvāmrārjunasambhavam| udumbarafalānāṁ vā rasaṁ samadhu pāyayēt|| atasīkusumasamaṅgā vaṭaprarōhatvagambhasā pītā| praśamayati raktapittaṁ yadi bhuṅktē mudgayūṣēṇa|| lōhagandhini niḥśvāsē udgārē dhūmagandhini| pr̥thvīkāṁ śaṇamātrāṁ tu khādēddviguṇaśarkarām|| (ślō. 46)- " vāsākaṣāyōtpalamr̥tpriyaṅgurōdhrāñjanāmbhōruhakēsarāṇi| pitvāsitākṣaudrayutāni hanyātpittāsr̥jō vēgamudīrṇamāśu|| vāsāyāṁ vidyamānāyāmāśāyāṁ jīvitasya ca| raktapittī kṣayī kāsī kimarthamavasīdati|| samākṣikaḥ padmapa(da)lōdbhavō vā pītō rasaḥ śōṇitamāśu hanti|| (ślō. 69)- " pavkōdumbarakāśmaryapathyākharjūragōstanāḥ| madhunā ghnanti saṁlīḍha raktapittaṁ pr̥thak pr̥thak|| vāsakasvarasē pathyā saptadhā paribhāvitā| kr̥ṣṇā vā madhunā līḍhā raktapittaṁ drutaṁ jayēt|| (ślō. 93)- candanaṁ naladaṁ lōdhramuśīraṁ padmakēsaram| nāgapuṣpaṁ ca bilvaṁ ca bhadramustaṁ saśarkaram|| hībēraṁ caiva pāṭhā ca kuṭajasya falaṁ tvacam|śr̥ṅgabēraṁ sātiviṣaṁ dhātakī ca rasāñjanam|| āmrāsthi jambusārāsthi tathā mōcarasō'pi ca| nīlōtpalaṁ samaṅgā ca sūkṣmailā dāḍimatvacam|| caturviśatirētāni samabhāgāni kārayēt| taṇḍulōdakasaṁyuktaṁ kṣaudrēṇa saha yōjayēt| hitaṁ lōhitapittānāmarśaḥ sujvaritēṣu ca| mūrcchatamōpasr̥ṣṭānāṁ tr̥ṣārtānāṁ ca dāpayēt|| [atīsāraṁ tathā chardiḥ strīṇāṁ ca rajasō graham|] calitānāṁ ca garbhāṇāṁ stambhanaṁ paramucyatē| aśvibhyāṁ vihitō yōgōraktapittavināśanaḥ||" iti| jambūsārā-rājajambūḥ| iti navaraktapittam|
Adhikarana jīrṇaraktapittacikitsā chāgakṣīraprayōgaḥ,gavyakṣīraprayōgatrayam (35-38) · Śloka 38
| kaṣāyairvividhairēbhirdīptē'gnau vijitē kaphē||35|| raktapittaṁ na cēcchāmyēttatra vātōlbaṇē payaḥ| yuñjayācchāgaṁ śr̥taṁ, tadvadgavyaṁ pañcaguṇē'mbhasi||36|| pañcamūlēna laghunā śr̥taṁ vā sasitāmadhu| jīvakarṣabhakadrākṣābalāgōkṣuranāgaraiḥ||37|| pr̥thakpr̥thakśr̥taṁ kṣīraṁ saghr̥taṁ sitayā'thavā| |38|
| कषायैर्विविधैरेभिर्दीप्तेऽग्नौ विजिते कफे||३५|| रक्तपित्तं न चेच्छाम्येत्तत्र वातोल्बणे पयः| युञ्जयाच्छागं शृतं, तद्वद्गव्यं पञ्चगुणेऽम्भसि||३६|| पञ्चमूलेन लघुना शृतं वा ससितामधु| जीवकर्षभकद्राक्षाबलागोक्षुरनागरैः||३७|| पृथक्पृथक्शृतं क्षीरं सघृतं सितयाऽथवा| |३८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēbhirvividhaiḥ-nānāprakāraiḥ kaṣāyaiḥ, agnau dīptē kaphē ca vijitē sati yadi raktapittaṁ na śāmyati, tadā tatra vātōlbaṇē raktapittē sati pañcaguṇē'mbhasi śr̥taṁ chāgaṁ payō yuñjayāt| pañcaguṇē'mbhasi gavyaṁ kṣīraṁ kvathitaṁ tadvat-tēna chāgēna samānaguṇaṁ, tacca yuñjayāt| athavā laghunā pañcamūlēna śr̥taṁ gavyaṁ saśarkarāmadhu tadguṇam| tathā, jīvakarṣabhakādibhiḥ pr̥thak pr̥thak śr̥taṁ saha ghr̥tēnāthavā śarkarayā saha tadguṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha jīrṇaraktapittam| tatra chāgakṣīraprayōgamāha-kaṣāyairvividhairiti| gavyakṣīramāha-tadvadgavyamiti| tadvat-"alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanaiḥ " (hr̥. sū. a. 5/24) ityuktahētumat| pañcaguṇē'mbhasi śr̥tam| kṣīrāntaramāha-pañcamūlēnēti kṣīrāntaramāha-jīvakarṣabhakēti|
Adhikarana mūtramārgagē kṣīram (38-39) · Śloka 39
| gōkaṇṭakābhīruśr̥taṁ parṇinībhistathā payaḥ||38|| hantyāśu raktaṁ sarujaṁ viśēṣānmūtramārgagam| |39|
| गोकण्टकाभीरुशृतं पर्णिनीभिस्तथा पयः||३८|| हन्त्याशु रक्तं सरुजं विशेषान्मूत्रमार्गगम्| |३९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gōkaṇṭakādibhistathā [ parṇinībhiḥ-] śāliparṇīpr̥śniparṇīmudgaparṇīmāṣaparṇībhiḥ, śr̥taṁ śīghramēva raktaṁ savēdanaṁ hanti| viśēṣēṇa mūtramārgagatam| viṣēṣagrahaṇādanyamārgagamapi raktaṁ hantīti dyōtayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mūtramārgagē kṣīramāha-gōkaṇṭakābhīruśr̥tamiti|
Adhikarana viṇmārgagē kṣīracatuṣṭayam (39-40) · Śloka 40
| viṇmārgagē viśēṣēṇa hitaṁ mōcarasēna tu||39|| vaṭaprarōhaiḥ śuṅgairvā śuṇṭhyudīcyōtpalairapi| |40|
| विण्मार्गगे विशेषेण हितं मोचरसेन तु||३९|| वटप्ररोहैः शुङ्गैर्वा शुण्ठ्युदीच्योत्पलैरपि| |४०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viṇmārgagē-gudagatē, raktapittē tu viśēṣēṇa mōcarasēna śr̥taṁ kṣīraṁ hitam| vaṭaprarōhairvā śr̥taṁ kṣīraṁ, athavā vaṭaśuṅgaiḥ-prathamōdbhūtamukulitaiḥ pallavaprāyaiḥ, śuṇṭhyudīcyōtpalairvā śr̥taṁ payō hitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- gudapravr̥ttē kṣīracatuṣṭayamāha-viṇmārgagē viśēṣēṇēti| mōcarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| śr̥(śu)ṅgaiḥ-vaṭaśr̥(śu)ṅgaiḥ| mukulāvasyaṁ patraṁ-śr̥(śu)ṅgaḥ|
Adhikarana raktākaṣāyāḥ sapayaskāḥ (40) · Śloka 40
| raktātisāradurnāmacikitsāṁ cātra kalpayēt||40||
| रक्तातिसारदुर्नामचिकित्सां चात्र कल्पयेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktaśabdasyātisāradurnāmrōḥ sambandhaḥ| raktātisārasya raktārśasaśca, yā cikitsā tāmatra-raktē, yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- raktātisāraraktārśaścikitsāmatidiśati-raktātisārēti|
Adhikarana pūrvōktakaṣāyasiddhāni ghr̥tāni (41) · Śloka 41
pītvā kaṣāyān payasā bhuñjīta payasaiva ca| kaṣāyayōgairēbhirvā vipakvaṁ pāyayēddhr̥tam||41||
पीत्वा कषायान् पयसा भुञ्जीत पयसैव च| कषाययोगैरेभिर्वा विपक्वं पाययेद्धृतम्||४१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṣāyān-pūrvōktān, payasā pītvā payasaivāśniyāt| sa0-ētairvā kaṣāyākhyairyōgairvipakvaṁ ghr̥taṁ raktapittinaṁ pāyayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pūrvōktakaṣāyān sapayaskānāha-pītvā kaṣāyāniti| ā0 ra0- pūrvōktakaṣāyasiddhāni ghr̥tānyāha-kaṣāyayōgairiti|
Adhikarana vāsāghr̥tam (42-44) · Śloka 44
samūlamastakaṁ kṣuṇṇaṁ vr̥ṣamaṣṭaguṇē'mbhasi| paktvā'ṣṭāṁśāvaśēṣēṇa ghr̥taṁ tēna vipācayēt||42|| tatpuṣpagarbhaṁ tacchītaṁ sakṣaudgaṁ pittaśōṇitam| pittagulmajvaraśvāsakāsahr̥drōgakāmalāḥ||43|| timirabhramavīsarpasvarasādāṁśca nāśayēt| |44|
समूलमस्तकं क्षुण्णं वृषमष्टगुणेऽम्भसि| पक्त्वाऽष्टांशावशेषेण घृतं तेन विपाचयेत्||४२|| तत्पुष्पगर्भं तच्छीतं सक्षौद्गं पित्तशोणितम्| पित्तगुल्मज्वरश्वासकासहृद्रोगकामलाः||४३|| तिमिरभ्रमवीसर्पस्वरसादांश्च नाशयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mūlapallavādiyuktaṁ kṣuṇṇaṁ-cūrṇitaṁ, vr̥ṣamaṣṭaguṇē jalē paktvā tēna-āṣṭāśāvaśēṣēṇa kvāthēna, ghr̥taṁ vipācayēt| kimbhūtam ? tatpuṣpagarbham| tasya-vr̥ṣasya, puṣpāṇī garbhaḥ-kalkō, yasya tadēvam| tacca śītibhūtaṁ kṣaudgēṇa saha pittaśōṇitādīnnāśayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vāsāghr̥tamāha-samūlamastakamiti| [siddhasārē raktapittādhikārē ślō. 48 ]-"śatavaryādikē cājyē śarkarāmadhu pādikam| madhvēva pādikaṁ śrēyō vāsāsarpiṣi sammatam||" iti| vaṅgasēnē tu (raktapittādhikārē)- "vr̥ṣasya patrāṅkurapuṣpaśākhākaṣāyakalkēna ghr̥taṁ vipakvam| samākṣikaṁ kṣōṇakafē prayuktaṁ tadraktapittaṁ śamayatyudīrṇam|| (ślō. 126)- vāsakasvarasē sarpiḥ payasā saha pācayēt| kalkairbhūnimbakuṭajamustayaṣṭyāhvacandanaiḥ|| uśīramadhukānantāsārivōdīcyapadmakaiḥ| trāyantyutpalamūrvābhirmadayantyāścapallavaiḥ| sitākṣaudrayutaṁ hanyādraktapittaṁ sudāruṇam| paittaṁkāsaṁ ca gulmaṁ ca svarabhēdaṁ halīmakam|| yē cānyē kīrtitārōgā raktapittakafāśrayāḥ| tān sarvān śamayēdētat pīyamānaṁ hitāśinā|| aśvagandhāpalaśataṁ tadardhaṁ gōkṣurasya ca| śatāvarī vidārī ca śāliparṇī balā'mr̥tā|| aśvatthasya ca śuṅgāni padmabījaṁ punarnavā| kāśmaryasya falaṁ cēva māṣabījaṁ tathaiva ca|| pr̥thagdaśa palānētāścaturdrōṇē'mbhasaḥ pacēt| drōṇaśēṣē rasē tasmin putē śītē pradāpayēt|| mr̥dvīkā padmakaṁ kuṣṭaṁ pippalī raktacandanam| patrakaṁ nāgapuṣpaṁ ca ātma gutpāfalaṁ tathā|| nīlōtpalaṁ sārivē dvē jīvanīyānyaśēṣataḥ| pr̥thakkarṣāsamā bhāgāḥ śarkarāyāḥ paladvayam|| rasaḥ syātpauṇḍrakēkṣūṇāmāḍhakākamāharēt| [ caurguṇēna payasā ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|| ] raktapittaṁ kṣatakṣīṇaṁ kāmalāṁ vātaśōṇitam| halīmakaṁ pāṇḍurōgaṁ varṇabhēdaṁ svarakṣayam|| mūtrakr̥cchramurōdāhaṁ pārśvaśūlaṁ ca nāśayēt| ētadrājñāṁ pradātavyaṁ bahvantaḥpuracāriṇām|| strīṇāṁ caivāprajātānāṁ durbalānāṁ ca dēhinām| śrēṣṭhaṁ balakaraṁ dhanyaṁ hr̥dyaṁ vr̥ṣyaṁ rasāyanam|| ōjastējaskaraṁ svaryamāyuṣyaṁ prāṇavardhanam| saṁvardhayati śuṣkaṁ ca puruṣaṁ durbalēndriyam|| sarvarōgavinirmuktastōyasōktō yathā dgumaḥ| kāmadēvamiti khyātaṁ sarpiruktaṁ mahāguṇam|| (ślō. 99)- dūrvāsōtpalakiñjalkā mañjiṣṭhā sailavālukā| sitāsitamuśīraṁ ca mustacandanapadmakam|| vipacētkārṣikairētaiḥ sarpirājaṁ sukhāgninā| taṇḍulāmbutvajākṣīraṁ datvā caiva caturguṇam|| [drākṣāyaśṭyāhvadhukakāśmarīcandanaṁ sitam| piṣṭvā tatkārṣikairdravyairghr̥taprasthaṁ vipācayēt||] tatpānaṁ vamatō raktaṁ nāvanaṁ nāsikāgatē| karṇabhyāṁ yasya gacchēcca tasya karṇau prapūrayēt|| cakṣuḥsnāviṇi raktē ca pūrattēna cakṣuṣī| mēḍhrapāyupravr̥ttē ca bastikarmaṇi taddhitam|| rōmakūpapravr̥ttē ca tadabhyaṅgē prayōjayēt| pittajēṣu vikārēṣu visfōṭādiṣu buddhimān|| viṣēṣu kīṭadōṣēṣu visarpēṣu prayōjayēt| [raktastrāvīṇi cārśāsi lēpayēttēna sarpiṣā|| ] dūrvā sēndīvarī padmaṁ mañjiṣṭhāsailavālikā| rālā mustā tathōśīraṁ candanaṁ madhukāhvayam|| padmakaṁ rōdhrakuṣṭhaṁ ca candanaṁ rajanīdvayam| kākōlyau sārivā cēti kalkairētaiśca kārṣikaiḥ|| ghr̥taprasthamajākṣīraṁ taṇḍulōdakasaṁyutam| dūrvāyāḥ svarasēnaiva sādhitaṁ purvavadguṇam|| nyagrōdhōdumbarāśvatthaśuṅgānyāpōthya vāsayēt| ahōrātraṁ jalē tatpē ghr̥taṁ tēnāmbhasā pacēt|| tadardhaśarkarāyuktaṁ lēhayētkṣaudrapādikam| adhō vā yadi vā'pyūrdhvaṁ raktaṁ yasya pravartatē| sukhaṁ bhavati tasyāśu agnivēśavacō yathā|| śatāvarīdāḍīmatittiḍīkaṁ kākōli mēdē madhukaṁ vidārīm| piṣṭvā ca mūlaṁ falapurakasya ghr̥taṁ pacēt kṣīracaturguṇaṁ ca| kāsajvarānāhavibandhaśūlaṁ tadraktapittaṁ ca ghr̥taṁ nihanti|| śatāvaryāstu mūlānāṁ rasaprasthadvayaṁ matam| tatsamaṁ ca bhavētkṣīraṁ ghr̥taprasthaṁ vipācayēt|| jīvakarṣabhakau mēdā mahāmēdā tathaiva ca| kākōlī kṣīrakākōlī mr̥dvīkā madhukaṁ tathā|| mudgaparṇī māṣaparṇī vidārī raktacandanam| śarkarāmadhusaṁyuktaṁ siddhaṁ vistrāvayēt ghr̥tam|| raktapittavikārēṣu vātaraktagadēṣu ca| kṣīṇaśukrēṣu dātavyaṁ vājīkaraṇamuttamam|| aṅgadāhaṁ śirōdāhaṁ jvarapittasamudbhavam| yōniśūlaṁ ca dāhaṁ ca mūtrakr̥cchraṁ ca paittikam|| ētān rōgānnihantāśu chinnābhramiva mārutaḥ| śatāvarīsarpiridaṁ balavarṇāgnivardhanam||[śatāvaryādikē cājyē śarkarāmadhu pādikam||] (ślō. 141)- anantā sārivā padmaṁ salōdhraṁ nīlamutpalam| kalkairēbhiḥ pacētsārpiḥ sakṣīraṁ nāvanaṁ param|| raktapittaṁ praśamayēnnārīṇāṁ pradaraṁ tathā| hastāpādāṅgadāhēṣu jvarē raktē tatthōrdhvagē| vāsāghr̥taṁ śatāvaryā sitayā paramaṁ hitam|| dūrvāmadhukamañjiṣṭhādrākṣēkṣurasacandanaiḥ| sārivādvayanaktāhvaistailaprasthaṁ vipācayēt|| kṣīraṁ caturguṇaṁ datvā siddhamabhyañjanaṁ bhavēt| raktapittaharaṁ hyētadvalyaṁ vātandhamuttamam| dūrvātailamiti khyātaṁ savarṇakaraṇaṁ mahat|| (ślō. 167)- tulāmādaya vāsāyāḥ pacēdaṣṭaguṇē jalē| tēna pādāvaśēṣēṇa pācayēdāḍhakaṁ bhiṣak|| cūrṇānāmabhayānāṁ tu khaṇḍācchuddhācchataṁ tathā| dvipalaṁ pippalīcūrṇātsiddhaśītē ca mākṣikāt|| kuḍavaṁ palamānaṁ ca cāturjātaṁ sucūrṇitam| kṣiptvā vilōḍitaṁ khādēdraktapittī yathābalam| kāsaśvāsagr̥hītaśca yakṣmaṇā ca prapīḍitaḥ|| lōhāccaturguṇaṁ kṣīramājyaṁ dviguṇamuttamam| curṇapādaṁ ca vaiḍaṅgaṁ dadyānmadhusitē samē|| sarvamēkatra prakṣipya pātrē tāmramayē ddaḍhē| pākamānīya tatvēna sthāpayēt ghr̥tabhājanē|| māṣakādikraṇādau bakṣayēdvidhipūrvakam| anupānaṁ prayuñjīta nālikērajalādikam|| raktapittaṁ jayēttīvramamlapittaṁ kṣataṁ kṣayam| puṣṭidaṁ kāntijananamāyuṣyaṁ vr̥ṣyamuttamam|| (ślō. 193) śatāvarī chinnaruhā vr̥ṣamuṇḍitikā balā| tālamūlī ca gāyatrī trifalāyāstvacastathā|| bhārgī puṣkaramūlaṁ ca pr̥thak pañca palāni ca| jaladrōṇē vipaktavyamaṣṭabhāgāvaśēṣitam|| divyauṣadhihatasyāpi mākṣikēṇa hatasya vā| paladvādaśakaṁ dēyaṁ rukmalōhasya cūrṇitam|| khaṇḍatulyaṁ ghr̥taṁ dēyaṁ palaṣōḍakaṁ buddhaiḥ| pacēttābhramayē pātrē guḍapākō matō yathā|| prasthārdhaṁ madhunō dēyaṁ śubhāśmajatukaṁ tvacam| śr̥bhāśmajatukaṁ tvacam| śr̥ṅgī viḍaṅgaṁ kr̥ṣṇā ca śuṇṭhyājājī palaṁ palam|| trifalā dhānyakaṁ patraṁ vdyakṣaṁ maricakēsaram| cūrṇaṁ datvā sumathitaṁ snigdhēbhāṇḍē nidhāpayēt|| yathākālaṁ prayuñjīta biḍalapadakaṁ tataḥ gavyakṣīrānupanaṁ ca sēvyaṁ māṁsarasaṁ payaḥ||guruvr̥ṣyānnapānāni snigdhamatsyādi br̥ṁhaṇam| raktapittaṁ praduṣṭaṁ ca kṣatakāsaṁ viśēṣataḥ|| vātaraktaṁ pramēhaṁ ca śītapittaṁ vamiṁ klamam| śvayathuṁ pāṇḍurōgaṁ ca kuṣṭhaṁ plīhōdaraṁ tathā|| ānāhaṁ raktastrāvaṁ ca amlapittaṁ nihanti ca| cakṣuṣyaṁ br̥ṁhaṇaṁ vr̥ṣyaṁ māṅgalyaṁ prītivardhanam|| ārōgyaṁ putradaṁ śrēṣṭhaṁ kāyāgnibalardhanam| śrīkaraṁ lāghavakaraṁ khaṇḍakhādyaṁ prakīrtitam|| chāgaṁ pārāvataṁ māṁsaṁ tittirikrakarāḥ śaśāḥ| kuliṅgāḥ kr̥ṣṇasārā yē tēṣāṁ māṁsāni yōjayēt|| nārikēlapayaḥ pānaṁ suniṣaṇṇkavāstukam| śuṣkamūlakajīvākhyaṁ paṭōlaṁ br̥hatīfalam|| falaṁ vārtākapavkāmraṁ kharjūraṁ svādudāḍimam| kakārapūrvakaṁ yacca māsaṁ cānūpasambhavam|| varjanīyaṁ viśēṣēṇa khaṇḍakhādyaṁ prakurvatā| lōhāntaravadatrāpi puṭanādikriyēṣyatē| (ślō. 161)- pañjcāśatpalikaṁ svinnaṁ kūṣnāṇḍaṁ prasthāmājyataḥ| pakvaṁ palaśataṁ khaṇḍādvāsāvkāthāḍhakē pacēt|| śubhādhātrīghanairbhārgītrisugandhaiśca karṣikaiḥ| ailēyaviśvadhānyākamaricaiśca palāṁśakaiḥ|| pippalīkuḍavaṁ caiva madhumānīṁ pradāpayēt| kāsaṁ śvā [saṁ kṣayaṁ hikkāṁ raktapittaṁ halīmakam|| hr̥drōgamamlapittaṁ ca pīnasaṁ ca vyapōhati| yuktasarpiṣi kūṣmāṇḍē pākō bandhēna mudgayā||" iti|
Adhikarana palāśaghr̥tam trāyamāṇāghr̥tam (44-45) · Śloka 45
| palāśavr̥ntasvarasē tadgarbhaṁ ca ghr̥taṁ pacēt||44|| sakṣaudraṁ tacca raktaghnaṁ, tathaiva trāyamāṇayā| |45|
| पलाशवृन्तस्वरसे तद्गर्भं च ग़ृतं पचेत्||४४|| सक्षौद्रं तच्च रक्तघ्नं, तथैव त्रायमाणया| |४५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-palāśavr̥ntānāṁ svarasē tadgarbhaṁ-palāśavr̥ntakalkaṁ, ghr̥taṁ pacēt| tacca kṣaudrēṇa saha raktaghnaṁ bhavati| tadvadēva trāyamāṇayā śr̥taṁ raktapittaghnam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- palāśaghr̥tamāha-palāśavr̥ntasvarasa iti| vr̥ntaṁ puṣpanālam| tadgarbhaṁ-vr̥ntakalkagarbham| trāyamāṇāghr̥tamāha-tathaivēti| tathaiva-kvāthakalkīkr̥tayā| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- "kṣīrēṇa vapanīpuṣpaṁ madhukaṁ madhuśarkarā| vapanī-kārpāsī| rōdhrōtpalasamaṅgābhistadvadvatsakasādhitam|| rōdhrāditrayēṇa, vatsakēnaikēna| tadvat-kvāthakalkābhyāṁ ghr̥tam| lājagōdhūmamadhukasitācurṇaṁ payōdrutam| ghr̥tēnōtkārikāṁ kr̥tvākhādētpittāstravāriṇīm||" iti| vaṅgasēnē tu (rakta. ślō.68)-" drākṣayā falinībhirvā balayā madhukēna vā| śvadaṁṣṭrayā śatāvaryā raktajitsādhitaṁ payaḥ|| (ślō. 66)-saśarkaraṁ mākṣikasaṁprayuktaṁ vidārigandhādigaṇē śr̥taṁ vā|| (ślō.74)- kṣīrēṇa lākṣāṁ madhumiśritēna prapīya jīrṇē payasā'nnamadyāt| sadyōnihanyādrudhiraṁ kṣatōtthaṁ kāntārjunānāmathavā'pi kalkam|| kalkaṁ madhūkatrifalārjunānāṁ niśi sthitaṁ lōhamayē supātrē| sājyaṁ vilihyānupibētsuśītaṁ saśarkaraṁ chāgapayaḥ kṣudhārtaḥ|| pārāvatasya māṁsaṁ vā ghr̥tasiddhaṁ saśarkaram| bhakṣayēnmadhunāśītaṁ raktapittanivāraṇam|| prāyēṇōpahatāgnitvātsapicchamatisāryatē| prāpnōti vā''syavaitasyaṁ na cānnamabhinandati|| nāgarēndrayavau tatra pātavyau taṇḍulāmbunā| siddhāṁ yavāgūṁ jīrṇē ca cāṅgērīta(pa)tradāḍimaiḥ||" iti|
Adhikarana raktapittaviśēṣē kṣāracatuṣṭayam (45-46) · Śloka 46
| raktē sapicchē sakaphē grathitē kaṇṭhamārgagē||45|| lihyānmākṣikasarpirbhyāṁ kṣāramutpalanālajam| pr̥thakpr̥thak tathā'mbhōjarēṇuśyāmāmadhūkajam||46||
| रक्ते सपिच्छे सकफे ग्रथिते कण्ठमार्गगे||४५|| लिह्यान्माक्षिकसर्पिर्भ्यां क्षारमुत्पलनालजम्| पृथक्पृथक् तथाऽम्भोजरेणुश्यामामधूकजम्||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raktē picchāvati, picchā-śālmalyā rasasadr̥śī, tathā sakaphē, tathā grathitē-granthisadr̥śē, tathā kaṇṭhamārgagē sati, kṣāramutpalanālajaṁ mākṣikasarpirbhyāṁ lihyāt| nanu, kṣārasya taikṣṇyādiguṇayōgādraktapittē na yukta upayōgaḥ| tatkathamiha tamanumēnē tantrakr̥t ? brūmaḥ| utpalādīni śītasvabhāvāni| tatsamutthaśca kṣāraḥ sayōnimanukarōti| tathā cōktam (hr̥.śā.a. 1/4)- "kāraṇānuvidhāyitvākāryāṇāṁ tatsvabhāvatā|" iti| kṣārasvarūpaṁ ca viṣyandanātmakaṁ dhattē| tadēvaṁ kaṇṭhamārgagasya kaphānubandhasya grathitasya raktasya kṣārō ghr̥tamākṣikābhyāṁ saṁyuktō viṣyandanapūrvaṁ śōdhayatyēva, na tu tasya kōpāya syāditi yuktō'tra kṣārōpayōgaḥ| ambhōjarēṇvādijaṁ ca pr̥thak pr̥thak tathā mākṣikaghr̥tābhyāṁ lihyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- raktapittaviśēṣē kṣāracatuṣṭayamāha-raktē sapiccha iti| ambhōjarēṇuḥ-padmakēsaram| śyāmā-priyaṅguḥ| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- " mr̥ṇālāmbhōjakiñjalkaśyāmāsanamadhūkajam| tadvatpr̥thakpr̥thak kṣāraṁ, ghr̥taṁ kṣīrēṇa sādhayēt|| piṣṭairabhīrukākōlīmēdāvr̥kṣāmladāḍimaiḥ| falapūrakamūlēna vidāryā madhukēna ca|| tadvibandhajvarānāhaśūlakāsāstrapittajit| pañcabhiḥ pañcamūlairvā siddhamādyaistadarthakr̥t||" iti|
Adhikarana gudapravr̥ttē raktē bastiḥ (47) · Śloka 47
gudāgamē viśēṣēṇa śōṇitē bastiriṣyatē| |47|
गुदागमे विशेषेण शोणिते बस्तिरिष्यते| |४७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gudāgamē raktē viśēṣēṇa bastiriṣyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- gudapravr̥ttē bastimāha-gudagama iti| saṅgrahē tu (ci. a. 3)- " madhūkāñjanamañjiṣṭhāmr̥ṇālōtpalagairikaiḥ| suvarṇarōdhrakālīyasamaṅgamrāmbucandanaiḥ|| saugandhikasitāśaṅkhaiḥ piṣṭairmadhughr̥tānvitaiḥ| kṣīrēṇāsthāpayēdēvaṁ snānaṁ ca śiśirāmbhasā|| kṣīrēṇaivāśayēcchālīṁstatō madhukasarpiṣā| kālē'nuvāsayēdēvamatīsārē'pi dustarē|| jīrṇē'sr̥kprabalē kuryādvirēkēcātiyōgini| vidāryādigaṇēnēṣṭaṁ śr̥taṁ vā''sthāpanē payaḥ|| sakṣaudraśarkarāsarpiḥ sarpiścaivānuvāsanē| mūtrāśayasthaṁ śamayēdraktamuttarabastibhiḥ|| īddaśairaēva tadvacca pradarē'pi vidhiḥ smr̥taḥ| chēdabhēdādibhiścātipravr̥ttē śuddhaśōṇitē|| viśēṣātpradarasyōktaṁ yōnirōgēṣu cauṣadham|" iti|
Adhikarana ghrāṇapravr̥ttē raktē nasyam (47-49) · Śloka 49
| ghrāṇagē rudhirē śuddhē nāvanaṁ cānuṣēcayēt||47|| kaṣāyayōgān pūrvōktān kṣīrēkṣvādirasāplutān| kṣīrādīnsasitāṁstōyaṁ kēvalaṁ vā jalaṁ hitam||48|| rasō dāḍimapuṣpāṇāmāmrāsthnaḥ śāḍvalasya vā| |49|
| घ्राणगे रुधिरे शुद्धे नावनं चानुषेचयेत्||४७|| कषाययोगान् पूर्वोक्तान् क्षीरेक्ष्वादिरसाप्लुतान्| क्षीरादीन्ससितांस्तोयं केवलं वा जलं हितम्||४८|| रसो दाडिमपुष्पाणामाम्रास्थ्नः शाड्वलस्य वा| |४९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ghrāṇagē rudhirē śuddhē sati nāvanamanuṣēcayēt-nasyaṁ dadyāt| kaṣāyayōgān pūrvōktān-vāsakādīn, ghrāṇagē'nuṣēcayēt| kimbhūtān? kṣīrēkṣvādirasēnāplutān-sadravān| ādiśabdēna māṁsarasaghr̥tādi gr̥hyatē| kṣīrādīn vā saśarkarān dadyāt| tathā tōyamarthātsasitaṁ, vā kēvalaṁ jalaṁ hitamiti| tathā dāḍimapuṣpāṇāṁ rasaḥ, tathā cūtaphalāsthnaḥ, tathā dūrvāyā rasō, nasyaṁ pr̥thakpr̥thak hitam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ghrāṇapravr̥ttē nasyamāha-ghrāṇagē rudhira iti| kṣīrādīn sasitānityanyaḥ prayōgaḥ| tōyaṁ sasitamityanyaḥ| kēvalaṁ vā jalamityanyaḥ| rasō dāḍimapuṣpāṇāmityanyaḥ| āmrāsthnō rasa ityanyaḥ| śādvalasya rasa ityanyaḥ|
Adhikarana pradēhābhyañjanādayaḥ (49) · Śloka 49
| kalpayēcchītavargaṁ ca pradēhābhyañjanādiṣu||49||
| कल्पयेच्छीतवर्गं च प्रदेहाभ्यञ्जनादिषु||४९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śītavīryavargaṁ ca pralēpābhyañjanādiṣu kalpayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pradēhādīnāha-kalpayēditi|
Adhikarana pittajvarauṣadhaṁ kṣatakṣīṇauṣadhaṁ ca raktapittē hitam (2) · Śloka 2
yacca pittajvarē prōktaṁ bahirantaśca bhēṣajam| raktapittē hitaṁ tacca kṣatakṣīṇē hitaṁ ca yat||50|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē raktapittacikitsitaṁ nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
यच्च पित्तज्वरे प्रोक्तं बहिरन्तश्च भेषजम्| रक्तपित्ते हितं तच्च क्षतक्षीणे हितं च यत्||५०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yacca pittajvarē'bhihitamauṣadhaṁ bahirantarē, tacca raktapittē hitam| tathā, yacca kṣatē kṣīṇē ca hitaṁ tadapi raktapittē hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭī- kāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē raktapittacikitsitaṁ nāma dvitīyā- dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittajvarauṣadhaṁ kṣatakṣīṇōṣadha ca raktāpitta'tidiśati-yaccēti| vaṅgasēnē tu (rakta. ślō.81)- "nāsāpravr̥ttarudiraṁ ghr̥tabhr̥ṣṭṁ ślakṣṇapiṣṭamāmalakam| sēturiva tōyavēgaṁ ruṇaddhi mūrndhni pralēpēna|| rasō dāḍīmapuṣpasya dūrvārasasamanvitaḥ| alaktakarasōpēsrayaṁ nāsāpuṭē bhiṣak|| yōjayēnnāśayēt kṣipraṁ tridōṣamapi dāruṇam| nāsāraktaṁ pravr̥ttaṁ tu hanyāditi kimadbhutam|| dūrvābhayādāḍimapuṣpakāṇāṁ lākṣāmalakyōḥ svarasēna nasyam| [ dinatrayaṁ yaḥ kurutē prabhātē nāsāsr̥jaṁ nāma rujaṁ nihanti|| śyāmāśvamōraṭānantāśakarābhiḥ śr̥taṁ ghr̥tam| sarvadōṣaharaṁ hr̥dyaṁ nasyaṁ ] nāsāgatē'sr̥ji|| aśvaḥ-aśvakandaḥ| dūrvā bhavyafalaṁ māṣaḥ kulatthā vaṁśapatrikāḥ| jalasthalōdbhavau karṇamōṭakau kharamañjarī|| daṇḍōtpalasya mūlaṁ ca niṣvkāthyāṣṭaguṇē'mbhasi| tatpādaśēṣitaṁ tailaṁ tulyaṁ kr̥tvā vipācayēt| tattailaṁ pratimarśēna ānāhākhyaṁ gadaṁjayēt||" iti| iti nāsārudhiram| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| raktapitttaprakāraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam||