౫. రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితాధ్యాయః

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితాదనంతరం రాజయక్ష్మచికిత్సితారంభః| యతః కాసశ్వాసక్షయాదీనన్యోన్యభేషజైరుపాచరేదిత్యుక్తం| క్షయశ్చ రాజయక్ష్మా| తస్మాదేతదారభ్యతే-

Adhikarana రాజయక్ష్మాదిచికిత్సాతాధ్యాయః యక్షిమణః శోధనం (౨-౧) · Śloka ౧

అథాతో రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) బలినో బహుదోషస్య స్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనం| ఊర్ధ్వాధో యక్ష్మిణః కుర్యాత్సస్నేహం యన్న కర్శనం||1||

View original

अथातो राजयक्ष्मादिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) बलिनो बहुदोषस्य स्निग्धस्विन्नस्य शोधनम्| ऊर्ध्वाधो यक्ष्मिणः कुर्यात्सस्नेहं यन्न कर्शनम्||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏవంభూతస్య రాజయక్ష్మిణ ఊర్ధ్వాధః శోధనం-వమనం విరేచనం చ కుర్యాత్, అస్నిగ్ధస్విన్నస్య శోధనానర్హత్వాత్| స్నిగ్ధస్విన్నగ్రహణం త్వతిశయార్థం| కింభూతం శోధనం ? సస్నేహం,-ఈషత్స్నిగ్ధం, తథా యన్న కర్శనం-దేహస్య న క్షపణం| యక్ష్మణ ఇతి "ద్వంద్వోపతాప" ఇత్యాదినా ఇనిర్మిత్వర్థాంయః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ రాజయక్ష్మచికిత్సితం| తత్ర శోధనమాహ-బలినో బహుదోషస్యేతి|

Adhikarana యక్షిమణః వమనం (౨-౩) · Śloka ౩

తత్ర వమనమాహ పయసా ఫలయుక్తేన మధురేణ రసేన వా| సర్పిష్మత్యా యవాగ్వా వా వమనద్రవ్యసిద్ధయా||2|| వమేత్| |3|

View original

तत्र वमनमाह पयसा फलयुक्तेन मधुरेण रसेन वा| सर्पिष्मत्या यवाग्वा वा वमनद्रव्यसिद्धया||२|| वमेत्| |३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పయసా-క్షీరేణ మదనఫలాన్వితేన, రాజయక్ష్మీ వమేత్| ఏవం తేన వమనం కార్యం| మధురేణ వా మాంసరసేన మదనఫలయుక్తేన వమేత్| అథవా, యవాగ్వా ఘృతవత్యా తథా వమనద్రవ్యేణ-మదనఫలాదినా, సిద్ధయా వమేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వమనమాహ పయసేతి| రసేన-మాంసరసేన|

Adhikarana యక్షిమణః విరేచనం (౩-౪) · Śloka ౪

విరేచనం దద్యాత్రివృచ్ఛ్యామానృపద్రుమాన్| శర్కరామధుసర్పిర్భిః పయసా తర్పణేన వా||3|| ద్రాక్షావిదారీకాశ్మర్యమాంసానాం వా రసైర్యుతాన్| |4|

View original

विरेचनं दद्यात्रिवृच्छ्यामानृपद्रुमान्| शर्करामधुसर्पिर्भिः पयसा तर्पणेन वा||३|| द्राक्षाविदारीकाश्मर्यमांसानां वा रसैर्युतान्| |४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్రివృదాదీనేకైకశః శర్కరామధుసర్పిర్యుతాన్ విరేచనం దద్యాత్| అథవా పయసా త్రివృదాదీన్ దద్యాత్| తర్పణేన వా సహ త్రివృదాదీన్ విరేచనం దద్యాత్| రసైరితి బహువచననిర్దేశాద్ ద్రాక్షాదీనాం పృథగ్రసైరితి బోధ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-విరేచనమాహ విరేచనమితి| శర్కరాదిత్రిభిర్యుక్తైః| ద్రాక్షాదిచతుర్భిః పృథక్| వంగసేనే (రాజయక్ష్మాధికారే శ్లో. 30)-"బలినో బహుదోషస్య పంచకర్మాణి కారయేత్| యక్ష్మిణః క్షీణశుక్రస్య తత్కృతం స్యాద్విషోపమం|| శుక్రాయత్తం బలం పుంసాం మలాయత్తం చ జీవితం| అతో విశేషాత్సంరక్షేద్యక్ష్మిణో మలరేతసీ"|| ఇతి|-

Adhikarana శుద్ధస్య విధిః (౪-౫) · Śloka ౫

| శుద్ధకోష్ఠస్య యుంజీత విధిం బృంహణదీపనం||4|| హృద్యాని చాన్నపానాని వాతఘ్నాని లఘూని చ| |5|

View original

| शुद्धकोष्ठस्य युञ्जीत विधिं बृंहणदीपनम्||४|| हृद्यानि चान्नपानानि वातघ्नानि लघूनि च| |५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శుద్ధకోష్ఠస్య సతో యక్ష్మణో బృంహణం దీపనం చ విధిం ప్రయుంజీత| తథాఽన్నపానాని హృద్యాని-హృదయప్రియాణి తథా వాతఘ్నాని లఘూని చ యుంజీత| బాహుల్యేనైతదుక్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శుద్ధస్య కృత్యమాహశుద్ధకోష్ఠస్యేతి|

Adhikarana యక్ష్మఘ్నన్నపానం (౫-౬) · Śloka ౬

తథా చాహ | శాలిషష్టికగోధూమయవముద్గం సమోషితం||5|| |లఘుమ(చా)చ్యుతవీర్యం చ సుజరం బలకృచ్చ యత్| ] ఆజం క్షీరం ఘృతం మాంసం క్రవ్యాన్మాంసం చ శోషజిత్| |6|

View original

तथा चाह | शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गं समोषितम्||५|| |लघुम(चा)च्युतवीर्यं च सुजरं बलकृच्च यत्| ] आजं क्षीरं घृतं मांसं क्रव्यान्मांसं च शोषजित्| |६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా శాల్యాదికం వర్షోషితం యుంజీత| ఆజం క్షీరం ఘృతం మాంసం తథా క్రవ్యాన్మాంసం చ క్షయజిత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-యక్ష్మఘ్నాన్నపానమాహశాలిషష్టికేతి| సమా-సంవత్సరః| క్రవ్యాన్మాంసాశినాం మాంసం|

Adhikarana కాకాదిమాంసభక్షణోపాయః (౬-౭) · Śloka ౭

కాకోలూకవృకద్వీపిగవాశ్వనకులోరగం||6|| గృధ్రాభాసఖరోష్ట్రం చ హితం ఛద్మోపసంహితం| జ్ఞాతం జుగుప్సితం తద్ధి ఛర్దిషే న బలౌజసే||7||

View original

काकोलूकवृकद्वीपिगवाश्वनकुलोरगम्||६|| गृध्राभासख़रोष्ट्रं च हितं छद्मोपसंहितम्| ज्ञातं जुगुप्सितं तद्धि छर्दिषे न बलौजसे||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కాకోలూకాదికమేతన్మాంసం హితం| కింభూతం ? ఛద్మనోపసంహితం-కాకాదయస్తిత్తిర్యాదిశబ్దేన దేయా ఇత్యర్థః| కిమిత్యేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-యస్మాత్తత్ జుగుప్సితం జ్ఞాతం సత్ ఛర్దిషే సంపద్యతే, న బలాయ న వౌజసే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కాకాదిమాంసభక్షణోపాయమాహకాకోలూకేతి|

Adhikarana మాంసపాకప్రకారఃయూషాః (౮-౧౦) · Śloka ౧౦

మృగాద్యాః పిత్తకఫయోః పవనే ప్రసహాదయః| వేసవారీకృతాః పథ్యా రసాదిషు చ కల్పితాః||8|| భృష్టాః సర్పషతైలేన సర్పిషా వా యథాయథం| రసికా మృదవః స్నిగ్ధాః పటుద్రవ్యాభిసంస్కృతాః||9|| హితా మౌలకకౌలత్థాస్తద్వద్యూషాశ్చ సాధితాః| |10|

View original

मृगाद्याः पित्तकफयोः पवने प्रसहादयः| वेसवारीकृताः पथ्या रसादिषु च कल्पिताः||८|| भृष्टाः सर्पषतैलेन सर्पिषा वा यथायथम्| रसिका मृदवः स्निग्धाः पटुद्रव्याभिसंस्कृताः||९|| हिता मौलककौलत्थास्तद्वद्यूषाश्च साधिताः| |१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మృగాద్యాః-మృగవిష్కిరప్రతుదా[దయ]ః, పిత్తకఫయోర్హితాః| వాతే [ప్రసహాదయః-] ప్రసహమహామృగాపూచరాదయో, హితాః| కింభూతాః ? వేసవారీకృతాః-పిష్టాః, పథ్యాః| తథా, రసాదయో-మాంసరసాదయః కల్పితాః| తథా, సర్షపతైలేన భృష్టాః, సర్పిషా వా దేశకాలాద్యపేక్షయా యథాయథం భృష్టాః| తథా, రసికాః-ప్రశస్తరసవంతః, ప్రశంసాయాం హ్యేష మత్వర్థీయః| మృదవో-న తీక్ష్ణాః| తథా స్నిగ్ధాః సైంధవాదిభిః కృతసంస్కారా హితాః| తద్వత్-తథైవ, మూలకాదికృతా యూషాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana ఆజమాంసరసః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧

| సపిప్పలీకం సయవం సకులత్థం సనాగరం||10|| సదాడిమం సామలకం స్నిగ్ధమాజం రసం పిబేత్| తేన షడ్వినివర్తంతే వికారాః పీనసాదయః||11||

View original

| सपिप्पलीकं सयवं सकुलत्थं सनागरम्||१०|| सदाडिमं सामलकं स्निग्धमाजं रसं पिबेत्| तेन षड्विनिवर्तन्ते विकाराः पीनसादयः||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిప్పల్యాదిభిః సంస్కృతమాజం మాంసరసం ఘృతాదిస్నేహేన స్నిగ్ధం పిబేత్, ఇత్యత్ర మాంసానామవశ్యం స్నిగ్ధత్వేఽపి స్నిగ్ధగ్రహణమేషాం ఘృతాదిస్నేహేన స్నిగ్ధత్వం కార్యమితి ప్రతిపాదయతి| తేన రసేన పీతేన, షట్ వికారాః పీనసాదయః-"పీనసశ్వాసకాసాం సమూర్ధస్వరరుజః" (హృ.ని.అ.5/13), శామ్యంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఆజమాంసరసమాహ సపిప్పలీకమితి| పీనసాదయః-ఏకాదశస్వాద్యాః షట్| అస్య పాకవిధిః [ సిద్ధయోగే రాజయక్ష్మాధికారే శ్లో.3]-"ద్రవ్యతో ద్విగుణం మాంసం సర్వతోఽష్టగుణం జలం| పాదస్థం సంస్కృతం చాజ్యే షడంగో యూష ఉచ్యతే||" ఇతి| సంగ్రహే తు (చి.అ. 7)-"కోలదాడిమనిర్యాసపిష్టయాఽస్థివిహీనయా| ద్రాక్షయా స్వచ్ఛధాన్యామ్లప్లుతాలోడితకల్కయా|| కార్యః సౌవర్చలవ్యోషపత్రైలాదీప్యకాన్వితః| సమాక్షికః సకర్పూరః సలవంగః సకేసరః| చంద్రకాంతో యథార్థాఖ్యః శోషహాఽగ్నిరుచిప్రదః| శుక్తామ్రధాత్రీస్వరసైర్ద్రాక్షాయాః కల్కితం పలం|| గుడషట్పలసంయుక్తం యుక్తం శ్లక్ష్ణైశ్చ కార్షికైః| వృక్షామ్లధాన్యద్రవిడీరాజికాదాడిమోషణైః| పలేన నాగపుష్పస్య కించిత్సౌవర్చలేన చ| ససేవ్యపత్రత్వక్తోయః సురసారసమూర్చ్ఛితః|| భూరిభూస్తృణకో రాగః కల్ప్యో రుచ్యః సమాక్షికః||" ఇతి| ద్రవిడీ-ఏలా| తోయం-వాలకం| సురసారసః-తులసీరసః, తేన మూర్చ్ఛితః-ఏకలోలీభావ నీతః| భూరి-ఉద్భూతరసగంధి, భూస్తృణం యత్ర స తథా| రాగః-పానకభేదః|

Adhikarana మద్యం పానీయచతుష్కం పానీయమిదమన్నపాకేఽపి యోజ్యం (౧౨-౧౪) · Śloka ౧౪

పిబేచ్చ సుతరాం మద్యం జీర్ణం స్రోతోవిశోధనం| పిత్తాదిషు విశేషేణ మధ్వరిష్టాచ్ఛవారుణీః||12|| సిద్ధం వా పంచమూలేన తామలక్యాఽథవా జలం| పర్ణినీభిశ్చతసృభిర్ధాన్యనాగరకేణ వా||13|| కల్పయేచ్చానుకూలోఽస్య తేనాన్నం శుచి యత్నవాన్| |14|

View original

पिबेच्च सुतरां मद्यं जीर्णं स्रोतोविशोधनम्| पित्तादिषु विशेषेण मध्वरिष्टाच्छवारुणीः||१२|| सिद्धं वा पञ्चमूलेन तामलक्याऽथवा जलम्| पर्णिनीभिश्चतसृभिर्धान्यनागरकेण वा||१३|| कल्पयेच्चानुकूलोऽस्य तेनान्नं शुचि यत्नवान्| |१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అతితరాం జీర్ణం పురాణం, చ మద్యం స్రోతోవిశుద్ధికరం పిబేత్| పిత్తాదిషు పిత్తకఫవాతేషు, యథాయుక్త్యా మధ్వాదీన్ విశేషేణ పిబేత్| అథవా, పంచమూలేన-హ్రస్వేన, సిద్ధం జలం పిబేత్| తామలక్యా వా జలం పర్ణినీభిశ్చతసృభిర్వా జలం పక్వం పిబేత్| ధాన్యనాగరకాభ్యాం వా శృతం పిబేత్| అస్య చ-యక్ష్మిణః, అనుకూలో యత్నవాన్ పరిచారకోఽన్నం శుచి తేన-పంచమూలాదిజలేన, కల్పయేత్| అనుకూలాదిగ్రహణమత్రాతిశయార్థం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana బలాగర్భం ఘృతం పంచప్రకారం (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫

| దశమూలేన పయసా సిద్ధం మాంసరసేన వా||14|| బలాగర్భం ఘృతం యోజ్యం క్రవ్యాన్మాంసరసేన వా| సక్షౌద్రం పయసా సిద్ధం సర్పిర్దశగుణేన వా||15||

View original

| दशमूलेन पयसा सिद्धं मांसरसेन वा||१४|| बलागर्भं घृतं योज्यं क्रव्यान्मांसरसेन वा| सक्षौद्रं पयसा सिद्धं सर्पिर्दशगुणेन वा||१५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దశమూలక్వాథేన తథా పయసాఽథవా మాంసరసేన బలాకల్కేన సాధితం ఘృతం యోజ్యం| క్రవ్యాన్మాంసరసేన వా బలాగర్భం పక్వం ఘృతం యోజ్యం| క్షీరేణ వా దశగుణేన బలాగర్భం సిద్ధం ఘృతం సక్షౌద్రం యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana జీవంత్యాదిఘృతం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭

జీవంతీం మధుకం ద్రాక్షాం ఫలాని కుటజస్య చ| పుష్కరాహ్వం శఠీం కృష్ణాం వ్యాఘ్రీం గోక్షురకం బలాం||16|| నీలోత్పలం తామలకీం త్రాయమాణాం దురాలభాం| కల్కీకృత్య ఘృతం పక్వం రోగరాజహరం పరం||17||

View original

जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च| पुष्कराह्वं शठीं कृष्णां व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम्||१६|| नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम्| कल्कीकृत्य घृतं पक्वं रोगराजहरं परम्||१७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జీవంత్యాదీన్ కల్కీకృత్య ఘృతం చతుర్గుణే జలే పక్వం రోగరాజహరం పరం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఘృతాంతరమాహ జీవంతీమితి|

Adhikarana ఖర్జూరాదిఘృతం (౧౮) · Śloka ౧౮

ఘృతం ఖర్జూరమృద్వీకామధుకైః సపరూషకైః| సపిప్పలీకం వైస్వర్యకాసశ్వాసజ్వరాపహం||18||

View original

घृतं खर्जूरमृद्वीकामधुकैः सपरूषकैः| सपिप्पलीकं वैस्वर्यकासश्वासज्वरापहम्||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కల్కీకృత్య పక్వమిత్యనువర్తతే| ఖర్జూరాదిభిః కల్కీకృత్య ఘృతం పక్వం పిప్పలీచూర్ణేన యుక్తం వైస్వర్యాదిహరం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్యదాహ ఘృతమితి| ఖర్జూరాదిక్వాథేన పిప్పలీకల్కేన|

Adhikarana దశమూలాదిఘృతం (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦

దశమూలశృతాత్క్షీరాత్సర్పిర్యదుదియాన్నవం| సపిప్పలీకం సక్షౌద్రం తత్పరం స్వరబోధనం||19|| శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసశ్వాసజ్వరాపహం| పంచభిః పంచమూలైర్వా శృతాద్యదుదియాద్ధృతం||20||

View original

दशमूलशृतात्क्षीरात्सर्पिर्यदुदियान्नवम्| सपिप्पलीकं सक्षौद्रं तत्परं स्वरबोधनम्||१९|| शिरःपार्श्वांसशूलघ्नं कासश्वासज्वरापहम्| पञ्चभिः पञ्चमूलैर्वा शृताद्यदुदियाद्धृतम्||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దశమూలక్వథితాత్ క్షీరాద్యత్సర్పిరుదియాత్-ఉద్గచ్ఛేత్, తత్-ప్రత్యగ్రం, పిప్పలీక్షౌద్రాన్వితమతిశయేన స్వరబోధనం శిరఃపార్శ్వాంసశూలఘ్నం కాసాదిహరం| అథవా, పంచభిః పంచమూలైః శృతాత్క్షీరాత్ యదుద్భవేద్ధృతం తత్పూర్వగుణం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్యదాహ దశమూలశృతాదితి| నవం-ప్రత్యహం కృతం|

Adhikarana పంచపంచమూలాదిఘృతం (౨౧) · Śloka ౨౧

పంచానాం పంచమూలానాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| సిద్ధం సర్పిర్జయత్యేతద్యక్ష్మణః సప్తకం బలం||21||

View original

पञ्चानां पञ्चमूलानां रसे क्षीरचतुर्गुणे| सिद्धं सर्पिर्जयत्येतद्यक्ष्मणः सप्तकं बलम्||२१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పంచానాం పంచమూలానాం రసే క్షీరచతుర్గణే పక్వమేతద్యక్ష్మణః సప్తకం బలం-పీనసాదికం, ఏతద్ధృతం జయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్యదాహ పంచాభిః పంచమూలైర్వేతి| రసక్షీరయోశ్చతుర్గుణత్వం మిలితయోః, పరిభాషయా ప్రాప్తత్వాత్|-

Adhikarana షట్పలం ఘృతం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩

పంచకోలయవక్షారషట్పలేన పచేద్ధృతం| ప్రస్థోన్మితం తుల్యపయః స్రోతసాం తద్విశోధనం||22|| గుల్మజ్వరోదరప్లీహగ్రహణీపాండుపీనసాన్| శ్వాసకాసాగ్నిసదనశ్వయథూర్ధ్వానిలంజయేత్||23||

View original

पञ्चकोलयवक्षारषट्पलेन पचेद्धृतम्| प्रस्थोन्मितं तुल्यपयः स्रोतसां तद्विशोधनम्||२२|| गुल्मज्वरोदरप्लीहग्रहणीपाण्डुपीनसान्| श्वासकासाग्निसदनश्वयथूर्ध्वानिलञ्जयेत्||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పంచకోలాదినా షట్పలేన కల్కేన ఘృతప్రస్థం తుల్యక్షీరం పచేత్| తత్స్రోతసాం విశోధనం స్యాత్| అత్ర చానుక్తమపి జలం స్నేహాచ్చతుర్గుణం త్రిగుణం వా దేయం పూర్వోక్తన్యాయాత్| తథా గుల్మాదీన్ జయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-షట్ఫలం ఘృతమాహ పంచకోలేతి| షణ్ణాం పలాని కల్కీకృతానాం, పశ్చాత్కల్కీకరణే కల్కాధిక్యత్| ద్రవచాతుర్గుణ్యం జలేన పురణీయం, జలం వినా ముక్తరసత్వాభావాత్|

Adhikarana రాస్నాదిఘృతం (౨౪) · Śloka ౨౪

రాస్నాబలాగోక్షురకస్థిరావర్షాభువారిణి| జీవంతీపిప్పలీగర్భం సక్షీరం శోషజిద్ధృతం||24||

View original

रास्नाबलागोक्षुरकस्थिरावर्षाभुवारिणि| जीवन्तीपिप्पलीगर्भं सक्षीरं शोषजिद्धृतम्||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రాస్నాదిక్వాథే జీవంతీపిప్పలీకల్కం క్షీరసహితం పక్వం ఘృతం శోషజిత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్యదాహ రాస్నాబలేతి|

Adhikarana అశ్వగంధఘృతం (౨౫) · Śloka ౨౫

అశ్వగంధాశృతాత్క్షీరాద్ధృతం చ ససితాపయః| |25|

View original

अश्वगन्धाशृतात्क्षीराद्धृतं च ससितापयः| |२५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అశ్వగంధయా శృతాత్ క్షీరాదుద్భూతం ఘృతం శర్కరాక్షీరయుతం పూర్వోక్తగుణం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అన్యదాహ అశ్వగంధాశృతాదితి| సితయా కల్కేన పయసా వైద్రేణ (ద్రవేణ) సిద్ధం|

Adhikarana మాంసఘృతం (౨౫-౨౭) · Śloka ౨౭

| సాధారణామిషతులాం తోయద్రోణద్వయే పచేత్||25|| తేనాష్టభాగశేషేణ జీవనీయైః పలోన్మితైః| సాధయేత్సర్పిషః ప్రస్థం వాతపిత్తామయాపహం||26|| మాంససర్పిరిదం పీతం యుక్తం మాంసరసేన వా| కాసశ్వాసస్వరభ్రంశశోషహృత్పార్శ్వశూలజిత్||27||

View original

| साधारणामिषतुलां तोयद्रोणद्वये पचेत्||२५|| तेनाष्टभागशेषेण जीवनीयैः पलोन्मितैः| साधयेत्सर्पिषः प्रस्थं वातपित्तामयापहम्||२६|| मांससर्पिरिदं पीतं युक्तं मांसरसेन वा| कासश्वासस्वरभ्रंशशोषहृत्पार्श्वशूलजित्||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-సాధారణస్య-బిలేశయప్రసహానాం మాంసస్య, తులాం-పలశతం జలద్రోణద్వయే పచేత్| తేనాష్టభాగశేషేణ క్వాథేన జీవనీయైః పాలికైః సర్పిషః ప్రస్థం పచేత్| మాంససర్పిఃసంజ్ఞమేతత్ కేవలం పీతం మాంసరసేన వా యుక్తం పీతం వాతపిత్తఘ్నం కాసాదిజిత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మాంసఘృతమాహసాధారణామిషతులామితి| సాధారణం-ప్రసహబిలేశయానాం| పీతం ప్రాతః, రసే[న]యుక్తం భోజనం| సంగ్రహే (చి.అ. 7)-"దురాలభాం గోక్షురకం చతస్రః పర్ణినీర్బలాం| భాగాన్ పలోన్మితాన్ కృత్వా పలం పర్పటకస్య చ|| పచేద్దశగుణే తోయే దశభాగావశేషితే| పూతే తస్మిన్ ఘృతప్రస్థం క్షీరం చ ద్విగుణం పచేత్|| గర్భం దత్వా శఠీకృష్ణా భూనింబోత్పలసారివాః| త్రాయంతీం పౌష్కరం మూలం సహపత్రఫలాం ఫలం|| కుటజస్య జతేత్తద్ధి శిరఃపార్శ్వాంసవేదనాం| తృష్ణాం ఛర్దిమతీసారకాసదాహభ్రమజ్వరాన్|| ఉత్పలసారివా-కృష్ణసారివా| యష్టీబలాగుడూచ్యల్పపంచమూలతులాం పచేత్| శూర్పేఽపామష్టభాగస్థే తత్ర పాత్రం పచేద్ఘృతాత్|| ధాత్రీవిదారీక్షురసత్రిపాత్రే పయసోఽర్మణే| సంపిష్టైర్జీవనీయైశ్చ పారాశరమిదం ఘృతం|| ససైన్యం రాజయక్ష్మాణమున్మూలయతి శీలితం| ముర్వాహరిద్రాఖదిరక్వాథం సర్పిః శకృద్రసం|| గోగజాజావిహయజం పయస్తుల్యాన్ దశ ద్రవాన్| స్వాదుస్కంధం త్రికటుకం కల్కితం దేవదారు చ|| పచేత్తచ్ఛ్వాసశోషఘ్నం తద్వద్వాసావరీఘృతం| సపంచపటు పంచాజం క్షయీ క్షీరానుపః పిబేత్|| ద్విపంచమూలవరణయవబిల్వపునర్నవాః| కరంజబోటస్థవిరకులత్థబదరాగ్నికాః|| భల్లాతకం చ తత్క్వాథే షడ్గుణే సాధయేద్ధృతం| గర్భం దత్వా స్నుహీక్షీరం శుకాఖ్యాచవ్యసైంధవం|| హరీతకీం చ తచ్ఛోషశోఫమేదోదరాపహం||" ఇతి| తథా (సంగ్రహే చి. అ. 7)-"యవాగ్వా వా పిబేన్మాత్రాం లిహ్యాద్వా మధునాఽన్వితాం| సిద్ధానాం సర్పిషామేషామద్యాదన్నేన వా సహ||" ఇతి| సర్వేషాం సర్పిషాం ప్రయోగాంతరమేతత్| వంగసేనే తు (రాజ.శ్లో. 95)-"గుడూచీసారివాహ్వస్వాపంచమూలీబలావృషం| సమూలపత్రశాఖం తు పృథగ్దశపలాంశికం|| జలద్రోణే విపక్తవ్యం యావత్పాదావశేషితం| పిప్పలీ చందనం రోధ్రం హీబేరోశీరపర్పటం|| పాఠాభూనింబయష్ట్యాహ్వత్రాయంతీనీలముత్పలం| ముస్తకేంద్రయవాః శుంఠీ కటుకం సదురాలభం|| త్వక్పత్రం వృషమూలం చ కల్కైరర్ధపలైర్భిషక్| అజాక్షీరేణ తత్తుల్యం ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్|| హంతి యక్ష్మాణమత్యుగ్రం రక్తపిత్తం త్రిదోషజం| శ్వాసకాసక్షతక్షీణదాహశోషరుజాపహం|| వాసామృతారిష్టనిదిగ్ధికానాం రసేఽశ్వగంధేభబలార్జునానాం| సిద్ధం సపంచోషణపుష్కరాణాం కల్కైర్ఘృతం ఛాగపయశ్చ శోషే||" ఇతి| యోగరత్నే-"మధుకస్య శతం దద్యాత్ కాశ్మర్యాణాం తథాఽఽఢకం| పరూషకాణాం ద్రాక్షాయాః ఖర్జూరౌదనపాక్యయోః|| మధూకపుష్పస్య తథా ముజాతకాఢకం(?)| ద్విద్రోణేఽపాం విపక్తవ్యం చతుర్భాగావశేషితం|| తస్మింకషాయే పూతే చ పునరగ్నావధిశ్రయేత్| ఆర్ద్రామలకకాశ్మర్యవిదారీక్షురసాఢకం|| తైలాఢకం తు సంయోజ్య పచేత్క్షీరే చతుర్గుణే| తస్మింస్తథా పచ్యమానే కల్కాంశ్చేమాన్ సమావపేత్|| పిప్పలీం శృంగబేరం చ కదలీం [ చ స ] శర్కరాం| బలావాలకదంబం చ సూక్ష్మైలాం పద్మబీజకం|| శృంగాటకం కసేరుం చ జీవనీయాని యాని చ| ద్విపలీనం పృథగ్దత్వా విపచేన్మృదునాఽగ్నినా|| తత్సిద్ధం స్రావయిత్వా తు శీతం క్షౌద్రేణ సంసృజేత్| నస్యమభ్యంజనం పానం ప్రశస్తం బస్తికర్మణి| వాతవ్యాధిషు సర్వేషు క్షతక్షీణే శిరోగ్రహే| వాతశ్చలే(?)ప్రమేహే చ గుల్మే చార్శే భగందరే|| వాతభగ్నాంగహీనానాం కాసే శ్వాసే చ హృద్గ్రహే| జ్వరాతిసారేష్వరుచౌ కర్ణనాదే స్వరక్షయే|| సుకుమారమిదం తైలం బాలవృద్ధసుఖావహం| ఏతద్ధి వృష్యం బల్యం [ చ ] రక్తమాంసవివర్ధనం|| స్వర్వర్ణకరం చైవ శోషిణామమృతోపమం| నిఃపాకస్వస్య శైలస్య(?)సమ్యక్సిద్ధస్య యోజయేత్|| ఉదస్విదివ దధ్యర్థం సోఽపి కృత్యకరో భవేత్| ఏకాదశ చ షట్ చైవ శోషిణాం య ఉపద్రవాః|| సుకుమారం ప్రశమయేన్మేధ్యో(ఘో)ఽగ్నిరి(మి)వ వృష్టిమాన్||" ఇతి| ఓదనపాక్యా-బలా|

Adhikarana ఏలాదిలేహరసాయనం (౨౮-౩౨) · Śloka ౩౨

ఏలాజమోదాత్రిఫలాసౌరాష్ట్రీవ్యోషచిత్రకాన్| సారానరిష్టగాయత్రీశాలబీజకసంభవాన్||28|| భల్లాతకం విడంగం చ పృథగష్టపలోన్మితం| సలిలే షోడశగుణే షోడశాంశస్థితం పచేత్||29|| పునస్తేన ఘృతప్రస్థం సిద్ధే చాస్మింపలాని షట్| తవక్షీర్యాః క్షిపోత్ర్నింశత్సితాయా ద్విగుణం మధు||30|| ఘృతాత్ర్నిజాతాత్ర్నిపలం తతో లీఢం ఖజాహతం| పయోనుపానం తత్ప్రాహ్ణే రసాయనమయంత్రణం||31|| మేధ్యం చక్షుష్యమాయుష్యం దీపనం హంతి చాచిరాత్| మేహగుల్మక్షయవ్యాధిపాండురోగభగందరాన్||32||

View original

एलाजमोदात्रिफलासौराष्ट्रीव्योषचित्रकान्| सारानरिष्टगायत्रीशालबीजकसम्भवान्||२८|| भल्लातकं विडङ्गं च पृथगष्टपलोन्मितम्| सलिले षोडशगुणे षोडशांशस्थितं पचेत्||२९|| पुनस्तेन घृतप्रस्थं सिद्धे चास्मिन्पलानि षट्| तवक्षीर्याः क्षिपोत्र्निंशत्सिताया द्विगुणं मधु||३०|| घृतात्र्निजातात्र्निपलं ततो लीढं खजाहतम्| पयोनुपानं तत्प्राह्णे रसायनमयन्त्रणम्||३१|| मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं दीपनं हन्ति चाचिरात्| मेहगुल्मक्षयव्याधिपाण्डुरोगभगन्दरान्||३२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏలాది ప్రత్యేకమష్టపలప్రమాణం షోడశగుణే జలే షోడశాం శస్థితం-షోడశాంశావశేషితం యథాస్యాత్తథా, పచేత్| తేన-క్వాథేన, పునర్ఘ్రుతప్రస్థం పచేత్| సిద్ధే చాస్మిన్ ఘృతే తుగాక్షీర్యాః పలాని షట్, సితాయాస్త్రింశత్పలాని, మాక్షికం ఘృతాద్ద్విగుణం-ప్రస్థౌ ద్వావిత్యర్థః, త్రిజాతకాత్ పలత్రయం తదేతస్మిన్ క్షిపేత్| ఖజాహతం సమీకరణాయ దర్వ్యాఽఽలోడితం, పూర్వాహ్ణే లీఢం పయోనుపానం రసాయనమయంత్రణం మేధ్యాదిగుణం చ స్యాత్| ఆశ్వేవ గుల్మాదీన్ హంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ సర్పిర్గుడాః| తత్రైలాదిసర్పిర్గుడమాహ-ఏలాజమోదేతి|

Adhikarana క్షతకాసోక్తసర్పిర్గుడాతిదేశః (౩౩) · Śloka ౩౩

యే చ సర్పిర్గుడాః ప్రోక్తాః క్షతే యోజ్యాః క్షయేఽపి తే| |33|

View original

ये च सर्पिर्गुडाः प्रोक्ताः क्षते योज्याः क्षयेऽपि ते| |३३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యే చ క్షతే సర్పిర్గుడా గదితాస్తే చ క్షయేఽపి యోజ్యాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-క్షతకాసోక్తాన్ సర్పిర్గుడానతిదిశతి యే చేతి| వంగసేనే (రాజ. శ్లో. 121)-"ఛాగమాంసతులాం గృహ్య సాధయేన్నల్వణేఽంభసి| పాదశేషేణ తేనైవ సర్పిఃప్రస్థం విపాచయేత్|| ఋద్ధిర్వృద్ధిశ్చ మేదే ద్వే తథాఋషభజీవితే(వకే)| కాకోలీక్షీరకాకోలీ కల్కైః పృథక్పలోన్మితైః|| సమ్యక్సిద్ధే చావతార్య శీతే తస్మిన్ ప్రదాపయేత్| శర్కరాయాః పలాన్యష్టౌ మధునః కుడవం క్షిపేత్|| పలం పలం లిహేత్ప్రాతర్యక్ష్మాణం హంతి దుస్తరం| క్షతక్షయం చ కాసం చ పార్శ్వశూలమరోచకం|| స్వరక్షయమురోరోగం శ్వాసం హన్యాత్సుదుస్తరం| బలమాంసకరం వృష్యమగ్నిసందీపనం పరం|| (శ్లో. 135)-వాసకస్య రసప్రస్థం మానికా సితశర్కరా| పిప్పలీ ద్విపలం తద్వదాజ్యం మృద్వగ్నినా పచేత్|| లేహీభూతే తతః పశ్చాచ్ఛీతే క్షౌద్రపలాష్టకం| దత్వాఽవచారయేద్వైద్యో మాత్రయా లేహముత్తమం|| నిహంతి రాజయక్ష్మాణం కాసం శ్వాసం చ దారుణం| పార్శ్వశూలం చ హృచ్ఛూలం రక్తపిత్తం జ్వరం తథా|| త్వక్క్షీరీస్రావిణీద్రాక్షామూర్వర్షభకజీవకైః| వీరద్విక్షీరకాకోలీబృహతీకపికచ్ఛుభిః|| ఖర్జూరవృషమేదాభిః క్షీరపిష్టైః పలోన్మితైః| ధాత్రీవిదారీక్షురసప్రస్థైః ప్రస్థం ఘృతాత్పచేత్| శర్కరార్ధతులాం శీతే క్షౌద్రార్ధప్రస్థమేవ చ|| దత్వా సర్పిర్గుడాన్ కుర్యాత్ కాసహిక్కాజ్వరాపహాన్| యక్ష్మాణం తమకం శ్వాసం రక్తపిత్తం హలీమకం|| శుక్రనిద్రాక్షయం తృష్ణాం హన్యుః కార్శ్యం సకామలం| తథైవ చ్యవనప్రాశః పిత్తోద్రేకే ప్రశస్యతే||" ఇతి|

Adhikarana త్వగాది (సితోపల) చూర్ణం (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪

| త్వగేలాపిప్పలీక్షీరీశర్కరా ద్విగుణాః క్రమాత్||33|| చూర్ణితా భక్షితాః క్షౌద్రసర్పిషా వాఽవలేహితాః| స్వర్యాః కాసక్షయశ్వాసపార్శ్వరుక్కఫనాశనాః||34||

View original

| त्वगेलापिप्पलीक्षीरीशर्करा द्विगुणाः क्रमात्||३३|| चूर्णिता भक्षिताः क्षौद्रसर्पिषा वाऽवलेहिताः| स्वर्याः कासक्षयश्वासपार्श्वरुक्कफनाशनाः||३४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-త్వగేలాదయః క్రమేణ ద్విగుణాశ్చూర్ణితా భుక్తా మాక్షికసర్పిర్భ్యాం వాఽవలేహితాః స్వర్యాః-స్వరాయ హితాః స్యుః, కాసాదిఘ్నాశ్చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ చూర్ణాదీని| తచ్చ(త్ర) త్వగాదిచూర్ణమాహ త్వగేలేతి| క్షీరీ-తుగాక్షీరీ| సంగ్రహే (చి.అ. 7)- "ఖర్జూరపిప్పలీద్రాక్షాపథ్యాశృంగీదురాలభాః| త్రిఫలాపిప్పలీముస్తశృంగాటీగుడశర్కరాః|| వీరా శఠీ పుష్కరాఖ్యా సురసా శర్కరా గుడః| నాగరం చిత్రకో లాజాః పిప్పల్యామలకం గుడః|| విడంగసారశ్చవికా త్ర్యూషణం చ విచూర్ణితం| అర్ధశ్లోకైః స్మృతా లేహాః పంచైతే క్షౌద్రసర్పిషా|| స్వర్యాః కాసక్షయశ్వాసపార్శ్వరుక్కఫనాశనాః|| తిలమాషాశ్వగంధా వా మాక్షికాజఋతద్రుతాః| పూర్వోక్తేష్వేవ [రోగేషు వాతప్రాయేషు ] పూజితాః||" ఇతి| వంగసేనే (రాజ. శ్లో. 36)- "ధాన్యాకపిప్పలీవిశ్వదశమూలీజలం పిబేత్| పార్శ్వశూలజ్వరశ్వాసపీనసాదినివృత్తయే|| అశ్వగంధామృతాభీరుదశమూలీబలావృషాః| పుష్కరాతివిషే ఘ్నంతి క్షయం క్షీరరసాశినః|| కపిమాంసం సమాదాయ శ్లక్ష్ణచూర్ణం తు కారయేత్| తత్పిబేత్ క్షీరసంయుక్తం క్షయరోగహరం పరం|| హరిణః ఛాగమాంసం తు [ శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతం శుభం| అజాక్షీరేణ పాతవ్యం క్షయవ్యాధివినాశనం|| దశమూలవచారాస్నా ]పుష్కరసురదారునాగరైః క్వథితం|| పేయం పార్శ్వశిరోరుక్కాసశ్వాసాదిశాంతయే సలిలం| కకుభత్వఙ్నాగబలావానరిబీజాని చూర్ణితం పయసి| పక్వం మధుఘృతయుక్తం ససితం యక్ష్మాదికాసహరం|| ద్విపంచమూలమగధాధాన్యనాగరజం జలం| చాతుర్జాతకసంయుక్తం పిబేన్నిత్యం క్షయాతురః| కాసజ్వరాదిశమనం బలపుష్టివివర్ధనం|| సమూలపుష్పత్వక్పల్లవాయా రసః ప్రయోజ్యో మదయంతికాయాః| మాసోపయోగేన సమస్తలింగం యక్ష్మాణముగ్రం జయతి ప్రసహ్య|| ఛాగం మాంసం పయశ్ఛాగం ఛాగం సర్పిః సనాగరం| ఛాగోపసేవా శయనం ఛాగమధ్యే తు యక్ష్మనుత్|| కూష్మాండకఫలోత్థేన రసేన పరిపేషితం| లాక్షాకర్షద్వయం పీత్వా జయేదుగ్రం క్షయం నరః|| వ్యోషం శతావరీ త్రీణి ఫలాని ద్వే బలే తథా| సర్వామయహరో యోగః సోఽయం లోహరజోన్వితః|| ఏతద్వక్షఃక్షతం హంతి కంఠజాం వివిధాం రుజం| రాజయక్ష్మాణమత్యుగ్రం సోరుస్తంభమథార్దితం|| (శ్లో. 85)-శృంగ్యర్జునాశ్వగంధానాగబలాపుష్కరాభయాచ్ఛిన్నరుహాః| తాలీసాదిసమేతా లేహ్యా మధుసర్పిషా చ యక్ష్మహరాః||" ఇతి| యోగరత్నే-"కృష్ణాద్రాక్షాసితాలేహః క్షయహా క్షౌద్రతైలవాన్| మధుసర్పిర్యుతో వాఽశ్వగంధాకృష్ణాసితోద్భవః|| శతావరీ విదార్యశ్వగంధా పథ్యా పునర్నవా| బలాత్రయం [శ్వ]దంష్ట్రాఽఽజ్యమధులేహః క్షయాపహః|| శిలాజితుమధువ్యోషతాప్యలోహరజాంసి యః| క్షీరభుక్ లేఢితస్యాశు క్షయః క్షయమవాప్నుయాత్|| మధుతాప్యవిడంగాశ్మజతులోహఘృతాభయాః| ఘ్నంతి యక్ష్మాణమత్యుగ్రం సేవ్యమానా హితాశినా|| శర్కరామధుసంయుక్తం నవనీతం లిహన్ క్షయీ| క్షీరాశీ లభతే పుష్టిమతుల్యే వాఽఽజ్యమాక్షికే|| బాహ్యాలకరసో(సాత్) సిద్ధం సర్పిః పీతం క్షయం హరేత్| ఘృతమాక్షికసమ్మిశ్రో బాహ్యాలకరసో యథా|| జాతసారం తు గండీరం సపుష్పం పరిశోషయేత్| షడంశశ్ఛేదితం కృత్వా తస్య పంచాఢకం పచేత్|| త్రీంశ్చైవ త్రిఫలాప్రస్థాన్ దశమూలీతులాం తథా| దద్యాత్కుటజవల్కస్య పలానాం పంచవింశతిం|| భల్లాతకానీడ(ంద్ర)యవా విడంగం ఘనమేవ చ| అర్ధప్రస్థ సమాన్ భాగానేకైకస్య సమాపయేత్|| పాఠా మధురసాషడ్గ్రంథా చిత్రకస్తథా| ఏషాం దశపలాన్ భాగాన్ మృద్వీకాయాస్తథాఽఽఢకం|| తోయద్రోణేషు దశసు పచేద్ద్విద్రోణశేషితం| తస్మింకషాయే పూతే తు ద్వే గుడస్య తులే పచేత్|| యోగేన సాధితం చైవ శుభే భాండే నిధాపయేత్| ద్వౌ ప్రస్థౌ పిప్పలీనాం తు ద్వౌ చాయోరజసస్తథా|| అర్ధప్రస్థో విడంగానాం కుడవో మరిచస్య చ| ఏతాని సూక్ష్మచూర్ణాని ప్రతీవాపార్థమాహరేత్|| చూర్ణమింద్రయవానాం చ మధునా సహ యోజయేత్| భాండప్రలేపః కర్తవ్యః సమాసిచ్య నిధాపయేత్|| ఏష మాసస్థితో లేహ్యో యథావ్యాధిబలాబలం| గండీరారిష్ట ఇత్యేష వ్యాసతః పరికీర్తితః|| ఏష శోషాన్ ప్రమేహాంశ్చ గుల్మాంశ్చ జఠరాణి చ| క్రిమికోష్ఠాని వర్ధ్మాని ప్లీహార్శాంసి భగందరం|| శ్వయథుం పాండురోగాంశ్చ గ్రహణీదోషమేవ చ| గ్రంథీన్ సగలగండాంశ్చ గండమాలాం తథైవ చ|| విషమజ్వరకాసాంశ్చ విద్రధిం వాతశోణితం| అరిష్టః శమయత్యేష యుధి శక్ర ఇవాసురం|| సమూలాం పిప్పలీం శృంగీం బృహతీమశ్మభేదకం| పటోలం దేవకాష్ఠం చ శ్వదంష్ట్రామభయాశతం|| ఏకైకం షోడశపలం కోలానామాఢకం మితం| దంతీచిత్రకమూలానాం పంచవింశత్పలం పృథక్|| చతుర్గుణే జలద్రోణే పచేదర్ధావశేషితం| శీతం సమావపేద్భాండే ప్రలిప్తే మధుసర్పిషా|| ఖండస్య ద్వే శతే శుద్ధే తద్వల్లేహస్య చావపేత్| పత్రం కృత్వా తిలోత్సేధం సూక్ష్మచూర్ణీకృతాని చ|| ప్రియంగుం పిప్పలీం రోధ్రం మృద్వీకామేలవాలుకం| క్రముకం శతపుష్పం చ నింబం తేజోవతీమపి|| పాలికం దేవదారుం చ ఖదిరాచ్చ చతుష్పలం| క్షౌద్రప్రస్థద్వయం చాపి సమాసిచ్య ఘటే శుభే|| సౌమ్యే పుష్యే తథా హస్తే రోహిణ్యాముత్తరాసు చ| దశరాత్రస్థితో పే(దే)యోఽరిష్ట ఆత్రేయపూజితః|| అశ్విభ్యాం కథితం పూర్వం రసాయనమిదం శుభం| యథాగ్నిబలమాత్రాం తు పిబేదస్య హితాశినః|| ధన్యం పుష్టికరం మేధ్యం వలీపలితనాశనం| క్షయకాసజ్వరప్లీహకుష్ఠగుల్మాగ్నిమార్దవే|| శ్విత్రేఽశ్మర్యాక్వ(మ)థోదర్దే విద్రధ్యామథ(న్న)విద్విషు| గండరోగోదరతథా(?)రేతోదోషే చ శస్యతే|| నాడీపీడకయోర్దోషే భూతాపస్మారసంకరే| రహస్యమేతద్వైద్యానాముపదిష్టం చికిత్సితం|| మద్యం క్రవ్యాదమాంసం చ శోషిణామమృతోపమం|| ఫలత్రికక్వాథవిశుద్ధమాదౌ శుద్ధం గుడూచ్యా దశమూలశుద్ధం| స్థిరాదికాకోలియుగాదిసిద్ధం శిలాజతు స్యాత్క్షయిషు ప్రశస్తం|| స్థిరాదిః-విదార్యాదిః| కాకోలీ యుగాదిః-పద్మకాదిః| రసోనయోగం విధివత్క్షయార్తః క్షీరేణ వా నాగబలాప్రయోగం| భవేత వా మాగధికావిధానం తథైవ యోగం జతునోఽశ్మజస్య||" ఇతి|

Adhikarana అస్య స్వరసాదే నస్యధూమాది (౩౫) · Śloka ౩౫

అథ స్వరసాదచికిత్సితం| విశేషాత్స్వరసాదేఽస్య నస్యధూమాది యోజయేత్| |35|

View original

अथ स्वरसादचिकित्सितम्| विशेषात्स्वरसादेऽस्य नस्यधूमादि योजयेत्| |३५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అస్య-క్షయిణః, స్వరసాదే విశేషేణ నస్యధూమాది యోజ్యం|

Adhikarana వాతజే స్వరసాదే కాసమర్దాదిఘృతం వాతజే స్వరసాదే ఆర్తగలఘృతం (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬

| తత్రాపి వాతజే కోష్ణం పిబేదౌత్తరభక్తికం||35|| కాసమర్దకవార్తాకీమార్కవస్వరసైర్ఘ్రుతం| సాధితం కాసజిత్స్వర్యం సిద్ధమార్తగలేన వా||36||

View original

| तत्रापि वातजे कोष्णं पिबेदौत्तरभक्तिकम्||३५|| कासमर्दकवार्ताकीमार्कवस्वरसैर्घ्रुतम्| साधितं कासजित्स्वर्यं सिद्धमार्तगलेन वा||३६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-[తత్ర]-తేషు చ స్వరసాదేషు మధ్యే, వాతజే స్వరసాదే కాసమర్దాదిస్వరసైః సాధితమౌత్తరభక్తికం-భక్తాదూర్ధ్వం, ఘృతం పిబేత్| మార్కవో-భృంగరాజః| తచ్చ సర్పిః కాసజిత్ స్వర్యం చ స్యాత్| ఉత్తరభక్తాదితి "మయూరవ్యంసకాదిత్వాత్" సమాసః, తతశ్చ "అధ్యాత్మాదిత్వాత్" ఠఞ్| అథవా, ఆర్తగలేన-నీలపుష్పసహచరేణ, సిద్ధం ఘృతమేవం పిబేత్|

Adhikarana వాతజే స్వరసాదే బదరీపత్రకల్కః (౩౭) · Śloka ౩౭

బదరీపత్రకల్కం వా ఘృతభృష్టం ససైంధవం| |37|

View original

बदरीपत्रकल्कं वा घृतभृष्टं ससैन्धवम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అథవా బదర్యాః పత్రకల్కం ఘృతభృష్టం ససైంధవం యోజయేత్|

Adhikarana వాతజే స్వరసాదే మధుకాదితైలనస్యం (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮

తైలం వా- | మధుకద్రాక్షాపిప్పలీకృమినుత్ఫలైః||37|| హంసపాద్యాశ్చ మూలేన పక్వం నస్తో నిషేచయేత్| |38|

View original

तैलं वा- | मधुकद्राक्षापिप्पलीकृमिनुत्फलैः||३७|| हंसपाद्याश्च मूलेन पक्वं नस्तो निषेचयेत्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana వాతజే స్వరసాదే గుడౌదనం,వాతజే స్వరసాదే స్నిగ్ధః స్వేదః (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯

| సుఖోదకానుపానం చ ససర్పిష్కం గుడౌదనం||38|| అశ్ర్నీయాత్పాయసం చైవం స్నిగ్ధం స్వేదం నియోజయేత్| |39|

View original

| सुख़ोदकानुपानं च ससर्पिष्कं गुडौदनम्||३८|| अश्र्नीयात्पायसं चैवं स्निग्धं स्वेदं नियोजयेत्| |३९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా గుడౌదనం సర్పిషా సహ సుఖోదకానుపానమశ్నీయాత్| పాయసం చైవం ససర్పిష్కం సుఖోదకానుపానమద్యాత్| స్వేదం చ స్నిగ్ధం యోజయేత్|

Adhikarana పిత్తజే స్వరసాదే క్షీరివృక్షాంకురసిద్ధం ఘృతం పిత్తజే సయష్టీమధుకం పాయసమన్నం (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౦

| పిత్తోద్భవే పిబేత్సర్పిః శృతశీతపయోనుపః||39|| క్షీరివృక్షాంకురక్వాథకల్కసిద్ధం సమాక్షికం| అశ్నీయాచ్చ ససర్పిష్కం యష్టీమధుకపాయసం||40||

View original

| पित्तोद्भवे पिबेत्सर्पिः शृतशीतपयोनुपः||३९|| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्वाथकल्कसिद्धं समाक्षिकम्| अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిత్తోద్భవే సర్పిః సమాక్షికం క్షీరివృక్షాంకురాదిక్వాథకల్కసిద్ధం శృతశీతక్షీరానుపః పిబేత్| మధుయష్టికాన్వితం పాయసం ససర్పిష్కం భుంజీత|

Adhikarana పిత్తజే బలాదిధృతం నస్యం (౪౧) · Śloka ౪౧

బలావిదారిగంధాభ్యాం విదార్యా మధుకేన చ| సిద్ధం సలవణం సర్పిర్నస్యం స్వర్యమనుత్తమం||41||

View original

बलाविदारिगन्धाभ्यां विदार्या मधुकेन च| सिद्धं सलवणं सर्पिर्नस्यं स्वर्यमनुत्तमम्||४१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-బలాదిభిః సిద్ధం సర్పిః ససైంధవం పరం స్వర్యం స్యాన్నస్యం| విదారిగంధా-శాలిపర్ణీ|

Adhikarana పిత్తజే ప్రపౌండరీకాదిఘృతం నస్యం (౪౨) · Śloka ౪౨

ప్రపౌండరీకం మధుకం పిప్పలీ బృహతీ బలా| సాధితం క్షీరసర్పిశ్చ తత్స్వర్యం నావనం పరం||42||

View original

प्रपौण्डरीकं मधुकं पिप्पली बृहती बला| साधितं क्षीरसर्पिश्च तत्स्वर्यं नावनं परम्||४२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిత్తజే స్వరసాదే ప్రపౌండరీకాదిసాధితం క్షీరోద్భవం సర్పిః శ్రేష్ఠం నస్యం|

Adhikarana పిత్తజే మధురద్రవ్యా చూర్ణ లేహః (౪౩) · Śloka ౪౩

లిహ్యాన్మధురకాణాం చ చూర్ణం మధుఘృతాప్లుతం| |43|

View original

लिह्यान्मधुरकाणां च चूर्णं मधुघृताप्लुतम्| |४३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మధురకాణాం చ-మధురరసద్రవ్యాణాం, చూర్ణం మధుఘృతాన్వితం లిహ్యాత్|

Adhikarana కఫజే కటుద్రవ్యాణాం మూత్రేణ పానం కఫజే రూక్షమన్నం కఫజే కట్ఫలాదిలేహః కఫజే వ్యోషాదిలేహః (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪

| పిబేత్కటూని మూత్రేణ కఫజే రూక్షభోజనః||43|| కటూఫలామలకవ్యోషం లిహ్యాత్తైలమధుప్లుతం| వ్యోషక్షారాగ్నిచవికాభార్గీపథ్యామధూని వా||44||

View original

| पिबेत्कटूनि मूत्रेण कफजे रूक्षभोजनः||४३|| कटूफलामलकव्योषं लिह्यात्तैलमधुप्लुतम्| व्योषक्षाराग्निचविकाभार्गीपथ्यामधूनि वा||४४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కఫోద్భవే కటూని-కటుకరసాని ద్రవ్యాణి, మూత్రేణ పిబేత్| రూక్షభోజనశ్చ స్యాత్| తథా, కటూఫలాదికం తైలమధుప్లుతం లిహ్యాత్| వ్యోషాదీని వా ఏవం లిహ్యాత్|

Adhikarana కఫజే యవానాం యవాగూః కఫజే భోజనాంతే పిప్పలీశుంఠ్యౌ కఫజే కింవా తీక్ష్ణం వమనం (౨) · Śloka ౨

యవైర్యవాగూం యమకే కణాధాత్రీకృతాం పిబేత్| భుక్త్వాఽద్యాత్పిప్పలీం శుంఠీం తీక్ష్ణం వా వమనం భజేత్||2||

View original

यवैर्यवागूं यमके कणाधात्रीकृतां पिबेत्| भुक्त्वाऽद्यात्पिप्पलीं शुण्ठीं तीक्ष्णं वा वमनं भजेत्||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యవైరుపాదానైర్యమకే-స్నేహద్వయే, కణాధాత్రీకృతాం-ఏతత్క్వాథే సిద్ధాం, యవాగూం పిబేత్| తథా, భుక్త్వా పిప్పలీం శుంఠీం వాఽద్యాత్| అథవా, తీక్ష్ణం వమనం భజేత్|

Adhikarana ఉచ్చభాషణకృతస్వరసాదే మధురద్రవ్యసిద్దం పయః (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭

శర్కరాక్షౌద్రమిశ్రాణి శృతాని మధురైః సహ| పిబేత్పయాంసి యస్యోచ్చైర్వదతోఽభిహతః స్వరః||46|| ఇతి స్వరసాదచికిత్సితం|47|

View original

शर्कराक्षौद्रमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह| पिबेत्पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः||४६|| इति स्वरसादचिकित्सितम्|४७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యస్యోచ్చైర్భాషమాణస్య స్వరోఽభిహతః స మధురైః-జీవనీయైః సహ, శృతాని శర్కరామాక్షికమిశ్రాణి పయాంసి పిబేత్|

Adhikarana అరోచకే సామాన్యచికిత్సా (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯

అథారోచకచికిత్సితం| విచిత్రమన్నమరుచౌ హితైరుపహితం హితం| బహిరంతర్మృజా చిత్తనిర్వాణం హృద్యమౌషధం||47|| ద్వౌ కాలౌ దంతపవనం భక్షయేన్ముఖధావనైః| కషాయైః క్షాలయేదాస్యం ధూమం ప్రాయోగికం పిబేత్||48|| తాలీసచూర్ణవటకాః సకర్పూరసితోపలాః| శశాంకకిరణాఖ్యాశ్చ భక్ష్యా రుచికరాః పరం||49||

View original

अथारोचकचिकित्सितम्| विचित्रमन्नमरुचौ हितैरुपहितं हितम्| बहिरन्तर्मृजा चित्तनिर्वाणं हृद्यमौषधम्||४७|| द्वौ कालौ दन्तपवनं भक्षयेन्मुख़धावनैः| कषायैः क्षालयेदास्यं धूमं प्रायोगिकं पिबेत्||४८|| तालीसचूर्णवटकाः सकर्पूरसितोपलाः| शशाङ्ककिरणाख़्याश्च भक्ष्या रुचिकराः परम्||४९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అరోచకే విచిత్రం-నానావిధమన్నం, హితం-పథ్యం| కింభూతం ? హితైః-పథ్యైః, ఉపహితం-మిశ్రితం| ఏవమరుచ్యాఖ్యో వ్యాధివిశేషః సర్వవ్యాధిభ్యో గరీయాన్| యేనాపథ్యమపి యదన్నం తస్మై తదపి దేయం ప్రాణసంధారణార్థం, "అన్నమేవ ప్రాణినాం ప్రాణాః" ఇత్యాహుః| ఏవం చ సర్వవ్యాధిష్వరుచిరేవ పూర్వం జేతవ్యా, తతో జ్వరాదయ ఇత్యర్థాదుక్తం భవతి| బహిర్మృజా-బహిఃశుద్ధిః స్నానాదినా బహిః పరిమార్జనం| అంతర్మృజా-అంతఃశుద్ధిః| తథా, చిత్తనిర్వాణమరుచౌ హితం హ్రుద్యమౌషధం చ| తథా, ద్బౌ కాలౌ-సాయంప్రాతరాఖ్యౌ, దంతధావనం భక్షయేత్| తథా, ముఖధావనైః కషాయైరాస్యం క్షాలయేత్| ప్రాయోగికం-స్నైహికం, ధూమం పిబేత్| తథా, తాలీసచూర్ణవటకాశ్చ| తథా, సకర్పూరశర్కరాః శశాంకకిరణాఖ్యా భక్ష్యాః పరం-అతిశయేన, రుచికరాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana వాతజే అరోచకే ఔషధం వాతజే అరోచకే వమనం (౫౦-౫౧) · Śloka ౫౧

సామాన్యేనారుచౌ చికిత్సితాన్యుక్త్వా విశేషమాహ వాతాదరోచకే తత్ర పిబేచ్చూర్ణం ప్రసన్నయా| హరేణుకృష్ణాకృమిజిద్ద్రాక్షాసైంధవనాగరాత్||50|| ఏలాభార్గీయవక్షారహింగుయుక్తాద్ధృతేన వా| ఛర్దయేద్వా వచాంభోభిః|51|

View original

सामान्येनारुचौ चिकित्सितान्युक्त्वा विशेषमाह वातादरोचके तत्र पिबेच्चूर्णं प्रसन्नया| हरेणुकृष्णाकृमिजिद्द्राक्षासैन्धवनागरात्||५०|| एलाभार्गीयवक्षारहिङ्गुयुक्ताद्धृतेन वा| छर्दयेद्वा वचाम्भोभिः|५१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వాతేనారుచౌ సత్యాం హరేణ్వాదిభ్యశ్చూర్ణం ప్రసన్నయా పిబేత్| ఏలాభార్గ్యాదియుక్తఘృతేన వా పేయం| వచాజలైర్వా వమేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-వాతస్యౌషధమాహ వాతాదితి| వమనమాహ-ఛర్దయేద్వేతి| వచాంభోభిః-వచాకల్కితైరుష్ణాంబుభిః|--

Adhikarana పిత్తజే అరోచకే వమనం పిత్తజే అరోచకే శర్కరాది లేహః (౫౧-౫౨) · Śloka ౫౨

| పిత్తాచ్చ గుడవారిభిః||51|| లిహ్యాద్వా శర్కరాసర్పిర్లవణోత్తమమాక్షికం| |52|

View original

| पित्ताच्च गुडवारिभिः||५१|| लिह्याद्वा शर्करासर्पिर्लवणोत्तममाक्षिकम्| |५२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిత్తాదరుచౌ గుడవారిణా వమేత్| శర్కరాదికం [వా] లిహ్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పిత్తజస్యౌషధమాహ పిత్తాచ్చేతి| గుడవారిభిరితి మదనఫలయుక్తైశ్చ్ఛర్దయేత్| లేహమాహ-లిహ్యాద్వేతి| లవణోత్తమం-సైంధవం|

Adhikarana కఫజే అరోచకే వమనం కఫజే అరోచకే పానం కఫజే అరోచకే చూర్ణం (౫౨-౫౩) · Śloka ౫౩

| కఫాద్వమేన్నింబజలైర్దీప్యకారగ్వధోదకం||52|| పానం సమధ్వరిష్టాశ్చ తీక్ష్ణాః సమధుమాధవాః| పిబేచ్చూర్ణం చ పూర్వోక్తం హరేణ్వాద్యుష్ణవారిణా||53||

View original

| कफाद्वमेन्निम्बजलैर्दीप्यकारग्वधोदकम्||५२|| पानं समध्वरिष्टाश्च तीक्ष्णाः समधुमाधवाः| पिबेच्चूर्णं च पूर्वोक्तं हरेण्वाद्युष्णवारिणा||५३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కఫాదరోచకే నింబజలైర్వమేత్| దీప్యకకర్ణికారయోరుదకం పానం సమాక్షికం| అరిష్టాశ్చ తీక్ష్ణాః సమార్ద్వీకమాధవాః పానం| హరేణ్వాదిచూర్ణం చ పూర్వోక్తం (శ్లో.50)ఉష్ణాంబునా పిబేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కఫజస్యౌషధమాహ కఫాద్వమేదితి| నింబజలైరితి మదనఫలయుక్తైః| పానమాహ-దీప్యకారగ్వధోదకమితి| మధు-మాధ్వీకం| మాధవో-మధుకృతం మద్యం| || చూర్ణమాహ-పిబేచ్చూర్ణమితి| సంగ్రహే (చి.అ. 7)-"త్రికటుత్రిఫలారాత్రియవక్షారం మధుప్లుతం| ప్రాతరాహారకాలే చ యుంజీత ముఖధావనం|| రాత్రిః-హరిద్రా| బిడం సౌవర్చలం కుష్ఠమజాజీమరీచం సితా| ధాత్ర్యేలాపద్మకోశీరపిప్పలీచందనోత్పలం|| రోధ్రం తేజోవతీ పథ్యా యవక్షారం కటుత్రయం| ఆర్ద్రాదాడిమనిర్యాసః సాజాజీసితశర్కరః|| సతైలమాక్షికయుతాశ్చత్వారః కవలగ్రహాః| చతురోఽరోచకాన్ హన్యురేకదోషసమస్తజాన్|| కారవ్యజాజీమరిచద్రాక్షావృక్షామ్లదాడిమం| సౌవర్చలగుడక్షౌద్రం సర్వారోచకనాశనం||" ఇతి| వంగసేనే(?)-"జంబ్వామ్రపల్లవం రోధ్రం త్రిఫలా చయచిత్రకౌ| పటోలం నక్తమాలశ్చ శిరీషం ఖదిరాసనౌ|| దార్వీ హరిద్రా ముస్తం చ తేజోహ్వా మధుకం బలా| ఏతాని సమభాగాని కషాయముపసాధయేత్|| క్వలగ్రహ ఇత్యేష కర్తవ్యో మధునా యుతః| సర్వేషాం ముఖరోగాణామరుచీనాం చ నాశనః|| షాడవశ్చ కపిత్థానాం సవ్యోషమధుశర్కరః| అరోచకేషు సర్వేషు ప్రశస్తో ధారితో ముఖే|| ఆరనాలం చ శుక్తం చ మార్ద్వీకమదిరాసవాః| దంతయోరంతరే ధార్యాస్తథైవ కవలగ్రహాః|| త్వఙ్ముస్తవేలాధాన్యాని, ముస్తమామలకం త్వచా| త్వచోదార్యాయవాన్యశ్చ, పిప్పలీ తేజవత్యపి|| యవానీ తిత్తిడీకం చ, పంచైతే ముఖధావనాః| శ్లోకపాదేషు విహితా రోచనా ముఖశోధనాః|| కారంజం దంతకాష్ఠం చ విధేయమరుచౌ సదా| (వంగసేనే అరోచకాధికారే శ్లో. 11)-"మరిచం మధునా లేహ్యం కఫజేఽరోచకే భృశం|| అమ్లీకాగుడతోయం చ త్వగేలామరిచాన్వితం| అభక్తచ్ఛందరోగేషు శస్తం కవలధారణం|| శృంగవేరరసం చైవ మధునా సహ యోజయేత్| అరుచిశ్వాసకాసఘ్నం ప్రతిశ్యాకఫవాతనుత్|| భోజనాగ్రే సదా పథ్యం జిహ్వాకంఠవిశోధనం| అగ్నిసందీపనం హృద్యం లవణార్ద్రకభక్షణం|| కారవ్యజాజీపత్రైలావ్యోషవృక్షామ్లదాడిమం| సక్షౌద్రశర్కరం హృద్యం రుచికృద్వహ్నిదీపనం|| బిడచూర్ణమధూపేతో రసో దాడిమసంభవః| అసాధ్యామపి సంహన్యాదరుచిం వక్త్రధారితః|| శిగ్రూఫలాన్యష్టాదశ దశ మరిచం విం[శతిశ్చ పిప్పల్యః| ఆర్ద్రకపలం గుడపలం ప్రస్థత్రయమారనాలస్య|| బిడలవణసహితమేతత్ ఖజాహతం సురభిగంధాఢ్యం| వ్యంజనసహస్రఘాతి జ్ఞేయం కలహంసకం నామ్నా||" ఇతి|]

Adhikarana సమశర్కరం చూర్ణం (౫౪-౫౫) · Śloka ౫౫

ఏలాత్వఙ్నాగకుసుమతీక్ష్ణకృష్ణామహౌషధం| భాగవృద్ధం క్రమాచ్చూర్ణం నిహంతి సమశర్కరం||54|| ప్రసేకారుచిహృత్పార్శ్వకాసశ్వాసగలామయాన్| |55|

View original

एलात्वङ्नागकुसुमतीक्ष्णकृष्णामहौषधम्| भागवृद्धं क्रमाच्चूर्णं निहन्ति समशर्करम्||५४|| प्रसेकारुचिहृत्पार्श्वकासश्वासगलामयान्| |५५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఏలాదికం చూర్ణం క్రమేణ భాగవృద్ధం సమశర్కరం ప్రసేకాదీన్ హంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-[ సమశర్కరచూర్ణమాహ-] ఏలాత్వగితి| కేచిత్త్వఙ్నాగపుష్పయోర్మధ్యే పత్రకమధికం పఠంతి, కేచిన్నాగపుష్పమరీచయోర్మధ్యే| పాఠత్రయమపి ప్రమాణం|

Adhikarana యవాన్యాది చూర్ణం (౫౫-౫౮) · Śloka ౫౮

| యవానీతిత్తిడీకామ్లవేతసౌషధదాడిమం||55|| కృత్వా కోలం చ కర్షాశం సితాయాశ్చ చతుష్పలం| ధాన్యసౌవర్చలాజాజీవరాంగం చార్ధకార్షికం||56|| పిప్పలీనాం శతం చైకం ద్వే శతే మరిచస్య చ| చూర్ణమేతత్పరం రుచ్యం హృద్యం గ్రాహి, హినస్తి చ||57|| విబంధకాసహృత్పార్శ్వప్లీహార్శోగ్రహణీగదాన్| |58|

View original

| यवानीतित्तिडीकाम्लवेतसौषधदाडिमम्||५५|| कृत्वा कोलं च कर्षाशं सितायाश्च चतुष्पलम्| धान्यसौवर्चलाजाजीवराङ्गं चार्धकार्षिकम्||५६|| पिप्पलीनां शतं चैकं द्वे शते मरिचस्य च| चूर्णमेतत्परं रुच्यं हृद्यं ग्राहि, हिनस्ति च||५७|| विबन्धकासहृत्पार्श्वप्लीहार्शोग्रहणीगदान्| |५८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-యవానీత్యాది కోలాంతాని ప్రత్యేకం కార్షికాణి, శర్కరాయాః పలాని చత్వారి, ధాన్యకాదికమర్ధకార్షికం, శతమేకం పిప్పలీనాం, ద్వే శతే మరిచస్య చ, చూర్ణమిదం పరం రుచ్యం తథా హృదయాయ హితం గ్రాహి, విబంధాదీన్ హంతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana తాలీసాది చూర్ణం (౫౮-౬౧) · Śloka ౬౧

| తాలీసపత్రం మరిచం నాగరం పిప్పలీ శుభా||58|| యథోత్తరం భాగవృద్ధ్యా త్వగేలే చార్ధభాగికే| తద్రుచ్యం దీపనం చూర్ణం కణాష్టగుణశర్కరం||59|| కాసశ్వాసారుచిచ్ఛర్దిప్లీహహృత్పార్శ్వశూలనుత్| పాండుజ్వరాతిసారఘ్నం మూఢవాతానులోమనం||60|| ఇత్యరోచకచికిత్సితం|61|

View original

| तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभा||५८|| यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चार्धभागिके| तद्रुच्यं दीपनं चूर्णं कणाष्टगुणशर्करम्||५९|| कासश्वासारुचिच्छर्दिप्लीहहृत्पार्श्वशूलनुत्| पाण्डुज्वरातिसारघ्नं मूढवातानुलोमनम्||६०|| इत्यरोचकचिकित्सितम्|६१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తాలీసపత్రాదయో యథోత్తరం-ఉత్తరోత్తరం, భాగవృద్ధాః కార్యాః| త్వక్ చ ఏలా చ ఏతేఽర్ధభాగప్రమాణే| ఏతచ్చూర్ణం పిప్పల్యష్టగుణశర్కరం దీపనం కాసాదిజిచ్చ, పాండ్వాదిఘ్నం మూఢవాతానులోమనం చ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తాలీసాదిమాహ తాలీసపత్రమితి| శుభా-వంశరోచనా| అర్ధభాగికే-మిలితే తాలీససమే| యోగరత్నే-"తాలీసోషణనాగచవ్యలవణైస్తుల్యాంశకైర్ద్విస్తతః కృష్ణా గ్రంథికతిత్తిడీకహుతభుక్త్వగ్జీరకాఖ్యైర్యుతైః| విశ్వైలాబదరామ్లవేతసఘనైర్ధాన్యాజమోదాయుతైస్ర్యంశైర్దాడిమపాద ఏష విహితః శ్రేష్ఠః సితార్ధాయుతః|| కంఠాస్యోదరహృద్వికారశమనః కాయాగ్నిసందీపనో గుల్మాధ్మానవిషూచికాగుదరుజాశ్వాసక్రిమిచ్ఛర్దిహా| కాసారుచ్యతిసారమూఢమరుతాం హృద్రోగిణాం కీర్తితశ్చూర్ణోఽయం భిషజామతీవ దయితః ఖ్యాతో మహాఖాండవః|| లవంగకంకోలముశీరచందనం నతం సనీలోత్పలకృష్ణజీరకం| ఏలా సకృష్ణాఽగురుభృంగకేసరం కణా సవిశ్వా నలదం సహాంబునా|| కర్పూరజాతీఫలవంశలోచనం సితాష్టభాగం సమసూక్ష్మచూర్ణితం| సురోచనం తర్పణమగ్నిదీపనం బలప్రదం వృష్యతమం త్రిదోషనుత్|| ఉరోవిబంధం తమకం గలగ్రహం సకాసహిధ్మారుచియక్ష్మపీనసం| గ్రహణ్యతీసారమథాసృజః క్షయం ప్రమేహగుల్మాంశ్చ నిహంతి సత్వరం|| కర్పూరచోచకంకోలజాతీఫలదలాః సమాః| లవంగనాగమరిచకృష్ణాశుంఠ్యో వివర్ధితాః| చూర్ణం సితాసమం హృద్యం రోచనం క్షయకాసజిత్| వైస్వర్యశ్వాసగుల్మార్శశ్ర్చ్ఛార్దికంఠామయాపహం|| ప్రయుక్తం చాన్నపానే వా భేషజద్వేషిణాం హితం|" ఇతి| వివర్ధితాః-క్రమేణ భాగోత్తరాః|

Adhikarana ఉపద్రవాణాం చికిత్సా ప్రసేకే చికిత్సా (౬౧-౬౨) · Śloka ౬౨

అర్కామృతాక్షారజలే శర్వరీముషితైర్యవైః| ప్రసేకే కల్పితాన్సక్తూన్ భక్ష్యాంశ్చాద్యాద్వలీ వమేత్||61|| కటుతిక్తైస్తథా శూల్యం భక్ష్యేజ్జాంగలం పలం| శుష్కాంశ్చ భక్ష్యాన్ సులఘూంశ్చణకాదిరసానుపః||62||

View original

अर्कामृताक्षारजले शर्वरीमुषितैर्यवैः| प्रसेके कल्पितान्सक्तून् भक्ष्यांश्चाद्याद्वली वमेत्||६१|| कटुतिक्तैस्तथा शूल्यं भक्ष्येज्जाङ्गलं पलम्| शुष्कांश्च भक्ष्यान् सुलघूंश्चणकादिरसानुपः||६२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథోపద్రవచికిత్సా| తత్ర ప్రసేకచికిత్సామాహ-అర్కామృతాక్షారజల ఇతి| అర్కగుడూచ్యోః క్షారస్య క్షారవిధినా గృహీతే జలే రాత్రిముషితైర్యవైః సక్తవో భక్ష్యాశ్చ కల్ప్యాః| యస్తు ప్రసేకీ బలవాన్ స కటుతిక్తైర్వమేత్| చణకాదీనాం రూక్షాణాం రసో-యూషః, అనుపానే|

Adhikarana ప్రసేకే చికిత్సాంతరం (౬౩) · Śloka ౬౩

శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన వాయుః శ్లేష్మాణమస్యతి| కఫప్రసేకం తం విద్వాన్స్నిగ్ధోష్ణైరేవ నిర్జయేత్||63||

View original

श्लेष्मणोऽतिप्रसेकेन वायुः श्लेष्माणमस्यति| कफप्रसेकं तं विद्वान्स्निग्धोष्णैरेव निर्जयेत्||६३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వాయుః శ్లేష్మాణం క్షిపతి శ్లేష్మణోఽతిప్రసేకేన హేతుభూతేన తం కఫప్రసేకం విద్వాన్ స్నిగ్ధోష్ణైరేవ నిర్జయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-చికిత్సాంతరమాహ-శ్లేష్మణ ఇతి| యస్మిన్ కఫస్యాతిప్రసేకేన క్షీణత్వే సతి కుపితో వాయుః క్షీణమపి కఫం బలాదస్యతి-ప్రేరయతి, తం స్నిగ్ధోష్ణేన చౌషధేన నిర్జయేత్-న రూక్షశీతేన| విద్వాన్-అవస్థోపచారజ్ఞో వైద్యః|

Adhikarana ఛర్దిపీనసయోః ప్రసేక చికిత్సా (౬౪) · Śloka ౬౪

పీనసేఽపి క్రమమిమం వమథౌ చ ప్రయోజయేత్| |64|

View original

पीनसेऽपि क्रममिमं वमथौ च प्रयोजयेत्| |६४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇమం-కఫప్రసేకోక్తం, క్రియాక్రమం పీనసే వమథౌ-ఛర్దిషి చ, ప్రయోజయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఛర్దిపీనసయోః ప్రసేకచికిత్సామాహ-పీనసేఽపీతి|

Adhikarana పీనసే విశేషః (౬౪-౬౫) · Śloka ౬౫

విశేషాత్పీనసేఽభ్యంగాన్ స్నేహాన్ స్వేదాంశ్చ శీలయేత్||64|| స్నిగ్ధానుత్కారికాపిండైః శిరఃపార్శ్వగలాదిషు| లవణామ్లకటూష్ణాంశ్చ రసాన్ స్నేహోపసంహితాన్||65||

View original

विशेषात्पीनसेऽभ्यङ्गान् स्नेहान् स्वेदांश्च शीलयेत्||६४|| स्निग्धानुत्कारिकापिण्डैः शिरःपार्श्वगलादिषु| लवणाम्लकटूष्णांश्च रसान् स्नेहोपसंहितान्||६५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-విశేషేణ పీనసేఽభ్యంగాన్ స్నేహాన్ స్వేదాంశ్చ స్నిగ్ధాన్ శీలయేత్| కైః ? ఉత్కారికాపిండైః| కేషు ? శిరఃపార్శ్వగలాదిషు| లవణాదీంశ్చ రసాన్ స్నేహోపసంహితాన్ శీలయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-పీనసే విశేషమాహ-విశేషాదితి| స్నిగ్ధాన్ స్నిగ్ధద్రవ్యకృతాన్| ఉత్కారికాశ్చ పిండాశ్చేతి ద్వంద్వః| పిండాః-పిండాకారా భక్ష్యాః|

Adhikarana శిరోంసపార్శ్వశూలేషు చికిత్సా వాతజేషు పార్శ్వశూలేషు విశేషః (౬౬-౬౭) · Śloka ౬౭

శిరోంసపార్శ్వశూలేషు యథాదోషవిధిం చరేత్| ఔదకానూపపిశితైరుపనాహాః సుసంస్కృతాః||66|| తత్రేష్టాః సచతుఃస్నేహాః| |67|

View original

शिरोंसपार्श्वशूलेषु यथादोषविधिं चरेत्| औदकानूपपिशितैरुपनाहाः सुसंस्कृताः||६६|| तत्रेष्टाः सचतुःस्नेहाः| |६७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శిరోంసపార్శ్వశూలేషు దోషానుసారేణోపక్రమః కార్యః| తేష్వౌదకానూపమాంసైశ్చ్తుఃస్నేహయుతాః సుసంస్కృతా ఉపనాహా ఇష్టాః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-శిరఃశూలాదిచికిత్సామాహశిరోంసపార్శ్వశూలేష్వితి| వాతజేషు విశేషమాహ-ఔదకానూపపిశితైరితి| సుసంస్కృతాః-కటుపట్వమ్లైః|

Adhikarana సంసర్గేషు పార్శ్వశూలేషు విశేషః (౬౭-౬౮) · Śloka ౬౮

దోషసంసర్గ ఇష్యతే| ప్రలేపో నతయష్ట్యాహ్వశతాహ్వాకుష్ఠచందనైః||67|| బలారాస్నాతిలైస్తద్వత్ససర్పిర్మధుకోత్పలైః| పునర్నవాకృష్ణగంధాబలావీరావిదారిభిః||68||

View original

दोषसंसर्ग इष्यते| प्रलेपो नतयष्ट्याह्वशताह्वाकुष्ठचन्दनैः||६७|| बलारास्नातिलैस्तद्वत्ससर्पिर्मधुकोत्पलैः| पुनर्नवाकृष्णगन्धाबलावीराविदारिभिः||६८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-దోషసంసర్గే చ-ద్వంద్వే, తగరాదిభిః ప్రలేప ఇష్యతే| తథైవ బలాదిభిః ఘృతమధుకోత్పలయుతైః, [తథా] పునర్నవాదిభిః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంసర్గజేషు విశేషమాహ దోషసంసర్గ ఇతి| త్రిభిరర్ధైస్త్రయో లేపాః| సంగ్రహే తు ద్వావధికౌ (చి. అ. 7)-"పలంకషా దేవదారు చందనం మధుకం ఘృతం| అభీరుయష్టీమధుకం పయస్యా కట్తృణం ఘృతం||" ఇతి|

Adhikarana నస్యాదీని (౬౯) · Śloka ౬౯

నావనం ధూమపానాని స్నేహాశ్చౌత్తరభక్తికాః| తైలాన్యభ్యంగయోగీని బస్తికర్మ తథా పరం||69||

View original

नावनं धूमपानानि स्नेहाश्चौत्तरभक्तिकाः| तैलान्यभ्यङ्गयोगीनि बस्तिकर्म तथा परम्||६९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నస్యం తథా ధూమపానానీష్యంతే| తథా, ఔత్తరభక్తికాశ్చ స్నేహాః| తైలాన్యభ్యంగయోగీని-అభ్యంగయోగప్రశస్తాని| తథా బస్తికర్మ-"ప్రాక్స్నేహః" (హృ.సూ.అ.19/63) ఇత్యాదికం, పరం-చేష్టం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-నస్యాదీన్యాహ నావనమితి| ఉత్తరభక్తికాః-భోజనోత్తరం ప్రయుక్తాః| పరం-శ్రేష్ఠం|

Adhikarana రక్తదుష్టౌ విశేషః (౭౦-౭౨) · Śloka ౭౨

శృంగాద్యైర్వా యథాదోషం దుష్టమేషాం హరేదసృక్| ప్రదేహః సఘృతైః శ్రేష్ఠః పద్మకోశీరచందనైః||70|| దూర్వామధుకమంజిష్ఠాకేసరైర్వా ఘృతాప్లుతైః| వటాదిసిద్ధతైలేన శతధౌతేన సర్పిషా||71|| అభ్యంగః పయసా సేకః శస్తశ్చ మధుకాంబునా| |72|

View original

शृङ्गाद्यैर्वा यथादोषं दुष्टमेषां हरेदसृक्| प्रदेहः सघृतैः श्रेष्ठः पद्मकोशीरचन्दनैः||७०|| दूर्वामधुकमञ्जिष्ठाकेसरैर्वा घृताप्लुतैः| वटादिसिद्धतैलेन शतधौतेन सर्पिषा||७१|| अभ्यङ्गः पयसा सेकः शस्तश्च मधुकाम्बुना| |७२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-శృంగాద్యైః-శృంగజలౌకోలాబుభిః, యథాదోషం-వాతపిత్తకఫదుష్టం, రక్తమేషాం-యక్ష్మిణాం, హరేత్| ప్రలేపః పద్మకాదిభిః సఘ్రుతైః శ్రేష్ఠః, దూర్వాదిభిర్వా ఘృతాప్లుతైః| వటాదినా-న్యగ్రోధాదినా, సిద్ధేన తైలేనాభ్యంగః శస్తః| శతధౌతేన వా ఘృతేన తథా క్షీరేణ సేకః శస్తః| మధుయష్టికాజలేన వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana అతీసారే చికిత్సా (౭౨-౭౩) · Śloka ౭౩

| ప్రాయేణోపహతాగ్నిత్వాత్సపిచ్ఛమతిసార్యతే||72|| తస్యాతిసారగ్రహణీవిహితం హితమౌషధం| |73|

View original

| प्रायेणोपहताग्नित्वात्सपिच्छमतिसार्यते||७२|| तस्यातिसारग्रहणीविहितं हितमौषधम्| |७३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-బాహుల్యేనోపహతాగ్నిత్వాత్కారణాత్ పిచ్ఛయా సహాతిసార్యతే యక్ష్మీ| తస్యాతిసారే గ్రహణ్యాం చ యదుక్తమౌషధం తద్ధితం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అతిసారచికిత్సామాహ ప్రాయేణేతి| సంగ్రహే తు (చి. అ. 7)-"సనాగరానింద్రయవాన్ పాయయేత్తండులాంబునా| జీర్ణేషు తేషు పేయాం చ చాంగేరీతక్రదాడిమైః|| పాఠా బిల్వయవానీనాం చూర్ణం తక్రేణ వా పిబేత్| సురయా వా ప్లుతాం పాథాం సనాగరదురాలభాం|| జంబ్వామ్రబిల్వమధ్యం వా సకపిత్థం సనాగరం| పేయామండేన యోగైశ్చ పాఠాద్యైః కారయేత్త్రిభిః|| ససూప్యధాన్యాన్ సస్నేహాన్ సామ్లాన్ సలవణాన్ ఖలాన్| వేతసార్జునజంబూనాం మృణాలీకృష్ణగంధయోః|| శ్రీపర్ణ్యా మాతులుంగస్య ధాతక్యా దాడిమస్య చ| చాంగేర్యా మదయంత్యాశ్చ యూథి కాయాశ్చ పల్లవైః|| కాలవిద్దుగ్ధికాయాశ్చ చుక్రికాయాశ్చ యోజయేత్| ఖలాన్ దధిసరోపేతాన్ ససర్పిష్కాన్ సదాడిమాన్|| రోచనాన్ దీపనాన్ హృద్యానతీసారహరాన్ పరాన్|" ఇతి| పేయాయా మండేన భక్తస్య[|న్]తే జంబ్వాదిచూర్ణం పిబేత్| మృణాలీ-పద్మినీ| కృష్ణగంధా-శిగ్రుః| మదయంత్యాః-మల్లికాయాః| చుక్రికా-వి దా| తథా (సంగ్రహే చి. అ. 7)-"జ్వరాదిష్వపి కుర్వీత వికారేషు యథామయం| బహ్వామయసమూహో హి యక్ష్మాఽతః సోఽతిదుఃసహః||" ఇతి|

Adhikarana శుష్యతో యక్ష్మిణః పురీషరక్షణం తత్ర హేతుః (౭౩-౭౪) · Śloka ౭౪

| పురీషం యత్నతో రక్షేచ్ఛుష్యతో రాజయక్ష్మిణః||73|| సర్వధాతుక్షయార్తస్య బలం తస్య హి విడ్బలం| |74|

View original

| पुरीषं यत्नतो रक्षेच्छुष्यतो राजयक्ष्मिणः||७३|| सर्वधातुक्षयार्तस्य बलं तस्य हि विड्बलम्| |७४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా, రాజయక్ష్మిణః శుష్యతః సతః పురీషం యత్నేన రక్షేత్| కిమిత్యాహ-యస్మాత్తస్య-శోషిణః, సర్వధాతుక్షయార్తస్య సతో విడ్బలమేవ బలం-న ధాత్వాదిజం బలం|

Adhikarana మాంసమద్యప్రయోగః (౭౪-౭౬) · Śloka ౭౬

| మాంసమేవాశ్నతో యుక్త్యా మార్ద్వీకం పిబతోఽను చ||74|| అవిధారితవేగస్య యక్ష్మా న లభతేఽంతరం| సురాం సమండాం మార్ద్వీకమరిష్టాన్సీధుమాధవాన్||75|| యథార్హమనుపానార్థం పిబేన్మాంసాని భక్షయన్| స్రోతోవిబంధమోక్షార్థ బలౌజఃపుష్టయే చ తత్||76||

View original

| मांसमेवाश्नतो युक्त्या मार्द्वीकं पिबतोऽनु च||७४|| अविधारितवेगस्य यक्ष्मा न लभतेऽन्तरम्| सुरां समण्डां मार्द्वीकमरिष्टान्सीधुमाधवान्||७५|| यथार्हमनुपानार्थं पिबेन्मांसानि भक्षयन्| स्रोतोविबन्धमोक्षार्थ बलौजःपुष्टये च तत्||७६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-మాంసమేవ యుక్త్యా-దేశకాలసాత్మ్యాదిలక్షణయా, భక్షయతో మార్ద్వీకం చ పశ్చాత్ పిబతో వేగమధారయతో యక్ష్మా అంతరం-అవకాశం, న లభతే| తథా, సురాదీననుపానార్థం పిబేత్| మాంసాని భక్షయేత్| తత్-సురాద్యనుపానం మాంసభక్షణం చ, స్రోతోవిబంధభోక్షార్థం బలాయౌజసశ్చ పుష్టయే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-మాంసమద్యప్రయోగమాహ మాంసమేవేతి|

Adhikarana అవగాహాదీని (౭౭-౭౮) · Śloka ౭౮

స్నేహక్షీరాంబుకోష్ఠేషు స్వభ్యక్తమవగాహయేత్| ఉత్తీర్ణం మిశ్రకైః స్నేహైర్భూయోఽభ్యక్తం సుఖైః కరైః||77|| మృద్గీయాత్సుఖమాసీనం సుఖం చోద్వర్తయేత్పరం| |78|

View original

स्नेहक्षीराम्बुकोष्ठेषु स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| उत्तीर्णं मिश्रकैः स्नेहैर्भूयोऽभ्यक्तं सुख़ैः करैः||७७|| मृद्गीयात्सुख़मासीनं सुख़ं चोद्वर्तयेत्परम्| |७८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-స్నేహాదికోష్ఠేషు స్వభ్యక్తం సంతమవగాహయేత్-నిమగ్నం స్థాపయేత్| తతః కోష్ఠాదుత్తీర్ణం భూయః పునర్మిశ్రకైః స్నేహైః-గుల్మోక్తైః (హృ.చి.అ.14/89), అభ్యక్తం సుఖైః-సుఖావహైర్న దుష్కరైః, కరైః సుఖేన తిష్ఠంతం మృద్గీయాత్| పరం-అతిశయేన, సుఖం యథా భవతి తథోద్వర్తయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అవగాహాదీన్యాహస్నేహక్షీరాంబుకోష్ఠేష్వితి| అవగాహాభ్యంగమర్దనోద్వర్తతాని క్రమేణ కుర్యాత్| మిశ్రకో-యమకాదిః|-

Adhikarana ఉద్వర్తనయోగః (౭౮-౮౧) · Śloka ౮౧

| జీవంతీం శతవీర్యాం చ వికసాం సపునర్నవాం||78|| అశ్వగంధామపామార్గం తర్కారీం మధుకం బలాం| విదారీం సర్షపాన్ కుష్ఠం తండులానతసీఫలం||79|| మాషాంస్తిలాంశ్చ కిణ్వం చ సర్వమేకత్ర చూర్ణయేత్| యవచూర్ణం త్రిగుణితం దధ్నా యుక్తం సమాక్షికం||80|| ఏతదుద్వర్తనం కార్యం పుష్టివర్ణబలప్రదం| |81|

View original

| जीवन्तीं शतवीर्यां च विकसां सपुनर्नवाम्||७८|| अश्वगन्धामपामार्गं तर्कारीं मधुकं बलाम्| विदारीं सर्षपान् कुष्ठं तण्डुलानतसीफलम्||७९|| माषांस्तिलांश्च किण्वं च सर्वमेकत्र चूर्णयेत्| यवचूर्णं त्रिगुणितं दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||८०|| एतदुद्वर्तनं कार्यं पुष्टिवर्णबलप्रदम्| |८१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-జీవంత్యాదికం కిణ్వపర్యంతం సర్వమేకత్ర చూర్ణయేత్| వికసా-మంజిష్ఠా| యవచూర్ణం సర్వేభ్యస్త్రిగుణం దధ్నా యుక్తం సమాక్షికమేతదుద్వర్తనం కార్యం పుష్ట్యాదిప్రదం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

Adhikarana స్నానీయం జలం కల్కశ్చ (౮౧-౮౨) · Śloka ౮౨

| గౌరసర్షపకల్కేన స్నానీయౌషధిభిశ్చ సః||81|| స్నాయాదృతుసుఖైస్తోయైర్జీవనీయోపసాధితైః| |82|

View original

| गौरसर्षपकल्केन स्नानीयौषधिभिश्च सः||८१|| स्नायादृतुसुख़ैस्तोयैर्जीवनीयोपसाधितैः| |८२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-గౌరసర్షపాణం కల్కేన స్నానీయైః-స్నానార్హైర్గంధద్రవ్యవిశేషైః, ఔషధిభిశ్చ-సహదేవ్యాదిభిః, ఋతౌ-హేమంతాదికే, సుఖావహైః-ఉష్ణాదిభిః, తోయైర్జీవనీయద్రవ్యశృతైః స్నాయాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-స్నానమాహ గౌరసర్షపకల్కేనేతి| స్నానైః-గ్రహస్నానోక్తైః ద్రవ్యైర్మంత్రైశ్చాషౌధిభిః సంజ్ఞాభిః|

Adhikarana అనులేపనాదీని (౮౨) · Śloka ౮౨

| గంధమాల్యాదికాం భూషామలక్ష్మీనాశనీం భజేత్||82||

View original

| गन्धमाल्यादिकां भूषामलक्ष्मीनाशनीं भजेत्||८२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా, గంధైః-చందనకుంకుమాదిభిః, మాల్యైః-కుసుమైః, ఆదిశబ్దేనాలంకారాదిగ్రహణం, తైర్భూషామలక్ష్మీఘ్నీం సేవేత|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అనులేపనాదీన్యాహ గంధమాల్యాదికామితి|

Adhikarana సుహృద్దర్శనాదీని (౫) · Śloka ౫

సుహృదాం దర్శనం గీతవాదిత్రోత్సవసంశ్రుతిః| బస్తయః క్షీరసర్పీషి మద్యమాంససుశీలతా||83|| దైవవ్యపాశ్రయం తత్తదథర్వోక్తం చ పూజితం| 83 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||

View original

सुहृदां दर्शनं गीतवादित्रोत्सवसंश्रुतिः| बस्तयः क्षीरसर्पीषि मद्यमांससुशीलता||८३|| दैवव्यपाश्रयं तत्तदथर्वोक्तं च पूजितम्| ८३ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने राजयक्ष्मादिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తథా, సుహృదాం-బంధూనాం, దర్శనం| గీతస్య వాదిత్రాణాం తథోత్సవస్య-పుత్రజన్మవివాహాదేః, సంశ్రవణం| తథా, బస్తయః క్షీరసర్పీషి-క్షీరాణాం ఘృతాని, మద్యమాంసానాం సుశీలతా| తథా, దైవవ్యపాశ్రయం-బలిమంగలహోమప్రాయశ్చిత్తాదికం| తథా, అథవోక్తం-అథర్వవేదవిహితం యాగాదికం చ, పూజితం-ప్రశస్తమేతదత్రేత్యర్థః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే రాజయక్ష్మాదిచికిత్సితం నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సుహృద్దర్శనాదీన్యాహ సుహృదాం దర్శనమితి| సంగ్రహే (చి.అ. 7) "ఇష్ట్యా యయా చ చంద్రస్య రాజయక్ష్మా పురా జితః| పురోహితః ప్రయుంజీత వేదోక్తాం తాం జితాత్మనః|| అజా వా పర్యుపాసీత షణ్మాసానుటజే వసన్| తత్పయోమూత్రవిడ్వృత్తిపరిషేకప్రఘర్షణః|| తాభిః పరివృతః స్వప్యాత్తచ్ఛాకృద్రేణుసంస్తరే| ఏతద్రసాయనం శ్రేష్ఠం రోగరాజస్య నాశనం||" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| రాజయక్ష్మప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 5||

← 4. śvāsahidhmācikitsitādhyāyaḥ 6. cardihr̥drōgatr̥ṣṇācikitsitādhyāyaḥ →