൫. രാജയക്ഷ്മാദിചികിത്സിതാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതാദനന്തരം രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതാരമ്ഭഃ| യതഃ കാസശ്വാസക്ഷയാദീനന്യോന്യഭേഷജൈരുപാചരേദിത്യുക്തമ്| ക്ഷയശ്ച രാജയക്ഷ്മാ| തസ്മാദേതദാരഭ്യതേ-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏവംഭൂതസ്യ രാജയക്ഷ്മിണ ഊര്ധ്വാധഃ ശോധനം-വമനം വിരേചനം ച കുര്യാത്, അസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ശോധനാനര്ഹത്വാത്| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നഗ്രഹണം ത്വതിശയാര്ഥമ്| കിമ്ഭൂതം ശോധനമ് ? സസ്നേഹം,-ഈഷത്സ്നിഗ്ധമ്, തഥാ യന്ന കര്ശനം-ദേഹസ്യ ന ക്ഷപണമ്| യക്ഷ്മണ ഇതി "ദ്വന്ദ്വോപതാപ" ഇത്യാദിനാ ഇനിര്മിത്വര്ഥാംയഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതമ്| തത്ര ശോധനമാഹ-ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പയസാ-ക്ഷീരേണ മദനഫലാന്വിതേന, രാജയക്ഷ്മീ വമേത്| ഏവം തേന വമനം കാര്യമ്| മധുരേണ വാ മാംസരസേന മദനഫലയുക്തേന വമേത്| അഥവാ, യവാഗ്വാ ഘൃതവത്യാ തഥാ വമനദ്രവ്യേണ-മദനഫലാദിനാ, സിദ്ധയാ വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനമാഹ പയസേതി| രസേന-മാംസരസേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രിവൃദാദീനേകൈകശഃ ശര്കരാമധുസര്പിര്യുതാന് വിരേചനം ദദ്യാത്| അഥവാ പയസാ ത്രിവൃദാദീന് ദദ്യാത്| തര്പണേന വാ സഹ ത്രിവൃദാദീന് വിരേചനം ദദ്യാത്| രസൈരിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദ് ദ്രാക്ഷാദീനാം പൃഥഗ്രസൈരിതി ബോധ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനമാഹ വിരേചനമിതി| ശര്കരാദിത്രിഭിര്യുക്തൈഃ| ദ്രാക്ഷാദിചതുര്ഭിഃ പൃഥക്| വങ്ഗസേനേ (രാജയക്ഷ്മാധികാരേ ശ്ലോ. ൩൦)-"ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ പഞ്ചകര്മാണി കാരയേത്| യക്ഷ്മിണഃ ക്ഷീണശുക്രസ്യ തത്കൃതം സ്യാദ്വിഷോപമമ്|| ശുക്രായത്തം ബലം പുംസാം മലായത്തം ച ജീവിതമ്| അതോ വിശേഷാത്സംരക്ഷേദ്യക്ഷ്മിണോ മലരേതസീ"|| ഇതി|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യ സതോ യക്ഷ്മണോ ബൃംഹണം ദീപനം ച വിധിം പ്രയുഞ്ജീത| തഥാऽന്നപാനാനി ഹൃദ്യാനി-ഹൃദയപ്രിയാണി തഥാ വാതഘ്നാനി ലഘൂനി ച യുഞ്ജീത| ബാഹുല്യേനൈതദുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശുദ്ധസ്യ കൃത്യമാഹശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ ശാല്യാദികം വര്ഷോഷിതം യുഞ്ജീത| ആജം ക്ഷീരം ഘൃതം മാംസം തഥാ ക്രവ്യാന്മാംസം ച ക്ഷയജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യക്ഷ്മഘ്നാന്നപാനമാഹശാലിഷഷ്ടികേതി| സമാ-സംവത്സരഃ| ക്രവ്യാന്മാംസാശിനാം മാംസമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാകോലൂകാദികമേതന്മാംസം ഹിതമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഛദ്മനോപസംഹിതമ്-കാകാദയസ്തിത്തിര്യാദിശബ്ദേന ദേയാ ഇത്യര്ഥഃ| കിമിത്യേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത്തത് ജുഗുപ്സിതം ജ്ഞാതം സത് ഛര്ദിഷേ സമ്പദ്യതേ, ന ബലായ ന വൌജസേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കാകാദിമാംസഭക്ഷണോപായമാഹകാകോലൂകേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മൃഗാദ്യാഃ-മൃഗവിഷ്കിരപ്രതുദാ[ദയ]ഃ, പിത്തകഫയോര്ഹിതാഃ| വാതേ [പ്രസഹാദയഃ-] പ്രസഹമഹാമൃഗാപൂചരാദയോ, ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വേസവാരീകൃതാഃ-പിഷ്ടാഃ, പഥ്യാഃ| തഥാ, രസാദയോ-മാംസരസാദയഃ കല്പിതാഃ| തഥാ, സര്ഷപതൈലേന ഭൃഷ്ടാഃ, സര്പിഷാ വാ ദേശകാലാദ്യപേക്ഷയാ യഥായഥം ഭൃഷ്ടാഃ| തഥാ, രസികാഃ-പ്രശസ്തരസവന്തഃ, പ്രശംസായാം ഹ്യേഷ മത്വര്ഥീയഃ| മൃദവോ-ന തീക്ഷ്ണാഃ| തഥാ സ്നിഗ്ധാഃ സൈന്ധവാദിഭിഃ കൃതസംസ്കാരാ ഹിതാഃ| തദ്വത്-തഥൈവ, മൂലകാദികൃതാ യൂഷാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസപാകപ്രകാരമാഹ മൃഗാദ്യാ ഇതി| മൃഗാദ്യാശ്ചത്വാരോ വര്ഗാഃ| പ്രസഹാദ്യാശ്ചത്വാരഃ| യഥായഥം-പിത്തേ സര്പിഷാ, കഫവാതയോഃ സര്ഷപതൈലേന| രസികാഃ-സുരസാഃ| പടു-ദ്രവ്യലക്ഷണമ്| യൂഷാനാഹ-ഹിതാ ഇതി| തദ്വത്-മാംസരസവത്|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിപ്പല്യാദിഭിഃ സംസ്കൃതമാജം മാംസരസം ഘൃതാദിസ്നേഹേന സ്നിഗ്ധം പിബേത്, ഇത്യത്ര മാംസാനാമവശ്യം സ്നിഗ്ധത്വേऽപി സ്നിഗ്ധഗ്രഹണമേഷാം ഘൃതാദിസ്നേഹേന സ്നിഗ്ധത്വം കാര്യമിതി പ്രതിപാദയതി| തേന രസേന പീതേന, ഷട് വികാരാഃ പീനസാദയഃ-"പീനസശ്വാസകാസാം സമൂര്ധസ്വരരുജഃ" (ഹൃംഇ.അ.൫/൧൩), ശാമ്യന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ആജമാംസരസമാഹ സപിപ്പലീകമിതി| പീനസാദയഃ-ഏകാദശസ്വാദ്യാഃ ഷട്| അസ്യ പാകവിധിഃ [ സിദ്ധയോഗേ രാജയക്ഷ്മാധികാരേ ശ്ലോ.൩]-"ദ്രവ്യതോ ദ്വിഗുണം മാംസം സര്വതോऽഷ്ടഗുണം ജലമ്| പാദസ്ഥം സംസ്കൃതം ചാജ്യേ ഷഡങ്ഗോ യൂഷ ഉച്യതേ||" ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി.അ. ൭)-"കോലദാഡിമനിര്യാസപിഷ്ടയാऽസ്ഥിവിഹീനയാ| ദ്രാക്ഷയാ സ്വച്ഛധാന്യാമ്ലപ്ലുതാലോഡിതകല്കയാ|| കാര്യഃ സൌവര്ചലവ്യോഷപത്രൈലാദീപ്യകാന്വിതഃ| സമാക്ഷികഃ സകര്പൂരഃ സലവങ്ഗഃ സകേസരഃ| ചന്ദ്രകാന്തോ യഥാര്ഥാഖ്യഃ ശോഷഹാऽഗ്നിരുചിപ്രദഃ| ശുക്താമ്രധാത്രീസ്വരസൈര്ദ്രാക്ഷായാഃ കല്കിതം പലമ്|| ഗുഡഷട്പലസംയുക്തം യുക്തം ശ്ലക്ഷ്ണൈശ്ച കാര്ഷികൈഃ| വൃക്ഷാമ്ലധാന്യദ്രവിഡീരാജികാദാഡിമോഷണൈഃ| പലേന നാഗപുഷ്പസ്യ കിഞ്ചിത്സൌവര്ചലേന ച| സസേവ്യപത്രത്വക്തോയഃ സുരസാരസമൂര്ച്ഛിതഃ|| ഭൂരിഭൂസ്തൃണകോ രാഗഃ കല്പ്യോ രുച്യഃ സമാക്ഷികഃ||" ഇതി| ദ്രവിഡീ-ഏലാ| തോയം-വാലകമ്| സുരസാരസഃ-തുലസീരസഃ, തേന മൂര്ച്ഛിതഃ-ഏകലോലീഭാവ നീതഃ| ഭൂരി-ഉദ്ഭൂതരസഗന്ധി, ഭൂസ്തൃണം യത്ര സ തഥാ| രാഗഃ-പാനകഭേദഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിതരാം ജീര്ണം പുരാണം, ച മദ്യം സ്രോതോവിശുദ്ധികരം പിബേത്| പിത്താദിഷു പിത്തകഫവാതേഷു, യഥായുക്ത്യാ മധ്വാദീന് വിശേഷേണ പിബേത്| അഥവാ, പഞ്ചമൂലേന-ഹ്രസ്വേന, സിദ്ധം ജലം പിബേത്| താമലക്യാ വാ ജലം പര്ണിനീഭിശ്ചതസൃഭിര്വാ ജലം പക്വം പിബേത്| ധാന്യനാഗരകാഭ്യാം വാ ശൃതം പിബേത്| അസ്യ ച-യക്ഷ്മിണഃ, അനുകൂലോ യത്നവാന് പരിചാരകോऽന്നം ശുചി തേന-പഞ്ചമൂലാദിജലേന, കല്പയേത്| അനുകൂലാദിഗ്രഹണമത്രാതിശയാര്ഥമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മദ്യമാഹ പിബേച്ചേതി| സുതരാം-അന്യേഭ്യോ ദ്രവ്യേഭ്യഃ| മധു-മാര്ദ്വീകം,തത്പിത്തേ| അരിഷ്ടം കഫേ| അച്ഛവാരുണീ വാതേ| പാനീയമാഹ-സിദ്ധം വേതി| ഏതാനി ചത്വാരി ജലാന്യന്നപാകേऽപി യോജ്യാനീത്യാഹ-കല്പയേച്ചേതി| തേന-പഞ്ചമൂലാദിജലാന്യതമേന| അനുകൂലോ യത്നവാനിതി പാചകവിശേഷണമ്| ശുചീതി പാക്യവിശേഷണമ്| യക്ഷ്മിണോऽന്നേ താത്പര്യാര്ഥമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശമൂലക്വാഥേന തഥാ പയസാऽഥവാ മാംസരസേന ബലാകല്കേന സാധിതം ഘൃതം യോജ്യമ്| ക്രവ്യാന്മാംസരസേന വാ ബലാഗര്ഭം പക്വം ഘൃതം യോജ്യമ്| ക്ഷീരേണ വാ ദശഗുണേന ബലാഗര്ഭം സിദ്ധം ഘൃതം സക്ഷൌദ്രം യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഘൃതാനി| തത്ര ഘൃതസപ്ത[ക]മാഹ-ദശമൂലേനേതി| ദശമൂലഗര്ഭേ ദ്വേ| ബലാഗര്ഭമേകമ്| ദശമൂലസ്യ ക്വാഥശ്ചേചത്വാരി| ബലാഗര്ഭാഗര്ഭഹീനമേകമിതി സപ്ത(?)| സക്ഷൌദ്രാണി പേയാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീവന്ത്യാദീന് കല്കീകൃത്യ ഘൃതം ചതുര്ഗുണേ ജലേ പക്വം രോഗരാജഹരം പരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഘൃതാന്തരമാഹ ജീവന്തീമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കല്കീകൃത്യ പക്വമിത്യനുവര്തതേ| ഖര്ജൂരാദിഭിഃ കല്കീകൃത്യ ഘൃതം പക്വം പിപ്പലീചൂര്ണേന യുക്തം വൈസ്വര്യാദിഹരമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ ഘൃതമിതി| ഖര്ജൂരാദിക്വാഥേന പിപ്പലീകല്കേന|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദശമൂലക്വഥിതാത് ക്ഷീരാദ്യത്സര്പിരുദിയാത്-ഉദ്ഗച്ഛേത്, തത്-പ്രത്യഗ്രം, പിപ്പലീക്ഷൌദ്രാന്വിതമതിശയേന സ്വരബോധനം ശിരഃപാര്ശ്വാംസശൂലഘ്നം കാസാദിഹരമ്| അഥവാ, പഞ്ചഭിഃ പഞ്ചമൂലൈഃ ശൃതാത്ക്ഷീരാത് യദുദ്ഭവേദ്ധൃതം തത്പൂര്വഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ ദശമൂലശൃതാദിതി| നവം-പ്രത്യഹം കൃതമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗണേ പക്വമേതദ്യക്ഷ്മണഃ സപ്തകം ബലം-പീനസാദികം, ഏതദ്ധൃതം ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ പഞ്ചാഭിഃ പഞ്ചമൂലൈര്വേതി| രസക്ഷീരയോശ്ചതുര്ഗുണത്വം മിലിതയോഃ, പരിഭാഷയാ പ്രാപ്തത്വാത്|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പഞ്ചകോലാദിനാ ഷട്പലേന കല്കേന ഘൃതപ്രസ്ഥം തുല്യക്ഷീരം പചേത്| തത്സ്രോതസാം വിശോധനം സ്യാത്| അത്ര ചാനുക്തമപി ജലം സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം ത്രിഗുണം വാ ദേയം പൂര്വോക്തന്യായാത്| തഥാ ഗുല്മാദീന് ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഷട്ഫലം ഘൃതമാഹ പഞ്ചകോലേതി| ഷണ്ണാം പലാനി കല്കീകൃതാനാമ്, പശ്ചാത്കല്കീകരണേ കല്കാധിക്യത്| ദ്രവചാതുര്ഗുണ്യം ജലേന പുരണീയമ്, ജലം വിനാ മുക്തരസത്വാഭാവാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രാസ്നാദിക്വാഥേ ജീവന്തീപിപ്പലീകല്കം ക്ഷീരസഹിതം പക്വം ഘൃതം ശോഷജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ രാസ്നാബലേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അശ്വഗന്ധയാ ശൃതാത് ക്ഷീരാദുദ്ഭൂതം ഘൃതം ശര്കരാക്ഷീരയുതം പൂര്വോക്തഗുണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്യദാഹ അശ്വഗന്ധാശൃതാദിതി| സിതയാ കല്കേന പയസാ വൈദ്രേണ (ദ്രവേണ) സിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സാധാരണസ്യ-ബിലേശയപ്രസഹാനാം മാംസസ്യ, തുലാം-പലശതം ജലദ്രോണദ്വയേ പചേത്| തേനാഷ്ടഭാഗശേഷേണ ക്വാഥേന ജീവനീയൈഃ പാലികൈഃ സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം പചേത്| മാംസസര്പിഃസംജ്ഞമേതത് കേവലം പീതം മാംസരസേന വാ യുക്തം പീതം വാതപിത്തഘ്നം കാസാദിജിത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസഘൃതമാഹസാധാരണാമിഷതുലാമിതി| സാധാരണം-പ്രസഹബിലേശയാനാമ്| പീതം പ്രാതഃ, രസേ[ന]യുക്തം ഭോജനമ്| സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൭)-"ദുരാലഭാം ഗോക്ഷുരകം ചതസ്രഃ പര്ണിനീര്ബലാമ്| ഭാഗാന് പലോന്മിതാന് കൃത്വാ പലം പര്പടകസ്യ ച|| പചേദ്ദശഗുണേ തോയേ ദശഭാഗാവശേഷിതേ| പൂതേ തസ്മിന് ഘൃതപ്രസ്ഥം ക്ഷീരം ച ദ്വിഗുണം പചേത്|| ഗര്ഭം ദത്വാ ശഠീകൃഷ്ണാ ഭൂനിമ്ബോത്പലസാരിവാഃ| ത്രായന്തീം പൌഷ്കരം മൂലം സഹപത്രഫലാം ഫലമ്|| കുടജസ്യ ജതേത്തദ്ധി ശിരഃപാര്ശ്വാംസവേദനാമ്| തൃഷ്ണാം ഛര്ദിമതീസാരകാസദാഹഭ്രമജ്വരാന്|| ഉത്പലസാരിവാ-കൃഷ്ണസാരിവാ| യഷ്ടീബലാഗുഡൂച്യല്പപഞ്ചമൂലതുലാം പചേത്| ശൂര്പേऽപാമഷ്ടഭാഗസ്ഥേ തത്ര പാത്രം പചേദ്ഘൃതാത്|| ധാത്രീവിദാരീക്ഷുരസത്രിപാത്രേ പയസോऽര്മണേ| സമ്പിഷ്ടൈര്ജീവനീയൈശ്ച പാരാശരമിദം ഘൃതമ്|| സസൈന്യം രാജയക്ഷ്മാണമുന്മൂലയതി ശീലിതമ്| മുര്വാഹരിദ്രാഖദിരക്വാഥം സര്പിഃ ശകൃദ്രസമ്|| ഗോഗജാജാവിഹയജം പയസ്തുല്യാന് ദശ ദ്രവാന്| സ്വാദുസ്കന്ധം ത്രികടുകം കല്കിതം ദേവദാരു ച|| പചേത്തച്ഛ്വാസശോഷഘ്നം തദ്വദ്വാസാവരീഘൃതമ്| സപഞ്ചപടു പഞ്ചാജം ക്ഷയീ ക്ഷീരാനുപഃ പിബേത്|| ദ്വിപഞ്ചമൂലവരണയവബില്വപുനര്നവാഃ| കരഞ്ജബോടസ്ഥവിരകുലത്ഥബദരാഗ്നികാഃ|| ഭല്ലാതകം ച തത്ക്വാഥേ ഷഡ്ഗുണേ സാധയേദ്ധൃതമ്| ഗര്ഭം ദത്വാ സ്നുഹീക്ഷീരം ശുകാഖ്യാചവ്യസൈന്ധവമ്|| ഹരീതകീം ച തച്ഛോഷശോഫമേദോദരാപഹമ്||" ഇതി| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ ചി. അ. ൭)-"യവാഗ്വാ വാ പിബേന്മാത്രാം ലിഹ്യാദ്വാ മധുനാऽന്വിതാമ്| സിദ്ധാനാം സര്പിഷാമേഷാമദ്യാദന്നേന വാ സഹ||" ഇതി| സര്വേഷാം സര്പിഷാം പ്രയോഗാന്തരമേതത്| വങ്ഗസേനേ തു (രാജ.ശ്ലോ. ൯൫)-"ഗുഡൂചീസാരിവാഹ്വസ്വാപഞ്ചമൂലീബലാവൃഷമ്| സമൂലപത്രശാഖം തു പൃഥഗ്ദശപലാംശികമ്|| ജലദ്രോണേ വിപക്തവ്യം യാവത്പാദാവശേഷിതമ്| പിപ്പലീ ചന്ദനം രോധ്രം ഹീബേരോശീരപര്പടമ്|| പാഠാഭൂനിമ്ബയഷ്ട്യാഹ്വത്രായന്തീനീലമുത്പലമ്| മുസ്തകേന്ദ്രയവാഃ ശുണ്ഠീ കടുകം സദുരാലഭമ്|| ത്വക്പത്രം വൃഷമൂലം ച കല്കൈരര്ധപലൈര്ഭിഷക്| അജാക്ഷീരേണ തത്തുല്യം ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|| ഹന്തി യക്ഷ്മാണമത്യുഗ്രം രക്തപിത്തം ത്രിദോഷജമ്| ശ്വാസകാസക്ഷതക്ഷീണദാഹശോഷരുജാപഹമ്|| വാസാമൃതാരിഷ്ടനിദിഗ്ധികാനാം രസേऽശ്വഗന്ധേഭബലാര്ജുനാനാമ്| സിദ്ധം സപഞ്ചോഷണപുഷ്കരാണാം കല്കൈര്ഘൃതം ഛാഗപയശ്ച ശോഷേ||" ഇതി| യോഗരത്നേ-"മധുകസ്യ ശതം ദദ്യാത് കാശ്മര്യാണാം തഥാऽऽഢകമ്| പരൂഷകാണാം ദ്രാക്ഷായാഃ ഖര്ജൂരൌദനപാക്യയോഃ|| മധൂകപുഷ്പസ്യ തഥാ മുജാതകാഢകമ്(?)| ദ്വിദ്രോണേऽപാം വിപക്തവ്യം ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതമ്|| തസ്മിന്കഷായേ പൂതേ ച പുനരഗ്നാവധിശ്രയേത്| ആര്ദ്രാമലകകാശ്മര്യവിദാരീക്ഷുരസാഢകമ്|| തൈലാഢകം തു സംയോജ്യ പചേത്ക്ഷീരേ ചതുര്ഗുണേ| തസ്മിംസ്തഥാ പച്യമാനേ കല്കാംശ്ചേമാന് സമാവപേത്|| പിപ്പലീം ശൃങ്ഗബേരം ച കദലീം [ ച സ ] ശര്കരാമ്| ബലാവാലകദമ്ബം ച സൂക്ഷ്മൈലാം പദ്മബീജകമ്|| ശൃങ്ഗാടകം കസേരും ച ജീവനീയാനി യാനി ച| ദ്വിപലീനം പൃഥഗ്ദത്വാ വിപചേന്മൃദുനാऽഗ്നിനാ|| തത്സിദ്ധം സ്രാവയിത്വാ തു ശീതം ക്ഷൌദ്രേണ സംസൃജേത്| നസ്യമഭ്യഞ്ജനം പാനം പ്രശസ്തം ബസ്തികര്മണി| വാതവ്യാധിഷു സര്വേഷു ക്ഷതക്ഷീണേ ശിരോഗ്രഹേ| വാതശ്ചലേ(?)പ്രമേഹേ ച ഗുല്മേ ചാര്ശേ ഭഗന്ദരേ|| വാതഭഗ്നാങ്ഗഹീനാനാം കാസേ ശ്വാസേ ച ഹൃദ്ഗ്രഹേ| ജ്വരാതിസാരേഷ്വരുചൌ കര്ണനാദേ സ്വരക്ഷയേ|| സുകുമാരമിദം തൈലം ബാലവൃദ്ധസുഖാവഹമ്| ഏതദ്ധി വൃഷ്യം ബല്യം [ ച ] രക്തമാംസവിവര്ധനമ്|| സ്വര്വര്ണകരം ചൈവ ശോഷിണാമമൃതോപമമ്| നിഃപാകസ്വസ്യ ശൈലസ്യ(?)സമ്യക്സിദ്ധസ്യ യോജയേത്|| ഉദസ്വിദിവ ദധ്യര്ഥം സോऽപി കൃത്യകരോ ഭവേത്| ഏകാദശ ച ഷട് ചൈവ ശോഷിണാം യ ഉപദ്രവാഃ|| സുകുമാരം പ്രശമയേന്മേധ്യോ(ഘോ)ऽഗ്നിരി(മി)വ വൃഷ്ടിമാന്||" ഇതി| ഓദനപാക്യാ-ബലാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏലാദി പ്രത്യേകമഷ്ടപലപ്രമാണം ഷോഡശഗുണേ ജലേ ഷോഡശാം ശസ്ഥിതം-ഷോഡശാംശാവശേഷിതം യഥാസ്യാത്തഥാ, പചേത്| തേന-ക്വാഥേന, പുനര്ഘ്രുതപ്രസ്ഥം പചേത്| സിദ്ധേ ചാസ്മിന് ഘൃതേ തുഗാക്ഷീര്യാഃ പലാനി ഷട്, സിതായാസ്ത്രിംശത്പലാനി, മാക്ഷികം ഘൃതാദ്ദ്വിഗുണം-പ്രസ്ഥൌ ദ്വാവിത്യര്ഥഃ, ത്രിജാതകാത് പലത്രയം തദേതസ്മിന് ക്ഷിപേത്| ഖജാഹതം സമീകരണായ ദര്വ്യാऽऽലോഡിതം, പൂര്വാഹ്ണേ ലീഢം പയോനുപാനം രസായനമയന്ത്രണം മേധ്യാദിഗുണം ച സ്യാത്| ആശ്വേവ ഗുല്മാദീന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ സര്പിര്ഗുഡാഃ| തത്രൈലാദിസര്പിര്ഗുഡമാഹ-ഏലാജമോദേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യേ ച ക്ഷതേ സര്പിര്ഗുഡാ ഗദിതാസ്തേ ച ക്ഷയേऽപി യോജ്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ഷതകാസോക്താന് സര്പിര്ഗുഡാനതിദിശതി യേ ചേതി| വങ്ഗസേനേ (രാജ. ശ്ലോ. ൧൨൧)-"ഛാഗമാംസതുലാം ഗൃഹ്യ സാധയേന്നല്വണേऽമ്ഭസി| പാദശേഷേണ തേനൈവ സര്പിഃപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|| ഋദ്ധിര്വൃദ്ധിശ്ച മേദേ ദ്വേ തഥാഋഷഭജീവിതേ(വകേ)| കാകോലീക്ഷീരകാകോലീ കല്കൈഃ പൃഥക്പലോന്മിതൈഃ|| സമ്യക്സിദ്ധേ ചാവതാര്യ ശീതേ തസ്മിന് പ്രദാപയേത്| ശര്കരായാഃ പലാന്യഷ്ടൌ മധുനഃ കുഡവം ക്ഷിപേത്|| പലം പലം ലിഹേത്പ്രാതര്യക്ഷ്മാണം ഹന്തി ദുസ്തരമ്| ക്ഷതക്ഷയം ച കാസം ച പാര്ശ്വശൂലമരോചകമ്|| സ്വരക്ഷയമുരോരോഗം ശ്വാസം ഹന്യാത്സുദുസ്തരമ്| ബലമാംസകരം വൃഷ്യമഗ്നിസന്ദീപനം പരമ്|| (ശ്ലോ. ൧൩൫)-വാസകസ്യ രസപ്രസ്ഥം മാനികാ സിതശര്കരാ| പിപ്പലീ ദ്വിപലം തദ്വദാജ്യം മൃദ്വഗ്നിനാ പചേത്|| ലേഹീഭൂതേ തതഃ പശ്ചാച്ഛീതേ ക്ഷൌദ്രപലാഷ്ടകമ്| ദത്വാऽവചാരയേദ്വൈദ്യോ മാത്രയാ ലേഹമുത്തമമ്|| നിഹന്തി രാജയക്ഷ്മാണം കാസം ശ്വാസം ച ദാരുണമ്| പാര്ശ്വശൂലം ച ഹൃച്ഛൂലം രക്തപിത്തം ജ്വരം തഥാ|| ത്വക്ക്ഷീരീസ്രാവിണീദ്രാക്ഷാമൂര്വര്ഷഭകജീവകൈഃ| വീരദ്വിക്ഷീരകാകോലീബൃഹതീകപികച്ഛുഭിഃ|| ഖര്ജൂരവൃഷമേദാഭിഃ ക്ഷീരപിഷ്ടൈഃ പലോന്മിതൈഃ| ധാത്രീവിദാരീക്ഷുരസപ്രസ്ഥൈഃ പ്രസ്ഥം ഘൃതാത്പചേത്| ശര്കരാര്ധതുലാം ശീതേ ക്ഷൌദ്രാര്ധപ്രസ്ഥമേവ ച|| ദത്വാ സര്പിര്ഗുഡാന് കുര്യാത് കാസഹിക്കാജ്വരാപഹാന്| യക്ഷ്മാണം തമകം ശ്വാസം രക്തപിത്തം ഹലീമകമ്|| ശുക്രനിദ്രാക്ഷയം തൃഷ്ണാം ഹന്യുഃ കാര്ശ്യം സകാമലമ്| തഥൈവ ച്യവനപ്രാശഃ പിത്തോദ്രേകേ പ്രശസ്യതേ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്വഗേലാദയഃ ക്രമേണ ദ്വിഗുണാശ്ചൂര്ണിതാ ഭുക്താ മാക്ഷികസര്പിര്ഭ്യാം വാऽവലേഹിതാഃ സ്വര്യാഃ-സ്വരായ ഹിതാഃ സ്യുഃ, കാസാദിഘ്നാശ്ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ചൂര്ണാദീനി| തച്ച(ത്ര) ത്വഗാദിചൂര്ണമാഹ ത്വഗേലേതി| ക്ഷീരീ-തുഗാക്ഷീരീ| സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൭)- "ഖര്ജൂരപിപ്പലീദ്രാക്ഷാപഥ്യാശൃങ്ഗീദുരാലഭാഃ| ത്രിഫലാപിപ്പലീമുസ്തശൃങ്ഗാടീഗുഡശര്കരാഃ|| വീരാ ശഠീ പുഷ്കരാഖ്യാ സുരസാ ശര്കരാ ഗുഡഃ| നാഗരം ചിത്രകോ ലാജാഃ പിപ്പല്യാമലകം ഗുഡഃ|| വിഡങ്ഗസാരശ്ചവികാ ത്ര്യൂഷണം ച വിചൂര്ണിതമ്| അര്ധശ്ലോകൈഃ സ്മൃതാ ലേഹാഃ പഞ്ചൈതേ ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ|| സ്വര്യാഃ കാസക്ഷയശ്വാസപാര്ശ്വരുക്കഫനാശനാഃ|| തിലമാഷാശ്വഗന്ധാ വാ മാക്ഷികാജഋതദ്രുതാഃ| പൂര്വോക്തേഷ്വേവ [രോഗേഷു വാതപ്രായേഷു ] പൂജിതാഃ||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ (രാജ. ശ്ലോ. ൩൬)- "ധാന്യാകപിപ്പലീവിശ്വദശമൂലീജലം പിബേത്| പാര്ശ്വശൂലജ്വരശ്വാസപീനസാദിനിവൃത്തയേ|| അശ്വഗന്ധാമൃതാഭീരുദശമൂലീബലാവൃഷാഃ| പുഷ്കരാതിവിഷേ ഘ്നന്തി ക്ഷയം ക്ഷീരരസാശിനഃ|| കപിമാംസം സമാദായ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണം തു കാരയേത്| തത്പിബേത് ക്ഷീരസംയുക്തം ക്ഷയരോഗഹരം പരമ്|| ഹരിണഃ ഛാഗമാംസം തു [ ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണീകൃതം ശുഭമ്| അജാക്ഷീരേണ പാതവ്യം ക്ഷയവ്യാധിവിനാശനമ്|| ദശമൂലവചാരാസ്നാ ]പുഷ്കരസുരദാരുനാഗരൈഃ ക്വഥിതമ്|| പേയം പാര്ശ്വശിരോരുക്കാസശ്വാസാദിശാന്തയേ സലിലമ്| കകുഭത്വങ്നാഗബലാവാനരിബീജാനി ചൂര്ണിതം പയസി| പക്വം മധുഘൃതയുക്തം സസിതം യക്ഷ്മാദികാസഹരമ്|| ദ്വിപഞ്ചമൂലമഗധാധാന്യനാഗരജം ജലമ്| ചാതുര്ജാതകസംയുക്തം പിബേന്നിത്യം ക്ഷയാതുരഃ| കാസജ്വരാദിശമനം ബലപുഷ്ടിവിവര്ധനമ്|| സമൂലപുഷ്പത്വക്പല്ലവായാ രസഃ പ്രയോജ്യോ മദയന്തികായാഃ| മാസോപയോഗേന സമസ്തലിങ്ഗം യക്ഷ്മാണമുഗ്രം ജയതി പ്രസഹ്യ|| ഛാഗം മാംസം പയശ്ഛാഗം ഛാഗം സര്പിഃ സനാഗരമ്| ഛാഗോപസേവാ ശയനം ഛാഗമധ്യേ തു യക്ഷ്മനുത്|| കൂഷ്മാണ്ഡകഫലോത്ഥേന രസേന പരിപേഷിതമ്| ലാക്ഷാകര്ഷദ്വയം പീത്വാ ജയേദുഗ്രം ക്ഷയം നരഃ|| വ്യോഷം ശതാവരീ ത്രീണി ഫലാനി ദ്വേ ബലേ തഥാ| സര്വാമയഹരോ യോഗഃ സോऽയം ലോഹരജോന്വിതഃ|| ഏതദ്വക്ഷഃക്ഷതം ഹന്തി കണ്ഠജാം വിവിധാം രുജമ്| രാജയക്ഷ്മാണമത്യുഗ്രം സോരുസ്തമ്ഭമഥാര്ദിതമ്|| (ശ്ലോ. ൮൫)-ശൃങ്ഗ്യര്ജുനാശ്വഗന്ധാനാഗബലാപുഷ്കരാഭയാച്ഛിന്നരുഹാഃ| താലീസാദിസമേതാ ലേഹ്യാ മധുസര്പിഷാ ച യക്ഷ്മഹരാഃ||" ഇതി| യോഗരത്നേ-"കൃഷ്ണാദ്രാക്ഷാസിതാലേഹഃ ക്ഷയഹാ ക്ഷൌദ്രതൈലവാന്| മധുസര്പിര്യുതോ വാऽശ്വഗന്ധാകൃഷ്ണാസിതോദ്ഭവഃ|| ശതാവരീ വിദാര്യശ്വഗന്ധാ പഥ്യാ പുനര്നവാ| ബലാത്രയം [ശ്വ]ദംഷ്ട്രാऽऽജ്യമധുലേഹഃ ക്ഷയാപഹഃ|| ശിലാജിതുമധുവ്യോഷതാപ്യലോഹരജാംസി യഃ| ക്ഷീരഭുക് ലേഢിതസ്യാശു ക്ഷയഃ ക്ഷയമവാപ്നുയാത്|| മധുതാപ്യവിഡങ്ഗാശ്മജതുലോഹഘൃതാഭയാഃ| ഘ്നന്തി യക്ഷ്മാണമത്യുഗ്രം സേവ്യമാനാ ഹിതാശിനാ|| ശര്കരാമധുസംയുക്തം നവനീതം ലിഹന് ക്ഷയീ| ക്ഷീരാശീ ലഭതേ പുഷ്ടിമതുല്യേ വാऽऽജ്യമാക്ഷികേ|| ബാഹ്യാലകരസോ(സാത്) സിദ്ധം സര്പിഃ പീതം ക്ഷയം ഹരേത്| ഘൃതമാക്ഷികസമ്മിശ്രോ ബാഹ്യാലകരസോ യഥാ|| ജാതസാരം തു ഗണ്ഡീരം സപുഷ്പം പരിശോഷയേത്| ഷഡംശശ്ഛേദിതം കൃത്വാ തസ്യ പഞ്ചാഢകം പചേത്|| ത്രീംശ്ചൈവ ത്രിഫലാപ്രസ്ഥാന് ദശമൂലീതുലാം തഥാ| ദദ്യാത്കുടജവല്കസ്യ പലാനാം പഞ്ചവിംശതിമ്|| ഭല്ലാതകാനീഡ(ന്ദ്ര)യവാ വിഡങ്ഗം ഘനമേവ ച| അര്ധപ്രസ്ഥ സമാന് ഭാഗാനേകൈകസ്യ സമാപയേത്|| പാഠാ മധുരസാഷഡ്ഗ്രന്ഥാ ചിത്രകസ്തഥാ| ഏഷാം ദശപലാന് ഭാഗാന് മൃദ്വീകായാസ്തഥാऽऽഢകമ്|| തോയദ്രോണേഷു ദശസു പചേദ്ദ്വിദ്രോണശേഷിതമ്| തസ്മിന്കഷായേ പൂതേ തു ദ്വേ ഗുഡസ്യ തുലേ പചേത്|| യോഗേന സാധിതം ചൈവ ശുഭേ ഭാണ്ഡേ നിധാപയേത്| ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ പിപ്പലീനാം തു ദ്വൌ ചായോരജസസ്തഥാ|| അര്ധപ്രസ്ഥോ വിഡങ്ഗാനാം കുഡവോ മരിചസ്യ ച| ഏതാനി സൂക്ഷ്മചൂര്ണാനി പ്രതീവാപാര്ഥമാഹരേത്|| ചൂര്ണമിന്ദ്രയവാനാം ച മധുനാ സഹ യോജയേത്| ഭാണ്ഡപ്രലേപഃ കര്തവ്യഃ സമാസിച്യ നിധാപയേത്|| ഏഷ മാസസ്ഥിതോ ലേഹ്യോ യഥാവ്യാധിബലാബലമ്| ഗണ്ഡീരാരിഷ്ട ഇത്യേഷ വ്യാസതഃ പരികീര്തിതഃ|| ഏഷ ശോഷാന് പ്രമേഹാംശ്ച ഗുല്മാംശ്ച ജഠരാണി ച| ക്രിമികോഷ്ഠാനി വര്ധ്മാനി പ്ലീഹാര്ശാംസി ഭഗന്ദരമ്|| ശ്വയഥും പാണ്ഡുരോഗാംശ്ച ഗ്രഹണീദോഷമേവ ച| ഗ്രന്ഥീന് സഗലഗണ്ഡാംശ്ച ഗണ്ഡമാലാം തഥൈവ ച|| വിഷമജ്വരകാസാംശ്ച വിദ്രധിം വാതശോണിതമ്| അരിഷ്ടഃ ശമയത്യേഷ യുധി ശക്ര ഇവാസുരമ്|| സമൂലാം പിപ്പലീം ശൃങ്ഗീം ബൃഹതീമശ്മഭേദകമ്| പടോലം ദേവകാഷ്ഠം ച ശ്വദംഷ്ട്രാമഭയാശതമ്|| ഏകൈകം ഷോഡശപലം കോലാനാമാഢകം മിതമ്| ദന്തീചിത്രകമൂലാനാം പഞ്ചവിംശത്പലം പൃഥക്|| ചതുര്ഗുണേ ജലദ്രോണേ പചേദര്ധാവശേഷിതമ്| ശീതം സമാവപേദ്ഭാണ്ഡേ പ്രലിപ്തേ മധുസര്പിഷാ|| ഖണ്ഡസ്യ ദ്വേ ശതേ ശുദ്ധേ തദ്വല്ലേഹസ്യ ചാവപേത്| പത്രം കൃത്വാ തിലോത്സേധം സൂക്ഷ്മചൂര്ണീകൃതാനി ച|| പ്രിയങ്ഗും പിപ്പലീം രോധ്രം മൃദ്വീകാമേലവാലുകമ്| ക്രമുകം ശതപുഷ്പം ച നിമ്ബം തേജോവതീമപി|| പാലികം ദേവദാരും ച ഖദിരാച്ച ചതുഷ്പലമ്| ക്ഷൌദ്രപ്രസ്ഥദ്വയം ചാപി സമാസിച്യ ഘടേ ശുഭേ|| സൌമ്യേ പുഷ്യേ തഥാ ഹസ്തേ രോഹിണ്യാമുത്തരാസു ച| ദശരാത്രസ്ഥിതോ പേ(ദേ)യോऽരിഷ്ട ആത്രേയപൂജിതഃ|| അശ്വിഭ്യാം കഥിതം പൂര്വം രസായനമിദം ശുഭമ്| യഥാഗ്നിബലമാത്രാം തു പിബേദസ്യ ഹിതാശിനഃ|| ധന്യം പുഷ്ടികരം മേധ്യം വലീപലിതനാശനമ്| ക്ഷയകാസജ്വരപ്ലീഹകുഷ്ഠഗുല്മാഗ്നിമാര്ദവേ|| ശ്വിത്രേऽശ്മര്യാക്വ(മ)ഥോദര്ദേ വിദ്രധ്യാമഥ(ന്ന)വിദ്വിഷു| ഗണ്ഡരോഗോദരതഥാ(?)രേതോദോഷേ ച ശസ്യതേ|| നാഡീപീഡകയോര്ദോഷേ ഭൂതാപസ്മാരസങ്കരേ| രഹസ്യമേതദ്വൈദ്യാനാമുപദിഷ്ടം ചികിത്സിതമ്|| മദ്യം ക്രവ്യാദമാംസം ച ശോഷിണാമമൃതോപമമ്|| ഫലത്രികക്വാഥവിശുദ്ധമാദൌ ശുദ്ധം ഗുഡൂച്യാ ദശമൂലശുദ്ധമ്| സ്ഥിരാദികാകോലിയുഗാദിസിദ്ധം ശിലാജതു സ്യാത്ക്ഷയിഷു പ്രശസ്തമ്|| സ്ഥിരാദിഃ-വിദാര്യാദിഃ| കാകോലീ യുഗാദിഃ-പദ്മകാദിഃ| രസോനയോഗം വിധിവത്ക്ഷയാര്തഃ ക്ഷീരേണ വാ നാഗബലാപ്രയോഗമ്| ഭവേത വാ മാഗധികാവിധാനം തഥൈവ യോഗം ജതുനോऽശ്മജസ്യ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസ്യ-ക്ഷയിണഃ, സ്വരസാദേ വിശേഷേണ നസ്യധൂമാദി യോജ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-[തത്ര]-തേഷു ച സ്വരസാദേഷു മധ്യേ, വാതജേ സ്വരസാദേ കാസമര്ദാദിസ്വരസൈഃ സാധിതമൌത്തരഭക്തികം-ഭക്താദൂര്ധ്വം, ഘൃതം പിബേത്| മാര്കവോ-ഭൃങ്ഗരാജഃ| തച്ച സര്പിഃ കാസജിത് സ്വര്യം ച സ്യാത്| ഉത്തരഭക്താദിതി "മയൂരവ്യംസകാദിത്വാത്" സമാസഃ, തതശ്ച "അധ്യാത്മാദിത്വാത്" ഠഞ്| അഥവാ, ആര്തഗലേന-നീലപുഷ്പസഹചരേണ, സിദ്ധം ഘൃതമേവം പിബേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ ബദര്യാഃ പത്രകല്കം ഘൃതഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവം യോജയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥവാ തൈലം മധുകാദിഭിഃ പക്വം നസ്തോऽവസേചയേത്| കൃമിഘ്നം(നുത്)-വിഡങ്ഗമ്| ഫലം-മദനഫലമ്| ഹംസപാദീ-കീടമാരികാ| നസ്ത ഇതി "നസ്നാസികായാ യത്തസ്ക്ഷുദ്രേഷു" ഇത്യനേന തസി നസാദേശഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ ഗുഡൌദനം സര്പിഷാ സഹ സുഖോദകാനുപാനമശ്നീയാത്| പായസം ചൈവം സസര്പിഷ്കം സുഖോദകാനുപാനമദ്യാത്| സ്വേദം ച സ്നിഗ്ധം യോജയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തോദ്ഭവേ സര്പിഃ സമാക്ഷികം ക്ഷീരിവൃക്ഷാങ്കുരാദിക്വാഥകല്കസിദ്ധം ശൃതശീതക്ഷീരാനുപഃ പിബേത്| മധുയഷ്ടികാന്വിതം പായസം സസര്പിഷ്കം ഭുഞ്ജീത|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബലാദിഭിഃ സിദ്ധം സര്പിഃ സസൈന്ധവം പരം സ്വര്യം സ്യാന്നസ്യമ്| വിദാരിഗന്ധാ-ശാലിപര്ണീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്തജേ സ്വരസാദേ പ്രപൌണ്ഡരീകാദിസാധിതം ക്ഷീരോദ്ഭവം സര്പിഃ ശ്രേഷ്ഠം നസ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മധുരകാണാം ച-മധുരരസദ്രവ്യാണാം, ചൂര്ണം മധുഘൃതാന്വിതം ലിഹ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫോദ്ഭവേ കടൂനി-കടുകരസാനി ദ്രവ്യാണി, മൂത്രേണ പിബേത്| രൂക്ഷഭോജനശ്ച സ്യാത്| തഥാ, കടൂഫലാദികം തൈലമധുപ്ലുതം ലിഹ്യാത്| വ്യോഷാദീനി വാ ഏവം ലിഹ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവൈരുപാദാനൈര്യമകേ-സ്നേഹദ്വയേ, കണാധാത്രീകൃതാം-ഏതത്ക്വാഥേ സിദ്ധാം, യവാഗൂം പിബേത്| തഥാ, ഭുക്ത്വാ പിപ്പലീം ശുണ്ഠീം വാऽദ്യാത്| അഥവാ, തീക്ഷ്ണം വമനം ഭജേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യസ്യോച്ചൈര്ഭാഷമാണസ്യ സ്വരോऽഭിഹതഃ സ മധുരൈഃ-ജീവനീയൈഃ സഹ, ശൃതാനി ശര്കരാമാക്ഷികമിശ്രാണി പയാംസി പിബേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അരോചകേ വിചിത്രം-നാനാവിധമന്നം, ഹിതം-പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? ഹിതൈഃ-പഥ്യൈഃ, ഉപഹിതം-മിശ്രിതമ്| ഏവമരുച്യാഖ്യോ വ്യാധിവിശേഷഃ സര്വവ്യാധിഭ്യോ ഗരീയാന്| യേനാപഥ്യമപി യദന്നം തസ്മൈ തദപി ദേയം പ്രാണസന്ധാരണാര്ഥമ്, "അന്നമേവ പ്രാണിനാം പ്രാണാഃ" ഇത്യാഹുഃ| ഏവം ച സര്വവ്യാധിഷ്വരുചിരേവ പൂര്വം ജേതവ്യാ, തതോ ജ്വരാദയ ഇത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി| ബഹിര്മൃജാ-ബഹിഃശുദ്ധിഃ സ്നാനാദിനാ ബഹിഃ പരിമാര്ജനമ്| അന്തര്മൃജാ-അന്തഃശുദ്ധിഃ| തഥാ, ചിത്തനിര്വാണമരുചൌ ഹിതം ഹ്രുദ്യമൌഷധം ച| തഥാ, ദ്ബൌ കാലൌ-സായംപ്രാതരാഖ്യൌ, ദന്തധാവനം ഭക്ഷയേത്| തഥാ, മുഖധാവനൈഃ കഷായൈരാസ്യം ക്ഷാലയേത്| പ്രായോഗികം-സ്നൈഹികം, ധൂമം പിബേത്| തഥാ, താലീസചൂര്ണവടകാശ്ച| തഥാ, സകര്പൂരശര്കരാഃ ശശാങ്കകിരണാഖ്യാ ഭക്ഷ്യാഃ പരം-അതിശയേന, രുചികരാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥാരോചകചികിത്സിതമ്| തത്ര സാമാന്യമാഹ-വിചിത്രമന്നമിതി| അന്തര്മൃജാ-വമനാദി| നിര്വാണം-നിവൃത്തിഃ| ദ്വൌ കാലൌ-പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ സായം ച| മുഖധാവനൈഃ-തിക്തകട്വമ്ലകൃതൈഃ| പ്രായോഗികം-ശമനമ്| താലീസചൂര്ണം-താലീസപത്രചൂര്ണഃ, തസ്യ വടകാഃ സിതോപലയാ കാര്യാഃ| തേ ച കര്പൂരേണ സുരഭീകൃതാഃ| ശശാങ്കകിരണാഃ-കര്പൂരനാലികാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വാതേനാരുചൌ സത്യാം ഹരേണ്വാദിഭ്യശ്ചൂര്ണം പ്രസന്നയാ പിബേത്| ഏലാഭാര്ഗ്യാദിയുക്തഘൃതേന വാ പേയമ്| വചാജലൈര്വാ വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വാതസ്യൌഷധമാഹ വാതാദിതി| വമനമാഹ-ഛര്ദയേദ്വേതി| വചാമ്ഭോഭിഃ-വചാകല്കിതൈരുഷ്ണാമ്ബുഭിഃ|--

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്താദരുചൌ ഗുഡവാരിണാ വമേത്| ശര്കരാദികം [വാ] ലിഹ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പിത്തജസ്യൌഷധമാഹ പിത്താച്ചേതി| ഗുഡവാരിഭിരിതി മദനഫലയുക്തൈശ്ച്ഛര്ദയേത്| ലേഹമാഹ-ലിഹ്യാദ്വേതി| ലവണോത്തമം-സൈന്ധവമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫാദരോചകേ നിമ്ബജലൈര്വമേത്| ദീപ്യകകര്ണികാരയോരുദകം പാനം സമാക്ഷികമ്| അരിഷ്ടാശ്ച തീക്ഷ്ണാഃ സമാര്ദ്വീകമാധവാഃ പാനമ്| ഹരേണ്വാദിചൂര്ണം ച പൂര്വോക്തം (ശ്ലോ.൫൦)ഉഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കഫജസ്യൌഷധമാഹ കഫാദ്വമേദിതി| നിമ്ബജലൈരിതി മദനഫലയുക്തൈഃ| പാനമാഹ-ദീപ്യകാരഗ്വധോദകമിതി| മധു-മാധ്വീകമ്| മാധവോ-മധുകൃതം മദ്യമ്| || ചൂര്ണമാഹ-പിബേച്ചൂര്ണമിതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൭)-"ത്രികടുത്രിഫലാരാത്രിയവക്ഷാരം മധുപ്ലുതമ്| പ്രാതരാഹാരകാലേ ച യുഞ്ജീത മുഖധാവനമ്|| രാത്രിഃ-ഹരിദ്രാ| ബിഡം സൌവര്ചലം കുഷ്ഠമജാജീമരീചം സിതാ| ധാത്ര്യേലാപദ്മകോശീരപിപ്പലീചന്ദനോത്പലമ്|| രോധ്രം തേജോവതീ പഥ്യാ യവക്ഷാരം കടുത്രയമ്| ആര്ദ്രാദാഡിമനിര്യാസഃ സാജാജീസിതശര്കരഃ|| സതൈലമാക്ഷികയുതാശ്ചത്വാരഃ കവലഗ്രഹാഃ| ചതുരോऽരോചകാന് ഹന്യുരേകദോഷസമസ്തജാന്|| കാരവ്യജാജീമരിചദ്രാക്ഷാവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമമ്| സൌവര്ചലഗുഡക്ഷൌദ്രം സര്വാരോചകനാശനമ്||" ഇതി| വങ്ഗസേനേ(?)-"ജമ്ബ്വാമ്രപല്ലവം രോധ്രം ത്രിഫലാ ചയചിത്രകൌ| പടോലം നക്തമാലശ്ച ശിരീഷം ഖദിരാസനൌ|| ദാര്വീ ഹരിദ്രാ മുസ്തം ച തേജോഹ്വാ മധുകം ബലാ| ഏതാനി സമഭാഗാനി കഷായമുപസാധയേത്|| ക്വലഗ്രഹ ഇത്യേഷ കര്തവ്യോ മധുനാ യുതഃ| സര്വേഷാം മുഖരോഗാണാമരുചീനാം ച നാശനഃ|| ഷാഡവശ്ച കപിത്ഥാനാം സവ്യോഷമധുശര്കരഃ| അരോചകേഷു സര്വേഷു പ്രശസ്തോ ധാരിതോ മുഖേ|| ആരനാലം ച ശുക്തം ച മാര്ദ്വീകമദിരാസവാഃ| ദന്തയോരന്തരേ ധാര്യാസ്തഥൈവ കവലഗ്രഹാഃ|| ത്വങ്മുസ്തവേലാധാന്യാനി, മുസ്തമാമലകം ത്വചാ| ത്വചോദാര്യായവാന്യശ്ച, പിപ്പലീ തേജവത്യപി|| യവാനീ തിത്തിഡീകം ച, പഞ്ചൈതേ മുഖധാവനാഃ| ശ്ലോകപാദേഷു വിഹിതാ രോചനാ മുഖശോധനാഃ|| കാരഞ്ജം ദന്തകാഷ്ഠം ച വിധേയമരുചൌ സദാ| (വങ്ഗസേനേ അരോചകാധികാരേ ശ്ലോ. ൧൧)-"മരിചം മധുനാ ലേഹ്യം കഫജേऽരോചകേ ഭൃശമ്|| അമ്ലീകാഗുഡതോയം ച ത്വഗേലാമരിചാന്വിതമ്| അഭക്തച്ഛന്ദരോഗേഷു ശസ്തം കവലധാരണമ്|| ശൃങ്ഗവേരരസം ചൈവ മധുനാ സഹ യോജയേത്| അരുചിശ്വാസകാസഘ്നം പ്രതിശ്യാകഫവാതനുത്|| ഭോജനാഗ്രേ സദാ പഥ്യം ജിഹ്വാകണ്ഠവിശോധനമ്| അഗ്നിസന്ദീപനം ഹൃദ്യം ലവണാര്ദ്രകഭക്ഷണമ്|| കാരവ്യജാജീപത്രൈലാവ്യോഷവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമമ്| സക്ഷൌദ്രശര്കരം ഹൃദ്യം രുചികൃദ്വഹ്നിദീപനമ്|| ബിഡചൂര്ണമധൂപേതോ രസോ ദാഡിമസമ്ഭവഃ| അസാധ്യാമപി സംഹന്യാദരുചിം വക്ത്രധാരിതഃ|| ശിഗ്രൂഫലാന്യഷ്ടാദശ ദശ മരിചം വിം[ശതിശ്ച പിപ്പല്യഃ| ആര്ദ്രകപലം ഗുഡപലം പ്രസ്ഥത്രയമാരനാലസ്യ|| ബിഡലവണസഹിതമേതത് ഖജാഹതം സുരഭിഗന്ധാഢ്യമ്| വ്യഞ്ജനസഹസ്രഘാതി ജ്ഞേയം കലഹംസകം നാമ്നാ||" ഇതി|]

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏലാദികം ചൂര്ണം ക്രമേണ ഭാഗവൃദ്ധം സമശര്കരം പ്രസേകാദീന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-[ സമശര്കരചൂര്ണമാഹ-] ഏലാത്വഗിതി| കേചിത്ത്വങ്നാഗപുഷ്പയോര്മധ്യേ പത്രകമധികം പഠന്തി, കേചിന്നാഗപുഷ്പമരീചയോര്മധ്യേ| പാഠത്രയമപി പ്രമാണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യവാനീത്യാദി കോലാന്താനി പ്രത്യേകം കാര്ഷികാണി, ശര്കരായാഃ പലാനി ചത്വാരി, ധാന്യകാദികമര്ധകാര്ഷികം, ശതമേകം പിപ്പലീനാം, ദ്വേ ശതേ മരിചസ്യ ച, ചൂര്ണമിദം പരം രുച്യം തഥാ ഹൃദയായ ഹിതം ഗ്രാഹി, വിബന്ധാദീന് ഹന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഷാഡവമാഹ യവാനീതി| ഔഷധം-ശുണ്ഠീ| കോലം-ബദരമ്| വരാങ്ഗം-ത്വക്| ശതം-മേയസ്യ, ന മാനസ്യ കര്ഷാദേഃ| "സങ്ഖ്യാ ഫലാനാം ശതശോऽപലാ സ്യാത്|" ഇതി വചനാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-താലീസപത്രാദയോ യഥോത്തരം-ഉത്തരോത്തരം, ഭാഗവൃദ്ധാഃ കാര്യാഃ| ത്വക് ച ഏലാ ച ഏതേऽര്ധഭാഗപ്രമാണേ| ഏതച്ചൂര്ണം പിപ്പല്യഷ്ടഗുണശര്കരം ദീപനം കാസാദിജിച്ച, പാണ്ഡ്വാദിഘ്നം മൂഢവാതാനുലോമനം ച|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-താലീസാദിമാഹ താലീസപത്രമിതി| ശുഭാ-വംശരോചനാ| അര്ധഭാഗികേ-മിലിതേ താലീസസമേ| യോഗരത്നേ-"താലീസോഷണനാഗചവ്യലവണൈസ്തുല്യാംശകൈര്ദ്വിസ്തതഃ കൃഷ്ണാ ഗ്രന്ഥികതിത്തിഡീകഹുതഭുക്ത്വഗ്ജീരകാഖ്യൈര്യുതൈഃ| വിശ്വൈലാബദരാമ്ലവേതസഘനൈര്ധാന്യാജമോദായുതൈസ്ര്യംശൈര്ദാഡിമപാദ ഏഷ വിഹിതഃ ശ്രേഷ്ഠഃ സിതാര്ധായുതഃ|| കണ്ഠാസ്യോദരഹൃദ്വികാരശമനഃ കായാഗ്നിസന്ദീപനോ ഗുല്മാധ്മാനവിഷൂചികാഗുദരുജാശ്വാസക്രിമിച്ഛര്ദിഹാ| കാസാരുച്യതിസാരമൂഢമരുതാം ഹൃദ്രോഗിണാം കീര്തിതശ്ചൂര്ണോऽയം ഭിഷജാമതീവ ദയിതഃ ഖ്യാതോ മഹാഖാണ്ഡവഃ|| ലവങ്ഗകങ്കോലമുശീരചന്ദനം നതം സനീലോത്പലകൃഷ്ണജീരകമ്| ഏലാ സകൃഷ്ണാऽഗുരുഭൃങ്ഗകേസരം കണാ സവിശ്വാ നലദം സഹാമ്ബുനാ|| കര്പൂരജാതീഫലവംശലോചനം സിതാഷ്ടഭാഗം സമസൂക്ഷ്മചൂര്ണിതമ്| സുരോചനം തര്പണമഗ്നിദീപനം ബലപ്രദം വൃഷ്യതമം ത്രിദോഷനുത്|| ഉരോവിബന്ധം തമകം ഗലഗ്രഹം സകാസഹിധ്മാരുചിയക്ഷ്മപീനസമ്| ഗ്രഹണ്യതീസാരമഥാസൃജഃ ക്ഷയം പ്രമേഹഗുല്മാംശ്ച നിഹന്തി സത്വരമ്|| കര്പൂരചോചകങ്കോലജാതീഫലദലാഃ സമാഃ| ലവങ്ഗനാഗമരിചകൃഷ്ണാശുണ്ഠ്യോ വിവര്ധിതാഃ| ചൂര്ണം സിതാസമം ഹൃദ്യം രോചനം ക്ഷയകാസജിത്| വൈസ്വര്യശ്വാസഗുല്മാര്ശശ്ര്ച്ഛാര്ദികണ്ഠാമയാപഹമ്|| പ്രയുക്തം ചാന്നപാനേ വാ ഭേഷജദ്വേഷിണാം ഹിതമ്|" ഇതി| വിവര്ധിതാഃ-ക്രമേണ ഭാഗോത്തരാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അര്കാദിജലേ രാത്രിസ്ഥിതൈര്യവൈഃ സക്തൂന് കല്പിതാന് ഭക്ഷ്യാംശ്ച പ്രസേകേ ഭക്ഷയേത്| ബലവാന് കടുതിക്തകൈര്വമേത്| തഥാ, ശൂല്യം ജാങ്ഗലം മാംസം ഭക്ഷയേത്| ശുഷ്കാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് ഭോജയേത്| ഭോജ്യവിശേഷാന് ലഘുതരാന് ഭക്ഷയേത്| ചണകാദിരസമനു-പശ്ചാത്, പിബേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥോപദ്രവചികിത്സാ| തത്ര പ്രസേകചികിത്സാമാഹ-അര്കാമൃതാക്ഷാരജല ഇതി| അര്കഗുഡൂച്യോഃ ക്ഷാരസ്യ ക്ഷാരവിധിനാ ഗൃഹീതേ ജലേ രാത്രിമുഷിതൈര്യവൈഃ സക്തവോ ഭക്ഷ്യാശ്ച കല്പ്യാഃ| യസ്തു പ്രസേകീ ബലവാന് സ കടുതിക്തൈര്വമേത്| ചണകാദീനാം രൂക്ഷാണാം രസോ-യൂഷഃ, അനുപാനേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വായുഃ ശ്ലേഷ്മാണം ക്ഷിപതി ശ്ലേഷ്മണോऽതിപ്രസേകേന ഹേതുഭൂതേന തം കഫപ്രസേകം വിദ്വാന് സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈരേവ നിര്ജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ചികിത്സാന്തരമാഹ-ശ്ലേഷ്മണ ഇതി| യസ്മിന് കഫസ്യാതിപ്രസേകേന ക്ഷീണത്വേ സതി കുപിതോ വായുഃ ക്ഷീണമപി കഫം ബലാദസ്യതി-പ്രേരയതി, തം സ്നിഗ്ധോഷ്ണേന ചൌഷധേന നിര്ജയേത്-ന രൂക്ഷശീതേന| വിദ്വാന്-അവസ്ഥോപചാരജ്ഞോ വൈദ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഇമം-കഫപ്രസേകോക്തം, ക്രിയാക്രമം പീനസേ വമഥൌ-ഛര്ദിഷി ച, പ്രയോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഛര്ദിപീനസയോഃ പ്രസേകചികിത്സാമാഹ-പീനസേऽപീതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിശേഷേണ പീനസേऽഭ്യങ്ഗാന് സ്നേഹാന് സ്വേദാംശ്ച സ്നിഗ്ധാന് ശീലയേത്| കൈഃ ? ഉത്കാരികാപിണ്ഡൈഃ| കേഷു ? ശിരഃപാര്ശ്വഗലാദിഷു| ലവണാദീംശ്ച രസാന് സ്നേഹോപസംഹിതാന് ശീലയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പീനസേ വിശേഷമാഹ-വിശേഷാദിതി| സ്നിഗ്ധാന് സ്നിഗ്ധദ്രവ്യകൃതാന്| ഉത്കാരികാശ്ച പിണ്ഡാശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| പിണ്ഡാഃ-പിണ്ഡാകാരാ ഭക്ഷ്യാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിരോംസപാര്ശ്വശൂലേഷു ദോഷാനുസാരേണോപക്രമഃ കാര്യഃ| തേഷ്വൌദകാനൂപമാംസൈശ്ച്തുഃസ്നേഹയുതാഃ സുസംസ്കൃതാ ഉപനാഹാ ഇഷ്ടാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശിരഃശൂലാദിചികിത്സാമാഹശിരോംസപാര്ശ്വശൂലേഷ്വിതി| വാതജേഷു വിശേഷമാഹ-ഔദകാനൂപപിശിതൈരിതി| സുസംസ്കൃതാഃ-കടുപട്വമ്ലൈഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദോഷസംസര്ഗേ ച-ദ്വന്ദ്വേ, തഗരാദിഭിഃ പ്രലേപ ഇഷ്യതേ| തഥൈവ ബലാദിഭിഃ ഘൃതമധുകോത്പലയുതൈഃ, [തഥാ] പുനര്നവാദിഭിഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സംസര്ഗജേഷു വിശേഷമാഹ ദോഷസംസര്ഗ ഇതി| ത്രിഭിരര്ധൈസ്ത്രയോ ലേപാഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു ദ്വാവധികൌ (ചി. അ. ൭)-"പലങ്കഷാ ദേവദാരു ചന്ദനം മധുകം ഘൃതമ്| അഭീരുയഷ്ടീമധുകം പയസ്യാ കട്തൃണം ഘൃതമ്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നസ്യം തഥാ ധൂമപാനാനീഷ്യന്തേ| തഥാ, ഔത്തരഭക്തികാശ്ച സ്നേഹാഃ| തൈലാന്യഭ്യങ്ഗയോഗീനി-അഭ്യങ്ഗയോഗപ്രശസ്താനി| തഥാ ബസ്തികര്മ-"പ്രാക്സ്നേഹഃ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൯/൬൩) ഇത്യാദികമ്, പരം-ചേഷ്ടമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നസ്യാദീന്യാഹ നാവനമിതി| ഉത്തരഭക്തികാഃ-ഭോജനോത്തരം പ്രയുക്താഃ| പരം-ശ്രേഷ്ഠമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശൃങ്ഗാദ്യൈഃ-ശൃങ്ഗജലൌകോലാബുഭിഃ, യഥാദോഷം-വാതപിത്തകഫദുഷ്ടം, രക്തമേഷാം-യക്ഷ്മിണാം, ഹരേത്| പ്രലേപഃ പദ്മകാദിഭിഃ സഘ്രുതൈഃ ശ്രേഷ്ഠഃ, ദൂര്വാദിഭിര്വാ ഘൃതാപ്ലുതൈഃ| വടാദിനാ-ന്യഗ്രോധാദിനാ, സിദ്ധേന തൈലേനാഭ്യങ്ഗഃ ശസ്തഃ| ശതധൌതേന വാ ഘൃതേന തഥാ ക്ഷീരേണ സേകഃ ശസ്തഃ| മധുയഷ്ടികാജലേന വാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രക്തദുഷ്ടൌ വിശേഷമാഹശൃങ്ഗാദ്യൈര്വേതി| "വാതാദിധാമ വാ ശൃങ്ഗജലൌകോലാബുഭിഃ ക്രമാത്|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൨൬|൫൫)ഇത്യുക്തത്വാത്| ഏഷാം-ശിരോംസപാര്ശ്വശൂലിനാമ്| കേസരം-പദ്മസ്യ വടാദിഃ-ന്യഗ്രോധാദിഗണഃ|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ബാഹുല്യേനോപഹതാഗ്നിത്വാത്കാരണാത് പിച്ഛയാ സഹാതിസാര്യതേ യക്ഷ്മീ| തസ്യാതിസാരേ ഗ്രഹണ്യാം ച യദുക്തമൌഷധം തദ്ധിതമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിസാരചികിത്സാമാഹ പ്രായേണേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (ചി. അ. ൭)-"സനാഗരാനിന്ദ്രയവാന് പായയേത്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| ജീര്ണേഷു തേഷു പേയാം ച ചാങ്ഗേരീതക്രദാഡിമൈഃ|| പാഠാ ബില്വയവാനീനാം ചൂര്ണം തക്രേണ വാ പിബേത്| സുരയാ വാ പ്ലുതാം പാഥാം സനാഗരദുരാലഭാമ്|| ജമ്ബ്വാമ്രബില്വമധ്യം വാ സകപിത്ഥം സനാഗരമ്| പേയാമണ്ഡേന യോഗൈശ്ച പാഠാദ്യൈഃ കാരയേത്ത്രിഭിഃ|| സസൂപ്യധാന്യാന് സസ്നേഹാന് സാമ്ലാന് സലവണാന് ഖലാന്| വേതസാര്ജുനജമ്ബൂനാം മൃണാലീകൃഷ്ണഗന്ധയോഃ|| ശ്രീപര്ണ്യാ മാതുലുങ്ഗസ്യ ധാതക്യാ ദാഡിമസ്യ ച| ചാങ്ഗേര്യാ മദയന്ത്യാശ്ച യൂഥി കായാശ്ച പല്ലവൈഃ|| കാലവിദ്ദുഗ്ധികായാശ്ച ചുക്രികായാശ്ച യോജയേത്| ഖലാന് ദധിസരോപേതാന് സസര്പിഷ്കാന് സദാഡിമാന്|| രോചനാന് ദീപനാന് ഹൃദ്യാനതീസാരഹരാന് പരാന്|" ഇതി| പേയായാ മണ്ഡേന ഭക്തസ്യ[|ന്]തേ ജമ്ബ്വാദിചൂര്ണം പിബേത്| മൃണാലീ-പദ്മിനീ| കൃഷ്ണഗന്ധാ-ശിഗ്രുഃ| മദയന്ത്യാഃ-മല്ലികായാഃ| ചുക്രികാ-വി ദാ| തഥാ (സങ്ഗ്രഹേ ചി. അ. ൭)-"ജ്വരാദിഷ്വപി കുര്വീത വികാരേഷു യഥാമയമ്| ബഹ്വാമയസമൂഹോ ഹി യക്ഷ്മാऽതഃ സോऽതിദുഃസഹഃ||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, രാജയക്ഷ്മിണഃ ശുഷ്യതഃ സതഃ പുരീഷം യത്നേന രക്ഷേത്| കിമിത്യാഹ-യസ്മാത്തസ്യ-ശോഷിണഃ, സര്വധാതുക്ഷയാര്തസ്യ സതോ വിഡ്ബലമേവ ബലം-ന ധാത്വാദിജം ബലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാംസമേവ യുക്ത്യാ-ദേശകാലസാത്മ്യാദിലക്ഷണയാ, ഭക്ഷയതോ മാര്ദ്വീകം ച പശ്ചാത് പിബതോ വേഗമധാരയതോ യക്ഷ്മാ അന്തരം-അവകാശം, ന ലഭതേ| തഥാ, സുരാദീനനുപാനാര്ഥം പിബേത്| മാംസാനി ഭക്ഷയേത്| തത്-സുരാദ്യനുപാനം മാംസഭക്ഷണം ച, സ്രോതോവിബന്ധഭോക്ഷാര്ഥം ബലായൌജസശ്ച പുഷ്ടയേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മാംസമദ്യപ്രയോഗമാഹ മാംസമേവേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്നേഹാദികോഷ്ഠേഷു സ്വഭ്യക്തം സന്തമവഗാഹയേത്-നിമഗ്നം സ്ഥാപയേത്| തതഃ കോഷ്ഠാദുത്തീര്ണം ഭൂയഃ പുനര്മിശ്രകൈഃ സ്നേഹൈഃ-ഗുല്മോക്തൈഃ (ഹൃ.ചി.അ.൧൪/൮൯), അഭ്യക്തം സുഖൈഃ-സുഖാവഹൈര്ന ദുഷ്കരൈഃ, കരൈഃ സുഖേന തിഷ്ഠന്തം മൃദ്ഗീയാത്| പരം-അതിശയേന, സുഖം യഥാ ഭവതി തഥോദ്വര്തയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അവഗാഹാദീന്യാഹസ്നേഹക്ഷീരാമ്ബുകോഷ്ഠേഷ്വിതി| അവഗാഹാഭ്യങ്ഗമര്ദനോദ്വര്തതാനി ക്രമേണ കുര്യാത്| മിശ്രകോ-യമകാദിഃ|-

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജീവന്ത്യാദികം കിണ്വപര്യന്തം സര്വമേകത്ര ചൂര്ണയേത്| വികസാ-മഞ്ജിഷ്ഠാ| യവചൂര്ണം സര്വേഭ്യസ്ത്രിഗുണം ദധ്നാ യുക്തം സമാക്ഷികമേതദുദ്വര്തനം കാര്യം പുഷ്ട്യാദിപ്രദമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉദ്വര്തനയോഗമാഹ ജീവന്തീമിതി| ശതവീര്യാം-ശതാവരീമ്| വികസാം-മഞ്ജിഷ്ഠാമ്| തണ്ഡുലാന്-ശാലീനാമ്| ഉത്സാദനം-ഉദ്വര്തനമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗൌരസര്ഷപാണം കല്കേന സ്നാനീയൈഃ-സ്നാനാര്ഹൈര്ഗന്ധദ്രവ്യവിശേഷൈഃ, ഔഷധിഭിശ്ച-സഹദേവ്യാദിഭിഃ, ഋതൌ-ഹേമന്താദികേ, സുഖാവഹൈഃ-ഉഷ്ണാദിഭിഃ, തോയൈര്ജീവനീയദ്രവ്യശൃതൈഃ സ്നായാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നാനമാഹ ഗൌരസര്ഷപകല്കേനേതി| സ്നാനൈഃ-ഗ്രഹസ്നാനോക്തൈഃ ദ്രവ്യൈര്മന്ത്രൈശ്ചാഷൌധിഭിഃ സംജ്ഞാഭിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, ഗന്ധൈഃ-ചന്ദനകുങ്കുമാദിഭിഃ, മാല്യൈഃ-കുസുമൈഃ, ആദിശബ്ദേനാലങ്കാരാദിഗ്രഹണം, തൈര്ഭൂഷാമലക്ഷ്മീഘ്നീം സേവേത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അനുലേപനാദീന്യാഹ ഗന്ധമാല്യാദികാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, സുഹൃദാം-ബന്ധൂനാം, ദര്ശനമ്| ഗീതസ്യ വാദിത്രാണാം തഥോത്സവസ്യ-പുത്രജന്മവിവാഹാദേഃ, സംശ്രവണമ്| തഥാ, ബസ്തയഃ ക്ഷീരസര്പീഷി-ക്ഷീരാണാം ഘൃതാനി, മദ്യമാംസാനാം സുശീലതാ| തഥാ, ദൈവവ്യപാശ്രയം-ബലിമങ്ഗലഹോമപ്രായശ്ചിത്താദികമ്| തഥാ, അഥവോക്തം-അഥര്വവേദവിഹിതം യാഗാദികം ച, പൂജിതം-പ്രശസ്തമേതദത്രേത്യര്ഥഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രാജയക്ഷ്മാദിചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൫||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സുഹൃദ്ദര്ശനാദീന്യാഹ സുഹൃദാം ദര്ശനമിതി| സങ്ഗ്രഹേ (ചി.അ. ൭) "ഇഷ്ട്യാ യയാ ച ചന്ദ്രസ്യ രാജയക്ഷ്മാ പുരാ ജിതഃ| പുരോഹിതഃ പ്രയുഞ്ജീത വേദോക്താം താം ജിതാത്മനഃ|| അജാ വാ പര്യുപാസീത ഷണ്മാസാനുടജേ വസന്| തത്പയോമൂത്രവിഡ്വൃത്തിപരിഷേകപ്രഘര്ഷണഃ|| താഭിഃ പരിവൃതഃ സ്വപ്യാത്തച്ഛാകൃദ്രേണുസംസ്തരേ| ഏതദ്രസായനം ശ്രേഷ്ഠം രോഗരാജസ്യ നാശനമ്||" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| രാജയക്ഷ്മപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൫||