૫. રાજયક્ષ્માદિચિકિત્સિતાધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતાદનન્તરં રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતારમ્ભઃ| યતઃ કાસશ્વાસક્ષયાદીનન્યોન્યભેષજૈરુપાચરેદિત્યુક્તમ્| ક્ષયશ્ચ રાજયક્ષ્મા| તસ્માદેતદારભ્યતે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એવંભૂતસ્ય રાજયક્ષ્મિણ ઊર્ધ્વાધઃ શોધનં-વમનં વિરેચનં ચ કુર્યાત્, અસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનાનર્હત્વાત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નગ્રહણં ત્વતિશયાર્થમ્| કિમ્ભૂતં શોધનમ્ ? સસ્નેહં,-ઈષત્સ્નિગ્ધમ્, તથા યન્ન કર્શનં-દેહસ્ય ન ક્ષપણમ્| યક્ષ્મણ ઇતિ "દ્વન્દ્વોપતાપ" ઇત્યાદિના ઇનિર્મિત્વર્થાંયઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમ્| તત્ર શોધનમાહ-બલિનો બહુદોષસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પયસા-ક્ષીરેણ મદનફલાન્વિતેન, રાજયક્ષ્મી વમેત્| એવં તેન વમનં કાર્યમ્| મધુરેણ વા માંસરસેન મદનફલયુક્તેન વમેત્| અથવા, યવાગ્વા ઘૃતવત્યા તથા વમનદ્રવ્યેણ-મદનફલાદિના, સિદ્ધયા વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનમાહ પયસેતિ| રસેન-માંસરસેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિવૃદાદીનેકૈકશઃ શર્કરામધુસર્પિર્યુતાન્ વિરેચનં દદ્યાત્| અથવા પયસા ત્રિવૃદાદીન્ દદ્યાત્| તર્પણેન વા સહ ત્રિવૃદાદીન્ વિરેચનં દદ્યાત્| રસૈરિતિ બહુવચનનિર્દેશાદ્ દ્રાક્ષાદીનાં પૃથગ્રસૈરિતિ બોધ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનમાહ વિરેચનમિતિ| શર્કરાદિત્રિભિર્યુક્તૈઃ| દ્રાક્ષાદિચતુર્ભિઃ પૃથક્| વઙ્ગસેને (રાજયક્ષ્માધિકારે શ્લો. ૩૦)-"બલિનો બહુદોષસ્ય પઞ્ચકર્માણિ કારયેત્| યક્ષ્મિણઃ ક્ષીણશુક્રસ્ય તત્કૃતં સ્યાદ્વિષોપમમ્|| શુક્રાયત્તં બલં પુંસાં મલાયત્તં ચ જીવિતમ્| અતો વિશેષાત્સંરક્ષેદ્યક્ષ્મિણો મલરેતસી"|| ઇતિ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય સતો યક્ષ્મણો બૃંહણં દીપનં ચ વિધિં પ્રયુઞ્જીત| તથાઽન્નપાનાનિ હૃદ્યાનિ-હૃદયપ્રિયાણિ તથા વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ યુઞ્જીત| બાહુલ્યેનૈતદુક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુદ્ધસ્ય કૃત્યમાહશુદ્ધકોષ્ઠસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા શાલ્યાદિકં વર્ષોષિતં યુઞ્જીત| આજં ક્ષીરં ઘૃતં માંસં તથા ક્રવ્યાન્માંસં ચ ક્ષયજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યક્ષ્મઘ્નાન્નપાનમાહશાલિષષ્ટિકેતિ| સમા-સંવત્સરઃ| ક્રવ્યાન્માંસાશિનાં માંસમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કાકોલૂકાદિકમેતન્માંસં હિતમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? છદ્મનોપસંહિતમ્-કાકાદયસ્તિત્તિર્યાદિશબ્દેન દેયા ઇત્યર્થઃ| કિમિત્યેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-યસ્માત્તત્ જુગુપ્સિતં જ્ઞાતં સત્ છર્દિષે સમ્પદ્યતે, ન બલાય ન વૌજસે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કાકાદિમાંસભક્ષણોપાયમાહકાકોલૂકેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૃગાદ્યાઃ-મૃગવિષ્કિરપ્રતુદા[દય]ઃ, પિત્તકફયોર્હિતાઃ| વાતે [પ્રસહાદયઃ-] પ્રસહમહામૃગાપૂચરાદયો, હિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? વેસવારીકૃતાઃ-પિષ્ટાઃ, પથ્યાઃ| તથા, રસાદયો-માંસરસાદયઃ કલ્પિતાઃ| તથા, સર્ષપતૈલેન ભૃષ્ટાઃ, સર્પિષા વા દેશકાલાદ્યપેક્ષયા યથાયથં ભૃષ્ટાઃ| તથા, રસિકાઃ-પ્રશસ્તરસવન્તઃ, પ્રશંસાયાં હ્યેષ મત્વર્થીયઃ| મૃદવો-ન તીક્ષ્ણાઃ| તથા સ્નિગ્ધાઃ સૈન્ધવાદિભિઃ કૃતસંસ્કારા હિતાઃ| તદ્વત્-તથૈવ, મૂલકાદિકૃતા યૂષાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસપાકપ્રકારમાહ મૃગાદ્યા ઇતિ| મૃગાદ્યાશ્ચત્વારો વર્ગાઃ| પ્રસહાદ્યાશ્ચત્વારઃ| યથાયથં-પિત્તે સર્પિષા, કફવાતયોઃ સર્ષપતૈલેન| રસિકાઃ-સુરસાઃ| પટુ-દ્રવ્યલક્ષણમ્| યૂષાનાહ-હિતા ઇતિ| તદ્વત્-માંસરસવત્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિપ્પલ્યાદિભિઃ સંસ્કૃતમાજં માંસરસં ઘૃતાદિસ્નેહેન સ્નિગ્ધં પિબેત્, ઇત્યત્ર માંસાનામવશ્યં સ્નિગ્ધત્વેઽપિ સ્નિગ્ધગ્રહણમેષાં ઘૃતાદિસ્નેહેન સ્નિગ્ધત્વં કાર્યમિતિ પ્રતિપાદયતિ| તેન રસેન પીતેન, ષટ્ વિકારાઃ પીનસાદયઃ-"પીનસશ્વાસકાસાં સમૂર્ધસ્વરરુજઃ" (હૃંઇ.અ.૫/૧૩), શામ્યન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આજમાંસરસમાહ સપિપ્પલીકમિતિ| પીનસાદયઃ-એકાદશસ્વાદ્યાઃ ષટ્| અસ્ય પાકવિધિઃ [ સિદ્ધયોગે રાજયક્ષ્માધિકારે શ્લો.૩]-"દ્રવ્યતો દ્વિગુણં માંસં સર્વતોઽષ્ટગુણં જલમ્| પાદસ્થં સંસ્કૃતં ચાજ્યે ષડઙ્ગો યૂષ ઉચ્યતે||" ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ.અ. ૭)-"કોલદાડિમનિર્યાસપિષ્ટયાઽસ્થિવિહીનયા| દ્રાક્ષયા સ્વચ્છધાન્યામ્લપ્લુતાલોડિતકલ્કયા|| કાર્યઃ સૌવર્ચલવ્યોષપત્રૈલાદીપ્યકાન્વિતઃ| સમાક્ષિકઃ સકર્પૂરઃ સલવઙ્ગઃ સકેસરઃ| ચન્દ્રકાન્તો યથાર્થાખ્યઃ શોષહાઽગ્નિરુચિપ્રદઃ| શુક્તામ્રધાત્રીસ્વરસૈર્દ્રાક્ષાયાઃ કલ્કિતં પલમ્|| ગુડષટ્પલસંયુક્તં યુક્તં શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ| વૃક્ષામ્લધાન્યદ્રવિડીરાજિકાદાડિમોષણૈઃ| પલેન નાગપુષ્પસ્ય કિઞ્ચિત્સૌવર્ચલેન ચ| સસેવ્યપત્રત્વક્તોયઃ સુરસારસમૂર્ચ્છિતઃ|| ભૂરિભૂસ્તૃણકો રાગઃ કલ્પ્યો રુચ્યઃ સમાક્ષિકઃ||" ઇતિ| દ્રવિડી-એલા| તોયં-વાલકમ્| સુરસારસઃ-તુલસીરસઃ, તેન મૂર્ચ્છિતઃ-એકલોલીભાવ નીતઃ| ભૂરિ-ઉદ્ભૂતરસગન્ધિ, ભૂસ્તૃણં યત્ર સ તથા| રાગઃ-પાનકભેદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિતરાં જીર્ણં પુરાણં, ચ મદ્યં સ્રોતોવિશુદ્ધિકરં પિબેત્| પિત્તાદિષુ પિત્તકફવાતેષુ, યથાયુક્ત્યા મધ્વાદીન્ વિશેષેણ પિબેત્| અથવા, પઞ્ચમૂલેન-હ્રસ્વેન, સિદ્ધં જલં પિબેત્| તામલક્યા વા જલં પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિર્વા જલં પક્વં પિબેત્| ધાન્યનાગરકાભ્યાં વા શૃતં પિબેત્| અસ્ય ચ-યક્ષ્મિણઃ, અનુકૂલો યત્નવાન્ પરિચારકોઽન્નં શુચિ તેન-પઞ્ચમૂલાદિજલેન, કલ્પયેત્| અનુકૂલાદિગ્રહણમત્રાતિશયાર્થમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મદ્યમાહ પિબેચ્ચેતિ| સુતરાં-અન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ| મધુ-માર્દ્વીકં,તત્પિત્તે| અરિષ્ટં કફે| અચ્છવારુણી વાતે| પાનીયમાહ-સિદ્ધં વેતિ| એતાનિ ચત્વારિ જલાન્યન્નપાકેઽપિ યોજ્યાનીત્યાહ-કલ્પયેચ્ચેતિ| તેન-પઞ્ચમૂલાદિજલાન્યતમેન| અનુકૂલો યત્નવાનિતિ પાચકવિશેષણમ્| શુચીતિ પાક્યવિશેષણમ્| યક્ષ્મિણોઽન્ને તાત્પર્યાર્થમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલક્વાથેન તથા પયસાઽથવા માંસરસેન બલાકલ્કેન સાધિતં ઘૃતં યોજ્યમ્| ક્રવ્યાન્માંસરસેન વા બલાગર્ભં પક્વં ઘૃતં યોજ્યમ્| ક્ષીરેણ વા દશગુણેન બલાગર્ભં સિદ્ધં ઘૃતં સક્ષૌદ્રં યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ઘૃતાનિ| તત્ર ઘૃતસપ્ત[ક]માહ-દશમૂલેનેતિ| દશમૂલગર્ભે દ્વે| બલાગર્ભમેકમ્| દશમૂલસ્ય ક્વાથશ્ચેચત્વારિ| બલાગર્ભાગર્ભહીનમેકમિતિ સપ્ત(?)| સક્ષૌદ્રાણિ પેયાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદીન્ કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં ચતુર્ગુણે જલે પક્વં રોગરાજહરં પરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘૃતાન્તરમાહ જીવન્તીમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કલ્કીકૃત્ય પક્વમિત્યનુવર્તતે| ખર્જૂરાદિભિઃ કલ્કીકૃત્ય ઘૃતં પક્વં પિપ્પલીચૂર્ણેન યુક્તં વૈસ્વર્યાદિહરમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યદાહ ઘૃતમિતિ| ખર્જૂરાદિક્વાથેન પિપ્પલીકલ્કેન|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દશમૂલક્વથિતાત્ ક્ષીરાદ્યત્સર્પિરુદિયાત્-ઉદ્ગચ્છેત્, તત્-પ્રત્યગ્રં, પિપ્પલીક્ષૌદ્રાન્વિતમતિશયેન સ્વરબોધનં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસાદિહરમ્| અથવા, પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈઃ શૃતાત્ક્ષીરાત્ યદુદ્ભવેદ્ધૃતં તત્પૂર્વગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યદાહ દશમૂલશૃતાદિતિ| નવં-પ્રત્યહં કૃતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગણે પક્વમેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલં-પીનસાદિકં, એતદ્ધૃતં જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યદાહ પઞ્ચાભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વેતિ| રસક્ષીરયોશ્ચતુર્ગુણત્વં મિલિતયોઃ, પરિભાષયા પ્રાપ્તત્વાત્|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચકોલાદિના ષટ્પલેન કલ્કેન ઘૃતપ્રસ્થં તુલ્યક્ષીરં પચેત્| તત્સ્રોતસાં વિશોધનં સ્યાત્| અત્ર ચાનુક્તમપિ જલં સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં ત્રિગુણં વા દેયં પૂર્વોક્તન્યાયાત્| તથા ગુલ્માદીન્ જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ષટ્ફલં ઘૃતમાહ પઞ્ચકોલેતિ| ષણ્ણાં પલાનિ કલ્કીકૃતાનામ્, પશ્ચાત્કલ્કીકરણે કલ્કાધિક્યત્| દ્રવચાતુર્ગુણ્યં જલેન પુરણીયમ્, જલં વિના મુક્તરસત્વાભાવાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રાસ્નાદિક્વાથે જીવન્તીપિપ્પલીકલ્કં ક્ષીરસહિતં પક્વં ઘૃતં શોષજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યદાહ રાસ્નાબલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશ્વગન્ધયા શૃતાત્ ક્ષીરાદુદ્ભૂતં ઘૃતં શર્કરાક્ષીરયુતં પૂર્વોક્તગુણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યદાહ અશ્વગન્ધાશૃતાદિતિ| સિતયા કલ્કેન પયસા વૈદ્રેણ (દ્રવેણ) સિદ્ધમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સાધારણસ્ય-બિલેશયપ્રસહાનાં માંસસ્ય, તુલાં-પલશતં જલદ્રોણદ્વયે પચેત્| તેનાષ્ટભાગશેષેણ ક્વાથેન જીવનીયૈઃ પાલિકૈઃ સર્પિષઃ પ્રસ્થં પચેત્| માંસસર્પિઃસંજ્ઞમેતત્ કેવલં પીતં માંસરસેન વા યુક્તં પીતં વાતપિત્તઘ્નં કાસાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસઘૃતમાહસાધારણામિષતુલામિતિ| સાધારણં-પ્રસહબિલેશયાનામ્| પીતં પ્રાતઃ, રસે[ન]યુક્તં ભોજનમ્| સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૭)-"દુરાલભાં ગોક્ષુરકં ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્બલામ્| ભાગાન્ પલોન્મિતાન્ કૃત્વા પલં પર્પટકસ્ય ચ|| પચેદ્દશગુણે તોયે દશભાગાવશેષિતે| પૂતે તસ્મિન્ ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરં ચ દ્વિગુણં પચેત્|| ગર્ભં દત્વા શઠીકૃષ્ણા ભૂનિમ્બોત્પલસારિવાઃ| ત્રાયન્તીં પૌષ્કરં મૂલં સહપત્રફલાં ફલમ્|| કુટજસ્ય જતેત્તદ્ધિ શિરઃપાર્શ્વાંસવેદનામ્| તૃષ્ણાં છર્દિમતીસારકાસદાહભ્રમજ્વરાન્|| ઉત્પલસારિવા-કૃષ્ણસારિવા| યષ્ટીબલાગુડૂચ્યલ્પપઞ્ચમૂલતુલાં પચેત્| શૂર્પેઽપામષ્ટભાગસ્થે તત્ર પાત્રં પચેદ્ઘૃતાત્|| ધાત્રીવિદારીક્ષુરસત્રિપાત્રે પયસોઽર્મણે| સમ્પિષ્ટૈર્જીવનીયૈશ્ચ પારાશરમિદં ઘૃતમ્|| સસૈન્યં રાજયક્ષ્માણમુન્મૂલયતિ શીલિતમ્| મુર્વાહરિદ્રાખદિરક્વાથં સર્પિઃ શકૃદ્રસમ્|| ગોગજાજાવિહયજં પયસ્તુલ્યાન્ દશ દ્રવાન્| સ્વાદુસ્કન્ધં ત્રિકટુકં કલ્કિતં દેવદારુ ચ|| પચેત્તચ્છ્વાસશોષઘ્નં તદ્વદ્વાસાવરીઘૃતમ્| સપઞ્ચપટુ પઞ્ચાજં ક્ષયી ક્ષીરાનુપઃ પિબેત્|| દ્વિપઞ્ચમૂલવરણયવબિલ્વપુનર્નવાઃ| કરઞ્જબોટસ્થવિરકુલત્થબદરાગ્નિકાઃ|| ભલ્લાતકં ચ તત્ક્વાથે ષડ્ગુણે સાધયેદ્ધૃતમ્| ગર્ભં દત્વા સ્નુહીક્ષીરં શુકાખ્યાચવ્યસૈન્ધવમ્|| હરીતકીં ચ તચ્છોષશોફમેદોદરાપહમ્||" ઇતિ| તથા (સઙ્ગ્રહે ચિ. અ. ૭)-"યવાગ્વા વા પિબેન્માત્રાં લિહ્યાદ્વા મધુનાઽન્વિતામ્| સિદ્ધાનાં સર્પિષામેષામદ્યાદન્નેન વા સહ||" ઇતિ| સર્વેષાં સર્પિષાં પ્રયોગાન્તરમેતત્| વઙ્ગસેને તુ (રાજ.શ્લો. ૯૫)-"ગુડૂચીસારિવાહ્વસ્વાપઞ્ચમૂલીબલાવૃષમ્| સમૂલપત્રશાખં તુ પૃથગ્દશપલાંશિકમ્|| જલદ્રોણે વિપક્તવ્યં યાવત્પાદાવશેષિતમ્| પિપ્પલી ચન્દનં રોધ્રં હીબેરોશીરપર્પટમ્|| પાઠાભૂનિમ્બયષ્ટ્યાહ્વત્રાયન્તીનીલમુત્પલમ્| મુસ્તકેન્દ્રયવાઃ શુણ્ઠી કટુકં સદુરાલભમ્|| ત્વક્પત્રં વૃષમૂલં ચ કલ્કૈરર્ધપલૈર્ભિષક્| અજાક્ષીરેણ તત્તુલ્યં ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| હન્તિ યક્ષ્માણમત્યુગ્રં રક્તપિત્તં ત્રિદોષજમ્| શ્વાસકાસક્ષતક્ષીણદાહશોષરુજાપહમ્|| વાસામૃતારિષ્ટનિદિગ્ધિકાનાં રસેઽશ્વગન્ધેભબલાર્જુનાનામ્| સિદ્ધં સપઞ્ચોષણપુષ્કરાણાં કલ્કૈર્ઘૃતં છાગપયશ્ચ શોષે||" ઇતિ| યોગરત્ને-"મધુકસ્ય શતં દદ્યાત્ કાશ્મર્યાણાં તથાઽઽઢકમ્| પરૂષકાણાં દ્રાક્ષાયાઃ ખર્જૂરૌદનપાક્યયોઃ|| મધૂકપુષ્પસ્ય તથા મુજાતકાઢકમ્(?)| દ્વિદ્રોણેઽપાં વિપક્તવ્યં ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્|| તસ્મિન્કષાયે પૂતે ચ પુનરગ્નાવધિશ્રયેત્| આર્દ્રામલકકાશ્મર્યવિદારીક્ષુરસાઢકમ્|| તૈલાઢકં તુ સંયોજ્ય પચેત્ક્ષીરે ચતુર્ગુણે| તસ્મિંસ્તથા પચ્યમાને કલ્કાંશ્ચેમાન્ સમાવપેત્|| પિપ્પલીં શૃઙ્ગબેરં ચ કદલીં [ ચ સ ] શર્કરામ્| બલાવાલકદમ્બં ચ સૂક્ષ્મૈલાં પદ્મબીજકમ્|| શૃઙ્ગાટકં કસેરું ચ જીવનીયાનિ યાનિ ચ| દ્વિપલીનં પૃથગ્દત્વા વિપચેન્મૃદુનાઽગ્નિના|| તત્સિદ્ધં સ્રાવયિત્વા તુ શીતં ક્ષૌદ્રેણ સંસૃજેત્| નસ્યમભ્યઞ્જનં પાનં પ્રશસ્તં બસ્તિકર્મણિ| વાતવ્યાધિષુ સર્વેષુ ક્ષતક્ષીણે શિરોગ્રહે| વાતશ્ચલે(?)પ્રમેહે ચ ગુલ્મે ચાર્શે ભગન્દરે|| વાતભગ્નાઙ્ગહીનાનાં કાસે શ્વાસે ચ હૃદ્ગ્રહે| જ્વરાતિસારેષ્વરુચૌ કર્ણનાદે સ્વરક્ષયે|| સુકુમારમિદં તૈલં બાલવૃદ્ધસુખાવહમ્| એતદ્ધિ વૃષ્યં બલ્યં [ ચ ] રક્તમાંસવિવર્ધનમ્|| સ્વર્વર્ણકરં ચૈવ શોષિણામમૃતોપમમ્| નિઃપાકસ્વસ્ય શૈલસ્ય(?)સમ્યક્સિદ્ધસ્ય યોજયેત્|| ઉદસ્વિદિવ દધ્યર્થં સોઽપિ કૃત્યકરો ભવેત્| એકાદશ ચ ષટ્ ચૈવ શોષિણાં ય ઉપદ્રવાઃ|| સુકુમારં પ્રશમયેન્મેધ્યો(ઘો)ઽગ્નિરિ(મિ)વ વૃષ્ટિમાન્||" ઇતિ| ઓદનપાક્યા-બલા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એલાદિ પ્રત્યેકમષ્ટપલપ્રમાણં ષોડશગુણે જલે ષોડશાં શસ્થિતં-ષોડશાંશાવશેષિતં યથાસ્યાત્તથા, પચેત્| તેન-ક્વાથેન, પુનર્ઘ્રુતપ્રસ્થં પચેત્| સિદ્ધે ચાસ્મિન્ ઘૃતે તુગાક્ષીર્યાઃ પલાનિ ષટ્, સિતાયાસ્ત્રિંશત્પલાનિ, માક્ષિકં ઘૃતાદ્દ્વિગુણં-પ્રસ્થૌ દ્વાવિત્યર્થઃ, ત્રિજાતકાત્ પલત્રયં તદેતસ્મિન્ ક્ષિપેત્| ખજાહતં સમીકરણાય દર્વ્યાઽઽલોડિતં, પૂર્વાહ્ણે લીઢં પયોનુપાનં રસાયનમયન્ત્રણં મેધ્યાદિગુણં ચ સ્યાત્| આશ્વેવ ગુલ્માદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ સર્પિર્ગુડાઃ| તત્રૈલાદિસર્પિર્ગુડમાહ-એલાજમોદેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યે ચ ક્ષતે સર્પિર્ગુડા ગદિતાસ્તે ચ ક્ષયેઽપિ યોજ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષતકાસોક્તાન્ સર્પિર્ગુડાનતિદિશતિ યે ચેતિ| વઙ્ગસેને (રાજ. શ્લો. ૧૨૧)-"છાગમાંસતુલાં ગૃહ્ય સાધયેન્નલ્વણેઽમ્ભસિ| પાદશેષેણ તેનૈવ સર્પિઃપ્રસ્થં વિપાચયેત્|| ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિશ્ચ મેદે દ્વે તથાઋષભજીવિતે(વકે)| કાકોલીક્ષીરકાકોલી કલ્કૈઃ પૃથક્પલોન્મિતૈઃ|| સમ્યક્સિદ્ધે ચાવતાર્ય શીતે તસ્મિન્ પ્રદાપયેત્| શર્કરાયાઃ પલાન્યષ્ટૌ મધુનઃ કુડવં ક્ષિપેત્|| પલં પલં લિહેત્પ્રાતર્યક્ષ્માણં હન્તિ દુસ્તરમ્| ક્ષતક્ષયં ચ કાસં ચ પાર્શ્વશૂલમરોચકમ્|| સ્વરક્ષયમુરોરોગં શ્વાસં હન્યાત્સુદુસ્તરમ્| બલમાંસકરં વૃષ્યમગ્નિસન્દીપનં પરમ્|| (શ્લો. ૧૩૫)-વાસકસ્ય રસપ્રસ્થં માનિકા સિતશર્કરા| પિપ્પલી દ્વિપલં તદ્વદાજ્યં મૃદ્વગ્નિના પચેત્|| લેહીભૂતે તતઃ પશ્ચાચ્છીતે ક્ષૌદ્રપલાષ્ટકમ્| દત્વાઽવચારયેદ્વૈદ્યો માત્રયા લેહમુત્તમમ્|| નિહન્તિ રાજયક્ષ્માણં કાસં શ્વાસં ચ દારુણમ્| પાર્શ્વશૂલં ચ હૃચ્છૂલં રક્તપિત્તં જ્વરં તથા|| ત્વક્ક્ષીરીસ્રાવિણીદ્રાક્ષામૂર્વર્ષભકજીવકૈઃ| વીરદ્વિક્ષીરકાકોલીબૃહતીકપિકચ્છુભિઃ|| ખર્જૂરવૃષમેદાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પલોન્મિતૈઃ| ધાત્રીવિદારીક્ષુરસપ્રસ્થૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્પચેત્| શર્કરાર્ધતુલાં શીતે ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થમેવ ચ|| દત્વા સર્પિર્ગુડાન્ કુર્યાત્ કાસહિક્કાજ્વરાપહાન્| યક્ષ્માણં તમકં શ્વાસં રક્તપિત્તં હલીમકમ્|| શુક્રનિદ્રાક્ષયં તૃષ્ણાં હન્યુઃ કાર્શ્યં સકામલમ્| તથૈવ ચ્યવનપ્રાશઃ પિત્તોદ્રેકે પ્રશસ્યતે||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્વગેલાદયઃ ક્રમેણ દ્વિગુણાશ્ચૂર્ણિતા ભુક્તા માક્ષિકસર્પિર્ભ્યાં વાઽવલેહિતાઃ સ્વર્યાઃ-સ્વરાય હિતાઃ સ્યુઃ, કાસાદિઘ્નાશ્ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથ ચૂર્ણાદીનિ| તચ્ચ(ત્ર) ત્વગાદિચૂર્ણમાહ ત્વગેલેતિ| ક્ષીરી-તુગાક્ષીરી| સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૭)- "ખર્જૂરપિપ્પલીદ્રાક્ષાપથ્યાશૃઙ્ગીદુરાલભાઃ| ત્રિફલાપિપ્પલીમુસ્તશૃઙ્ગાટીગુડશર્કરાઃ|| વીરા શઠી પુષ્કરાખ્યા સુરસા શર્કરા ગુડઃ| નાગરં ચિત્રકો લાજાઃ પિપ્પલ્યામલકં ગુડઃ|| વિડઙ્ગસારશ્ચવિકા ત્ર્યૂષણં ચ વિચૂર્ણિતમ્| અર્ધશ્લોકૈઃ સ્મૃતા લેહાઃ પઞ્ચૈતે ક્ષૌદ્રસર્પિષા|| સ્વર્યાઃ કાસક્ષયશ્વાસપાર્શ્વરુક્કફનાશનાઃ|| તિલમાષાશ્વગન્ધા વા માક્ષિકાજઋતદ્રુતાઃ| પૂર્વોક્તેષ્વેવ [રોગેષુ વાતપ્રાયેષુ ] પૂજિતાઃ||" ઇતિ| વઙ્ગસેને (રાજ. શ્લો. ૩૬)- "ધાન્યાકપિપ્પલીવિશ્વદશમૂલીજલં પિબેત્| પાર્શ્વશૂલજ્વરશ્વાસપીનસાદિનિવૃત્તયે|| અશ્વગન્ધામૃતાભીરુદશમૂલીબલાવૃષાઃ| પુષ્કરાતિવિષે ઘ્નન્તિ ક્ષયં ક્ષીરરસાશિનઃ|| કપિમાંસં સમાદાય શ્લક્ષ્ણચૂર્ણં તુ કારયેત્| તત્પિબેત્ ક્ષીરસંયુક્તં ક્ષયરોગહરં પરમ્|| હરિણઃ છાગમાંસં તુ [ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણીકૃતં શુભમ્| અજાક્ષીરેણ પાતવ્યં ક્ષયવ્યાધિવિનાશનમ્|| દશમૂલવચારાસ્ના ]પુષ્કરસુરદારુનાગરૈઃ ક્વથિતમ્|| પેયં પાર્શ્વશિરોરુક્કાસશ્વાસાદિશાન્તયે સલિલમ્| કકુભત્વઙ્નાગબલાવાનરિબીજાનિ ચૂર્ણિતં પયસિ| પક્વં મધુઘૃતયુક્તં સસિતં યક્ષ્માદિકાસહરમ્|| દ્વિપઞ્ચમૂલમગધાધાન્યનાગરજં જલમ્| ચાતુર્જાતકસંયુક્તં પિબેન્નિત્યં ક્ષયાતુરઃ| કાસજ્વરાદિશમનં બલપુષ્ટિવિવર્ધનમ્|| સમૂલપુષ્પત્વક્પલ્લવાયા રસઃ પ્રયોજ્યો મદયન્તિકાયાઃ| માસોપયોગેન સમસ્તલિઙ્ગં યક્ષ્માણમુગ્રં જયતિ પ્રસહ્ય|| છાગં માંસં પયશ્છાગં છાગં સર્પિઃ સનાગરમ્| છાગોપસેવા શયનં છાગમધ્યે તુ યક્ષ્મનુત્|| કૂષ્માણ્ડકફલોત્થેન રસેન પરિપેષિતમ્| લાક્ષાકર્ષદ્વયં પીત્વા જયેદુગ્રં ક્ષયં નરઃ|| વ્યોષં શતાવરી ત્રીણિ ફલાનિ દ્વે બલે તથા| સર્વામયહરો યોગઃ સોઽયં લોહરજોન્વિતઃ|| એતદ્વક્ષઃક્ષતં હન્તિ કણ્ઠજાં વિવિધાં રુજમ્| રાજયક્ષ્માણમત્યુગ્રં સોરુસ્તમ્ભમથાર્દિતમ્|| (શ્લો. ૮૫)-શૃઙ્ગ્યર્જુનાશ્વગન્ધાનાગબલાપુષ્કરાભયાચ્છિન્નરુહાઃ| તાલીસાદિસમેતા લેહ્યા મધુસર્પિષા ચ યક્ષ્મહરાઃ||" ઇતિ| યોગરત્ને-"કૃષ્ણાદ્રાક્ષાસિતાલેહઃ ક્ષયહા ક્ષૌદ્રતૈલવાન્| મધુસર્પિર્યુતો વાઽશ્વગન્ધાકૃષ્ણાસિતોદ્ભવઃ|| શતાવરી વિદાર્યશ્વગન્ધા પથ્યા પુનર્નવા| બલાત્રયં [શ્વ]દંષ્ટ્રાઽઽજ્યમધુલેહઃ ક્ષયાપહઃ|| શિલાજિતુમધુવ્યોષતાપ્યલોહરજાંસિ યઃ| ક્ષીરભુક્ લેઢિતસ્યાશુ ક્ષયઃ ક્ષયમવાપ્નુયાત્|| મધુતાપ્યવિડઙ્ગાશ્મજતુલોહઘૃતાભયાઃ| ઘ્નન્તિ યક્ષ્માણમત્યુગ્રં સેવ્યમાના હિતાશિના|| શર્કરામધુસંયુક્તં નવનીતં લિહન્ ક્ષયી| ક્ષીરાશી લભતે પુષ્ટિમતુલ્યે વાઽઽજ્યમાક્ષિકે|| બાહ્યાલકરસો(સાત્) સિદ્ધં સર્પિઃ પીતં ક્ષયં હરેત્| ઘૃતમાક્ષિકસમ્મિશ્રો બાહ્યાલકરસો યથા|| જાતસારં તુ ગણ્ડીરં સપુષ્પં પરિશોષયેત્| ષડંશશ્છેદિતં કૃત્વા તસ્ય પઞ્ચાઢકં પચેત્|| ત્રીંશ્ચૈવ ત્રિફલાપ્રસ્થાન્ દશમૂલીતુલાં તથા| દદ્યાત્કુટજવલ્કસ્ય પલાનાં પઞ્ચવિંશતિમ્|| ભલ્લાતકાનીડ(ન્દ્ર)યવા વિડઙ્ગં ઘનમેવ ચ| અર્ધપ્રસ્થ સમાન્ ભાગાનેકૈકસ્ય સમાપયેત્|| પાઠા મધુરસાષડ્ગ્રન્થા ચિત્રકસ્તથા| એષાં દશપલાન્ ભાગાન્ મૃદ્વીકાયાસ્તથાઽઽઢકમ્|| તોયદ્રોણેષુ દશસુ પચેદ્દ્વિદ્રોણશેષિતમ્| તસ્મિન્કષાયે પૂતે તુ દ્વે ગુડસ્ય તુલે પચેત્|| યોગેન સાધિતં ચૈવ શુભે ભાણ્ડે નિધાપયેત્| દ્વૌ પ્રસ્થૌ પિપ્પલીનાં તુ દ્વૌ ચાયોરજસસ્તથા|| અર્ધપ્રસ્થો વિડઙ્ગાનાં કુડવો મરિચસ્ય ચ| એતાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ પ્રતીવાપાર્થમાહરેત્|| ચૂર્ણમિન્દ્રયવાનાં ચ મધુના સહ યોજયેત્| ભાણ્ડપ્રલેપઃ કર્તવ્યઃ સમાસિચ્ય નિધાપયેત્|| એષ માસસ્થિતો લેહ્યો યથાવ્યાધિબલાબલમ્| ગણ્ડીરારિષ્ટ ઇત્યેષ વ્યાસતઃ પરિકીર્તિતઃ|| એષ શોષાન્ પ્રમેહાંશ્ચ ગુલ્માંશ્ચ જઠરાણિ ચ| ક્રિમિકોષ્ઠાનિ વર્ધ્માનિ પ્લીહાર્શાંસિ ભગન્દરમ્|| શ્વયથું પાણ્ડુરોગાંશ્ચ ગ્રહણીદોષમેવ ચ| ગ્રન્થીન્ સગલગણ્ડાંશ્ચ ગણ્ડમાલાં તથૈવ ચ|| વિષમજ્વરકાસાંશ્ચ વિદ્રધિં વાતશોણિતમ્| અરિષ્ટઃ શમયત્યેષ યુધિ શક્ર ઇવાસુરમ્|| સમૂલાં પિપ્પલીં શૃઙ્ગીં બૃહતીમશ્મભેદકમ્| પટોલં દેવકાષ્ઠં ચ શ્વદંષ્ટ્રામભયાશતમ્|| એકૈકં ષોડશપલં કોલાનામાઢકં મિતમ્| દન્તીચિત્રકમૂલાનાં પઞ્ચવિંશત્પલં પૃથક્|| ચતુર્ગુણે જલદ્રોણે પચેદર્ધાવશેષિતમ્| શીતં સમાવપેદ્ભાણ્ડે પ્રલિપ્તે મધુસર્પિષા|| ખણ્ડસ્ય દ્વે શતે શુદ્ધે તદ્વલ્લેહસ્ય ચાવપેત્| પત્રં કૃત્વા તિલોત્સેધં સૂક્ષ્મચૂર્ણીકૃતાનિ ચ|| પ્રિયઙ્ગું પિપ્પલીં રોધ્રં મૃદ્વીકામેલવાલુકમ્| ક્રમુકં શતપુષ્પં ચ નિમ્બં તેજોવતીમપિ|| પાલિકં દેવદારું ચ ખદિરાચ્ચ ચતુષ્પલમ્| ક્ષૌદ્રપ્રસ્થદ્વયં ચાપિ સમાસિચ્ય ઘટે શુભે|| સૌમ્યે પુષ્યે તથા હસ્તે રોહિણ્યામુત્તરાસુ ચ| દશરાત્રસ્થિતો પે(દે)યોઽરિષ્ટ આત્રેયપૂજિતઃ|| અશ્વિભ્યાં કથિતં પૂર્વં રસાયનમિદં શુભમ્| યથાગ્નિબલમાત્રાં તુ પિબેદસ્ય હિતાશિનઃ|| ધન્યં પુષ્ટિકરં મેધ્યં વલીપલિતનાશનમ્| ક્ષયકાસજ્વરપ્લીહકુષ્ઠગુલ્માગ્નિમાર્દવે|| શ્વિત્રેઽશ્મર્યાક્વ(મ)થોદર્દે વિદ્રધ્યામથ(ન્ન)વિદ્વિષુ| ગણ્ડરોગોદરતથા(?)રેતોદોષે ચ શસ્યતે|| નાડીપીડકયોર્દોષે ભૂતાપસ્મારસઙ્કરે| રહસ્યમેતદ્વૈદ્યાનામુપદિષ્ટં ચિકિત્સિતમ્|| મદ્યં ક્રવ્યાદમાંસં ચ શોષિણામમૃતોપમમ્|| ફલત્રિકક્વાથવિશુદ્ધમાદૌ શુદ્ધં ગુડૂચ્યા દશમૂલશુદ્ધમ્| સ્થિરાદિકાકોલિયુગાદિસિદ્ધં શિલાજતુ સ્યાત્ક્ષયિષુ પ્રશસ્તમ્|| સ્થિરાદિઃ-વિદાર્યાદિઃ| કાકોલી યુગાદિઃ-પદ્મકાદિઃ| રસોનયોગં વિધિવત્ક્ષયાર્તઃ ક્ષીરેણ વા નાગબલાપ્રયોગમ્| ભવેત વા માગધિકાવિધાનં તથૈવ યોગં જતુનોઽશ્મજસ્ય||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસ્ય-ક્ષયિણઃ, સ્વરસાદે વિશેષેણ નસ્યધૂમાદિ યોજ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-[તત્ર]-તેષુ ચ સ્વરસાદેષુ મધ્યે, વાતજે સ્વરસાદે કાસમર્દાદિસ્વરસૈઃ સાધિતમૌત્તરભક્તિકં-ભક્તાદૂર્ધ્વં, ઘૃતં પિબેત્| માર્કવો-ભૃઙ્ગરાજઃ| તચ્ચ સર્પિઃ કાસજિત્ સ્વર્યં ચ સ્યાત્| ઉત્તરભક્તાદિતિ "મયૂરવ્યંસકાદિત્વાત્" સમાસઃ, તતશ્ચ "અધ્યાત્માદિત્વાત્" ઠઞ્| અથવા, આર્તગલેન-નીલપુષ્પસહચરેણ, સિદ્ધં ઘૃતમેવં પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા બદર્યાઃ પત્રકલ્કં ઘૃતભૃષ્ટં સસૈન્ધવં યોજયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા તૈલં મધુકાદિભિઃ પક્વં નસ્તોઽવસેચયેત્| કૃમિઘ્નં(નુત્)-વિડઙ્ગમ્| ફલં-મદનફલમ્| હંસપાદી-કીટમારિકા| નસ્ત ઇતિ "નસ્નાસિકાયા યત્તસ્ક્ષુદ્રેષુ" ઇત્યનેન તસિ નસાદેશઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા ગુડૌદનં સર્પિષા સહ સુખોદકાનુપાનમશ્નીયાત્| પાયસં ચૈવં સસર્પિષ્કં સુખોદકાનુપાનમદ્યાત્| સ્વેદં ચ સ્નિગ્ધં યોજયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તોદ્ભવે સર્પિઃ સમાક્ષિકં ક્ષીરિવૃક્ષાઙ્કુરાદિક્વાથકલ્કસિદ્ધં શૃતશીતક્ષીરાનુપઃ પિબેત્| મધુયષ્ટિકાન્વિતં પાયસં સસર્પિષ્કં ભુઞ્જીત|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બલાદિભિઃ સિદ્ધં સર્પિઃ સસૈન્ધવં પરં સ્વર્યં સ્યાન્નસ્યમ્| વિદારિગન્ધા-શાલિપર્ણી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તજે સ્વરસાદે પ્રપૌણ્ડરીકાદિસાધિતં ક્ષીરોદ્ભવં સર્પિઃ શ્રેષ્ઠં નસ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મધુરકાણાં ચ-મધુરરસદ્રવ્યાણાં, ચૂર્ણં મધુઘૃતાન્વિતં લિહ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફોદ્ભવે કટૂનિ-કટુકરસાનિ દ્રવ્યાણિ, મૂત્રેણ પિબેત્| રૂક્ષભોજનશ્ચ સ્યાત્| તથા, કટૂફલાદિકં તૈલમધુપ્લુતં લિહ્યાત્| વ્યોષાદીનિ વા એવં લિહ્યાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવૈરુપાદાનૈર્યમકે-સ્નેહદ્વયે, કણાધાત્રીકૃતાં-એતત્ક્વાથે સિદ્ધાં, યવાગૂં પિબેત્| તથા, ભુક્ત્વા પિપ્પલીં શુણ્ઠીં વાઽદ્યાત્| અથવા, તીક્ષ્ણં વમનં ભજેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્યોચ્ચૈર્ભાષમાણસ્ય સ્વરોઽભિહતઃ સ મધુરૈઃ-જીવનીયૈઃ સહ, શૃતાનિ શર્કરામાક્ષિકમિશ્રાણિ પયાંસિ પિબેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અરોચકે વિચિત્રં-નાનાવિધમન્નં, હિતં-પથ્યમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? હિતૈઃ-પથ્યૈઃ, ઉપહિતં-મિશ્રિતમ્| એવમરુચ્યાખ્યો વ્યાધિવિશેષઃ સર્વવ્યાધિભ્યો ગરીયાન્| યેનાપથ્યમપિ યદન્નં તસ્મૈ તદપિ દેયં પ્રાણસન્ધારણાર્થમ્, "અન્નમેવ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ" ઇત્યાહુઃ| એવં ચ સર્વવ્યાધિષ્વરુચિરેવ પૂર્વં જેતવ્યા, તતો જ્વરાદય ઇત્યર્થાદુક્તં ભવતિ| બહિર્મૃજા-બહિઃશુદ્ધિઃ સ્નાનાદિના બહિઃ પરિમાર્જનમ્| અન્તર્મૃજા-અન્તઃશુદ્ધિઃ| તથા, ચિત્તનિર્વાણમરુચૌ હિતં હ્રુદ્યમૌષધં ચ| તથા, દ્બૌ કાલૌ-સાયંપ્રાતરાખ્યૌ, દન્તધાવનં ભક્ષયેત્| તથા, મુખધાવનૈઃ કષાયૈરાસ્યં ક્ષાલયેત્| પ્રાયોગિકં-સ્નૈહિકં, ધૂમં પિબેત્| તથા, તાલીસચૂર્ણવટકાશ્ચ| તથા, સકર્પૂરશર્કરાઃ શશાઙ્કકિરણાખ્યા ભક્ષ્યાઃ પરં-અતિશયેન, રુચિકરાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથારોચકચિકિત્સિતમ્| તત્ર સામાન્યમાહ-વિચિત્રમન્નમિતિ| અન્તર્મૃજા-વમનાદિ| નિર્વાણં-નિવૃત્તિઃ| દ્વૌ કાલૌ-પ્રાતર્ભુક્ત્વા સાયં ચ| મુખધાવનૈઃ-તિક્તકટ્વમ્લકૃતૈઃ| પ્રાયોગિકં-શમનમ્| તાલીસચૂર્ણં-તાલીસપત્રચૂર્ણઃ, તસ્ય વટકાઃ સિતોપલયા કાર્યાઃ| તે ચ કર્પૂરેણ સુરભીકૃતાઃ| શશાઙ્કકિરણાઃ-કર્પૂરનાલિકાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતેનારુચૌ સત્યાં હરેણ્વાદિભ્યશ્ચૂર્ણં પ્રસન્નયા પિબેત્| એલાભાર્ગ્યાદિયુક્તઘૃતેન વા પેયમ્| વચાજલૈર્વા વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાતસ્યૌષધમાહ વાતાદિતિ| વમનમાહ-છર્દયેદ્વેતિ| વચામ્ભોભિઃ-વચાકલ્કિતૈરુષ્ણામ્બુભિઃ|--

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તાદરુચૌ ગુડવારિણા વમેત્| શર્કરાદિકં [વા] લિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તજસ્યૌષધમાહ પિત્તાચ્ચેતિ| ગુડવારિભિરિતિ મદનફલયુક્તૈશ્ચ્છર્દયેત્| લેહમાહ-લિહ્યાદ્વેતિ| લવણોત્તમં-સૈન્ધવમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફાદરોચકે નિમ્બજલૈર્વમેત્| દીપ્યકકર્ણિકારયોરુદકં પાનં સમાક્ષિકમ્| અરિષ્ટાશ્ચ તીક્ષ્ણાઃ સમાર્દ્વીકમાધવાઃ પાનમ્| હરેણ્વાદિચૂર્ણં ચ પૂર્વોક્તં (શ્લો.૫૦)ઉષ્ણામ્બુના પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફજસ્યૌષધમાહ કફાદ્વમેદિતિ| નિમ્બજલૈરિતિ મદનફલયુક્તૈઃ| પાનમાહ-દીપ્યકારગ્વધોદકમિતિ| મધુ-માધ્વીકમ્| માધવો-મધુકૃતં મદ્યમ્| || ચૂર્ણમાહ-પિબેચ્ચૂર્ણમિતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૭)-"ત્રિકટુત્રિફલારાત્રિયવક્ષારં મધુપ્લુતમ્| પ્રાતરાહારકાલે ચ યુઞ્જીત મુખધાવનમ્|| રાત્રિઃ-હરિદ્રા| બિડં સૌવર્ચલં કુષ્ઠમજાજીમરીચં સિતા| ધાત્ર્યેલાપદ્મકોશીરપિપ્પલીચન્દનોત્પલમ્|| રોધ્રં તેજોવતી પથ્યા યવક્ષારં કટુત્રયમ્| આર્દ્રાદાડિમનિર્યાસઃ સાજાજીસિતશર્કરઃ|| સતૈલમાક્ષિકયુતાશ્ચત્વારઃ કવલગ્રહાઃ| ચતુરોઽરોચકાન્ હન્યુરેકદોષસમસ્તજાન્|| કારવ્યજાજીમરિચદ્રાક્ષાવૃક્ષામ્લદાડિમમ્| સૌવર્ચલગુડક્ષૌદ્રં સર્વારોચકનાશનમ્||" ઇતિ| વઙ્ગસેને(?)-"જમ્બ્વામ્રપલ્લવં રોધ્રં ત્રિફલા ચયચિત્રકૌ| પટોલં નક્તમાલશ્ચ શિરીષં ખદિરાસનૌ|| દાર્વી હરિદ્રા મુસ્તં ચ તેજોહ્વા મધુકં બલા| એતાનિ સમભાગાનિ કષાયમુપસાધયેત્|| ક્વલગ્રહ ઇત્યેષ કર્તવ્યો મધુના યુતઃ| સર્વેષાં મુખરોગાણામરુચીનાં ચ નાશનઃ|| ષાડવશ્ચ કપિત્થાનાં સવ્યોષમધુશર્કરઃ| અરોચકેષુ સર્વેષુ પ્રશસ્તો ધારિતો મુખે|| આરનાલં ચ શુક્તં ચ માર્દ્વીકમદિરાસવાઃ| દન્તયોરન્તરે ધાર્યાસ્તથૈવ કવલગ્રહાઃ|| ત્વઙ્મુસ્તવેલાધાન્યાનિ, મુસ્તમામલકં ત્વચા| ત્વચોદાર્યાયવાન્યશ્ચ, પિપ્પલી તેજવત્યપિ|| યવાની તિત્તિડીકં ચ, પઞ્ચૈતે મુખધાવનાઃ| શ્લોકપાદેષુ વિહિતા રોચના મુખશોધનાઃ|| કારઞ્જં દન્તકાષ્ઠં ચ વિધેયમરુચૌ સદા| (વઙ્ગસેને અરોચકાધિકારે શ્લો. ૧૧)-"મરિચં મધુના લેહ્યં કફજેઽરોચકે ભૃશમ્|| અમ્લીકાગુડતોયં ચ ત્વગેલામરિચાન્વિતમ્| અભક્તચ્છન્દરોગેષુ શસ્તં કવલધારણમ્|| શૃઙ્ગવેરરસં ચૈવ મધુના સહ યોજયેત્| અરુચિશ્વાસકાસઘ્નં પ્રતિશ્યાકફવાતનુત્|| ભોજનાગ્રે સદા પથ્યં જિહ્વાકણ્ઠવિશોધનમ્| અગ્નિસન્દીપનં હૃદ્યં લવણાર્દ્રકભક્ષણમ્|| કારવ્યજાજીપત્રૈલાવ્યોષવૃક્ષામ્લદાડિમમ્| સક્ષૌદ્રશર્કરં હૃદ્યં રુચિકૃદ્વહ્નિદીપનમ્|| બિડચૂર્ણમધૂપેતો રસો દાડિમસમ્ભવઃ| અસાધ્યામપિ સંહન્યાદરુચિં વક્ત્રધારિતઃ|| શિગ્રૂફલાન્યષ્ટાદશ દશ મરિચં વિં[શતિશ્ચ પિપ્પલ્યઃ| આર્દ્રકપલં ગુડપલં પ્રસ્થત્રયમારનાલસ્ય|| બિડલવણસહિતમેતત્ ખજાહતં સુરભિગન્ધાઢ્યમ્| વ્યઞ્જનસહસ્રઘાતિ જ્ઞેયં કલહંસકં નામ્ના||" ઇતિ|]

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એલાદિકં ચૂર્ણં ક્રમેણ ભાગવૃદ્ધં સમશર્કરં પ્રસેકાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-[ સમશર્કરચૂર્ણમાહ-] એલાત્વગિતિ| કેચિત્ત્વઙ્નાગપુષ્પયોર્મધ્યે પત્રકમધિકં પઠન્તિ, કેચિન્નાગપુષ્પમરીચયોર્મધ્યે| પાઠત્રયમપિ પ્રમાણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યવાનીત્યાદિ કોલાન્તાનિ પ્રત્યેકં કાર્ષિકાણિ, શર્કરાયાઃ પલાનિ ચત્વારિ, ધાન્યકાદિકમર્ધકાર્ષિકં, શતમેકં પિપ્પલીનાં, દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ, ચૂર્ણમિદં પરં રુચ્યં તથા હૃદયાય હિતં ગ્રાહિ, વિબન્ધાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ષાડવમાહ યવાનીતિ| ઔષધં-શુણ્ઠી| કોલં-બદરમ્| વરાઙ્ગં-ત્વક્| શતં-મેયસ્ય, ન માનસ્ય કર્ષાદેઃ| "સઙ્ખ્યા ફલાનાં શતશોઽપલા સ્યાત્|" ઇતિ વચનાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તાલીસપત્રાદયો યથોત્તરં-ઉત્તરોત્તરં, ભાગવૃદ્ધાઃ કાર્યાઃ| ત્વક્ ચ એલા ચ એતેઽર્ધભાગપ્રમાણે| એતચ્ચૂર્ણં પિપ્પલ્યષ્ટગુણશર્કરં દીપનં કાસાદિજિચ્ચ, પાણ્ડ્વાદિઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાલીસાદિમાહ તાલીસપત્રમિતિ| શુભા-વંશરોચના| અર્ધભાગિકે-મિલિતે તાલીસસમે| યોગરત્ને-"તાલીસોષણનાગચવ્યલવણૈસ્તુલ્યાંશકૈર્દ્વિસ્તતઃ કૃષ્ણા ગ્રન્થિકતિત્તિડીકહુતભુક્ત્વગ્જીરકાખ્યૈર્યુતૈઃ| વિશ્વૈલાબદરામ્લવેતસઘનૈર્ધાન્યાજમોદાયુતૈસ્ર્યંશૈર્દાડિમપાદ એષ વિહિતઃ શ્રેષ્ઠઃ સિતાર્ધાયુતઃ|| કણ્ઠાસ્યોદરહૃદ્વિકારશમનઃ કાયાગ્નિસન્દીપનો ગુલ્માધ્માનવિષૂચિકાગુદરુજાશ્વાસક્રિમિચ્છર્દિહા| કાસારુચ્યતિસારમૂઢમરુતાં હૃદ્રોગિણાં કીર્તિતશ્ચૂર્ણોઽયં ભિષજામતીવ દયિતઃ ખ્યાતો મહાખાણ્ડવઃ|| લવઙ્ગકઙ્કોલમુશીરચન્દનં નતં સનીલોત્પલકૃષ્ણજીરકમ્| એલા સકૃષ્ણાઽગુરુભૃઙ્ગકેસરં કણા સવિશ્વા નલદં સહામ્બુના|| કર્પૂરજાતીફલવંશલોચનં સિતાષ્ટભાગં સમસૂક્ષ્મચૂર્ણિતમ્| સુરોચનં તર્પણમગ્નિદીપનં બલપ્રદં વૃષ્યતમં ત્રિદોષનુત્|| ઉરોવિબન્ધં તમકં ગલગ્રહં સકાસહિધ્મારુચિયક્ષ્મપીનસમ્| ગ્રહણ્યતીસારમથાસૃજઃ ક્ષયં પ્રમેહગુલ્માંશ્ચ નિહન્તિ સત્વરમ્|| કર્પૂરચોચકઙ્કોલજાતીફલદલાઃ સમાઃ| લવઙ્ગનાગમરિચકૃષ્ણાશુણ્ઠ્યો વિવર્ધિતાઃ| ચૂર્ણં સિતાસમં હૃદ્યં રોચનં ક્ષયકાસજિત્| વૈસ્વર્યશ્વાસગુલ્માર્શશ્ર્ચ્છાર્દિકણ્ઠામયાપહમ્|| પ્રયુક્તં ચાન્નપાને વા ભેષજદ્વેષિણાં હિતમ્|" ઇતિ| વિવર્ધિતાઃ-ક્રમેણ ભાગોત્તરાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અર્કાદિજલે રાત્રિસ્થિતૈર્યવૈઃ સક્તૂન્ કલ્પિતાન્ ભક્ષ્યાંશ્ચ પ્રસેકે ભક્ષયેત્| બલવાન્ કટુતિક્તકૈર્વમેત્| તથા, શૂલ્યં જાઙ્ગલં માંસં ભક્ષયેત્| શુષ્કાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ભોજયેત્| ભોજ્યવિશેષાન્ લઘુતરાન્ ભક્ષયેત્| ચણકાદિરસમનુ-પશ્ચાત્, પિબેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અથોપદ્રવચિકિત્સા| તત્ર પ્રસેકચિકિત્સામાહ-અર્કામૃતાક્ષારજલ ઇતિ| અર્કગુડૂચ્યોઃ ક્ષારસ્ય ક્ષારવિધિના ગૃહીતે જલે રાત્રિમુષિતૈર્યવૈઃ સક્તવો ભક્ષ્યાશ્ચ કલ્પ્યાઃ| યસ્તુ પ્રસેકી બલવાન્ સ કટુતિક્તૈર્વમેત્| ચણકાદીનાં રૂક્ષાણાં રસો-યૂષઃ, અનુપાને|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાયુઃ શ્લેષ્માણં ક્ષિપતિ શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન હેતુભૂતેન તં કફપ્રસેકં વિદ્વાન્ સ્નિગ્ધોષ્ણૈરેવ નિર્જયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચિકિત્સાન્તરમાહ-શ્લેષ્મણ ઇતિ| યસ્મિન્ કફસ્યાતિપ્રસેકેન ક્ષીણત્વે સતિ કુપિતો વાયુઃ ક્ષીણમપિ કફં બલાદસ્યતિ-પ્રેરયતિ, તં સ્નિગ્ધોષ્ણેન ચૌષધેન નિર્જયેત્-ન રૂક્ષશીતેન| વિદ્વાન્-અવસ્થોપચારજ્ઞો વૈદ્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇમં-કફપ્રસેકોક્તં, ક્રિયાક્રમં પીનસે વમથૌ-છર્દિષિ ચ, પ્રયોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-છર્દિપીનસયોઃ પ્રસેકચિકિત્સામાહ-પીનસેઽપીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિશેષેણ પીનસેઽભ્યઙ્ગાન્ સ્નેહાન્ સ્વેદાંશ્ચ સ્નિગ્ધાન્ શીલયેત્| કૈઃ ? ઉત્કારિકાપિણ્ડૈઃ| કેષુ ? શિરઃપાર્શ્વગલાદિષુ| લવણાદીંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપસંહિતાન્ શીલયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પીનસે વિશેષમાહ-વિશેષાદિતિ| સ્નિગ્ધાન્ સ્નિગ્ધદ્રવ્યકૃતાન્| ઉત્કારિકાશ્ચ પિણ્ડાશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| પિણ્ડાઃ-પિણ્ડાકારા ભક્ષ્યાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિરોંસપાર્શ્વશૂલેષુ દોષાનુસારેણોપક્રમઃ કાર્યઃ| તેષ્વૌદકાનૂપમાંસૈશ્ચ્તુઃસ્નેહયુતાઃ સુસંસ્કૃતા ઉપનાહા ઇષ્ટાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરઃશૂલાદિચિકિત્સામાહશિરોંસપાર્શ્વશૂલેષ્વિતિ| વાતજેષુ વિશેષમાહ-ઔદકાનૂપપિશિતૈરિતિ| સુસંસ્કૃતાઃ-કટુપટ્વમ્લૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દોષસંસર્ગે ચ-દ્વન્દ્વે, તગરાદિભિઃ પ્રલેપ ઇષ્યતે| તથૈવ બલાદિભિઃ ઘૃતમધુકોત્પલયુતૈઃ, [તથા] પુનર્નવાદિભિઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સંસર્ગજેષુ વિશેષમાહ દોષસંસર્ગ ઇતિ| ત્રિભિરર્ધૈસ્ત્રયો લેપાઃ| સઙ્ગ્રહે તુ દ્વાવધિકૌ (ચિ. અ. ૭)-"પલઙ્કષા દેવદારુ ચન્દનં મધુકં ઘૃતમ્| અભીરુયષ્ટીમધુકં પયસ્યા કટ્તૃણં ઘૃતમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નસ્યં તથા ધૂમપાનાનીષ્યન્તે| તથા, ઔત્તરભક્તિકાશ્ચ સ્નેહાઃ| તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ-અભ્યઙ્ગયોગપ્રશસ્તાનિ| તથા બસ્તિકર્મ-"પ્રાક્સ્નેહઃ" (હૃ.સૂ.અ.૧૯/૬૩) ઇત્યાદિકમ્, પરં-ચેષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નસ્યાદીન્યાહ નાવનમિતિ| ઉત્તરભક્તિકાઃ-ભોજનોત્તરં પ્રયુક્તાઃ| પરં-શ્રેષ્ઠમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શૃઙ્ગાદ્યૈઃ-શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિઃ, યથાદોષં-વાતપિત્તકફદુષ્ટં, રક્તમેષાં-યક્ષ્મિણાં, હરેત્| પ્રલેપઃ પદ્મકાદિભિઃ સઘ્રુતૈઃ શ્રેષ્ઠઃ, દૂર્વાદિભિર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ| વટાદિના-ન્યગ્રોધાદિના, સિદ્ધેન તૈલેનાભ્યઙ્ગઃ શસ્તઃ| શતધૌતેન વા ઘૃતેન તથા ક્ષીરેણ સેકઃ શસ્તઃ| મધુયષ્ટિકાજલેન વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તદુષ્ટૌ વિશેષમાહશૃઙ્ગાદ્યૈર્વેતિ| "વાતાદિધામ વા શૃઙ્ગજલૌકોલાબુભિઃ ક્રમાત્|" (હૃ. સૂ. અ. ૨૬|૫૫)ઇત્યુક્તત્વાત્| એષાં-શિરોંસપાર્શ્વશૂલિનામ્| કેસરં-પદ્મસ્ય વટાદિઃ-ન્યગ્રોધાદિગણઃ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બાહુલ્યેનોપહતાગ્નિત્વાત્કારણાત્ પિચ્છયા સહાતિસાર્યતે યક્ષ્મી| તસ્યાતિસારે ગ્રહણ્યાં ચ યદુક્તમૌષધં તદ્ધિતમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસારચિકિત્સામાહ પ્રાયેણેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (ચિ. અ. ૭)-"સનાગરાનિન્દ્રયવાન્ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના| જીર્ણેષુ તેષુ પેયાં ચ ચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમૈઃ|| પાઠા બિલ્વયવાનીનાં ચૂર્ણં તક્રેણ વા પિબેત્| સુરયા વા પ્લુતાં પાથાં સનાગરદુરાલભામ્|| જમ્બ્વામ્રબિલ્વમધ્યં વા સકપિત્થં સનાગરમ્| પેયામણ્ડેન યોગૈશ્ચ પાઠાદ્યૈઃ કારયેત્ત્રિભિઃ|| સસૂપ્યધાન્યાન્ સસ્નેહાન્ સામ્લાન્ સલવણાન્ ખલાન્| વેતસાર્જુનજમ્બૂનાં મૃણાલીકૃષ્ણગન્ધયોઃ|| શ્રીપર્ણ્યા માતુલુઙ્ગસ્ય ધાતક્યા દાડિમસ્ય ચ| ચાઙ્ગેર્યા મદયન્ત્યાશ્ચ યૂથિ કાયાશ્ચ પલ્લવૈઃ|| કાલવિદ્દુગ્ધિકાયાશ્ચ ચુક્રિકાયાશ્ચ યોજયેત્| ખલાન્ દધિસરોપેતાન્ સસર્પિષ્કાન્ સદાડિમાન્|| રોચનાન્ દીપનાન્ હૃદ્યાનતીસારહરાન્ પરાન્|" ઇતિ| પેયાયા મણ્ડેન ભક્તસ્ય[|ન્]તે જમ્બ્વાદિચૂર્ણં પિબેત્| મૃણાલી-પદ્મિની| કૃષ્ણગન્ધા-શિગ્રુઃ| મદયન્ત્યાઃ-મલ્લિકાયાઃ| ચુક્રિકા-વિ દા| તથા (સઙ્ગ્રહે ચિ. અ. ૭)-"જ્વરાદિષ્વપિ કુર્વીત વિકારેષુ યથામયમ્| બહ્વામયસમૂહો હિ યક્ષ્માઽતઃ સોઽતિદુઃસહઃ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, રાજયક્ષ્મિણઃ શુષ્યતઃ સતઃ પુરીષં યત્નેન રક્ષેત્| કિમિત્યાહ-યસ્માત્તસ્ય-શોષિણઃ, સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય સતો વિડ્બલમેવ બલં-ન ધાત્વાદિજં બલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસમેવ યુક્ત્યા-દેશકાલસાત્મ્યાદિલક્ષણયા, ભક્ષયતો માર્દ્વીકં ચ પશ્ચાત્ પિબતો વેગમધારયતો યક્ષ્મા અન્તરં-અવકાશં, ન લભતે| તથા, સુરાદીનનુપાનાર્થં પિબેત્| માંસાનિ ભક્ષયેત્| તત્-સુરાદ્યનુપાનં માંસભક્ષણં ચ, સ્રોતોવિબન્ધભોક્ષાર્થં બલાયૌજસશ્ચ પુષ્ટયે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-માંસમદ્યપ્રયોગમાહ માંસમેવેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્નેહાદિકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તં સન્તમવગાહયેત્-નિમગ્નં સ્થાપયેત્| તતઃ કોષ્ઠાદુત્તીર્ણં ભૂયઃ પુનર્મિશ્રકૈઃ સ્નેહૈઃ-ગુલ્મોક્તૈઃ (હૃ.ચિ.અ.૧૪/૮૯), અભ્યક્તં સુખૈઃ-સુખાવહૈર્ન દુષ્કરૈઃ, કરૈઃ સુખેન તિષ્ઠન્તં મૃદ્ગીયાત્| પરં-અતિશયેન, સુખં યથા ભવતિ તથોદ્વર્તયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવગાહાદીન્યાહસ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષ્વિતિ| અવગાહાભ્યઙ્ગમર્દનોદ્વર્તતાનિ ક્રમેણ કુર્યાત્| મિશ્રકો-યમકાદિઃ|-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદિકં કિણ્વપર્યન્તં સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| વિકસા-મઞ્જિષ્ઠા| યવચૂર્ણં સર્વેભ્યસ્ત્રિગુણં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમેતદુદ્વર્તનં કાર્યં પુષ્ટ્યાદિપ્રદમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉદ્વર્તનયોગમાહ જીવન્તીમિતિ| શતવીર્યાં-શતાવરીમ્| વિકસાં-મઞ્જિષ્ઠામ્| તણ્ડુલાન્-શાલીનામ્| ઉત્સાદનં-ઉદ્વર્તનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગૌરસર્ષપાણં કલ્કેન સ્નાનીયૈઃ-સ્નાનાર્હૈર્ગન્ધદ્રવ્યવિશેષૈઃ, ઔષધિભિશ્ચ-સહદેવ્યાદિભિઃ, ઋતૌ-હેમન્તાદિકે, સુખાવહૈઃ-ઉષ્ણાદિભિઃ, તોયૈર્જીવનીયદ્રવ્યશૃતૈઃ સ્નાયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નાનમાહ ગૌરસર્ષપકલ્કેનેતિ| સ્નાનૈઃ-ગ્રહસ્નાનોક્તૈઃ દ્રવ્યૈર્મન્ત્રૈશ્ચાષૌધિભિઃ સંજ્ઞાભિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, ગન્ધૈઃ-ચન્દનકુઙ્કુમાદિભિઃ, માલ્યૈઃ-કુસુમૈઃ, આદિશબ્દેનાલઙ્કારાદિગ્રહણં, તૈર્ભૂષામલક્ષ્મીઘ્નીં સેવેત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુલેપનાદીન્યાહ ગન્ધમાલ્યાદિકામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, સુહૃદાં-બન્ધૂનાં, દર્શનમ્| ગીતસ્ય વાદિત્રાણાં તથોત્સવસ્ય-પુત્રજન્મવિવાહાદેઃ, સંશ્રવણમ્| તથા, બસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીષિ-ક્ષીરાણાં ઘૃતાનિ, મદ્યમાંસાનાં સુશીલતા| તથા, દૈવવ્યપાશ્રયં-બલિમઙ્ગલહોમપ્રાયશ્ચિત્તાદિકમ્| તથા, અથવોક્તં-અથર્વવેદવિહિતં યાગાદિકં ચ, પૂજિતં-પ્રશસ્તમેતદત્રેત્યર્થઃ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને રાજયક્ષ્માદિચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૫||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સુહૃદ્દર્શનાદીન્યાહ સુહૃદાં દર્શનમિતિ| સઙ્ગ્રહે (ચિ.અ. ૭) "ઇષ્ટ્યા યયા ચ ચન્દ્રસ્ય રાજયક્ષ્મા પુરા જિતઃ| પુરોહિતઃ પ્રયુઞ્જીત વેદોક્તાં તાં જિતાત્મનઃ|| અજા વા પર્યુપાસીત ષણ્માસાનુટજે વસન્| તત્પયોમૂત્રવિડ્વૃત્તિપરિષેકપ્રઘર્ષણઃ|| તાભિઃ પરિવૃતઃ સ્વપ્યાત્તચ્છાકૃદ્રેણુસંસ્તરે| એતદ્રસાયનં શ્રેષ્ઠં રોગરાજસ્ય નાશનમ્||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| રાજયક્ષ્મપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૫||