१९. कुष्ठचिकित्सिताध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः · Śloka

Adhikarana कुष्ठचिकित्सिताध्यायः (२-३) · Śloka ३

अथातः कुष्ठचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||

Adhikarana सर्वकुष्ठे पूर्वं स्नेहपानम् (१) · Śloka १

कुष्ठिनं स्नेहपानेन पूर्वं सर्वमुपाचरेत्| |१|

Adhikarana वातोत्तरे कुष्ठे दशमूलादिसिद्धं तैलं घृतं वा (१-२) · Śloka २

| तत्र वातोत्तरे तैलं घृतं वा साधितं हितम्||१|| दशमूलामृतैरण्डशार्ङ्गेष्टामेषशृङ्गिभिः| |२|

Adhikarana पित्तोत्तरे कुष्ठे तिक्तकं घृतम् (२-७) · Śloka ७

| पटोलनिम्बकटुकादार्वीपाठादुरालभाः||२|| पर्पटं त्रायमाणां च पलांशं पाचयेदपाम्| द्व्याढकेऽष्टांशशेषेण तेन कर्षोन्मितैस्तथा||३|| त्रायन्तीमुस्तभूनिम्बकलिङ्गकणचन्दनैः| सर्पिषो द्वादशपलं पचेत्तत्तिक्तकं जयेत्||४|| पित्तकुष्ठपरीसर्पपिटिकादाहतृड्भ्रमान्| कण्डुपाण्ड्वामयान् गण्डान् दुष्टनाडीव्रणापचीः||५|| विस्फोटविद्रधीगुल्मशोफोन्मादमदानपि| हृद्रोगतिमिरव्यङ्गग्रहणीश्वित्रकामलाः||६|| भगन्दरमपस्मारमुदरं प्रदरं गरम्| अर्शोऽस्रपित्तमन्यांश्च सुकृच्छ्रान् पित्तजान् गदान्||७||

Adhikarana पित्तोत्तरे कुष्ठे महातिक्तं घृतम् (८-११) · Śloka ११

सप्तच्छदः पर्पटकः शम्याकः कटुका वचा| त्रिफला पद्मकं पाठा रजन्यौ सारिवे कणे||८|| निम्बचन्दनयष्ट्याह्वविशालेन्द्रयवामृताः| किराततिक्तकं सेव्यं वृषो मूर्वा शतावरी||९|| पटोलातिविषामुस्तात्रायन्तीधन्वयासकम्| तैर्जलेऽष्टगुणे सर्पिर्द्विगुणामलकीरसे||१०|| सिद्धं तिक्तान्महातिक्तं गुणैरभ्यधिकं मतम्| |११|

Adhikarana कफोत्तरे कुष्ठेषु निम्बादिसिद्धं घृतम् (११-१२) · Śloka १२

| कफोत्तरे घृतं सिद्धं निम्बसप्ताह्रचित्रकैः||११|| कुष्ठोषणवचाशालप्रियालचतुरङ्गुलैः| |१२|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु भल्लातकादिस्नेहः घृतं सर्वकृमिजिदादिघृतम् (१२-१३) · Śloka १३

| सर्वेषु चारुष्करजं तौवरं सार्षपं पिबेत्||१२|| स्नेहं घृतं वा कृमिजित्पथ्याभल्लातकैः शृतम्| |१३|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु आरग्वधमूलघृतम् (१३-१४) · Śloka १४

| आरग्वधस्य मूलेन शतकृत्वः शृतं घृतम्||१३|| पिबेन् कुष्ठं जयत्याशु भजन् सखदिरं जलम्| |१४|

Adhikarana सर्वेभिरेव स्नेहैरभ्यञ्जनम् (१४) · Śloka १४

| एभिरेव यथास्वं च स्नेहैरभ्यञ्जनं हितम्||१४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु स्निग्धस्य विसर्पोक्तं शोधनम् (१५) · Śloka १५

स्निग्धस्य शोधनं योज्यं विसर्पे यदुदाहृतम्| |१५|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु ललाटहस्तपादेषु शिरामोक्षाः (१५-१६) · Śloka १६

| ललाटहस्तपादेषु शिराश्चास्य विमोक्षयेत्||१५|| प्रच्छानमल्पके कुष्ठे शृङ्गाद्याश्च यथायथम्| |१६|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु अन्तराऽन्तरा स्नेहैराप्यायनं तत्कारणं च (१६-१७) · Śloka १७

| स्नेहैराप्याययेच्चैनं कुष्ठघ्नैरन्तराऽन्तरा||१६|| मुक्तरक्तविरिक्तस्य रिक्तकोष्ठस्य कुष्ठिनः| प्रभञ्जनस्तथा ह्यस्य न स्याद्देहप्रभञ्जनः||१७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु वज्रकघृतम् (१८) · Śloka १८

वासामृतानिम्बवरापटोल- व्याघ्रीकरञ्जोदककल्कपक्वम्| सर्पिर्विसर्पज्वरकामलास्र- कुष्ठापहं वज्रकमामनन्ति||१८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु महावज्रकघृतम् (१९-२०) · Śloka २०

त्रिफलात्रिकटुद्विकण्टकारी- कटुकाकुम्भनिकुम्भराजवृक्षैः| सवचातिविषाग्निकैः सपाठैः पिचुभागैर्नववज्रदुग्धमुष्ट्या||१९|| पिष्टैः सिद्धं सर्पिषः प्रस्थमेभिः क्रूरे कोष्ठे स्नेहनं रेचनं च| कुष्ठश्वित्रप्लीहवर्ध्माश्मगुल्मान् हन्त्यात्कृच्छ्रांस्तन्महावज्रकाख़्यम्||२०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु ऊर्ध्वांधः शोधनं दन्तीघृतम् (२१) · Śloka २१

दन्त्याढकमपां द्रोणे पक्त्वा तेन घृतं पचेत्| धामार्गवपले पीतं तदूर्ध्वाधो विशुद्धिकृत्||२१||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु आवर्तकीघृतम् (२२-२३) · Śloka २३

आवर्तकीतुलां द्रोणे पचेदष्टांशशेषितम्| तन्मूलैस्तत्र निर्यूहे घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२२|| पीत्वा तदेकदिवसान्तरितं सुजीर्णे भुञ्जीत कोद्रवमसंस्कृतकाञ्जिकेन| कुष्ठं किलासमपचीं च विजेतुमिच्छन् इच्छन् प्रजां च विपुलां ग्रहणं स्मृतिं च||२३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु लेलीतकवसा (२४) · Śloka २४

यतेर्लेलीतकवसा क्षौद्रजातीरसान्विता| कुष्ठघ्नी समसर्पिर्वा सगायर्त्र्यसनोदका||२४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु हितमन्नपानं सर्व त्याज्यं अम्ललवणादि (२५-२७) · Śloka २७

शालयो यवगोधूमाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः| मुद्गा मसूरास्तुवरी तिक्तशाकानि जाङ्गलम्||२५|| वरापटोलख़दिरनिम्बारुष्करयोजितम्| मद्यान्यौषधगर्भाणि मथितं चेन्दुराजिमत्||२६|| अन्नपानं हितं कुष्ठे, न त्वम्ललवणोषणम्| दधिदुग्धगुडानूपतिलमाषांस्त्यजेत्तराम्||२७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु पटोलमूलादिक्वाथस्य षड्रात्रप्रयोगः (२८-३०) · Śloka ३०

पटोलमूलत्रिफलाविशालाः पृथक्त्रिभागापचितत्रिशाणाः| स्युस्त्रायमाणा कटुरोहिणी च| भागार्धिके नागरपादयुक्ते||२८|| एतत्पलं जर्जरितं विपक्वं जले पिबेद्दोषविशोधनाय| जीर्णे रसैर्धन्वमृगद्विजानां पुराणशाल्योदनमाददीत||२९|| कुष्ठं किलासं ग्रहणीप्रदोष- मर्शांसि कृच्छ्राणि हलीमकं च| षड्रात्रयोगेन निहन्ति चैतद् हृद्वस्तिशूलं विषमज्वरं च||३०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु माणिभद्रसिद्धो योगः (३१-३२) · Śloka ३२

विडङ्गसारामलकाभयानां पलत्रयं, त्रीणि पलानि कुम्भात्| गुडस्य च द्वादश, मासमेष जितात्मनां हन्त्युपयुज्यमानः||३१|| कुष्ठश्वित्रश्वासकासोदरार्शो- मेहप्लीहग्रन्थिरुग्जन्तुगुल्मान्| सिद्धं योगं प्राह यक्षो मुमुक्षो- र्भिक्षोः प्राणान् माणिभद्रः किलेमम्||३२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु भूनिम्बादि चूर्णम् (३३-३५) · Śloka ३५

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापद्मकातिविषाकणाः| मूर्वापटोलीद्विनिशापाठातिक्तेन्द्रवारुणीः||३३|| सकलिङ्गवचास्तुल्या द्विगुणाश्च यथोत्तरम्| लिह्याद्दन्तीत्रिवृद्ब्राह्मीश्चूर्णिता मधुसर्पिषा||३४|| कुष्ठमेहप्रसुप्तीनां परमं स्यात्तदौषधम्|३५|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु त्रिफलादिचूर्णम् (३५) · Śloka ३५

| वराविडङ्गकृष्णा वा लिह्यात्तैलाज्यमाक्षिकैः||३५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु वृक्षकक्वाथः (३६) · Śloka ३६

काकोदुम्बरिकावेल्लनिम्बाब्दव्योषकल्कवान्| हन्ति वृक्षकनिर्यूहः पानात्सर्वांस्त्वगामयान्||३६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु कुटजादिसिद्धहरीतकीचूर्णम् (३७) · Śloka ३७

कुटजाग्निनिम्बनृपतरुखदिरासनसप्तपर्णनिर्यूहे| सिद्धा मधुघृतयुक्ताः कुष्ठघ्नीर्भक्षयेदभयाः|३७|

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु दार्व्यादित्वक्क्वाथः (३७) · Śloka ३७

दार्वीख़दिरनिम्बानां त्वक्क्वाथः कुष्ठसूदनः| ||३७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु निशादेः क्वाथो घृतं च सर्व खदिरादेः पृथक् घृतं च (३८-३९) · Śloka ३९

निशोत्तमानिम्बपटोलमूल- तिक्तावचालोहितयष्टिकाभिः| कृतः कषायः कफपित्तकुष्ठं सुसेवितो धर्म इवोच्छिनत्ति||३८|| एभिरेव च शृतं ग़ृतमुख़्यं भेष्जैर्जयति मारुतकुष्ठम्| कल्पयेत्ख़दिरनिम्बगुडूची- देवदारुरजनीः पृथगेवम्||३९||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु पाठादिभिर्मूत्रमुष्णजलं वा (७२)) · Śloka ४०

पाठादार्वीवह्निघुणेष्टाकटुकाभि- मूत्रं युक्तं शक्रयवैश्चोष्णजलं वा| कुष्ठी पीत्वा मासमरुक् स्याद्गुदकीली मेहीशोफी पाण्डुरजीर्णी कृमीमांश्च||४०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु लाक्षादिचूर्णम् (४१) · Śloka ४१

लाक्षादन्तीमधुरसवराद्वीपिपाठाविडङ्ग- प्रत्यक्ऽऽपुष्पीत्रिकटुरजनीसप्तपर्णाटरूषम्| रक्ता निम्बं सुरतरु कृतं पञ्चमूल्यौ च चूर्णं पीत्वा मासं जयति हितभुग्गव्यमूत्रेण कुष्ठम्||४१||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु निशादेश्चूर्ण पटका वा (४२) · Śloka ४२

निशाकणानागरवेल्लतौवरं सवह्निताप्यं क्रमशो विवर्धितम्| गवाम्बुपीतं वटकीकृतं तथा निहन्ति कुष्ठानि सुदारुणान्यपि||४२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु त्रिकट्वादिगुटिका (४३) · Śloka ४३

त्रिकटूत्तमातिलारु- ष्कराज्यमाक्षिकसितोपलाविहिता| गुलिका रसायनं कु- ष्ठजिच्च वृष्या च सप्तसमा||४३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु चन्द्रशकलादि वटकाः (४४) · Śloka ४४

चान्द्रशकलाग्निरजनी- विडङ्गतुवरास्थ्यरुष्करत्रिफलाभिः| वटका गुडांशक्ल्ऱ्प्ताः समस्तकुष्ठानि नाशयन्त्यभ्यस्ताः||४४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु विडङ्गादिपिण्डी (४५) · Śloka ४५

विडङ्गभल्लातकबाकुचीनां सद्वीपिवाराहिहरीतकीनाम्| सलाङ्गलीकृष्णतिलोपकुल्या गुडेन पिण्डी विनिहन्ति कुष्ठम्||४५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु शशाङ्कलेखादिलेहः (४६) · Śloka ४६

शशाङ्कलेख़ा सविडङ्गसारा सपिप्पलीका सहुताशमूला| सायोमला सामलका सतैला कुष्ठानि कृच्छ्राणि निहन्ति लीढा||४६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु पथ्यादिपिण्डी,सर्वकुष्ठेषु गुडादिपिण्डी (४७) · Śloka ४७

पथ्यातिलगुडैः पिण्डी कुष्ठं सारुष्करैर्जयेत्| गुडारुष्करजन्तुघ्नसोमराजीकृताऽथवा||४७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु खदिरचूर्णम् (४८) · Śloka ४८

विडङ्गाद्रिजतुक्षौद्रसर्पिष्मत्ख़ादिरं रजः| किटिभश्वित्रदद्रुघ्नं ख़ादेन्मितहिताशनः||४८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु सितादिलेहः (४९) · Śloka ४९

सितातैलकृमिघ्नानि धात्र्ययोमलपिप्पलीः| लिहानः सर्वकुष्ठानि जयत्यतिगुरूण्यपि||४९||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु मुस्तादिचूर्णम् (५०-५२) · Śloka ५२

मुस्तं व्योषं त्रिफला मञ्जिष्ठा दारु पञ्चमूले द्वे| सप्तच्छदनिम्बत्वक् सविशाला चित्रको मूर्वा||५०|| चूर्णं तर्पणभागैर्नवभिः संयोजितं समध्वंशम्| नित्यं कुष्ठनिबर्हणमेतत्प्रायोगिकं ख़ादन्||५१|| श्वयथुं सपाण्डुरोगं श्वित्रं ग्रहणीप्रदोषमर्शांसि| वर्धभगन्दरपिडकाकण्डूकोठापचीर्हन्ति||५२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु तुवरास्थ्यादिरसायनानि (१३७)) · Śloka ५३

रसायनप्रयोगेण तुवरास्थीनि शीलयेत्| भल्लातकं बाकुचिकां वह्निमूलं शिलाह्वयम्||५३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु इत्यन्तदौषे विजिते बहि प्रलेपादि हितम् (५४) · Śloka ५४

इति दोषे विजितेऽन्तस्- त्वक्स्थे शमनं बहिः प्रलेपादि हितम्| तीक्ष्णालेपोत्क्लिष्टं कुष्ठं हि विवृद्धिमेति मलिने देहे||५४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु स्थिरकठिणमण्डलेषु पोटलैः स्वेदः (५५) · Śloka ५५

स्थिरकठिनमण्डलानां कुष्ठानां पोटलैर्हितः स्वेदः| स्विन्नोत्सनं कुष्ठं शस्त्रैर्लिख़ितं प्रलेपनैर्लिम्पेत्||५५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु स्विन्नोत्सन्नेषु लेखनं लेपनं च सर्वकुष्ठेषु स्पर्शैन्द्रियनाशनेषु क्षारः (५६) · Śloka ५६

येषु न शस्त्रं क्रमते स्पर्शेन्द्रियनाशनेषु कुष्ठेषु| तेषु निपात्यः क्षारो रक्तं दोषं च विस्राव्य||५६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु अतिकठिनपरुषापुराणंत्वादियुक्तेषु विषैरगदश्च क्रमाल्लेपः (५७) · Śloka ५७

लेपोऽतिकठिनपुरुषे सुप्ते कुष्ठे स्थिरे पुराणे च| पीतागदस्य कार्यो विषैः समन्त्रोऽगदैश्चानु||५७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु स्तब्धत्वादियुक्तेषु घृष्ट्वा लेपः (५८) · Śloka ५८

स्तब्धानि सुप्तसुप्तान्यस्वेदनकण्डुलानि कुष्ठानि| घृष्टानि शुष्कगोमयफेनकशस्त्रैः प्रदेह्यानि||५८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु मुस्तादिकषायः सिद्धाथैकं स्नानम् सर्वकुष्ठेषु मुस्ता वमनं विरेचनं त्वग्दोषादि नाशकश्च (५९-६०) · Śloka ६०

मुस्ता त्रिफला मदनं करञ्ज आरग्वधः कलिङ्गयवाः| सप्ताह्वकुष्ठफलिनीदार्व्यः सिद्धार्थकं स्नानम्||५९|| एष कषायो वमनं विरेचनं वर्णकस्तथोद्धर्षः| त्वग्दोषकुष्ठशोफप्रबाधनः पाण्डुरोगघ्नः||६०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु करवीरमूलादिक्वाथलेपः (६१) · Śloka ६१

करवीरनिम्बकुटजाच्छम्याकाच्चित्रकाच्च मूलानाम्| मूत्रे दर्वीलेपी क्वाथो लेपेन कुष्ठघ्नः||६१||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु श्वेतकरवीरमुलादि लेपः (६२) · Śloka ६२

श्वेतकरवीमूलं कुटजकरञ्जात्फलं त्वचो दार्व्याः| सुमनःप्रवालयुक्तो लेपः कुष्ठापहः सिद्धः||६२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु शिरीषत्वगादिचतुर्विधोलेपः (६३) · Śloka ६३

शैरीषी त्वक् पुष्पं कार्पास्या राजवृक्षपत्राणि| पिष्टा च काकमाची चतुर्विधः कुष्ठहा लेपः||६३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु व्योषादि लेपः (६४) · Śloka ६४

व्योषसर्षपनिशागृहधूमै- र्यावशूकपटुचित्रककुष्ठैः| कोलमात्रगुटिकाऽर्धविषांशा श्वित्रकुष्ठहरणो वरलेपः||६४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु निम्बादिचूर्णस्योद्वर्तनम् (६५-६६) · Śloka ६६

निम्बं हरिद्रे सुरसं पटोलं कुष्ठाश्वगन्धे सुरदारु शिग्रुः| ससर्षपं तुम्बरुधान्यवन्यं चण्डा च चूर्णानि समानि कुर्यात्||६५|| तैस्तक्रपिष्टैः प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुद्वर्तयितुं यतेत| तथाऽस्य कण्डूः पिटिकाः सकोठाः कुष्ठानि शोफाश्च शमं व्रजन्ति||६६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु मुस्तादिचूर्णस्यावचूर्णनम् (६७-६८) · Śloka ६८

मुस्तामृतासङ्गकटङ्कटेरी- कासीसकम्पिल्लककुष्ठरोध्राः| गन्धोपलः सर्जरसो विडङ्गं मनःशिलाले करवीरकत्वक्||६७|| तैलाक्तगात्रस्य कृतानि चूर्णा- न्येतानि दद्यादवचूर्णनार्थम्| दद्रूः सकण्डूः किटिभानि पामा विचर्चिका चेति तथा न सन्ति||६८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु सर्षपकल्कलेपः सर्वकुष्ठेषु मनः शिलादिलेपः सर्वकुष्ठेषु करञ्जालेपः (६९-७०) · Śloka ७०

स्नुग्गण्डे सर्षपात्कल्कः कुकूलानलपाचितः| लेपाद्विचर्चिकां हन्ति रागवेग इव त्रपाम्||६९|| मनःशिलाले मरिचानि तैल- मार्कं पयः कुष्ठहरः प्रदेहः| तथा करञ्जप्रपुनाटबीजं कुष्ठान्वितं गोसलिलेन पिष्टम्||७०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु गुग्गुल्वादिभि मिश्रकतैलमिश्रैर्लेपः (७१-७२) · Śloka ७२

गुग्गुलुमरिचविडङ्गैः सर्षपकासीससर्जरसमुस्तैः| श्रीवेष्टकालगन्धैर्मनःशिलाकुष्ठकम्पिल्लैः||७१|| उभयहरिद्रासहितैश्चाक्रिकतैलेन मिश्रितैरेभिः| दिनकरकराभितप्तैः कुष्ठं घृष्टं च नष्टं च||७२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु सिध्मे मरिचादिलेपः (७३-७४) · Śloka ७४

मरिचं तमालपत्रं कुष्ठं समनःशिलं सकासीसम्| तैलेन युक्तमुषितं सप्ताहं भाजने ताम्रे||७३|| तेनालिप्तं सिध्मं सप्ताहाद् घर्मसेविनोऽपैति| मासान्नवं किलासं स्नानेन विना विशुद्धस्य||७४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु सिध्मे ज्योतिष्मतीतैलम् (७५) · Śloka ७५

मयूरकक्षारजले सप्तकृत्वः परिस्रते| सिद्धं ज्योतिष्मतीतैलमभ्यङ्गात्सिध्मनाशनम्||७५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु सिध्मे काकजङ्घामूलादिलेपः (७६) · Śloka ७६

वायसजङ्घामूलं वमनीपत्राणि मूलकाद्बीजम्| तक्रेण भौमवारे लेपः सिध्मापहः सिद्धः||७६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु जीवन्त्यादिघृततैलपाकः (७७-७८) · Śloka ७८

जीवन्ती मञ्जिष्ठा दार्वी कम्पिल्लकं पयस्तुत्थम्| एष घृततैलपाकः सिद्धः सिद्धे च सर्जरसः||७७|| देयः समधूच्छिष्टो विपादिका तेन नश्यति ह्यक्ता| चर्मैककुष्ठकिटिभं कुष्ठं शाम्यत्यलसकं च||७८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु नाडीव्रणेषु वज्रकं तैलम् (७९-८०) · Śloka ८०

मूलं सप्ताह्वात्त्वक् शिरीषाश्वमारा- दर्कान्मालत्याश्चित्रकास्फोतनिम्बात्| बीजं कारञ्जं सार्षपं प्रापुनाटं श्रेष्ठा जन्तुघ्नं त्र्यूषणं द्वे हरिद्रे||७९|| तैलं तैलं साधितं तैः समूत्रै- स्त्वग्दोषाणां दुष्टनाडीव्रणानाम्| अभ्यङ्गेन श्लेष्मवातोद्भवानां नाशायालं वज्रकं वज्रतुल्यम्||८०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु नाडीव्रणेषु महावज्रतैलम् (८१-८२) · Śloka ८२

एरण्डतार्क्ष्यघननीपकदम्बभार्ङ्गी- कम्पिल्लवेल्लफलिनीसुरवारुणीभिः| निर्गुण्ड्यरुष्करसुराह्वसुवर्णदुग्धा- श्रीवेष्टगुग्गुलुशिलापटुतालविश्वैः||८१|| तुल्यस्नुगर्कदुग्धं सिद्धं तैलं स्मृतं महावज्रम्| अतिशयितवज्रकगुणं श्वित्रार्शोग्रन्थिमालाघ्नम्||८२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु कुष्ठादितैलम् (८३) · Śloka ८३

कुष्ठाश्वमारभृङ्गार्कमूत्रस्नुक्क्षीरसैन्धवैः| तैलं सिद्धं विषावापमभ्यङ्गात् कुष्ठजित्परम्||८३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु पामाविचर्चिकयोः कटुतैलम् (८४) · Śloka ८४

सिद्धं सिक्थकसिन्दूरपुरतुत्थकतार्क्ष्यजैः| कच्छूं विचर्चिकां चाशु कटुतैलं निबर्हति||८४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु दद्रुषु लाक्षादिलेपः (८५) · Śloka ८५

लाक्षा व्योषं प्रापुनाटं च बीजं सश्रीवेष्टं कुष्ठसिद्धार्थकाश्च| तक्रोन्मिश्रः स्याद्धरिद्रा च लेपो दद्रूषूक्तो मूलकोत्थं च बीजम्||८५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु चित्रकादयाः षट् लेपाः (८६-८७) · Śloka ८७

चित्रकसोभाञ्जनकौ, गुडूच्यपामार्गदेवदारूणि| ख़दिरो धवश्च लेपः, श्यामा दन्ती द्रवन्ती च||८६|| लाक्षारसाञ्जनैलाः, पुनर्नवा चेति कुष्ठिनां लेपाः| दधिमण्डयुताः पादैः षट् प्रोक्ता मारुतकफघ्नाः||८७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु पित्तकफोत्तरेषु जलादिलेपः (८८) · Śloka ८८

जलवाप्यलोहकेसरपत्रप्लवचन्दनमृणालानि| भागोत्तराणि सिद्धं प्रलेपनं पित्तकफकुष्ठे||८८||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु दाहयुक्तेषु तिक्तघृतादिभिरभ्यङ्गः सर्वकुष्ठेषु क्लेदप्रपातादिषु शीतलेपादयः (८९-९०) · Śloka ९०

तिक्तघृतैर्धौतघृतैरभ्यङ्गो दह्यमानकुष्ठेषु| तैलैश्चन्दनमधुकप्रपौण्डरीकोत्पलयुतैश्च||८९|| क्लेदे प्रपतति चाङ्गे दाहे विस्फोटके च चर्मदले| शीताः प्रदेहसेका व्यधनविरेकौघृतं तिक्तम्||९०||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु कृमिकुष्ठेषुखदिरादयः (९१) · Śloka ९१

ख़दिरवृषनिम्बकुटजाःश्रेष्ठाकृमिजित्पटोलमधुपर्ण्यः अन्तर्बहिः प्रयुक्ताः कृमिकुष्ठनुदः सगोमूत्राः||९१||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु वातोत्तरेषु पूर्वं घृतं सर्वकुष्ठेषु कफोत्तरेषु पूर्वं वमनं सर्वकुष्ठेषु पित्तोत्तरेषु पूर्वं रक्तमोक्षो विरेकश्च (९२) · Śloka ९२

वातोत्तरेषु सर्पिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु| पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं चाग्रे||९२||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु निहृतास्त्रदोषादिषु लेपाः सिद्धिदाः (९३) · Śloka ९३

ये लेपाः कुष्ठानां युज्यन्ते निर्हृतास्रदोषाणाम्| संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवति तेषाम्||९३||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु बहुदोषेषु संशोधनम् (९४) · Śloka ९४

दोषे हृतेऽपनीते रक्ते बाह्यान्तरे कृते शमने| स्नेहे च कालयुक्ते न कुष्ठमतिवर्तते साध्यम्||९४||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु दोषातिहरणे मृत्युः (९५) · Śloka ९५

बहुदोषः संशोध्यः कुष्ठी बहुशोऽनुरक्षता प्राणान्| दोषे ह्यतिमात्रहृते वायुर्हन्यादबलमाशु||९५||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु वमनादीनां कालनियमः (९६) · Śloka ९६

पक्षात्पक्षाच्छर्दनान्यभ्युपेया- न्मासान्मासाच्छोधनान्यप्यधस्तात्| शुद्धिर्मूर्घ्नि स्यात्त्रिरात्रात्त्रिरात्रात् षष्ठे षष्ठे मास्यसृड्मोक्षणं च||९६||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु कृत्यदोषनिर्हरणम् (९७) · Śloka ९७

यो दुर्वान्तो दुर्विरिक्तोऽथवा स्यात् कुष्ठी दोषैरुद्धतैर्व्याप्यतेऽसौ| निःसन्देहं यात्यसाध्यत्वमेवं तस्मात् कृत्स्नान्निर्हरेदस्य दोषान्||९७||

Adhikarana सर्वकुष्ठेषु व्रतसेवनादि (१९) · Śloka १९

व्रतदमयमसेवा त्यागशीलाभियोगो द्विजसुरगुरुपूजा सर्वसत्त्वेषु मैत्री| शिवशिवसुतताराभास्कराराधनानि प्रकटितमलपापं कुष्ठमुन्मूलयन्ति||९८|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने कुष्ठचिकित्सितं नामैकोनविंशोऽध्यायः||१९||