Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
atīsāracikitsitādanantaraṁ grahaṇīdōṣacikitsitamucyatē, nidānasāmānyāt| tathā ca prāguktam (hr̥. ci. a. 8/164)-"arśōtisāragrahaṇīvikārāḥ" ityādi, ata āha-
Adhikarana grahaṇīdōṣacikitsitādhyāyaḥ (2-3) · Śloka 3
athātō grahaṇīdōṣacikitsitaṁ vyākhyāsyamaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
)||3||
View original
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख़्यास्यमः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
)||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grahaṇyāmāśritō dōṣō grahaṇīdōṣaḥ,-tadāśritasthānōditakārī vātādyanyatamaḥ, tasya cikitsitaṁ grahaṇīdōṣacikitsitam| śēṣaṁ pūrvavat|
Adhikarana grahaṇīdōṣē'jīrṇavadatīsāravaccōpacāraḥ (1) · Śloka 1
grahaṇīmāśritaṁ dōṣamajīrṇavadupācarēt|
atīsārōktavidhinā tasyāmaṁ ca vipācayēt||1||
View original
ग्रहणीमाश्रितं दोषमजीर्णवदुपाचरेत्|
अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विपाचयेत्||१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grahaṇimāśritaṁ dōṣamajīrṇavadupācarēt-tattulyasādhanēna laṅghanō(nādyu)ktōpacārādinōpakramēt| atīsārōktavidhinā tasya-grahaṇidōṣavataḥ puṁsō, yathādōṣamāṁ vipācayēt|
Adhikarana vātajē grahaṇīdōṣē yavāgvādyannam (2) · Śloka 2
annakālē yavāgvādi pañcakōlādibhiryutam|
vitarētpaṭulaghvannaṁ punaryōgāṁśca dīpanān||2||
View original
अन्नकाले यवाग्वादि पञ्चकोलादिभिर्युतम्|
वितरेत्पटुलघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपनान्||२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-annakālē-samyag jātāyaṁ kṣudhi, yavāgvādyannaṁ-pēyāvilēpyōdanalakṣaṇaṁ, vitarēt-dadyāt| kimbhūtam ? pañcakōlādibhiryutam| ādiśabdēnānyairapyēvaṁprakārairdravyairdīpanādiguṇayuktairyuktam| tathā, paṭu-lavaṇam, laghu-ubhayathā mātrayā prakr̥tyā ca| punaḥ-bhūyō, dīpanān ṣāḍavādīn yōgān vitarēt|
Adhikarana vātajē sāmē pēyā, jalaṁ takraṁ ca (3) · Śloka 3
dadyātsātiviṣāṁ pēyāmāmē sāmlāṁ sanāgarām|
pānē'tīsāravihitaṁ vāri takraṁ surādi ca||3||
View original
दद्यात्सातिविषां पेयामामे साम्लां सनागराम्|
पानेऽतीसारविहितं वारि तक्रं सुरादि च||३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, āmē sati pēyāṁ dadyāt| kimbhūtām ? nāgarātiviṣāyutām| tathā, sāmlāṁ-īṣadamlām| pānē'tīsāravihitaṁ vāri takraṁ surādi ca sātmyādivaśād yathāyōgyaṁ tasmai dadyāt|
Adhikarana vātajē sāmē takrasya tridōṣaharatvam (4-5) · Śloka 5
grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ dīpanagrāhilāghavāt|
pathyaṁ, madhurapākitvānna ca pittapradūṣaṇam||4||
kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam|
vātē svādvamlasāndratvātsadyaskamavidāhi tat||5||
View original
ग्रहणीदोषिणां तक्रं दीपनग्राहिलाघवात्|
पथ्यं, मधुरपाकित्वान्न च पित्तप्रदूषणम्||४||
कषायोष्णविकाशित्वाद्रूक्षत्वाच्च कफे हितम्|
वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात्सद्यस्कमविदाहि तत्||५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grahaṇidōṣiṇāṁ takraṁ pathyam| kasmāt ? dīpanagrāhilāghavāt| dīpanagrāhiśabdayōratra bhāvapradhānayōrnirdēśaḥ, yathā "hyēkayōrdvivacanaikavacanē" ityatra| ata ēvaitau bhāvapratyāntēna lāghavaśabdēna saha nirdiṣṭau| bhāṣyakārastvāha-"dvandvātparō yaḥ śrūyatē sa sarvaiḥ sambadhyatē|" iti| tēna dīpanagrāhiśabdayōrapi bhavapratyayārthasambandhō bhavatīti| madhurapākitvāt pittapradūṣaṇaṁ ca na bhavati| nacapadēna prakarṣadūṣaṇaṁ pittasya takraṁ niṣidhyatē| tēnārthāt kiñcit pittakaramityuktaṁ bhavati| kaṣāyōṣṇavikāśitvādrūkṣatvācca kaphē hitam| takraṁ rūkṣatvāccēti pr̥thaṅkṣirdēśādrūkṣatvasya takragatasya yathā kaphē hitatvaṁ dravyasvabhāvānna tathā kaṣāyādīnāmētad dyōtayati| vātē svādvamlasāndratvāttakraṁ pathyam| kimbhūtam ? sadyaskaṁ-sadyōvilōḍitam, ata ēva na vidāhi| nanu, grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyamityētāvadastu| kiṁ hētunirdēśēna ? atrōcyatē| laghvādiguṇēbhyaḥ prāṅkṣirūpittēbhyō'dhikān vikāśitvamadhurapākādīnabhidhātuṁ dīpanādayō'pi tatprasaṅgānnirdiṣṭāḥ| api ca, grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyam yathā dīpanādiguṇayōgāttathānyadapi yaddravyamēvaṁguṇaṁ grahaṇīdōṣacikitsitē nōktaṁ tadapi grahaṇīdōṣiṇāṁ pathyamiti hētunirdēśēna dyōtyatē| dravyasvabhāvāttu viśēṣēṇa grahaṇīdōṣiṇāṁ takraṁ pathyamiti| ēṣa ca nyāyō'natrāpi sahētukadravyakathanē yōjyaḥ| kiñca yattadōrnityābhisambandhādēvaṁnirdēśāccāyamarthō'vatiṣṭhatē,- yadēvaṁvidhaṁ takraṁ tad grahaṇīdōṣiṇāṁ pathyam, nānyādruśaṁ yadanuddhr̥tasnēhamathavā'rdhōddhr̥tasnēhaṁ tathā'tijātatvādamlaṁ tathā'sadyaskaṁ vidāhi ca, tatsarvaṁ grahaṇīdōṣiṇāmapathyamēva| takrē ca rūkṣasvādvamlādayō guṇāḥ parasparaviruddhā āpi dravyaprabhāvāt kaphavijayitvaṁ vātavijayitvaṁ ca yathāyōgaṁ kurvantyēva svaṁ svaṁ karma, yathā satvarajastamaḥsaṁjñā guṇāḥ|
Adhikarana vātajē sāmē amlādicūrṇam (6-7) · Śloka 7
caturṇāṁ prasthamamlānāṁ tryūṣaṇācca palatrayam|
lavaṇānāṁ ca catvāri śarkarāyāḥ palāṣṭakam||6||
taccūrṇaṁ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayēt|
kāsājīrṇāruciśvāsahr̥tpāṇḍuplīhagulmanut||7||
View original
चतुर्णां प्रस्थमम्लानां त्र्यूषणाच्च पलत्रयम्|
लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्||६||
तच्चूर्णं शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत्|
कासाजीर्णारुचिश्वासहृत्पाण्डुप्लीहगुल्मनुत्||७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-amlānāṁ caturṇāṁ-kōladāḍimavr̥kṣāmlacukrikāṇāṁ, prastham| kēcittu vr̥kṣāmlāmlavētasadāḍimabadarāṇāmityāhuḥ| trikaṭukāt palatrayam| lavaṇānāṁ ca catvāri palāni| śarakarāyāḥ palānyaṣṭau| tadētaccūrṇaṁ śākādiṣvavacārayēt-miśrayēt| tacca kāsādijit|
Adhikarana vātajē sāmē nāgarādikvāthakalkau, nāgaraharītakīcūrṇē, vacādicūrṇam (8-9) · Śloka 9
nāgarātiviṣāmustaṁ pākyamāmaharaṁ pibēt|
uṣṇāmbunā vā tatkalkaṁ nāgaraṁ vā'thavā'bhayām||8||
sasaindhavam vacādiṁ vā tadvanmadirayā'thavā|
|9|
View original
नागरातिविषामुस्तं पाक्यमामहरं पिबेत्|
उष्णाम्बुना वा तत्कल्कं नागरं वाऽथवाऽभयाम्||८||
ससैन्धवम् वचादिं वा तद्वन्मदिरयाऽथवा|
|९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nāgarādi pākyaṁ kvāthayitvā''maghnaṁ pibēt| athavā, tēṣāṁ-nāgarādīnāṁ, kalkamuṣṇāmbunā pibēt| athavā, śuṇṭhīmuṣṇāmbunā pibēt harītakīṁ va| vacādigaṇaṁ vā saindhavānvitaṁ tadvat-uṣṇāmbunā, pibēt| vacādimēva madirayā vā pibēt|
Adhikarana vātajē sāmē sapravāhē biḍalavaṇādi cūrṇam (9-10) · Śloka 10
|
varcasyāmē sapravāhē pibēdvā dāḍimāmbunā||9||
biḍēna lavaṇaṁ piṣṭaṁ bilvacitrakanāgaram|
sāmē kaphānilē kōṣṭharukkarē kōṣṇavāriṇā||10||
View original
|
वर्चस्यामे सप्रवाहे पिबेद्वा दाडिमाम्बुना||९||
बिडेन लवणं पिष्टं बिल्वचित्रकनागरम्|
सामे कफानिले कोष्ठरुक्करे कोष्णवारिणा||१०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-purīṣa āmē tathā sapravāhē biḍēnōpalakṣitaṁ lavaṇaṁ biḍalavaṇaṁ piṣṭaṁ dāḍimāmbunā vā pibēt| sāmē vātakaphē kōṣṭharujākarē bilvādīni kōṣṇavāriṇā pibēt|
Adhikarana vātajē sāmē kaliṅgādicūrṇam pathyādicūrṇam (11-12) · Śloka 12
kaliṅgahiṅgvativiṣāvacāsauvarcalābhayam|
chardihr̥drōgaśūlēṣu pēyamuṣṇēna vāriṇā||11||
pathyāsauvarcalājājīcūrṇaṁ maricasaṁyutam|
|12|
View original
कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयम्|
छर्दिहृद्रोगशूलेषु पेयमुष्णेन वारिणा||११||
पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम्|
|१२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-chardyādiṣu kaliṅgādikaṁ kōṣṇēna vāriṇā pēyam| pathyādikaṁ cūrṇaṁ samaricamuṣṇajalēna pibēt| pūrvaguṇam|
Adhikarana vātajē sāmē pippalyādicūrṇam (12-14) · Śloka 14
|
pippalīṁ nāgaraṁ pāṭhāṁ sārivāṁ br̥hatīdvayam||12||
citrakaṁ kauṭajaṁ kṣāraṁ tathā lavaṇapañcakam|
cūrṇīkr̥taṁ dadhisurātanmaṇḍōṣṇāmbukāñjikaiḥ||13||
pibēdagnivivr̥ddhyarthaṁ kōṣṭhavātaharaṁ param|
|14|
View original
|
पिप्पलीं नागरं पाठां सारिवां बृहतीद्वयम्||१२||
चित्रकं कौटजं क्षारं तथा लवणपञ्चकम्|
चूर्णीकृतं दधिसुरातन्मण्डोष्णाम्बुकाञ्जिकैः||१३||
पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं परम्|
|१४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pippalyādikaṁ sūkṣmarajīkr̥taṁ dadhyādibhiragnidīptyarthaṁ pibēt| tasyāḥ surāyā maṇḍastanmaṇḍaḥ| kōṣṭhavātaharaṁ caitaccūrṇaṁ syāt|
Adhikarana vātajē sāmē lavaṇapañcakādi guṭikā (14-15) · Śloka 15
|
paṭuni pañca dvau kṣārau maricaṁ pañcakōlakam||14||
dīpyakaṁ hiṅgugulikā bījapūrarasē kr̥tā|
kōladāḍimatōyē vā paraṁ pācanadīpanī||15||
View original
|
पटुनि पञ्च द्वौ क्षारौ मरिचं पञ्चकोलकम्||१४||
दीप्यकं हिङ्गुगुलिका बीजपूररसे कृता|
कोलदाडिमतोये वा परं पाचनदीपनी||१५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-lavaṇapañcakādibhirguṭikā bījapūrarasē kr̥tā kōladāḍimajalē vā kr̥tā'tiśayēna pācanī dīpanī ca syāt|
Adhikarana vātajē sāmē tālīsādiguṭikā (16-21) · Śloka 21
tālīsapatracavikāmaricānāṁ palaṁ palam|
kr̥ṣṇātanmūlayōrdvē dvē palē śuṇṭhī palatrayam||16||
caturjātamuśīraṁ ca karṣāṁśaṁ ślakṣṇacūrṇitam|
guḍēna vaṭakān kr̥tvā triguṇēna sadā bhajēt||17||
madyayūṣarasāriṣṭamastupēyāpayōnupaḥ|
vātaślēṣmātmanāṁ chardigrahaṇīpārśvahr̥drujām||18||
jvaraśvayathupāṇḍutvagulmapānātyayārśasām|
prasēkapīnasaśvāsakāsānāṁ ca nivr̥ttayē||19||
abhayāṁ nāgarasthānē dadyāttatraiva viḍgrahē|
chardyādiṣu ca paittēṣu caturguṇasitānvitāḥ||20||
pakvēna vaṭakāḥ kāryā guḍēna sitayā'pi vā|
paraṁ hi vahnisamparkāllaghimānaṁ bhajanti tē||21||
View original
तालीसपत्रचविकामरिचानां पलं पलम्|
कृष्णातन्मूलयोर्द्वे द्वे पले शुण्ठी पलत्रयम्||१६||
चतुर्जातमुशीरं च कर्षांशं श्लक्ष्णचूर्णितम्|
गुडेन वटकान् कृत्वा त्रिगुणेन सदा भजेत्||१७||
मद्ययूषरसारिष्टमस्तुपेयापयोनुपः|
वातश्लेष्मात्मनां छर्दिग्रहणीपार्श्वहृद्रुजाम्||१८||
ज्वरश्वयथुपाण्डुत्वगुल्मपानात्ययार्शसाम्|
प्रसेकपीनसश्वासकासानां च निवृत्तये||१९||
अभयां नागरस्थाने दद्यात्तत्रैव विड्ग्रहे|
छर्द्यादिषु च पैत्तेषु चतुर्गुणसितान्विताः||२०||
पक्वेन वटकाः कार्या गुडेन सितयाऽपि वा|
परं हि वह्निसम्पर्काल्लघिमानं भजन्ति ते||२१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tālīsapatrādīnāṁ pratyēkaṁ palam| pippalī palē dvē| pippalīmūlasya dvē| śuṇṭhī palatrayam| caturjātamuśīraṁ ca pr̥thak karṣabhāgam| guḍēna triguṇēna vaṭakān kr̥tvā madyādīn piban sadā bhajēt| kimarthamityāha-vātakaphātmakacchardyādīnāṁ śāntyartham| tatra ca (traiva)-ētēṣvēva ca vaṭakēṣu, viḍgrahē-viḍvibandhē sati, abhayāṁ nāgarasthānē dadyāt| chardyādiṣu pūrvōktēṣu pittōdbhavēṣu satsu guḍavarjaṁ caturguṇasitayā yuktā vaṭakāḥ kāryāḥ| vaṭakānāṁ vidhānamāha-pakvēna guḍēna vaṭakāḥ kāryāḥ, sitayā vā pakvayā kāryāḥ| kimiti pakvēna kriyantē ? ityāha-yasmātkāraṇādagnisamparkāt tē-vaṭakāḥ, paraṁ laghutvaṁ bhajanti| laghōrbhāvō laghimā, "pr̥thvādibhya imanic|" "ṭēḥ" iti ṭilōpaḥ|
Adhikarana vātajē nirāmē ghr̥tam, nirūhabastiḥ, virēcanam (22-24) · Śloka 24
sāmacikitsāmuktvā nirāmacikitsāṁ viśēṣēṇāha athainaṁ parikvāmaṁ mārutagrahaṇīgadam|
dīpanīyayutaṁ sarpiḥ pāyayēdalpaśō bhiṣak||22||
kiñcitsandhukṣitē tvagnau saktaviṇmūtramārutam|
dvyahaṁ tryahaṁ vā saṁsnēhya svinnābhyaktaṁ nurūhayēt||23||
tata ēraṇḍatailēna sarpiṣā tailvakēna vā|
sakṣārēṇānilē śāntē srastadōṣaṁ virēcayēt||24||
View original
सामचिकित्सामुक्त्वा निरामचिकित्सां विशेषेणाह अथैनं परिक्वामं मारुतग्रहणीगदम्|
दीपनीययुतं सर्पिः पाययेदल्पशो भिषक्||२२||
किञ्चित्सन्धुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम्|
द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं नुरूहयेत्||२३||
तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा|
सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत्||२४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mārutagrahaṇīgadā vidyantē yasyēti "arśaāditvāt(bhyō')ac"| ēnaṁ-mārutagrahaṇīgadavantaṁ, dīpanīyauṣadhayutaṁ-pañcakōlaprāyadravyānvitaṁ, vahnisandhukṣaṇārthamalpamātrayā ghr̥taṁ pāyayēt| kiñcitsandhukṣitē-manāk sandīpitē, tvagnau sati saktaviṇmūtrapavanaṁ naraṁ dvē dinē trīṇi vā sasnēhya-snēhayitvā, anantaraṁ svinnābhyaktaṁ kr̥tvā niruhayēt| tatō-niruhādanantaraṁ, mārutē śāntē satyēraṇḍatailēnāthavā tailvakēna (hr̥.ci.a.29132) ghr̥tēna sakṣārēṇa srastadōṣaṁ-pracyutadōṣaṁ, virēcayēt|
Adhikarana vātajē nirāmē anuvāsanam, anantaraṁ laghvannam (25-26) · Śloka 26
śuddharūkṣāśayaṁ baddhavarcaskaṁ cānuvāsayēt|
dīpanīyāmlavātaghnasiddhatailēna taṁ tataḥ||25||
nirūḍhaṁ ca viriktaṁ ca samyakcāpyanuvāsitam|
laghvannapratisaṁyuktaṁ sarpirabhyāsayētpunaḥ||26||
View original
शुद्धरूक्षाशयं बद्धवर्चस्कं चानुवासयेत्|
दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धतैलेन तं ततः||२५||
निरूढं च विरिक्तं च सम्यक्चाप्यनुवासितम्|
लघ्वन्नप्रतिसंयुक्तं सर्पिरभ्यासयेत्पुनः||२६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śuddhō rūkṣa āśayō yasya sa ēvam, tathā baddhaṁ varcaḥ-purīṣaṁ yasya tam, śuddharūkṣāśayamitihētau prathamā, śuddharūkṣāśayatvēna vaddhavarcaskamityarthaḥ| tathāvidhaṁ naramanuvāsayēt| kēna ? dīpanīyāni-nāgarādīni, amlani-vr̥kṣāmlamātuluṅgadāḍimādīni, vātaghnāni-kuṣṭharāsrairaṇḍādīni, tairdīpanīyāmlavātaghnaiḥ siddhatailēna| nirūḍhaṁ viriktaṁ ca vidhinā cānuvāsitaṁ mātrayētyarthaḥ, samyak cāpyanuvāsitaṁ laghvannapratisaṁyuktaṁ punaḥ sarpiḥ śīlayēt|
Adhikarana vātajē nirāmē pañcamūlādighr̥tam (27-30) · Śloka 30
pañcamūlābhayāvyōṣapippalīmūlasaindhavaiḥ|
rāsnākṣāradvayājājīviḍāṅgaśaṭhibhirghr̥tam||27||
śuktēna mātuluṅgasya svarasēnārdrakasya ca|
śuṣkamūlakakōlāmlacukrikādāḍimasya ca||28||
takramastusurāmaṇḍasauvīrakatuṣōdakaiḥ|
kāñjikēna ca tatpakvamagnidīptikaraṁ param||29||
śūlagulmōdaraśvāsakāsānilakaphāpaham|
|30|
View original
पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः|
रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडाङ्गशठिभिर्घृतम्||२७||
शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च|
शुष्कमूलककोलाम्लचुक्रिकादाडिमस्य च||२८||
तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः|
काञ्जिकेन च तत्पक्वमग्निदीप्तिकरं परम्||२९||
शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम्|
|३०|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcamūlādibhiḥ kalkairdravyaiḥ śuktādibhirdravadravyaiḥ sāmānyaparibhāṣayā ghr̥taṁ pacēt| pañcamūlamiha mahadgrāhyam, sutarāṁ vātaghnatvāt| ētacca ghr̥taṁ paramagnidīptikaraṁ śūlādighnam|
Adhikarana vātajē nirāmē bījapūrakaghr̥tam (30) · Śloka 30
|
sabījapūrakarasaṁ siddhaṁ vā pāyayēddhr̥tam||30||
View original
|
सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद्धृतम्||३०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bījapūrakarasēna saha siddhaṁ vā ghr̥taṁ pāyayēt|
Adhikarana vātajē nirāmē abhyañjanārthaṁ tailam (31) · Śloka 31
tailamabhyañjanārthaṁ ca siddhamēbhiścalāpaham|
|31|
View original
तैलमभ्यञ्जनार्थं च सिद्धमेभिश्चलापहम्|
|३१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēbhiḥ pañcamūlādibhirghr̥tauṣadhaiḥ siddhaṁ tailaṁ vā'bhyañjanārthaṁ hitam|
Adhikarana vātajē ślēṣmāvr̥tavātādau cūrṇam (31-32) · Śloka 32
|
ētēṣāmauṣadhānāṁ vā pibēccūrṇaṁ sukhāmbunā||31||
vātē ślēṣmāvr̥tē sāmē kaphē vā vāyunōddhatē|
|32|
View original
|
एतेषामौषधानां वा पिबेच्चूर्णं सुख़ाम्बुना||३१||
वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते|
|३२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ētēṣāmauṣadhānāṁ pañcamūlādīnāṁ cūrṇamuṣṇāmbunā vā pibēt| kasyāmavasthāyāmityāha-vātē| kimbhūtē? ślēṣmāvr̥tē, tathā sāmē kaphē vā, vātēnōddhatē sāmē vā|
Adhikarana pittajē grahaṇīdōṣē vamanavirēkau tiktādyannaṁ cūrṇasnēhāśca (32-33) · Śloka 33
adhunā pittagrahaṇīrōgacikitsāmāha |
agnērnirvāpakaṁ pittaṁ rēkēṇa vamanēna vā||32||
hatvā tiktalaghugrāhidīpanairavidāhibhiḥ|
annaiḥ sandhukṣayēdagniṁ cūrṇaiḥ snēhaiśca tiktakaiḥ||33||
View original
अधुना पित्तग्रहणीरोगचिकित्सामाह |
अग्नेर्निर्वापकं पित्तं रेकेण वमनेन वा||३२||
हत्वा तिक्तलघुग्राहिदीपनैरविदाहिभिः|
अन्नैः सन्धुक्षयेदग्निं चूर्णैः स्नेहैश्च तिक्तकैः||३३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agnipittayōrgrahaṇyāśrayatvād dravatvācca yadagnēḥ plāvakaṁ pittamūrdhvādhaḥ prapannaṁ tadyathāsannadēśaṁ vamanēna virēkēṇa vā hatvā, ānantaraṁ tamagnimannaistiktalaghugrāhidīpanaiḥ sandhukṣayēt| kimbhūtaiḥ ? avidāhibhiḥ,-na tu sāmānyēna dīpanaiḥ| na kēvalamēvaṁvidhairannairagniṁ sandhukṣayēt, tathā ca cūrṇaiḥ snēhaiśca taṁ sandhukṣayēt| kimbhūtaiḥ ? tiktakaiḥ-tiktadravyabhūyiṣṭhaiścūrṇaistiktadravyasādhitaiḥ snēhaiśca|
Adhikarana pittajē grahaṇīdōṣē paṭōlādi cūrṇam (34-37) · Śloka 37
paṭōlanimbatrāyantītiktātiktakaparpaṭam|
kuṭajatvakphalaṁ mūrvā madhuśigruphalaṁ vacā||34||
dārvītvakpadmakōśīrayavānīmustacandanam|
saurāṣṭryativiṣāvyōṣatvagēlāpatradāru ca||35||
cūrṇitaṁ madhunā lēhyaṁ pēyaṁ madyairjalēna vā|
hr̥tpāṇḍugrahaṇīrōgagulmaśūlārucijvarān||36||
kāmalāṁ sannipātaṁ ca mukharōgāṁśca nāśayēt|
|37|
View original
पटोलनिम्बत्रायन्तीतिक्तातिक्तकपर्पटम्|
कुटजत्वक्फलं मूर्वा मधुशिग्रुफलं वचा||३४||
दार्वीत्वक्पद्मकोशीरयवानीमुस्तचन्दनम्|
सौराष्ट्र्यतिविषाव्योषत्वगेलापत्रदारु च||३५||
चूर्णितं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर्जलेन वा|
हृत्पाण्डुग्रहणीरोगगुल्मशूलारुचिज्वरान्||३६||
कामलां सन्निपातं च मुख़रोगांश्च नाशयेत्|
|३७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhuśigruḥ-sōbhāñjanakaviśēṣaḥ, tasya phalaṁ śvētamaricākhyam| ētatpaṭōlādikaṁ cūrṇitaṁ madhunā lēhyamathavā jalēna pēyaṁ madyairvā| tacca hr̥drōgādīn nāśayēt|
Adhikarana pittajē grahaṇīdōṣē bhūnimbādi cūrṇam (37-39) · Śloka 39
|
bhūnimbakaṭukāmustātryūṣaṇēndrayavān samān||37||
dvau citrakādvatsakatvagbhāgān ṣōḍaśa cūrṇayēt|
guḍaśītāmbunā pītaṁ grahaṇīdōṣagulmanut||38||
kāmalājvarapāṇḍutvamēhārucyatisārajit|
|39|
View original
|
भूनिम्बकटुकामुस्तात्र्यूषणेन्द्रयवान् समान्||३७||
द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत्|
गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत्||३८||
कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारजित्|
|३९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhūnimbādyān samabhāgān citrakāt dvau kuṭajatvacāṁ ṣōḍaśa bhāgāṁścūrṇayēt| tadētaccūrṇaṁ guḍayutēna śītāmbunā pītaṁ grahaṇīrōgādiharam|
Adhikarana pittajē grahaṇīdōṣē nāgarādicūrṇam (39-41) · Śloka 41
|
nāgarātiviṣāmustāpāṭhābilvaṁ rasāñjanam||39||
kuṭajatvakphalaṁ tiktā dhātakī ca kr̥taṁ rajaḥ|
kṣaudrataṇḍulavāribhyāṁ paittikē grahaṇīgadē||40||
pravāhikārśōgudarugraktōtthānēṣu cēṣyatē|
|41|
View original
|
नागरातिविषामुस्तापाठाबिल्वं रसाञ्जनम्||३९||
कुटजत्वक्फलं तिक्ता धातकी च कृतं रजः|
क्षौद्रतण्डुलवारिभ्यां पैत्तिके ग्रहणीगदे||४०||
प्रवाहिकार्शोगुदरुग्रक्तोत्थानेषु चेष्यते|
|४१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nāgarādidravyaṁ cūrṇitaṁ kṣaudrataṇḍulajalābhyāṁ saha paittikagrahaṇīrōga iṣyatē, pravāhikādiṣu ca|
Adhikarana pittajē grahaṇīdōṣē candanādighr̥tam, kuṣṭhōktaṁtiktakaghr̥tam (41-44) · Śloka 44
|
candanaṁ padmakōśīraṁ pāṭhāṁ mūrvāṁ kuṭannaṭam||41||
ṣaḍgranthāsārivāsphōtāsaptaparṇāṭārūṣakān|
paṭōlōdumbarāśvatthavaṭaplakṣakapītanān||42||
kaṭukāṁ rōhiṇīṁ mustāṁ nimbaṁ ca dvipalāṁśakān|
drōṇē'pāṁ sādhayēttēna pacētsarpiḥ picūnmitaiḥ||43||
kirātatiktēndrayavavīrāmāgadhikōtpalaiḥ|
pittagrahaṇyāṁ tatpēyaṁ kuṣṭhōktaṁ tiktakaṁ ca yat||44||
View original
|
चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम्||४१||
षड्ग्रन्थासारिवास्फोतासप्तपर्णाटारूषकान्|
पटोलोदुम्बराश्वत्थवटप्लक्षकपीतनान्||४२||
कटुकां रोहिणीं मुस्तां निम्बं च द्विपलांशकान्|
द्रोणेऽपां साधयेत्तेन पचेत्सर्पिः पिचून्मितैः||४३||
किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलैः|
पित्तग्रहण्यां तत्पेयं कुष्ठोक्तं तिक्तकं च यत्||४४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-candanādidravyaṁ pratyēkaṁ dvipalāṁśakamapāṁ drōṇē pacēt| tēna kvāthēna picupramāṇaiśca kirātatiktādibhiḥ kalkaiḥ sarpiḥ pacēt| kuṭannaṭaḥ-śyōnākaḥ| āsphōtā-utpalasārivā| kapītanō-vānīraḥ| atra ca sarpiḥpramāṇaṁ kvāthāpēkṣayā dvātriṁśatpalāni kalpyāni, na tu kalkāpēkṣayā pañca palāni| kvāthādidravadravyasya snēhapākē prādhānyāt| yataḥ kvāthādidravamantarēṇa snēhapākō'pi nōpapadyatē, na tu tathā kalkaṁ vinā| tasmāt kvāthasya prādhānyāt kvāthāpēkṣayaiva sarpirgrāhyam| tat-ētadghr̥taṁ, pittagrahaṇyāṁ pēyam| yacca kuṣṭhacikitsitē (ci. a. 19/2) gaditaṁ tiktakaṁ ghr̥taṁ tacca pēyam| caśabdō mahātiktakasyāpi grahaṇārthaḥ|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē vamanam, kaṭvamlādibhiragnivardhanam (45) · Śloka 45
grahaṇyāṁ ślēṣmaduṣṭāyāṁ tīkṣṇaiḥ pracchardanē kr̥tē|
kaṭvamlalavaṇakṣāraiḥ kramādagniṁ vivardhayēt||45||
View original
ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां तीक्ष्णैः प्रच्छर्दने कृते|
कट्वम्ललवणक्षारैः क्रमादग्निं विवर्धयेत्||४५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślēṣmaduṣṭāyāṁ grahaṇyāṁ tīkṣṇairdravyaiḥ pracchardanē-vamanē, kr̥tē sati prathamaṁ kaṭvamlalavaṇakṣārairagniṁ vivardhayēt|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē pañcakōlādisiddhaṁ pēyādyannam (46) · Śloka 46
pañcakōlābhayādhānyapāṭhāgandhapalāśakaiḥ|
bījapūrapragāḍhaiśca siddhaiḥ pēyādi kalpayēt||46||
View original
पञ्चकोलाभयाधान्यपाठागन्धपलाशकैः|
बीजपूरप्रगाढैश्च सिद्धैः पेयादि कल्पयेत्||४६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pañcakōlādibhiḥ siddhaiḥ-kvathitaiḥ, pēyādikaṁ kalpayēt| gandhapalāśaṁ-gandhapatram|
Adhikarana ślēṣmajē madhūkapuṣpādyāsavaḥ (47-50) · Śloka 50
drōṇaṁ madhūkapuṣpāṇāṁ viḍaṅgaṁ ca tatō'rdhataḥ|
citrakasya tatō'rdhaṁ ca tathā bhallātakāḍhakam||47||
mañjiṣṭhā'ṣṭapalaṁ caitajjaladrōṇatrayē pacēt|
drōṇaśēṣaṁ śr̥taṁ śītaṁ madhvardhāḍhakasaṁyutam||48||
ēlāmr̥ṇālāgurubhiścandanēna ca rūṣitē|
kumbhē māsaṁ sthitaṁ jātamāsavaṁ taṁ prayōjayēt||49||
grahaṇīṁ dīpayatyēṣa br̥ṁhaṇaḥ pittaraktanut|
śōṣakuṣṭhakilāsānāṁ pramēhāṇāṁ ca nāśanaḥ||50||
View original
द्रोणं मधूकपुष्पाणां विडङ्गं च ततोऽर्धतः|
चित्रकस्य ततोऽर्धं च तथा भल्लातकाढकम्||४७||
मञ्जिष्ठाऽष्टपलं चैतज्जलद्रोणत्रये पचेत्|
द्रोणशेषं शृतं शीतं मध्वर्धाढकसंयुतम्||४८||
एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूषिते|
कुम्भे मासं स्थितं जातमासवं तं प्रयोजयेत्||४९||
ग्रहणीं दीपयत्येष बृंहणः पित्तरक्तनुत्|
शोषकुष्ठकिलासानां प्रमेहाणां च नाशनः||५०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhūkakusumānāṁ drōṇam| tatō-madhūkapuṣpēbhyaḥ, ardhēna viḍaṅgam| tatō-viḍaṅgāt, citrakasyārdham| bhallātakasya cāḍhakam| mañjiṣṭhāyāḥ palānyaṣṭau| ētatsarvaṁ pānīyadrōṇatrayē pacēt| ētacca drōṇaśēṣaṁ śr̥taṁ śītaṁ madhunō'rdhāḍhakēna saṁyuktamēlādibhiḥ kummē rūṣitē-liptē, māsaṁ sthitaṁ taṁ-ēvaṁvidhaṁ jātaṁ, āsavaṁ prayōjayēt| ēṣaḥ-āsavō, grahaṇīṁ dīpayati br̥ṁhaṇō raktapittādināśanaḥ|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē madhūkapuṣpasvarasāsavaḥ (51-52) · Śloka 52
madhūkapuṣpasvarasaṁ śr̥tamardhakṣayīkr̥tam|
kṣaudrapādayutaṁ śītaṁ pūrvavatsannidhāpayēt||51||
tatpiban grahaṇīdōṣān jayētsarvān hitāśanaḥ|
|52|
View original
मधूकपुष्पस्वरसं शृतमर्धक्षयीकृतम्|
क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत्सन्निधापयेत्||५१||
तत्पिबन् ग्रहणीदोषान् जयेत्सर्वान् हिताशनः|
|५२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madhūkapuṣpāṇāṁ kuḍavasvarasaṁ ca kvathitamardhakṣayīkr̥taṁ-ardhāvaśēṣaṁ, śītaṁ mākṣikacaturthabhagayutaṁ pūrvavat-pūrvēṇa tulyamēlādirūṣitē bhāṇḍē māsaṁ yāvat, sannidhāpayēt-samyak sthāpayēt| "madhūkapuṣpakuḍavaṁ" ityādi yō'yaṁ parimāṇanirdēśaḥ sa iha mātrādikpradarśanaparaḥ| anayā diśā'yaṁ sandhātavyō bahuḥ, na tvētāvān| anyathā hyalpasambhr̥tatvādayamāsavō na śōbhanaḥ syāt| anyatra tvāsavāriṣṭalēhādau paripūrṇatvāt yathānirdiṣṭaiva mātrā yathōktaguṇakalāpaṁ karōti, na nyūnādhikēti vēdyam| tat ētat, pibannāturō hitabhōjī san sarvān grahaṇīdōṣān jayati|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē drākṣādisvarasāsavāḥ (52) · Śloka 52
|
tadvaddrākṣēkṣukharjūrasvarasānāsutān pibēt||52||
View original
|
तद्वद्द्राक्षेक्षुख़र्जूरस्वरसानासुतान् पिबेत्||५२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-[tadvat-] yathaiṣa madhūkapuṣpakvātha āsutastathaiva, drākṣādisvarasānāsutān pibēt| yathā ca madhūkapuṣpāṇāṁ kvātha ādiṣṭō granthakr̥tā tathaiva drākṣādīnāṁ svarasābhavē kvāthō grāhyāḥ, tasya dikpradarśanaparatvāt|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē hiṅgvādikṣāraḥ (53-56) · Śloka 56
hiṅgutiktāvacāmādrīpāṭhēndrayavagōkṣuram|
pañcakōlaṁ ca karṣāṁśaṁ palāṁśaṁ paṭupañcakam||53||
ghr̥tatailadvikuḍavē dadhnaḥ prasthadvayē ca tat|
āpōthya kvāthayēdagnau mr̥dāvanugatē rasē||54||
antardhūmaṁ tatō dagdhvā cūrṇīkr̥tya ghr̥tāplutam|
pibētpāṇitalaṁ tasmin jīrṇē syānmadhurāśanaḥ||55||
vātaślēṣmāmayān sarvān hanyādviṣagarāṁśca saḥ|
|56|
View original
हिङ्गुतिक्तावचामाद्रीपाठेन्द्रयवगोक्षुरम्|
पञ्चकोलं च कर्षांशं पलांशं पटुपञ्चकम्||५३||
घृततैलद्विकुडवे दध्नः प्रस्थद्वये च तत्|
आपोथ्य क्वाथयेदग्नौ मृदावनुगते रसे||५४||
अन्तर्धूमं ततो दग्ध्वा चूर्णीकृत्य घृताप्लुतम्|
पिबेत्पाणितलं तस्मिन् जीर्णे स्यान्मधुराशनः||५५||
वातश्लेष्मामयान् सर्वान् हन्याद्विषगरांश्च सः|
|५६|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hiṅgvādi karṣapramāṇaṁ lavaṇāni pañca palapramāṇāni| tadētadghr̥tatailayōḥ kuḍavadvayē dadhiprasthadvayē cāpōthya-saṅkṣudya, mr̥dāvagnau kvāthayēt| rasē cānugatē-praviṣṭē sati, anantaramantardhūmaṁ kalaśē dagdhvā tataścūrṇīkr̥tya karṣamātraṁ ghr̥tālōḍitaṁ pibēt| tasmin jīrṇē madhurabhōjī syāt| sa ca-kṣārō, vātakapharōgādīn hanti|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē bhūnimbādikṣāraḥ (56-57) · Śloka 57
|
bhūnimbaṁ rōhiṇīṁ tiktāṁ paṭōlaṁ nimbaparpaṭam||56||
dagdhvā māhiṣamūtrēṇa pibēdagnivivardhanam|
|57|
View original
|
भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्बपर्पटम्||५६||
दग्ध्वा माहिषमूत्रेण पिबेदग्निविवर्धनम्|
|५७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhunimbādīni dagdhvā māhiṣamūtrēṇa pibēt| tacca pītaṁ vahniṁ vardhayati|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē haridrādikṣāraḥ (57-58) · Śloka 58
|
dvē haridrē vacā kuṣṭhaṁ citrakaḥ kaṭurōhiṇī||57||
mustā ca chāgamūtrēṇa siddhaḥ kṣārō'gnivardhanaḥ|
|58|
View original
|
द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी||५७||
मुस्ता च छागमूत्रेण सिद्धः क्षारोऽग्निवर्धनः|
|५८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṭurōhiṇī-kaṭukā| haridrādvayādēśchāgamūtrēṇa siddhaḥ pūrvavadagnivr̥ddhikr̥t kṣāraḥ|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē sudhākāṇḍādikṣāraguṭikā (58-60) · Śloka 60
|
catuṣpalaṁ sudhākāṇḍātripalaṁ lavaṇatrayāt||58||
vārtākakuḍavaṁ cārkādaṣṭau dvē citrakātpalē|
dagdhvā rasēna vārtākādguṭikā bhōjanōttarāḥ||59||
bhuktamannaṁ pacantyāśu kāsaśvāsārśasāṁ hitāḥ|
visūcikāpratiśyāyahr̥drōgaśamanāśca tāḥ||60||
View original
|
चतुष्पलं सुधाकाण्डात्रिपलं लवणत्रयात्||५८||
वार्ताककुडवं चार्कादष्टौ द्वे चित्रकात्पले|
दग्ध्वा रसेन वार्ताकाद्गुटिका भोजनोत्तराः||५९||
भुक्तमन्नं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः|
विसूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगशमनाश्च ताः||६०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sudhāstambhāccatvāri palāni, lavaṇatrayātrīṇi palāni, pakvaśuṣkavārtākakuḍavam, arkādaṣṭau palāni, citrakapalē dvē, ētatsarvaṁ dagdhvā, tatō vārtākānāṁ rasēna kr̥tā gulikā bhuktaṁ upayuktaṁ, bhōjanaṁ pacantyāśu| kāsādibhyō hitāḥ| visūcikādighnyaśca smr̥tāḥ|
Adhikarana ślēṣmajē grahaṇīdōṣē mātuluṅgādicūrṇam (61-62) · Śloka 62
mātuluṅgaśaṭhīrāsnākaṭutrayaharītaki|
svarjikāyāvaśūkākhyau kṣārau pañcapaṭūni ca||61||
sukhāmbupītaṁ taccūrṇaṁ balavarṇāgnivardhanam|
|62|
View original
मातुलुङ्गशठीरास्नाकटुत्रयहरीतकि|
स्वर्जिकायावशूकाख़्यौ क्षारौ पञ्चपटूनि च||६१||
सुख़ाम्बुपीतं तच्चूर्णं बलवर्णाग्निवर्धनम्|
|६२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mātuluṅgādikaṁ cūrṇamuṣṇōdakēna pītaṁ balādivardhanam|
Adhikarana ślēṣmajē savātē mātuluṅgādighr̥tam, dhānvantarādighr̥tāni (62-63) · Śloka 63
|
ślaiṣmikē grahaṇīdōṣē savātē tairghr̥taṁ pacēt||62||
dhānvantaraṁ ṣaṭpalaṁ ca bhallātakaghr̥tābhayam|
|63|
View original
|
श्लैष्मिके ग्रहणीदोषे सवाते तैर्घृतं पचेत्||६२||
धान्वन्तरं षट्पलं च भल्लातकघृताभयम्|
|६३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ślaiṣmikē grahaṇīdōṣē vātānvitē taiḥ-mātuluṅgādibhiḥ, ghrutaṁ pacēt| athavā, dhānvantaraṁ ghr̥taṁ-pramēhacikitsitē "daśamūlaśaṭhī" (ci. a. 12/19) ityādikam| ṣaṭpalaṁ-rājayakṣyacikitsitē "pañcakōlayavakṣāra" (ci. a. 5/22) ityādikam| bhallātakaghr̥taṁ-gulmōktaṁ "bhallātakānāṁ dvipalaṁ" (ci. a. 14/80) ityādikam| abhayghr̥taṁ-udaracikitsitē "harītakīsūkṣmarajaḥ" (ci. a. 15/28) ityādikam|
Adhikarana ślēṣmajē savātē biḍādikṣāraghr̥tam (63-65) · Śloka 65
|
biḍakācōṣalavaṇasvarjikāyāvaśūkajān||63||
saptalāṁ kaṇṭakārīṁ ca citrakaṁ caikatō dahēt|
saptakr̥tvaḥ srutasyāsya kṣārasyārdhāḍhakē pacēt||64||
āḍhakaṁ sarpiṣaḥ pēyaṁ tadagnibalavr̥ddhayē|
|65|
View original
|
बिडकाचोषलवणस्वर्जिकायावशूकजान्||६३||
सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चैकतो दहेत्|
सप्तकृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्यार्धाढके पचेत्||६४||
आढकं सर्पिषः पेयं तदग्निबलवृद्धये|
|६५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-biḍalavaṇaṁ kācalavaṇaṁ-kr̥ṣṇalavaṇaṁ, kṣāralavaṇaṁ svarjikādīṁścaikasmin kr̥tvā dahēt| saptavārānasya kṣārasya srutasya cārdhāḍhakē sarpiṣa āḍhakaṁ pacēt| tadghr̥tamagnibalādivr̥ddhayē pēyam|
Adhikarana sanipātajē grahaṇīdōṣē pañcakarmāṇi (65) · Śloka 65
|
nicayē pañcakarmāṇi yuñjyāccaitadyathābalam||65||
View original
|
निचये पञ्चकर्माणि युञ्ज्याच्चैतद्यथाबलम्||६५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nicayē-sannipātajē grahaṇīdōṣē, pañcakarmāṇi-vamanavirēcanāsthāpanānuvāsananasyāni, yathābalaṁ yuñjyāt| yadyapi śirōvirēcanākhyasya karmaṇō bāhulyēna grahaṇīdōṣē prayōjanaṁ na tathā dr̥śyatē yathā vamanādīnām, tathā'pi bhūyastvamurarīkr̥tya pañcakarmāṇītyuktam| caśabdādyadētaddhahaṇītrayē pratidōṣamāśrityōktaṁ karma tadapi nicayōtthē grahaṇīdōṣē yuñjyāt|
Adhikarana mandāgnau pratidōṣaṁ pratyavasthaṁ ca cikitsitam (66-68) · Śloka 68
iti grahaṇidōṣasya caturvidhasya cikitsāmābhidhāyēdānīṁ pratipuruṣaṁ pratidōṣaṁ mandāgnitvamāśritya yathāvasthaṁ cikitsitaṁ nirdiśannāha prasēkē ślaiṣmikē'lpāgnērdīpanaṁ rūkṣatiktakam|
yōjyaṁ kr̥śasya vyatyāsātsnigdharūkṣaṁ kaphōdayē||66||
kṣīṇakṣāmaśarīrasya dīpanaṁ snēhasaṁyutam|
dīpanaṁ bahupittasya tiktaṁ madhurakairyutam||67||
snēhō'mlalavaṇairyuktō bahuvātasya śasyatē|
|68|
View original
इति ग्रहणिदोषस्य चतुर्विधस्य चिकित्सामाभिधायेदानीं प्रतिपुरुषं प्रतिदोषं मन्दाग्नित्वमाश्रित्य यथावस्थं चिकित्सितं निर्दिशन्नाह प्रसेके श्लैष्मिकेऽल्पाग्नेर्दीपनं रूक्षतिक्तकम्|
योज्यं कृशस्य व्यत्यासात्स्निग्धरूक्षं कफोदये||६६||
क्षीणक्षामशरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्|
दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरकैर्युतम्||६७||
स्नेहोऽम्ललवणैर्युक्तो बहुवातस्य शस्यते|
|६८|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prasēkō dvividhaḥ-vātikaḥ ślaiṣmikaśca| tatra mandāgnēḥ ślaiṣmaprakōpajē prasēkē dīpanaṁ rūkṣatiktaṁ yad dravyaṁ tatprayōjyam, na ghr̥taṁ nāpi madhurāmlalavaṇādikam| ślēṣmajaprasēkasya ca lakṣaṇam (hr̥.ci.a.5/63)- "ślēṣmaṇō'tiprasēkēna vāyuḥ ślēṣmāṇamasyati|" ityādi| kr̥śasya punarmandāgnēḥ kaphōdayē sati vyatyāsāt paryāyēṇa vyatikarmavyavahārārthaḥ| vyatyāsāt snigdharūkṣaṁ yōjyam,-snigdhaṁ yōjayitvā rūkṣaṁ yōjyaṁ rūkṣaṁ yōjayitvā snigdhaṁ yōjyamityarthaḥ| yadi hi kr̥śē bahukaphē rūkṣē ca narē rūkṣamēva yuñjyāt, tatō rūkṣē kēvalē yujyamānē kārśyasya vr̥ddhiḥ syāt| atha snēhamēva yuñjayāt, tataḥ snēhē kēvalē yujyamānē kaphavr̥ddhiḥ syāt| iti vyatyāsēna snigdharūkṣamupayōjyam| kṣīṇakṣāmaśarīrasya tu kaphōdayē dīpanaṁ dravyaṁ-pañcakōlādikaṁ, snēhaiḥ-ghr̥tādibhiḥ, saṁyutaṁ snēhasaṁyuktaṁ yuñjyāt| bahupittasya mandāgrēstiktaṁ madhurakairdravyairyuktaṁ dīpanaṁ yōjyam| bahuvātasay mandāgnērnarasya snēhō'mlalavaṇairyuktaḥ prāyēṇa śasyatē|
Adhikarana mandāgnau snēha ēva śrēṣṭhaṁ bhēṣajam (68-69) · Śloka 69
snēhasya mandāgniviṣayēbhyō'nyadravyēbhyaḥ prāyēṇa prādhānyaṁ sarvapuruṣaṁ prati dyōtayitumidaṁ brūtē |
snēhamēva paraṁ vidyāddurbalānaladīpanam||68||
nālaṁ snēhasamiddhasya śamāyānnaṁ sugurvapi|
|69|
View original
स्नेहस्य मन्दाग्निविषयेभ्योऽन्यद्रव्येभ्यः प्रायेण प्राधान्यं सर्वपुरुषं प्रति द्योतयितुमिदं ब्रूते |
स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्||६८||
नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि|
|६९|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvētyavadhāraṇē| paraṁ-pradhānaṁ, snēhamēva mandāgrērvidyāt, na tatō'nyad dravyam| tasmānmandāgnērdōṣapratipakṣabhutairauṣadhairyuktaḥ snēhō bāhulyēna pathyaḥ| ata ēvēdaṁ kāraṇaṁ nirdiśannāha-nālamityādi| yasmāt snēhōddīpitasyāgrēḥ suṣṭhu gurvapyannaṁ śamāya nālaṁ-paryāptam| tasmāt snēha ēva durbalānaladīpanāya śrēṣṭhaḥ|
Adhikarana mandāgnau kaphē kṣīṇē ghr̥tam (69-71) · Śloka 71
|
yō''lpāgnitvātkaphē kṣīṇē varcaḥ pakvamapi ślatham||69||
muñcētpaṭvauṣadhayutaṁ sa pibēdalpaśō ghr̥tam|
tēna svamārgamānītaḥ svakarmaṇi niyōjitaḥ||70||
samānō dīpayatyagnimagnēḥ sandhukṣakō hi saḥ|
|71|
View original
|
योऽऽल्पाग्नित्वात्कफे क्षीणे वर्चः पक्वमपि श्लथम्||६९||
मुञ्चेत्पट्वौषधयुतं स पिबेदल्पशो घृतम्|
तेन स्वमार्गमानीतः स्वकर्मणि नियोजितः||७०||
समानो दीपयत्यग्निमग्नेः सन्धुक्षको हि सः|
|७१|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yaḥ-naraḥ, alpāgnitvātkaphē kṣīṇē sati purīṣaṁ pakvamapi śithilaṁ muñcēt, saḥ-naraḥ, alpamalpaṁ ghr̥taṁ pibēt| kimbhutam ? paṭvauṣadhayutaṁ-saindhavaśuṇṭhīyuktam| tēna-sarpiṣā, samānaḥ svamārgamānīya svakarmaṇi-annapacanākhyē, niyōjitō'gniṁ sandīpayati| yatō'sau-samānaḥ, agnē sandhukṣakaḥ|
Adhikarana mandāgnau kaṭhinamalē lavaṇaghr̥tam (71-72) · Śloka 72
|
purīṣaṁ yaśca kr̥cchrēṇa kaṭhinatvādvimuñcati||71||
sa ghr̥taṁ lavaṇairyuktaṁ narō'nnāvagrahaṁ pibēt|
|72|
View original
|
पुरीषं यश्च कृच्छ्रेण कठिनत्वाद्विमुञ्चति||७१||
स घृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्|
|७२|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yaśca-puruṣaḥ, purīṣaṁ kāṭhinyāt-saṁhatatvāddhētōḥ,kr̥cchrēṇa muñcati| saḥ-naraḥ, lavaṇaiḥ pañcabhiryuktaṁ ghr̥taṁ pibēt| kimbhūtam ? annāvagrahaṁ,-annēnāvagrahaḥ sahasōrdhvakāyagamanapratibandhō'vaṣṭambhō yasya tadēvam| ghr̥taṁ pītvā'nnaṁ bhōktavyamityarthaḥ|
Adhikarana mandāgnau rūkṣatvē dīpanaṁ ghr̥taṁ tailaṁ vā (72) · Śloka 72
|
raukṣyānmandē'nalē sarpistailaṁ vā dīpanaiḥ pibēt||72||
View original
|
रौक्ष्यान्मन्देऽनले सर्पिस्तैलं वा दीपनैः पिबेत्||७२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-raukṣyāddhētōrmandē'gnau sati sarpirathavā tailaṁ dīpanīyairyutaṁ pibēt|
Adhikarana mandāgnau snēhātiyōgē kṣārādayaḥ (73) · Śloka 73
kṣāracūrṇāsavāriṣṭān mandē snēhātipānataḥ|
|73|
View original
क्षारचूर्णासवारिष्टान् मन्दे स्नेहातिपानतः|
|७३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhātipānāddhētōrmandē'gnau sati kṣārādīn pibēt|
Adhikarana mandāgnau udāvartajē nirūhasnēha bastayaḥ (73) · Śloka 73
|
udāvartāttu yōktavyā nirūhasnēhabastayaḥ||73||
View original
|
उदावर्तात्तु योक्तव्या निरूहस्नेहबस्तयः||७३||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-udāvartātpunarmandē'gnau sati nirūhasnēhabastayaḥ prayōktavyāḥ|
Adhikarana mandāgnau dōṣātivr̥ddhijē śuddhiḥ pēyādikramaśca (74) · Śloka 74
dōṣātivr̥dhdyā mandē'gnau saṁśuddhō'nnavidhiṁ carēt|
|74|
View original
दोषातिवृध्द्या मन्देऽग्नौ संशुद्धोऽन्नविधिं चरेत्|
|७४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
saṁ-dōṣā'tivr̥ddhayā mandē'gnau sati vamanavirēcanādibhirhr̥ tadōṣaḥ kr̥tasaṁśuddhirannavidhiṁ-pēyādikramaṁ, ācarēt|
Adhikarana mandāgnau vyādhimuktasya ghr̥tamēva (74) · Śloka 74
|
vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva tu dīpanam||74||
View original
|
व्याधिमुक्तस्य मन्देऽग्नौ सर्पिरेव तु दीपनम्||७४||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyādhimuktasya mandē'gnau sarpirēva dīpanaṁ syāt, nānyattathadravyam|
Adhikarana mandāgnau adhvādijē yavāgūghr̥tam (75) · Śloka 75
adhvōpavāsakṣamatvairyavāgvā pāyayēddhr̥tam|
annāvapīḍitaṁ balyaṁ dīpanaṁ br̥haṇaṁ ca tat||75||
View original
अध्वोपवासक्षमत्वैर्यवाग्वा पाययेद्धृतम्|
अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृहणं च तत्||७५||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adhvōpavāsakṣāmatvairmandē'gnau yavāgvā saha ghr̥taṁ pāyayēt, vaidya iti śēṣaḥ| kimbhūtam ? annēnāvapīḍitamannāvapīḍitam, madhyabhaktaṁ ghr̥tamityarthaḥ| ēvaṁ pītaṁ balyaṁ br̥haṇaṁ dīpanaṁ ca tadbhavati|
Adhikarana mandāgnau dīrghakālajē sāmlā māṁsarasāḥ (76-77) · Śloka 77
dīrghakālaprasaṅgāttu kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān|
prasahānāṁ rasaiḥ sāmlairbhōjayētpiśitāśinām||76||
laghūṣṇakaṭuśōdhitvād dīpayantyāśu tē'nalam|
māṁsōpacitamāṁsatvātparaṁ ca balavardhanāḥ||77||
View original
दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान्नरान्|
प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत्पिशिताशिनाम्||७६||
लघूष्णकटुशोधित्वाद् दीपयन्त्याशु तेऽनलम्|
मांसोपचितमांसत्वात्परं च बलवर्धनाः||७७||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dīrghakālaprasaṅgāttu mandē'gnau satyasamyagāhārarasapariṇatyā hētubhūtayā kṣāmakṣīṇakr̥śānnarān piśitāśināṁ-prasahādīnāṁ, rasaiḥ sāmlairbhōjayēt| kasmāttānētān bhōjayēt? ityāha-laghūṣṇētyādi| laghutvāduṣṇatvātkaṭutvācchōdhanatvācca tē rasāḥ śīghramagniṁ dīpayanti| bhāvapradhānanirdēśaḥ pūrvavaccātra yōjyaḥ| nanu, prāgabhyadhāyi (hr̥. sū. a. 6/61)- "guruṣṇasnigdhamadhurā vargāścātō yathōttaram|" iti| iha ca prasahānāṁ laghutvamucyatē| tadimē vacasī parasparaṁ vyāghnātē| atra brūmaḥ| lāghavaśabdō'tra kriyāviśēṣārthaḥ| dhāvanaplavanalaṅghanādikā cēṣṭā, tasyāḥ pāṭavaviśēṣō lāghavam| yathā ca prāgadhyagīṣṭa (hr̥. sū. a. 2/10)-"lāghavaṁ karmasāmarthya" iti| ēvaṁ cātrāvirōdhaḥ| hētunirdēśādanyē'pyēvaṁprāyā yē māṁ sarasāstānapyētān bhōjayēditi| tē ca-prasahāḥ, māṁsōpacitamāṁsatvāddhētōḥ suṣṭhu balaṁ vardhayanti|
Adhikarana mandāgnau yathāvasthaṁ snēhādayaḥ (78) · Śloka 78
snēhāsavasurāriṣṭacūrṇakvāthāhitāśanaiḥ|
samyak prayuktairdēhasya balamagnēśca vardhatē||78||
View original
स्नेहासवसुरारिष्टचूर्णक्वाथाहिताशनैः|
सम्यक् प्रयुक्तैर्देहस्य बलमग्नेश्च वर्धते||७८||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhādibhiḥ samyak prayuktaiḥ śarīrasyāgnēśca balaṁ vardhatē| tasmāt snēhādayō yathāvasthaṁ prayōjyā iti bhāvaḥ|
Adhikarana mandāgnau sasnēha āhāraḥ (79) · Śloka 79
adhunā snēhasyāgnivr̥ddhikaratvaṁ dr̥ṣṭāntēna darśayati dīptō yathaiva sthāṇuśca bāhyō'gniḥ sāradārubhiḥ|
sasnēhairjāyatē tadvadāhāraiḥ kōṣṭhagō'nalaḥ||79||
View original
अधुना स्नेहस्याग्निवृद्धिकरत्वं दृष्टान्तेन दर्शयति दीप्तो यथैव स्थाणुश्च बाह्योऽग्निः सारदारुभिः|
सस्नेहैर्जायते तद्वदाहारैः कोष्ठगोऽनलः||७९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yathā-yēna prakārēṇa, sāradārubhiḥ-śamīkhadirādibhiḥ, sasnēhairbāhyō'gnidīptaḥ sthāṇuḥ-sthiraśca, jāyatē| tathaiva kōṣṭhagō'gniḥ sasnēhaiḥ pathyarūpairāhāraiḥ paṭutaraḥ sthiraśca sampadyatē|
Adhikarana mandāgnau abhōjanātibhōjananiṣēdhaḥ (80) · Śloka 80
nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē nātibhōjanāt|
yathā nirindhanō vahniralpō vā'tīndhanāvr̥taḥ||80||
View original
नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्|
यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वाऽतीन्धनावृतः||८०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nābhōjanēna kāyāgnirdīpyatē| na cātibhōjanēna| atraiva dr̥ṣṭantamāha-yathā bāhyō'gnirnirindhanō na dīpyatē naśyati| alpō'gnirbāhyō'tīndhanēna-bahubhirdārubhiḥ, āvr̥tō naśyati,-na dīpyatē| ēvaṁ kōṣṭhāgnirapyabhōjanātibhōjanābhyāṁ naśyati,-na dīpyata ityarthaḥ|
Adhikarana atyagnēḥ (bhasmakasya) saṁprāptiḥ, lakṣaṇam (81-82) · Śloka 82
yadā kṣīṇē kaphē pittaṁ svasthānē pavanānugam|
pravr̥ddhaṁ vardhayatyagniṁ tadā'sau sānilō'nalaḥ||81||
paktvā'nnamāśu dhātūṁśca sarvānōjaśca saṅkṣipan|
mārayētsyātsa nā svasthō bhuktē jīrṇē tu tāmyati||82||
View original
यदा क्षीणे कफे पित्तं स्वस्थाने पवनानुगम्|
प्रवृद्धं वर्धयत्यग्निं तदाऽसौ सानिलोऽनलः||८१||
पक्त्वाऽन्नमाशु धातूंश्च सर्वानोजश्च सङ्क्षिपन्|
मारयेत्स्यात्स ना स्वस्थो भुक्ते जीर्णे तु ताम्यति||८२||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmin kālē kaphē kṣīṇē-kṣayaṁ yātē, ata ēva svasthānē-āmāśayākhyē, pittaṁ vr̥ddham| kimbhūtam ? pavanānugam| mārutēna gamanasvabhāvēna paścādyuktam| ata ēva tatpittamagniṁ vardhayati| tadā-tasminkālē, asāvanalō-jāṭharāgniḥ, sānilaḥ-pavanasahitō, annaṁ paktvā'nantaraṁ paktavyābhāvāt sarvān dhātūn paktvā, āśu puruṣaṁ mārayēt| kiṁ kurvan ? ōjaśca saṅkṣipan-saṁharan, vināśayannityarthaḥ| nanu, pittānilayōrdvayōḥ prakr̥tatvāt sapittānilō'nala iti vaktuṁ yuktaṁ syāt| maivam| "pittaṁ vahnirvahnijaṁ vā" (hr̥. śā. a. 3/90) iti kr̥tvā tadānīṁ jaṭharāgninā sahaikatāṁ prāptaṁ pittamiti sānilō'nala iti nirdiṣṭam| saḥ-atyagnipīḍitō, nā-puruṣō, bhuktē svasthaḥ syāt| jīrṇē tu tāmyati-upatapyatē| anēkārthatvāddhātūnāmupa tāpārthastāmyatiḥ| tamakalakṣaṇē'pi prāgadhyagīṣṭa|
Adhikarana atyagnēḥ upadravāḥ (83) · Śloka 83
tr̥ṭkāsadāhamūrcchādyā vyādhayō'tyagnisambhavāḥ|
|83|
View original
तृट्कासदाहमूर्च्छाद्या व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः|
|८३|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥ṣṇādayō rōgā atyagnēḥ sambhavanti|
Adhikarana atyagnēḥ gurūsnigdhādyannapānāni (83-84) · Śloka 84
tamatyigniṁ gurusnigdhamandasāndrahimasthiraiḥ||83||
annapānairnayēcchāntiṁ dīptamagnimivāmbubhiḥ|
|84|
View original
तमत्यिग्निं गुरुस्निग्धमन्दसान्द्रहिमस्थिरैः||८३||
अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः|
|८४|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tamatyagniṁ-bhasmakākhyaṁ, gurusnigdhādibhirannapānaiḥ śānti nayēt| kamiva ? dīptaṁ-iddamagniṁ bāhyaṁ, yathā jalaiḥ|
Adhikarana atyagnēḥ ajīrṇē'pi bhōjanam (84-85) · Śloka 85
|
muhurmuhurajīrṇē'pi bhōjyānyasyōpahārayēt||84||
nirindhanō'ntaraṁ labdhvā yathainaṁ na vipādayēt|
|85|
View original
|
मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्||८४||
निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्|
|८५|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-muhurmuhuḥ-kṣaṇēkṣaṇē, ajīrṇē'pi bhōjyani-kr̥śarādīni, upahārayēt-āhārārtha prakalpayēt| ajīrṇē'pītyapiśabdāt kimuta jīrṇē bhōjyānupahārayēditi| kimityēvaṁ kriyatē ? ityāha-yasmāttasmāttathā tēna prakārēṇājīrṇē'pi punaḥ punarāhā rōpayōgēna nirindhanō'gnirantaraṁ-avakāśaṁ, labdhvā yathā ēnaṁ na vipādayēt|
Adhikarana atyagnēḥ kr̥śarādyannam audakānūpamāṁsāni viśēṣatō matsyāḥ (85-86) · Śloka 86
|
kr̥śarāṁ pāyasaṁ snigdhaṁ paiṣṭikaṁ guḍavaikr̥tam||85||
aśnīyādaudakānūpapiśitāni bhr̥tāni ca|
matsyān viśēṣataḥ ślakṣṇān sthiratōyacarāśca yē||86||
View original
|
कृशरां पायसं स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्||८५||
अश्नीयादौदकानूपपिशितानि भृतानि च|
मत्स्यान् विशेषतः श्लक्ष्णान् स्थिरतोयचराश्च ये||८६||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kr̥śarāmityādīni bhuñjīta| guḍavaikr̥tamiti| vikr̥tamēva vaikr̥tam, prajñāditvādaṇ| tathaidakānāṁ-matsyakacchapādīnāṁ piśitāni, tathā''nūpāni-varāhādīnām, bhr̥tāni-mēdurāṇī, bhakṣayēt| viśēṣēṇa matsyān| ślakṣṇān-aparuṣān| caśabdādyē ca sthiratōyacarāḥ-avahajjalāśritāḥ, tānapyaśnīyāt|
Adhikarana atyagnēḥ āvikaṁ māṁsam (87) · Śloka 87
āvikaṁ subhr̥taṁ māṁsamadyādatyagnivāraṇam|
|87|
View original
आविकं सुभृतं मांसमद्यादत्यग्निवारणम्|
|८७|
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āvikaṁ māṁsaṁ subhrutaṁ-atīvamēduraṁ, atyagnivāraṇamadyāt|
Adhikarana atyagnēḥ tr̥ṣāyāṁ payōghr̥tādipānam, śyāmādivirēcanam, pāyasabhōjanam (87-89) · Śloka 89
|
payaḥ sahamadhūcchiṣṭaṁ ghr̥taṁ vā tr̥ṣitaḥ pibēt||87||
gōdhūmacūrṇaṁ payasā bahusarpiḥpariplutam|
ānūparasayuktān vā snēhāṁstailavivarjitān||88||
śyāmātrivr̥dvipakvaṁ vā payō dadyādvirēcanam|
asakr̥tpittaharaṇaṁ pāyasapratibhōjanam||89||
View original
|
पयः सहमधूच्छिष्टं घृतं वा तृषितः पिबेत्||८७||
गोधूमचूर्णं पयसा बहुसर्पिःपरिप्लुतम्|
आनूपरसयुक्तान् वा स्नेहांस्तैलविवर्जितान्||८८||
श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्|
असकृत्पित्तहरणं पायसप्रतिभोजनम्||८९||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, tr̥ṣitaḥ san payaḥ pibēt| kimbhutam ? sahamadhūcchiṣṭaṁ-samadanaṁ, sarpirvā ēvaṁbhutaṁ pibēt| gōdhūmacūrṇaṁ bahughr̥taṁ kṣīrēṇālōḍitaṁ pibēt| athavā, ānupamāṁsarasānvitān snēhān pibēt| kimbhūtān ? tailavivarjitān| tailasya pittakr̥ttvānniṣēdhaḥ| athavā, śyāmātrivr̥ndyāṁ vipakvaṁ kṣīraṁ virēcanaṁ dadyāt| tathā, punaḥ punaḥ pittasya haraṇaṁ pāyasasya pratibhōjanaṁ hitam|
Adhikarana atyagnēḥ sāmānyacikitsā (90) · Śloka 90
yatkiñcidguru mēdyaṁ ca ślēṣmakāri ca bhōjanam|
sarvaṁ tadyagnihitaṁ bhuktvā ca svapanaṁ divā||90||
View original
यत्किञ्चिद्गुरु मेद्यं च श्लेष्मकारि च भोजनम्|
सर्वं तद्यग्निहितं भुक्त्वा च स्वपनं दिवा||९०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yatkiñcidguru bhōjanaṁ yanmēdaskaraṁ ślēṣmakaraṁ ca, tadatyagnayē hitam| bhuktvā ca yaddivā svapanaṁ tacca hitam|
Adhikarana atyagnēḥ āhāradōṣādiḥ pacanakramaḥ (91) · Śloka 91
āhāramagniḥ pacati dōṣānāhāravarjitaḥ|
dhātūn kṣīṇēśu dōṣēṣu jīvitaṁ ḍhātusaṅkṣayē||91||
View original
आहारमग्निः पचति दोषानाहारवर्जितः|
धातून् क्षीणेशु दोषेषु जीवितं ढातुसङ्क्षये||९१||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-agniḥ pūrvamāhāraṁ pacati| āhārarahitastvagnirdōṣān pacati| tadabhāvāddhātūn pacati| dhātusaṅkṣayē sati jīvitaṁ pacati-nāśayatītyarthaḥ|
Adhikarana agnibalasya śaktiḥ agnēḥ pālanam tasya phalam (10) · Śloka 10
ētatprakr̥tyaiva viruddhamannaṁ saṁyōgasaṁskāravaśēna cēdam|
ityādyavijñāya yathēṣṭacēṣṭāścaranti yatsā'gnibalasya śaktiḥ||92||
tasmādagniṁ pālayētsarvayatnai stasminnaṣṭē yāti nā nāśamēva|
dōṣairgrastē grasyatē rōgasaṅghairyuktē tu syānnīrujō dīrghajīvī||93||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsita sthānē grahaṇidōṣacikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
View original
एतत्प्रकृत्यैव विरुद्धमन्नं संयोगसंस्कारवशेन चेदम्|
इत्याद्यविज्ञाय यथेष्टचेष्टाश्चरन्ति यत्साऽग्निबलस्य शक्तिः||९२||
तस्मादग्निं पालयेत्सर्वयत्नै स्तस्मिन्नष्टे याति ना नाशमेव|
दोषैर्ग्रस्ते ग्रस्यते रोगसङ्घैर्युक्ते तु स्यान्नीरुजो दीर्घजीवी||९३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सित स्थाने ग्रहणिदोषचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
Show commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ētadannaṁ prakr̥tyā[ēva]-svabhāvēnaiva, viruddhamapathyam yathā-karamardakadadhisarṣapaśākaphāṇitaśuṣkamāṁsavirūḍhakāmamūla-kalakucādikam| saṁyōgaviruddhaṁ yathā-kṣīramamlēna saha, ānūpamāmiṣaṁ māṣaiḥ saha, ityādi| saṁskāraviruddhaṁ yathā-hārītamāṁsaṁ hāridraśūlaprōtaṁ hāridravahninā pācitamityādi| ēvamidaṁ prakr̥tyā diviruddhaṁ saṁyōgasya saṁskārasya ca vaśēna-sāmarthyēna, cēdaṁ viruddham| ādigrahaṇānmātrākālādiparigrahaḥ| tatra mātrāviruddhaṁ yathā-madhughr̥taṁ samāṁśam| kālavaśēnēdaṁ yathā-rātriparyuṣitā kākamācī| pātravaśēnēdaṁ yathā-kāṁsyē daśāhamuṣitam sarpiḥ| ityādyavijñāya-abuddhvā'paryālōcya, yathēṣṭacēṣṭāḥ-yathābhilāṣamā hāramāsēvamānāḥ, yaccaranti sā'gnibalasya śaktiḥ-sāmarthyam| yata ēvaṁ tasmādagniṁ pālayēt, sarvayatnaiḥ-akhilakriyānuṣṭhānaiḥ, tasmin-agnau, naṣṭē-kṣīṇē, nā-puruṣō, nāśaṁ yāti| dōṣairgrastē vahnau nā-puruṣō, rōgasaṅghairgrasyatē-pīḍyatē| yuktē-svasthē, punaragnau nīrujō dīrghajīvī ca bhavēditi| upajātiśālinyau vr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē grahaṇīdōṣacikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||