Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातः स्वरभेदप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ੍ਵਰਭੇਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਃ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣਵਿਸਾਧ੍ਯਯਨਾਤਿਗੀਤਸ਼ੀਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਪਵਨਾਦਯਸ੍ਤੁ | ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਤੇ ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਗਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਹਨ੍ਯੁਃ ਸ੍ਵਰਂ ਭਵਤਿ ਚਾਪਿ ਹਿ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਸਃ ||੩||
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनातिगीतशीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु | स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਰਭੇਦਹੇਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਆਹ- ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਯਨਮ੍ ਅਨਵਰਤਂ ਵੇਦਾਦਿਪਾਠਃ| ਅਤਿਗੀਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਂ ਮਙ੍ਗਲਾਦਿਗਾਨਮ੍| ਸ਼ੀਤਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕੋਪਹੇਤਵੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਦਤ੍ਰ ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਕੋਪਹੇਤੂਨਾਮੇਵ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਕਥਨਂ ਕਤਂ ਨ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕੋਪਹੇਤੂਨਾਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਰੁਲਘੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਵਰਵਹੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਸੁ ਧਮਨੀਸੁ, ਤੇ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਗਤਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ, ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਾਂ ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍| ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ; ਪਥਕ੍ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਮੇਦਃਕ੍ਸਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕਃ; ਏਵਂ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਨਨੁ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ‘ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਫਾਤ੍ ਕਾਸਾਦ੍ਰਕ੍ਤਵੇਗਾਤ੍ ਸਪੀਨਸਾਤ੍’ (ਚ. ਚਿ. ੮) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦ ਉਕ੍ਤਸ੍ਤੇਨ ਸਾਰ੍ਧਂ ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਸਤ੍ਯਂ, ਕਾਸਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ, ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਤੁ ਕਫਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਂ, ਯਤੋ ਰਕ੍ਤਂ ਕਫਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਂ ਕਰੋਤਿ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ? ਸ੍ਤ੍ਯਂ, ਕਾਸਜਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਯੋਰ੍ਵਾਤਿਕਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ ਹੇਤੁਃ, ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਪਵਨਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਭਵਤਿ ਚਾਪਿ ਹਿ ਸਡ੍ਵਿਧਃ ਸ ਇਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਵਾਤੇਨ ਕਸ੍ਣਨਯਨਾਨਨਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਾ ਭਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਦਤਿ ਗਦ੍ਗਦਵਤ੍ ਸ੍ਵਰਂ ਚ |੪|
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गद्गदवत् स्वरं च |४|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਿਕਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਯਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਚਃਪਰ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਭਿਨ੍ਨਮ੍ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ ਭਵੇਦ੍ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਃ ਕ੍ਸਾਮਸ਼੍ਚਲਃ ਸ੍ਵਰਃ” (ਚ. ਚਿ. ੮)- ਇਤਿ| ‘ਗਦ੍ਗਦਵਤ੍ ਸ੍ਵਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਗਰ੍ਦਭਵਤ੍ ਸ੍ਵਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ|੪|-
Adhikarana ੪ (੪) · Śloka ੪
ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਵਦਨਾਕ੍ਸਿਪੁਰੀਸਮੂਤ੍ਰੋ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਗਲੇਨ ਪਰਿਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨ ||੪||
पित्तेन पीतवदनाक्षिपुरीषमूत्रो ब्रूयाद्गलेन परिदाहसमन्वितेन ||४||
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੀਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਦਨਾਦਿਭਿਰ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| 'ਸ ਵਿਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤੇਨ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦੀ ਪੁਰੁਸਃ||੪||
Adhikarana ੫ (੫) · Śloka ੫
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਕਫੇਨ ਸਤਤਂ ਕਫਰੁਦ੍ਧਕਣ੍ਠੋ ਮਨ੍ਦਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਦਤਿ ਚਾਪਿ ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਃ |੫|
कृच्छ्रात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठो मन्दं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषः |५|
🔊 Audio coming soon
ਕਫਜਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤਤਮ੍ ਅਨਵਰਤਮ੍| ਕਫਰੁਦ੍ਧਕਣ੍ਠਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤਕਣ੍ਠਃ| ਮਨ੍ਦਂ ਸ਼ਨੈਰਿਤਿ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਦਿਵਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭਵੇਤ੍, ਕਫਕ੍ਸਯਾਤ੍| ‘ਦਿਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਰਾਤ੍ਰੌ ਤਾਵਤ੍ ਕਫਰੁਦ੍ਧਕਣ੍ਠਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਵਦਤ੍ਯੇਵ, ਦਿਵਾ ਪੁਨਃ ਕਫਾਪਚਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਵਦਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ|੫|-
Adhikarana ੬ (੫) · Śloka ੫
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਦਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਚ ਵਚਸਸ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਮਾਹੁਃ ||੫||
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पदव्यक्तता च वचसस्तमसाध्यमाहुः ||५||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਸ੍ਵਰਭੇਦੇ| ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਸਮ੍ਪਦ੍ ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਚ ਵਚਸਃ ਅਸ੍ਪਸ੍ਟਵਾਕ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਤਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ੍ਵਰਭੇਦਮ੍||੫||
Adhikarana ੭ (੬) · Śloka ੬
ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਵਾਕ੍ ਕ੍ਸਯਕਤੇ ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਚ੍ਚ ਵਾਗੇਸ ਚਾ(ਵਾ)ਪਿ ਹਤਵਾਕ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ |੬|
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चा(वा)पि हतवाक् परिवर्जनीयः |६|
🔊 Audio coming soon
ਕ੍ਸਯਜਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਧੂਪ੍ਯੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਪ੍ਯੇਤ ਮੁਖਾਦ੍ਧੂਮਮਿਵੋਦ੍ਵਮਤਿ, ‘ਬ੍ਰੁਵਨ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਕ੍ਸਯਮਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ ਵਾਗਿਤਿ ਵਚਨਕ੍ਸਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ‘ਵਾਤਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|੬|-
Adhikarana ੮ (੬-੭) · Śloka ੭
ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ ਸ੍ਵਰਮਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਂ ਚਿਰੇਣ ਮੇਦਸ਼੍ਚਯਾਦ੍ਵਦਤਿ ਦਿਗ੍ਧਗਲੌਸ੍ਠਤਾਲੁਃ ||੬|| ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਹੋਪਜਾਤਃ | ਮੇਦਸ੍ਵਿਨਃ ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਰਾਮਯੋ ਯੋ ਨ ਸ ਸਿਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ||੭||
अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदश्चयाद्वदति दिग्धगलौष्ठतालुः ||६|| क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य चापि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः | मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||७||
🔊 Audio coming soon
ਮੇਦੋਜਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ ਗਲਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ| ਸ੍ਵਰਂ ਵਦਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ| ‘ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਯਤੋਨ੍ਤਰ੍ਗਲਂ ਸ੍ਵਰਂ ਵਦਤਿ ਅਤ ਏਵ ਅਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਮਿਤਿ, ਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪਦਾਨਿ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਦਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ ਮੇਦੋਵਦ੍ਧੇਃ| ਦਿਗ੍ਧਂ ਮੇਦੋਦਿਗ੍ਧਂ ਗਲੌਸ੍ਠਤਾਲੁ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ‘ਮੇਦੋਨ੍ਵਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੬-੭||
Adhikarana ੯ (੮) · Śloka ੮
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਾਤੁਰਨਰਾਨਪਕਸ੍ਟਦੋਸਾਨ੍ ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਤਾਨ੍ ਵਮਨਰੇਚਨਬਸ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ | ਨਸ੍ਯਾਵਪੀਡਮੁਖਧਾਵਨਧੂਮਲੇਹੈਃ ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਚ੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਃ ਕਵਲਗ੍ਰਹੈਸ਼੍ਚ ||੮||
स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनबस्तिभिश्च | नस्यावपीडमुखधावनधूमलेहैः सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ||८||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਫਜਮੇਦੋਜਯੋਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਯੋਰਪਤਰ੍ਪਣਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਨ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਯਥਾਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਰ੍ਯਥਾਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਸਾਧਿਤੈਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ, ਅਥਵਾ ਮੇਦਃਕਫਜਯੋਰਪਿ ਵਾਯੁਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੋਪਦੇਸ਼ਃ| ਅਪਕਸ੍ਟਦੋਸਾਨ੍ ਆਕਸ੍ਟਦੋਸਾਨ੍; ਅਤ੍ਰ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਬਸ੍ਤਿਭਿਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਨ੍ਯਾਯੇਨ ਯਥਾਵਿਧੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਮਨਾਦਿਭਿਰਪਕਸ੍ਟਦੋਸਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਤੁਰਾਨ੍ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਸ੍ਯਾਵਪੀਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਪੀਡ੍ਯ ਦੀਯਤੇ ਇਤ੍ਯਵਪੀਡੋ ਨਸ੍ਯਭੇਦਃ| ਮੁਖਧਾਵਨਂ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿ| ਸਮ੍ਪਾਦਯੇਤ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਵਿਵਿਧੈਃ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵੇਨ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰੈਃ| ਕਵਲਗ੍ਰਹੈਃ ਗਣ੍ਡੂਸਭੇਦੈਃ| ਤਥਾ ਚ- “ਸੁਖਂ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਾ ਤੁ ਗਣ੍ਡੂਸੇ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| ਅਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਵਲੇ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ”- ਇਤਿ||੮||
Adhikarana ੧੦ (੯) · Śloka ੯
ਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿਧਿਰਾਦਿਤ ਏਵ ਚੋਕ੍ਤਸ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੇਸਮਵਤਾਰਯਿਤੁਂ ਯਤੇਤ |੯|
यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्तस्तं चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत |९|
🔊 Audio coming soon
ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਦੌ ਯਃ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਵਿਧਿਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤਂ ਵਿਧਿਂ ਸਮਸ੍ਤਮਪਿ ਯਥਾਦੋਸਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯਤੇਤੇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ|੯|
Adhikarana ੧੧ (੯) · Śloka ੯
ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਂ ਚ ਵਿਧਿਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਤੋ ਵਦਾਮਿ ਤਂ ਵੈ ਸ੍ਵਰਾਤੁਰਹਿਤਂ ਨਿਖਿਲਂ ਨਿਬੋਧ ||੯||
वैशेषिकं च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ||९||
🔊 Audio coming soon
ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਂ ਵੈ ਸ੍ਵਰਾਤੁਰਹਿਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਾਤੁਰਹਿਤਮ੍| ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ||੯||
Adhikarana ੧੨ (੧੦) · Śloka ੧੧
ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤੇਨਿਲਜੇ ਭੁਕ੍ਤੋਪਰਿ ਘਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ | ਕਾਸਮਰ੍ਦਕਵਾਰ੍ਤਾਕਮਾਰ੍ਕਵਸ੍ਵਰਸੇ ਸ਼ਤਮ੍ ||੧੦|| ਪੀਤਂ ਘਤਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਨਿਲਂ ਸਿਦ੍ਧਮਾਰ੍ਤਗਲੇ ਰਸੇ |੧੧|
स्वरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि घृतं पिबेत् | कासमर्दकवार्ताकमार्कवस्वरसे शृतम् ||१०|| पीतं घृतं हन्त्यनिलं सिद्धमार्तगले रसे |११|
🔊 Audio coming soon
ਤਮੇਵ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਵਿਧਿਮਾਹ- ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤੋਪਰਿ ਭੋਜਨੋਪਰਿ| ਮਾਰ੍ਕਵੋ ਭਙ੍ਗਰਾਜਃ, ਸ਼ਤਂ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਅਨਿਲਂ ਵਾਤਜਸ੍ਵਰਭੇਦਮ੍, ਉਪਚਾਰਾਤ੍| ਆਰ੍ਤਗਲਃ ਕਕੁਭਃ||੧੦||-
Adhikarana ੧੩ (੧੧) · Śloka ੧੨
ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਜਮੋਦਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਾਮਲਕੇਸੁ ਵਾ ||੧੧|| ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਗ੍ਨਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਸਿਦ੍ਧਮਾਜਂ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍ |੧੨|
यवक्षाराजमोदाभ्यां चित्रकामलकेषु वा ||११|| देवदार्वग्निकाभ्यां वा सिद्धमाजं समाक्षिकम् |१२|
🔊 Audio coming soon
ਅਪਰਮਪਿ ਵਾਤਜੇ ਘਤਤ੍ਰਯਮਾਹ- ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਜਮੋਦਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਕੋ ਅਜਮੋਦਾ| ਆਜਂ ‘ਘਤਂ’ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਸਮਧੁ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪੀਤਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੧੧||-
Adhikarana ੧੪ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਸੁਖੋਦਕਾਨੁਪਾਨੋ ਵਾ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕੋ ਗੁਡੌਦਨਃ ||੧੨||
सुखोदकानुपानो वा ससर्पिष्को गुडौदनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਿਕੇ ਪਥ੍ਯਯੋਗਮਾਹ- ਸੁਖੋਦਕਾਨੁਪਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖੋਦਕਮ੍ ਈਸਦੁਸ੍ਣੋਦਕਮ੍| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਯੋਗਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਨ੍ਨ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਵਾਤਿਕਸ੍ਵਰਭੇਦ ਏਵ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨||
Adhikarana ੧੫ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਕ੍ਸੀਰਾਨੁਪਾਨਂ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ |੧੩|
क्षीरानुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः |१३|
🔊 Audio coming soon
ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ੍ਵਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਰਾਨੁਪਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨਲਸਃ|੧੩|-
Adhikarana ੧੬ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਅਸ਼੍ਨੀਯਾਚ੍ਚ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਪਾਯਸਮ੍ ||੧੩||
अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकपायसम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਪਥ੍ਯਯੋਗਮਾਹ- ਅਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਪਾਯਸਮਿਤਿ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸਾਧਿਤਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਂਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਨ੍; ਅਥਵਾ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪਾਯਸਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਪਾਯਸਮ੍||੧੩||
Adhikarana ੧੭ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਲਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਕਾਣਾਂ ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਧੁਘਤਾਪ੍ਲੁਤਮ੍ | ਸ਼ਤਾਵਰੀਚੂਰ੍ਣਯੋਗਂ ਬਲਾਚੂਰ੍ਣਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੧੪||
लिह्यान्मधुरकाणां वा चूर्णं मधुघृताप्लुतम् | शतावरीचूर्णयोगं बलाचूर्णमथापि वा ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਕਾਣਾਂ ਕਾਕੋਲੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮ੍| ਸ਼ਤਾਵਰੀਚੂਰ੍ਣਯੋਗਮਿਤਿ ਸ਼ਤਾਵਰੀਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਯੋਗਃ ਸਂਯੋਗੋ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਮਧੁਘਤਾਪ੍ਲੁਤਂ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੧੪||
Adhikarana ੧੮ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਪਿਬੇਤ੍ ਕਟੂਨਿ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਕਫਜੇ ਸ੍ਵਰਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇ | ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਮਧੁਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਖਾਦੇਤ੍ ਕਟੂਨਿ ਵਾ ||੧੫||
पिबेत् कटूनि मूत्रेण कफजे स्वरसङ्क्षये | लिह्याद्वा मधुतैलाभ्यां भुक्त्वा खादेत् कटूनि वा ||१५||
🔊 Audio coming soon
ਕਫਜਸ੍ਵਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟੂਨਿ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਦੀਨਿ| ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਰਸਙ੍ਕ੍ਸਯੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ| ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਮਧੁਤੈਲਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਮਧੁਤੈਲਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਕਟੂਨਿ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਾ ਤਾਨਿ ਖਾਦੇਤ੍||੧੫||
Adhikarana ੧੯ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤੇ ਮੇਦੋਜੇ ਕਫਵਦ੍ਵਿਧਿਰਿਸ੍ਯਤੇ |੧੬|
स्वरोपघाते मेदोजे कफवद्विधिरिष्यते |१६|
🔊 Audio coming soon
ਮੇਦੋਜਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਕਫਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਵਤ੍ ਕਫਜਸ੍ਵਰਭੇਦਵਤ੍|੧੬|-
Adhikarana ੨੦ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਸਰ੍ਵਜੇ ਕ੍ਸਯਜੇ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਚਰੇਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ||੧੬||
सर्वजे क्षयजे चापि प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਕ੍ਸਯਜਯੋਰਸਾਧ੍ਯਯੋਰਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰਾਕਤ੍ਯ| ਆਚਰੇਤ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਮਿਤਿ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਯਜੇ ਤੁ ਕ੍ਸਯੋਕ੍ਤਮਿਤਿ; ਕੇਚਿਦੁਭਯੋਰਪਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੬||
Adhikarana ੨੧ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਮਧੁਰੈਃ ਸਹ | ਪਿਬੇਤ੍ ਪਯਾਂਸਿ ਯਸ੍ਯੋਚ੍ਚੈਰ੍ਵਦਤੋਭਿਹਤਃ ਸ੍ਵਰਃ ||੧੭||
शर्करामधुमिश्राणि शृतानि मधुरैः सह | पिबेत् पयांसि यस्योच्चैर्वदतोऽभिहतः स्वरः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਚਭਾਸਣੋਤ੍ਥਸ੍ਵਰਭੇਦਸ੍ਯ ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਯਾਂਸਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਪਯਾਂਸੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੁਵਚਨਂ ਗੋਮਹਿਸ੍ਯਜਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਰਪਰਿਗ੍ਰਹਾਯ||੧੭||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫੩
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਛਰ੍ਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੫੩||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (पञ्चदशोऽध्यायः, आदितः) त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੫੩||