੬੩. ਰਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਅਥ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਂ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਯ ਔਪਦ੍ਰਵਿਕੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਭੂਸਣਾਨਾਂ ਰਸਭੇਦਾਦੀਨਾਮਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸੂਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਭੂਸਣਾਨਾਰਬ੍ਧੁਕਾਮਸ੍ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਾਨੁਸਾਰੇਣ ਰਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਾਧ੍ਯਾਯਮਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍ | ਰਸਭੇਦਵਿਕਲ੍ਪਮਿਤਿ ਰਸਾ ਮਧੁਰਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਰਸਾਨਾਂ ਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਵਿਭਜਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਤਥਾ, ਅਥਵਾ ਰਸਭੇਦਾਨਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਦੋਸਭੇਦਵਸ਼ਾਦਵਚਾਰਣਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਤਥਾ, ਤਮ੍||੧-੨||

ਰਸਭੇਦਕਥਨੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ- ਦੋਸਾਣਾਮਿਤਾਦਿ| ਯਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਰ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਦ੍ਰਸਭੇਦਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧੇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ- ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਮਪਿ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਮੁਪਯੋਗਾਰ੍ਥਂ ਰਸਭੇਦਾ ਉਕ੍ਤਾਃ||੩||

ਕੀਦਸ਼ਾ ਰਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਾਨ੍ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਵਿਦਗ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧਾ ਅਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਏਕਾਕਿਨਃ ਸਮਵਾਯਤੋ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਸਂਯੋਗਤਃ ਸਮਵਾਯਤਸ਼੍ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਰਸਾਨ੍ਤਰਸਂਯੋਗਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਦਗ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਧਾਤੂਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਏਕੈਕੇਨਾਨੁਗਮਨਾਦ੍ਭੇਦਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇ ਰਸਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਂਯੋਗਤਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਮਵਾਯਤਸ਼੍ਚ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਂਯੁਕ੍ਤਾ ਯਥਾ- ਬਦਰਕਪਿਤ੍ਥਫਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਂ(੧), ਉਸ੍ਟ੍ਰੀਕ੍ਸੀਰੋਰਭ੍ਰਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਲਵਣਂ(੨), ਕੁਕ੍ਕੁਰਸ਼ਗਾਲਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਕਟੁਕਂ(੩), ਸ਼੍ਰੀਵਾਸਸਰ੍ਜਰਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਂ(੪) ਤੈਲਧਨ੍ਵਨਫਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਕਸਾਯਂ(੫); ਊਸਕਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਂ(੬), ਚੁਕ੍ਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਂ(੭), ਸੁਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਂ(੮), ਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧਿਸ਼ੁਕਮਾਂਸਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਕਸਾਯਂ(੯); ਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਦਿਕਂ ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਂ(੧੦), ਗੋਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਦਿਕਂ ਲਵਣਕਟੁਕਂ(੧੧), ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਾਦਿਕਂ ਲਵਣਕਸਾਯਂ(੧੨); ਕਰ੍ਪੂਰਜਾਤੀਫਲਾਦਿਕਂ ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ(੧੩), ਲਵਲੀਫਲਹਸ੍ਤਿਨੀਘਤਾਦਿਕਂ ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੪); ਭਲ੍ਲਾਤਕਮਜ੍ਜਾਹਰਿਤਾਲਾਦਿਕਂ ਕਟੁਕਸਾਯਮ੍(੧੫); ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਰਸਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਰਸਤ੍ਰਿਤਯਭੇਦਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਹਸ੍ਤਿਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਂ(੧), ਸ਼ਲ੍ਯਕਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਂ(੨), ਗੋਧੂਮੋਤ੍ਥਸੁਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਂ(੩), ਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਸਾਯਂ(੪), ਕਾਣਕਪੋਤਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਂ(੫), ਸ਼ਮ੍ਬੂਕਾਦਿਮਾਂਸਂ ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਂ(੬), ਪਦ੍ਮਕਨ੍ਦਾਦਿਕਂ ਗੁਡਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਮਧੁਰਲਵਣਕਸਾਯਂ(੭), ਤਣਸ਼ੂਨ੍ਯਾਫਲਸ਼ੁਸ੍ਕਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬਰ੍ਯਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਂ(੮), ਗੋਧਾਮਾਂਸੈਰਣ੍ਡਤੈਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਕਟੁਕਟੁਕਸਾਯਂ(੯), ਗੁਡੂਚੀਸ਼ਾਖਾਮਗਾਮਿਸਤੁਵਰਕਤੈਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੦), ਰੌਪ੍ਯਸ਼ਿਲਾਜਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਂ(੧੧), ਹਸ੍ਤਿਮੂਤ੍ਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਂ(੧੨), ਸਰੋਮਕਂ ਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧ੍ਯਾਦਿ ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਂ(੧੩), ਮਰਿਚਸਂਸ੍ਕਤਸੁਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਂ(੧੪), ਅਮ੍ਲਵੇਤਸਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਂ(੧੫), ਕੀਰਮਾਂਸਯੁਤਸੁਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੬), ਅਵਿਮੂਤ੍ਰਾਦਿਕਂ ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ(੧੭), ਅਰੁਸ੍ਕਰਂ ਸਰੋਮਕਂ ਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਂ(੧੮), ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਾਵਿਕਂ ਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੯), ਕਸ੍ਣਾਗਰੁਸੁਰਦਾਰੁਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕਂ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੨੦); ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਕਭੇਦਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਚਤੁਃਸਂਯੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਸ਼ਿਲਾਜਤੁਪ੍ਰਭਤਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਂ(੧), ਗੋਮੂਤ੍ਰੈਕਸ਼ਫਕ੍ਸੀਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਂ(੨) ਸੈਨ੍ਧਵਾਨ੍ਵਿਤਤਕ੍ਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਸਾਯਂ(੩), ਲਸ਼ੁਨਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸੁਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ(੪), ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਨ੍ਵਿਤੈਰਣ੍ਡਤੈਲਾਦਿ ਖਦਿਰਾਨ੍ਵਿਤਸ਼ਿਲਾਹ੍ਵਾਦਿਕਂ ਚ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਕਸਾਯਂ(੫), ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਯਵਾਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੬), ਵਾਰ੍ਤਾਕਫਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਂ(੭), ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਤੈਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਂ(੮), ਤਿਲਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੯), ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍ਵਿਤਬਦਰਾਦਿ ਮਧੁਰਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੦), ਸੁਵਰ੍ਚਲਾਨ੍ਵਿਤਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧ੍ਯਾਦਿ ਕਤਸੁਰਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਂ(੧੧), ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਨ੍ਵਿਤਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧ੍ਯਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਂ(੧੨), ਔਦ੍ਭਿਦਲਵਣਾਨ੍ਵਿਤਂ ਸ਼ੁਕਮਾਂਸਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੩), ਬਾਲਮੂਲਕਹਸ੍ਤਿਨੀਦਧ੍ਯਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੪), ਸਰੋਮਕਂ ਬਾਲਬਿਲ੍ਵਾਦਿਕਂ ਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧੫); ਏਵਂ ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਕਥਿਤਾਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਞ੍ਚਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਸਡ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਆਮਕਰਮਰ੍ਦਾਨ੍ਵਿਤਂ ਭਸ੍ਟਵਾਰ੍ਤਾਕਫਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੧), ਕਟੁਤ੍ਰਯਯਵਕ੍ਸਾਰਾਨ੍ਵਿਤਤਕ੍ਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਸਾਯਮ੍(੨), ਔਦ੍ਭਿਦਾਨ੍ਵਿਤਤਕ੍ਰਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੩), ਹਰੀਤਕੀਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੪), ਰਸੋਨਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੫), ਭਲ੍ਲਾਤਕਰੌਪ੍ਯਸ਼ਿਲਾਜਤੁਮਿਸ਼੍ਰਿਤਨਿਮ੍ਬਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਂ(੬); ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਰਸਸਂਯੋਗਾਃ ਸਡ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਸਡ੍ਰਸਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ- ਏਣਮਾਂਸਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਮ੍| ਅਤਃ ਪਰਮੇਕੈਕਰਸਾਨਾਹ- ਸਨ੍ਤਾਨਿਕਾਗੋਦੁਗ੍ਧਾਦਿਕਂ ਮਧੁਰਂ(੧) ਆਮਕਰਮਰ੍ਦਾਦਿਕਮ੍ ਅਮ੍ਲਂ(੨), ਰੋਮਕਾਦਿਕਂ ਲਵਣਂ(੩), ਚਵ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕਟੁਕਂ(੪), ਨਿਮ੍ਬਪਰ੍ਪਟਾਦਿਕਂ ਤਿਕ੍ਤਂ(੫), ਪਦ੍ਮਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਙ੍ਕੁਰਾਦਿਕਂ ਕਸਾਯਂ(੬); ਏਵਂ ਸਟ੍ ਕਥਿਤਾਃ| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ ਕਥਿਤਾਃ| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵਮੁਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਆਪਾਤਨਿਕਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰੋ ਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਯ ਬਹੁਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰਸਭੇਦੈਃ ਸਹ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਦੁਰ੍ਘਟਃ, ਅਤੋ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਮਪਿ ਬਹੁਤ੍ਵਮਾਹ- ਅਵਿਦਗ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਦਗ੍ਧਾ ਅਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ; ਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾਃ; ਯਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਠੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਰ੍ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਪਾਠੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰਃ ਕਿਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ? ਸਤ੍ਯਂ, ਕੁਪਿਤਦੋਸਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਨੀਯਤ੍ਵਾਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਨ੍ਯਤ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਤ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍||੪||ਹ੍

ਪੂਰ੍ਵਮਵਿਦਗ੍ਧਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਏਕੈਕੇਨਾਨੁਗਮਨਾਦ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਦੇਵ ਸ੍ਮਾਰਯਤਿ ਏਕੈਕੇਨਾਨੁਗਮਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਗਸ਼ਃ ਅਂਸ਼ਾਂਸ਼ਤਯਾ| ਰਸਾਨਾਮੇਕੈਕੇਨਾਨੁਗਮਨਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਯਦੁਦੀਰਿਤਮਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਭਣਿਤਂ, ਤਦ੍ਵਸ਼ਾਤ੍ਤੇ ਰਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਾਂ ਚ ਰਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਂ, ਮਤਿਮਾਨ੍ ਊਹਾਪੋਹਵਿਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ, ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਭੇਦੇਸੁ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਮਤਿਮਾਨਿਤਿ ਪਦਾਤ੍ ਯਾਦਸ਼ਾ ਏਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਹੀਨਾਧਿਕਭਾਵੇਨ ਭੇਦਾਸ੍ਤਾਦਸ਼ਾ ਏਵ ਰਸਭੇਦਾ ਯੋਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਏਵਮੇਵਾਨੁਗਮਨਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਦੋਸਾਣਾਮੇਵਂ ਭਾਗਸ਼ੋਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪੇਨੈਕਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ੍ਯਾਨੁਗਮਨਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਯਦੁਦੀਰਿਤਂ ਤਤ੍ਰ ਰਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਂ ਯੋਜਯੇਦਿਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਯਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸੁਨ੍ਦਰਂ ਨਤੁ ਯਦੁਦੀਰਿਤਮਿਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਭਾਵਿਨਿ ਭੂਤਵਦੁਪਚਾਰਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੀਯੇ ਯਦੁਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ਕਤਮ੍| ਅਪਰੇਤ੍ਰਾਮੁਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਬਹੁ ਜਲ੍ਪਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਚ੍ਛਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਕੁਲਹੇਤੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਮ੍||੫||

ਇਦਾਨੀਂ ਰਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੈਵ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਮਧੁਰਾਦਿਕ੍ਰਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਿਕੇਸੁ ਦ੍ਵਿਕਸਂਯੋਗੇਸੁ| ਅਨੁਕ੍ਰਮਤੇ ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ, ਅਨੁਗਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਦ੍ਵਿਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦ੍ਵਿਕਸਂਯੋਗਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਇਯਨ੍ਤ ਏਵ ਰਸਭੇਦਾ ਗਣਨੀਯਾ ਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਰਤਮਯੋਗਾਦਿਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਦ੍ਵਿਕਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੌ ਵਿਦ੍ਯੇਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸਂਯੋਗੇ ਸ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਃ| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੬-੮||

ਆਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ਼ੇਤਿ ਦਸ਼ਯੋਗਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਰ੍ਧਮਿਤਿ ਤ੍ਰੀਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਤ੍ਰਿਕਾਨਾਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਃ| ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍||੯-੧੦||

ਚਤੁਸ੍ਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ਼ੇਤਿ ‘ਯੋਗਾਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਚਤੁਸ੍ਕਰਸਸਂਯੋਗੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਯੋਗੇ ਸ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਃ; ਏਵਂ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ||੧੧-੧੨||

ਪਞ੍ਚਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਕਾਨਿਤਿ ਪਞ੍ਚਰਸਸਮੂਹਾਨ੍| ਪਞ੍ਚੇਤਿ ਪਞ੍ਚਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨ੍ ‘ਯੋਗਾਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਸਣ੍ਣਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩-੧੪||

ਤਸ੍ਯ ਸਟ੍ਕਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਮਾਹ- ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੫||

ਏਸਾਮੁਦਾਹਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੬||

ਉਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਰਸੋ ਹੀਨਰਸਃ| ਦੋਸਭੇਦਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਯਾਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਰਸਾ ਬਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ, ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ; ਯਥਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾ ਬਹੁਧਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਪਿ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਤਥਾ ਰਸਾ ਅਪਿ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੧੭||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੬੩||