Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో రక్తాభిష్యందప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తకఫకృతానభిష్యందాన్ ప్రతిపాద్య పరిశిష్టం రక్తాభిష్యందప్రతిషేధమాహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
మంథం స్యందం సిరోత్పాతం సిరాహర్షం చ రక్తజం | ఏకేనైవ విధానేన చికిత్సేచ్చతురో గదాన్ ||3||
मन्थं स्यन्दं सिरोत्पातं सिराहर्षं च रक्तजम् | एकेनैव विधानेन चिकित्सेच्चतुरो गदान् ||३||
🔊 Audio coming soon
మంథమిత్యాది| అత్ర మంథస్య ప్రాగుపాదానం స్యందాద్గరీయస్త్వఖ్యాపనార్థం||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
వ్యాధ్యార్తాంశ్చతురోఽప్యేతాన్ స్నిగ్ధాంకౌంభేన సర్పిషా | రసైరుదారైరథవా సిరామోక్షేణ యోజయేత్ ||4||
व्याध्यार्तांश्चतुरोऽप्येतान् स्निग्धान्कौम्भेन सर्पिषा | रसैरुदारैरथवा सिरामोक्षेण योजयेत् ||४||
🔊 Audio coming soon
తదేవ విధానమాహ- వ్యాధ్యార్తానిత్యాది| వ్యాధిభిరార్తాః పీడితా వ్యాధ్యార్తాః| కౌంభేన శతవర్షస్థితేనేత్యర్థః| రసైరుదారైరథవేతి మాంసరసైరధికస్నేహైర్వా స్నిగ్ధానిత్యర్థః| దూష్యహరణం ప్రతిపాదయన్నాహ- సిరేత్యాది||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౬
విరిక్తానాం ప్రకామం చ శిరాంస్యేషాం విశోధయేత్ | వైరేచనికసిద్ధేన సితాయుక్తేన సర్పిషా ||5|| (మజ్జ్ఞా వా తద్విమిశ్రేణ మేదసా తచ్ఛృతేన వా) |6|
विरिक्तानां प्रकामं च शिरांस्येषां विशोधयेत् | वैरेचनिकसिद्धेन सितायुक्तेन सर्पिषा ||५|| (मज्ज्ञा वा तद्विमिश्रेण मेदसा तच्छृतेन वा) |६|
🔊 Audio coming soon
దూష్యహరణం ప్రతిపాద్య దోషహరణం ప్రతిపాదయన్నాహ- విరిక్తానామిత్యాది| శిరాంసీతి బహువచనం ప్రతిరోగాపేక్షయా దూష్యేఽపహృతే విరేచనేన దోషహరణం, తతః శిరోవిరేచనం; తదపి సర్పిషా నతు తైలేన, ఘృతస్య చక్షుష్యత్వాత్, రక్తావిరుద్ధత్వాచ్చ| తస్య సంస్కారమాహ- వైరేచనికసిద్ధేనేతి; శిరోవిరేచనద్రవ్యసిద్ధేన, కేచిత్ త్రివృతాదిద్రవ్యసిద్ధేనేత్యాహుః| కేచిదత్ర ‘మజ్జ్ఞా వా తద్విపక్వేన’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి, స చానార్షః||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
తతః ప్రదేహాః పరిషేచనాని నస్యాని ధూమాశ్చ యథాస్వమేవ | ఆశ్చ్యోతనాభ్యంజనతర్పణాని స్నిగ్ధాశ్చ కార్యాః పుటపాకయోగాః ||6||
ततः प्रदेहाः परिषेचनानि नस्यानि धूमाश्च यथास्वमेव | आश्च्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि स्निग्धाश्च कार्याः पुटपाकयोगाः ||६||
🔊 Audio coming soon
అంతఃశుద్ధికరం క్రియాక్రమముక్త్వా బహిఃశుద్ధికరం క్రియాక్రమసంగ్రహముద్దిశన్నాహ- తత ఇత్యాది| ధూమాశ్చ యథాస్వమాత్మీయానతిక్రమేణ, రక్తస్య దూష్యస్య కఫానుబంధే కఫహరద్రవ్యవర్తికృతాః, వాతానుబంధే తు స్నైహికాః; ఏవమన్యత్రాపి యథాస్వమితి సంబంధనీయం| అభ్యంజనం అంజనం; తచ్చ ప్రసాదనం రక్తపిత్తే, సవ్రణశుక్రాదౌ తు రోపణం; అన్యే పునరభ్యంజనమేవ శతధౌతఘృతాదినేచ్ఛంతి||6||
Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭
నీలోత్పలోశీరకటంకటేరీకాలీయయష్టీమధుముస్తరోధ్రైః | సపద్మకైర్ధౌతఘృతప్రదిగ్ధైరక్ష్ణోః ప్రలేపం పరితః ప్రకుర్యాత్ ||7||
नीलोत्पलोशीरकटङ्कटेरीकालीययष्टीमधुमुस्तरोध्रैः | सपद्मकैर्धौतघृतप्रदिग्धैरक्ष्णोः प्रलेपं परितः प्रकुर्यात् ||७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రలేపద్రవ్యాణ్యాహ- నీలోత్పలేత్యాది| కటంకటేరీ దారుహరిద్రా| కాలీయకం దారుహరిద్రానుకారి ప్రసిద్ధం| ధౌతఘృతప్రదిగ్ధైః మిశ్రైరిత్యర్థః||7||
Adhikarana ౭ (౮-౯) · Śloka ౯
రుజాయాం చాప్యతిభృశం స్వేదాశ్చ మృదవో హితాః | అక్ష్ణోః సమంతతః కార్యం పాతనం చ జలౌకసాం ||8|| ఘృతస్య మహతీ మాత్రా పీతా చార్తిం నియచ్ఛతి | పిత్తాభిష్యందశమనో విధిశ్చాప్యుపపాదితః ||9||
रुजायां चाप्यतिभृशं स्वेदाश्च मृदवो हिताः | अक्ष्णोः समन्ततः कार्यं पातनं च जलौकसाम् ||८|| घृतस्य महती मात्रा पीता चार्तिं नियच्छति | पित्ताभिष्यन्दशमनो विधिश्चाप्युपपादितः ||९||
🔊 Audio coming soon
పరిషేచనాద్యుద్దిష్టం యదనిర్దిష్టం తత్పిత్తాభిష్యందనిర్దిష్టద్రవ్యైరతిదిశన్ క్రియాక్రమేఽనిర్దిష్టం చ నిర్దిశన్నాహ- రుజాయామిత్యాది| రుజో హి భవంతి సిరావ్యధాదికృతవాతానుబంధాత్, వాతావృతాద్రక్తాద్వా; తత్ర వాతజాయాం తీవ్రరుజాయాం మృదవః స్వేదాః, దూష్యరక్తావరోధాద్బహుశోణితజాయాం జలౌకఃపాతనం; వాతజాయామేవాంతరమౌషధం ఘృతస్య మహత్యా మాత్రయా పానం; అల్పశోణితజాయాం పిత్తాభిష్యందశమనో విధిః| నియచ్ఛతి నివారయతి||8-9||
Adhikarana ౮ (౧౦) · Śloka ౧౦
కశేరుమధుకాభ్యాం వా చూర్ణమంబరసంవృతం | న్యస్తమప్స్వాంతరిక్షాసు హితమాశ్చ్యోతనం భవేత్ ||10||
कशेरुमधुकाभ्यां वा चूर्णमम्बरसंवृतम् | न्यस्तमप्स्वान्तरिक्षासु हितमाश्च्योतनं भवेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
ఆశ్చ్యోతనమాహ- కశేర్విత్యాది| అంబరసంవృతం వస్త్రవేష్టితం, న్యస్తం క్షిప్తం, ఆంతరిక్షోదకాలాభే ఆకాశగుణభూయిష్ఠం భూమిస్థముదకం గృహ్యతే| కేచిత్ పరిషేకమప్యనేనైవేచ్ఛంతి||10||
Adhikarana ౯ (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
పాటల్యర్జునశ్రీపర్ణీధాతకీధాత్రిబిల్వతః | పుష్పాణ్యథ బృహత్యోశ్చ బింబీలోటాచ్చ తుల్యశః ||11|| సమంజిష్ఠాని మధునా పిష్టానీక్షురసేన వా | రక్తాభిష్యందశాంత్యర్థమేతదంజనమిష్యతే ||12||
पाटल्यर्जुनश्रीपर्णीधातकीधात्रिबिल्वतः | पुष्पाण्यथ बृहत्योश्च बिम्बीलोटाच्च तुल्यशः ||११|| समञ्जिष्ठानि मधुना पिष्टानीक्षुरसेन वा | रक्ताभिष्यन्दशान्त्यर्थमेतदञ्जनमिष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
రక్తాభిష్యందేఽంజనమాహ- పాటలీత్యాది| శ్రీపర్ణీ కాశ్మరీ| ధాత్రీ ఆమలకీ, బింబీలోటో భిల్లోటో హిమాద్రిజో వృక్షః| విరేచనాదిభిర్విశుద్ధదోషస్య పురుషస్య శేషదోషోపశాంత్యర్థమంజనం యోజ్యం, న పునరశుద్ధదోషస్యేతి||11-12||
Adhikarana ౧౦ (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
చందనం కుముదం పత్రం శిలాజతు సకుంకుమం | అయస్తామ్రరజస్తుత్థం నింబనిర్యాసమంజనం ||13|| త్రపు కాంస్యమలం చాపి పిష్ట్వా పుష్పరసేన తు | విపులా యాః కృతా వర్త్యః పూజితాశ్చాంజనే సదా ||14||
चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् | अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम् ||१३|| त्रपु कांस्यमलं चापि पिष्ट्वा पुष्परसेन तु | विपुला याः कृता वर्त्यः पूजिताश्चाञ्जने सदा ||१४||
🔊 Audio coming soon
చందనమిత్యాది| పత్రం పత్రకం| అంజనం రసాంజనం| పుష్పరసేనేతి మధునేత్యర్థః| విపులా యాస్తా ఏవ మంథాదిషు చతుర్షు లేఖనాదికర్మణి సామర్థ్యాత్ పూజితా వర్తయః| తదుక్తం,- “హరేణుమాత్రా వర్తిః స్యాల్లేఖనస్య ప్రమాణతః| ప్రసాదనస్య చాధ్యర్ధా ద్విగుణా రోపణస్య తు”- ఇతి||13-14||
Adhikarana ౧౧ (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౭
స్యాదంజనం ఘృతం క్షౌద్రం సిరోత్పాతస్య భేషజం | తద్వత్సైంధవకాసీసం స్తన్యఘృష్టం చ పూజితం ||15|| మధునా శంఖనైపాలీతుత్థదార్వ్యః ససైంధవాః | రసః శిరీషపుష్పాచ్చ సురామరిచమాక్షికైః ||16|| యుక్తం తు మధునా వాఽపి గైరికం హితమంజనే |17|
स्यादञ्जनं घृतं क्षौद्रं सिरोत्पातस्य भेषजम् | तद्वत्सैन्धवकासीसं स्तन्यघृष्टं च पूजितम् ||१५|| मधुना शङ्खनैपालीतुत्थदार्व्यः ससैन्धवाः | रसः शिरीषपुष्पाच्च सुरामरिचमाक्षिकैः ||१६|| युक्तं तु मधुना वाऽपि गैरिकं हितमञ्जने |१७|
🔊 Audio coming soon
మంథాదీనాం చతుర్ణాం సామాన్యచికిత్సితముక్త్వా సిరోత్పాతే విశేషచికిత్సితమాహ- స్యాదంజనమిత్యాది| అంజనం రసాంజనం , ఘృతం గవ్యఘృతం| నేపాలీ మనఃశిలా| మరిచం ప్రసిద్ధం, కేచిత్ మరిచశబ్దేన సితమరిచం శోభాంజనఫలాపరపర్యాయం వదంతి| గైరికం స్వర్ణగైరికం| ఏతాన్యంజనాన్యర్ధశ్లౌకికాన్యప్యుక్తాని||15-16||-
Adhikarana ౧౨ (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
సిరాహర్షేఽంజనం కుర్యాత్ ఫాణితం మధుసంయుతం ||17|| మధునా తార్క్ష్యజం వాఽపి కాసీసం వా ససైంధవం | వేత్రామ్లస్తన్యసంయుక్తం ఫాణితం చ ససైంధవం ||18||
सिराहर्षेऽञ्जनं कुर्यात् फाणितं मधुसंयुतम् ||१७|| मधुना तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् | वेत्राम्लस्तन्यसंयुक्तं फाणितं च ससैन्धवम् ||१८||
🔊 Audio coming soon
సిరాహర్ష ఇత్యాది| ఫాణితం మధుయుక్తమేకమంజనమితి; మధుయుక్తం తార్క్ష్యజం ద్వితీయమంజనం, తత్ర తార్క్ష్యజం రసాంజనం; కాసీసం ససైంధవం మధుయుక్తం తృతీయమంజనం; వేత్రామ్లస్తన్యసంయుక్తం ఫాణితం చతుర్థమంజనం; తత్ర వేత్రామ్లం అమ్లవేతసం, అన్యే తు వేత్రం వేత్రకరీరం, అమ్లం అమ్లవేతసం, అమ్లీకా వేతి వ్యాఖ్యానయంతి; యత్తు జేజ్జటాచార్యేణ దూషితం||17-18||
Adhikarana ౧౩ (౧౯-౨౩) · Śloka ౨౪
పైత్తం విధిమశేషేణ కుర్యాదర్జునశాంతయే | ఇక్షుక్షౌద్రసితాస్తన్యదార్వీమధుకసైంధవైః ||19|| సేకాంజనం చాత్ర హితమమ్లైరాశ్చ్యోతనం తథా | సితామధుకకట్వంగమస్తుక్షౌద్రామ్లసైంధవైః ||20|| బీజపూరకకోలామ్లదాడిమామ్లైశ్చ యుక్తితః | ఏకశో వా ద్విశో వాఽపి యోజితం వా త్రిభిస్త్రిభిః ||21|| స్ఫటికం విద్రుమం శంఖో మధుకం మధు చైవ హి | శంఖక్షౌద్రసితాయుక్తః సాముద్రః ఫేన ఏవ వా ||22|| ద్వావిమౌ విహితౌ యోగావంజనేఽర్జుననాశనౌ | సైంధవక్షౌద్రకతకాః సక్షౌద్రం వా రసాంజనం ||23|| కాసీసం మధునా వాఽపి యోజ్యమత్రాంజనే సదా |24|
पैत्तं विधिमशेषेण कुर्यादर्जुनशान्तये | इक्षुक्षौद्रसितास्तन्यदार्वीमधुकसैन्धवैः ||१९|| सेकाञ्जनं चात्र हितमम्लैराश्च्योतनं तथा | सितामधुककट्वङ्गमस्तुक्षौद्राम्लसैन्धवैः ||२०|| बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः | एकशो वा द्विशो वाऽपि योजितं वा त्रिभिस्त्रिभिः ||२१|| स्फटिकं विद्रुमं शङ्खो मधुकं मधु चैव हि | शङ्खक्षौद्रसितायुक्तः सामुद्रः फेन एव वा ||२२|| द्वाविमौ विहितौ योगावञ्जनेऽर्जुननाशनौ | सैन्धवक्षौद्रकतकाः सक्षौद्रं वा रसाञ्जनम् ||२३|| कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमत्राञ्जने सदा |२४|
🔊 Audio coming soon
రక్తార్జునచికిత్సామాహ- పైత్తమిత్యాది| పైత్తం పిత్తాభిష్యందోదితం| అత్ర అర్జునే| అమ్లైః ధాన్యామ్లాదిభిః| తత్ర ఇక్షుక్షౌద్రాదిభిః సేకాంజనే కర్తవ్యే, అమ్లైః పునరాశ్చ్యోతనమేవ కర్తవ్యం| అర్జునేఽపరమప్యాశ్చ్యోతనమాహ- సితేత్యాది| ఏతైః సితాదిభిర్దాడిమామ్లపర్యంతైర్వ్యస్తైః సమస్తైర్వా యుక్తితో దోషబలాపేక్షయాఽఽశ్చ్యోతనం కార్యమితి పిండార్థః| అర్జునేఽంజనమాహ- స్ఫటికమిత్యాది| విదృమః ప్రవాలః| అర్జునేఽపరమప్యంజనమాహ- సైంధవేత్యాది| సైంధవక్షౌద్రకతకా ఇత్యేకమంజనం, సక్షౌద్రం వా రసాంజనమిత్యపరం, కాసీసం మధునా వాఽపీతి తృతీయమంజనం| అత్ర అర్జునే||19-23||-
Adhikarana ౧౪ (౨౪-౨౬) · Śloka ౨౭
లోహచూర్ణాని సర్వాణి ధాతవో లవణాని చ ||24|| రత్నాని దంతాః శృంగాణి గణశ్చాప్యవసాదనః | కుక్కుటాండకపాలాని లశునం కటుకత్రయం ||25|| కరంజబీజమేలా చ లేఖ్యాంజనమిదం స్మృతం | పుటపాకావసానేన రక్తవిస్రావణాదినా ||26|| సంపాదితస్య విధినా కృత్స్నేన స్యందఘాతినా |27|
लोहचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च ||२४|| रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि गणश्चाप्यवसादनः | कुक्कुटाण्डकपालानि लशुनं कटुकत्रयम् ||२५|| करञ्जबीजमेला च लेख्याञ्जनमिदं स्मृतम् | पुटपाकावसानेन रक्तविस्रावणादिना ||२६|| सम्पादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्दघातिना |२७|
🔊 Audio coming soon
లేఖ్యాంజనమాహ- లోహేత్యాది| సర్వాణి సువర్ణత్రపుసీసతామ్రరజతకృష్ణలోహాదిజాతాని| ధాతవో మనఃశిలాగైరికాదయః| లవణాని సైంధవాదీని పంచ| రత్నాని వైదూర్యమరకతప్రభృతీని| దంతా గవాదీనామశ్వాదీనాం చ| శృంగాణి గవాదీనామేవ| అవసాదనో మిశ్రకోక్తః కాసీసాదిః| ఏతదనిర్దిష్టానామపి లేఖ్యాంజనసంజ్ఞకం జ్ఞేయం| అపరమపి లేఖ్యాంజనమాహ- కుక్కుటాండేత్యాది| లేఖ్యాంజనం కీదృగ్విధస్యాతురస్య ప్రయోజ్యమిత్యాహ- పుటపాకావసానేనేత్యాది| రక్తవిస్రావణాదినా పుటపాకావసానేన, స్యందఘాతినా అభిష్యందహననశీలేన, కృత్స్నేన సకలేన విధినా, సంపాదితస్య సమ్యగ్యోజితస్య; స పునర్విధిః సిరావ్యధవిరేచనశిరోవిరేచనాన్యంతఃపరిమార్జనాని; తథా హి,- “తతః ప్రదేహాన్ పరిషేచనాని నస్యాని ధూమాశ్చ యథాస్వమేవ| ఆశ్చ్యోతనాభ్యంజనతర్పణాని తథైవ కార్యాః పుటపాకయోగాః”- ఇతి; లేఖ్యాంజనం ప్రయోజనీయమితి పిండార్థః| ‘పుటపాకావసాదేన’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, పుటపాక ఏవావసాదోఽవధిర్యస్య స తథా తేనేతి ఖ్యానయంతి||24-26||-
Adhikarana ౧౫ (౨౭) · Śloka ౨౭
అనేనాపహరేచ్ఛుక్రమవ్రణం కుశలో భిషక్ ||27||
अनेनापहरेच्छुक्रमव्रणं कुशलो भिषक् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇమాం చికిత్సామవ్రణే శుక్రేఽప్యతిదిశన్నాహ- అనేనేత్యాది| అనేన లేఖ్యాంజనేన పూర్వోక్తేన రక్తవిస్రావణాద్యుపక్రమేణ సంపాదితస్యాతురస్యావ్రణం శుక్రమపహరేదితి వాక్యార్థః||27||
Adhikarana ౧౬ (౨౮-౩౫) · Śloka ౩౬
ఉత్తానమవగాఢం వా కర్కశం వాఽపి సవ్రణం | శిరీషబీజమరిచపిప్పలీసైంధవైరపి ||28|| శుక్రస్య ఘర్షణం కార్యమథవా సైంధవేన తు | కుర్యాత్తామ్రరజఃశంఖశిలామరిచసైంధవైః ||29|| అంత్యాద్ద్విగుణితైరేభిరంజనం శుక్రనాశనం | కుర్యాదంజనయోగౌ వా సమ్యక్ శ్లోకార్ధికావిమౌ ||30|| శంఖకోలాస్థికతకద్రాక్షామధుకమాక్షికైః | క్షౌద్రదంతార్ణవమలశిరీషకుసుమైరపి ||31|| క్షారాంజనం వా వితరేద్బలాసగ్రథితాపహం | ముద్గాన్ వా నిస్తుషాన్ భృష్టాన్ శంఖక్షౌద్రసితాయుతాన్ ||32|| మధూకసారం మధునా యోజయేచ్చాంజనే సదా | బిభీతకాస్థిమజ్జా వా సక్షౌద్రః శుక్రనాశనః ||33|| శంఖశుక్తిమధుద్రాక్షామధుకం కతకాని చ | ద్విత్వగ్గతే సశూలే వా వాతఘ్నం తర్పణం హితం ||34|| వంశజారుష్కరౌ తాలం నారికేలం చ దాహయేత్ | విస్రావ్య క్షారవచ్చూర్ణం భావయేత్కరభాస్థిజం ||35|| బహుశోఽంజనమేతత్స్యాచ్ఛుక్రవైవర్ణ్యనాశనం |36|
उत्तानमवगाढं वा कर्कशं वाऽपि सव्रणम् | शिरीषबीजमरिचपिप्पलीसैन्धवैरपि ||२८|| शुक्रस्य घर्षणं कार्यमथवा सैन्धवेन तु | कुर्यात्ताम्ररजःशङ्खशिलामरिचसैन्धवैः ||२९|| अन्त्याद्द्विगुणितैरेभिरञ्जनं शुक्रनाशनम् | कुर्यादञ्जनयोगौ वा सम्यक् श्लोकार्धिकाविमौ ||३०|| शङ्खकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः | क्षौद्रदन्तार्णवमलशिरीषकुसुमैरपि ||३१|| क्षाराञ्जनं वा वितरेद्बलासग्रथितापहम् | मुद्गान् वा निस्तुषान् भृष्टान् शङ्खक्षौद्रसितायुतान् ||३२|| मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा | बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्रः शुक्रनाशनः ||३३|| शङ्खशुक्तिमधुद्राक्षामधुकं कतकानि च | द्वित्वग्गते सशूले वा वातघ्नं तर्पणं हितम् ||३४|| वंशजारुष्करौ तालं नारिकेलं च दाहयेत् | विस्राव्य क्षारवच्चूर्णं भावयेत्करभास्थिजम् ||३५|| बहुशोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् |३६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమవ్రణశుక్రచికిత్సితమభిధాయ సవ్రణేఽపి పూర్వం చికిత్సితముద్దిశన్నాహ- ఉత్తానమిత్యాది| సవ్రణమపి శుక్రముత్తానమేకపటలగతం, అవగాఢం వా ద్విత్ర్యాదిపటలగతం, రక్తస్రావణేత్యాదినా పూర్వోక్తేన విధినోపపాద్య, లేఖయేదితి సముదాయార్థః| నను సవ్రణస్య సంతర్పణసాధ్యత్వాత్ కథం సవ్రణే లేఖనముపయుజ్యతే? సత్యం, కర్కశావస్థాయాం పూర్వం లేఖనం ప్రయుజ్యతే పశ్చాత్ సంతర్పణమితి న దోషః| ‘కర్కశం వాపి సవ్రణం’ ఇత్యత్ర ‘కర్షయేచ్చాపి సవ్రణం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ఏతదవస్థే ఏవ శుక్రే ఘర్షణమాహ - శిరీషబీజేత్యాది| శిలా మనఃశిలా| కుర్యాదిత్యాది| కౌ తౌ శ్లోకార్ధికౌ ద్వౌ యోగావిత్యాహ- శంఖకోలాస్థీత్యాది| కోలాస్థి బదరాస్థి, కతకం శశపురీషానుకార్యంబుప్రసాదనం ఫలం, మధుకం యష్టీమధు, దంతో గోదంతః, అర్ణవమలం సముద్రఫేనం| క్షారాంజనమిత్యాది| క్షారాంజనం ‘నీలాన్ యవాన్ గవ్యపయోఽనుపీతాన్’ ఇత్యాదినా శ్లేష్మాభిష్యందోక్తం| ముద్గానిత్యాది| ముద్గాన్ శంఖక్షౌద్రసితాయుతానిత్యేకో యోగః, మధూకసారం మధునేతి ద్వితీయో యోగః| బిభీతకేత్యాది| బిభీతకాస్థిమజ్జా మధునేత్యేకో యోగః; శంఖాదికతకపర్యంతం మధునేతి ద్వితీయో యోగః, మధుకం యష్టీమధు| కేచిత్ శంఖశుక్తీత్యత్ర శంఖాశ్మంతేతి పఠంతి| ద్విత్వగ్గత ఇత్యాది| ద్విత్వగ్గతే ద్విపటలాశ్రితే శుక్ర ఇత్యర్థః| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి, జేజ్జటేన పఠితత్వాదస్మాభిః పఠితః| వంశజేత్యాది| వంశజో వంశకరీరః, వంశాంకుర ఇతి యావత్| అరుష్కరాదీనాం పరిపక్వాస్థి, అన్యే జటామాహుః| ఏతేషాం వంశజాదీనాం తిలనాలదీపితానాం భస్మ, తచ్చ కరభాస్థిచూర్ణసమం ప్రత్యహమాకృష్య, షడ్గుణోదకేనాష్టగుణోదకేన వా నిష్క్వాథ్య, పాదశేషం బహుశో విస్రావ్య, స్వస్థేన తేన సప్తాహం కరభాస్థిచూర్ణం భావయిత్వాఽఽతపే శోషయేత్, తచ్చూర్ణం పునశ్చ చూర్ణితం కృత్వా, మధ్వాక్తేనాంగుల్యగ్రేణ శలాకయా వా సంగృహ్య శుక్రదేశమాత్రం ఘర్షయేత్, తతస్త్రిఫలోదకేనాక్షి ప్రక్షాలయేత్| శుక్రవైవర్ణ్యనాశనమితి శుక్రస్య వైవర్ణ్యం వినాశయతి న తు శుక్రం, ఏతేన శుక్రస్య కృష్ణతాముత్పాదయతీత్యర్థః||28-35||-
Adhikarana ౧౭ (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
అజకాం పార్శ్వతో విద్ధ్వా సూచ్యా విస్రావ్య చోదకం ||36|| వ్రణం గోమాంసచూర్ణేన పూరయేత్ సర్పిషా సహ | బహుశోఽవలిఖేచ్చాపి వర్త్మాస్యోపగతం యది ||37||
अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम् ||३६|| व्रणं गोमांसचूर्णेन पूरयेत् सर्पिषा सह | बहुशोऽवलिखेच्चापि वर्त्मास्योपगतं यदि ||३७||
🔊 Audio coming soon
అసాధ్యశుక్రవైవర్ణ్యనాశనప్రసంగేనాసాధ్యాజకాజాతస్య వైకృతనాశనార్థం చికిత్సామాహ- అజకామిత్యాది| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి, జేజ్జటపఠితత్వాదస్మాభిః పఠితః| అత్రాజకాయామవస్థాయాం లేఖనమపి కర్మాతిదిశన్నాహ- బహుశోఽవలిఖేదిత్యాది| అస్య అజకాజాతస్య, వర్త్మ తుండం , ఉపగతం యద్యుచ్చతాం ప్రాప్తం, తదా తం బహుశోఽవలిఖేత్||36-37||
Adhikarana ౧౮ (౩౮) · Śloka ౩౯
సశోఫశ్చాప్యశోఫశ్చ ద్వౌ పాకౌ యౌ ప్రకీర్తితౌ | స్నేహస్వేదోపపన్నస్య తత్ర విద్ధ్వా సిరాం భిషక్ ||38|| సేకాశ్చ్యోతననస్యాని పుటపాకాంశ్చ కారయేత్ |39|
सशोफश्चाप्यशोफश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्तितौ | स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक् ||३८|| सेकाश्च्योतननस्यानि पुटपाकांश्च कारयेत् |३९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతపిత్తకఫశోణితానాం పృథగభిష్యందప్రతిషేధమభిధాయ సాన్నిపాతికానామప్యుపదేష్టుమాహ- సశోఫ ఇత్యాది| తత్రేతి తయోః పాకయోః| సిరాశ్చాత్ర ఆపాంగ్యా ఔపనాసికా లాలాఠ్యా వా| ఆశ్చ్యోతనం అక్షిపూరణం||38||-
Adhikarana ౧౯ (౩౯-౪౧) · Śloka ౪౨
సర్వతశ్చాపి శుద్ధస్య కర్తవ్యమిదమంజనం ||39|| తామ్రపాత్రస్థితం మాసం సర్పిః సైంధవసంయుతం | మైరేయం వాఽపి దధ్యేవం దధ్యుత్తరకమేవ వా ||40|| ఘృతం కాంస్యమలోపేతం స్తన్యం వాఽపి ససైంధవం | మధూకసారం మధునా తుల్యాంశం గైరికేణ వా ||41|| సర్పిఃసైంధవతామ్రాణి యోషిత్స్తన్యయుతాని వా |42|
सर्वतश्चापि शुद्धस्य कर्तव्यमिदमञ्जनम् ||३९|| ताम्रपात्रस्थितं मासं सर्पिः सैन्धवसंयुतम् | मैरेयं वाऽपि दध्येवं दध्युत्तरकमेव वा ||४०|| घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् | मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा ||४१|| सर्पिःसैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा |४२|
🔊 Audio coming soon
తయోరంజనావస్థాముద్దిశన్నాహ- సర్వత ఇత్యాది| సర్వతశ్చాపి శుద్ధస్యేతి అంతఃపరిమార్జనబహిఃపరిమార్జనాభ్యాం శుద్ధస్యేత్యర్థః| ఇదం వక్ష్యమాణం| తదేవాంజనమాహ- తామ్రపాత్రస్థితమిత్యాది| మైరేయం సురాసవయోరేకత్ర సంధానం, దధి ప్రసిద్ధం, ఏవమితి పూర్వవత్ తామ్రపాత్రస్థితం సైంధవచూర్ణయుక్తమిత్యర్థః, దధ్యుత్తరకం దధ్నః సరః| స్నేహాంజనం రక్తాపకర్షణాదినా విరూక్షితాక్షస్య యోజ్యం; వాతోల్బణపాకస్య వా మైరేయం దధి చ తామ్రపాత్రస్థితం సైంధవయుక్తం, పిత్తోల్బణే నాతివిరూక్షితే దధ్యుత్తరకం చ, సశోఫస్య చ రక్తాస్రావాదిసంపాదితస్య ఘృతం కాంస్యమలయుక్తంజనం స్తన్యం వా సైంధవయుక్తమంజనం, మధూకసారం వా గైరికేణ తుల్యాంశం మధునాఽంజనం, ఘృతాదీని త్రీణి స్తన్యేనాంజనం, ఏతాని సావశేషరక్తయోః పాకయోర్యోజ్యాని||39-41||-
Adhikarana ౨౦ (౪౨) · Śloka ౪౨
దాడిమారేవతాశమంతకోలామ్లైశ్చ ససైంధవాం | రసక్రియాం వా వితరేత్సమ్యక్పాకజిఘాంసయా ||42||
दाडिमारेवताशमन्तकोलाम्लैश्च ससैन्धवाम् | रसक्रियां वा वितरेत्सम्यक्पाकजिघांसया ||४२||
🔊 Audio coming soon
రసక్రియామాహ- దాడిమేత్యాది| ఆరేవతః కృతమాలకః; ‘ఐరావత’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర ఐరావతో నారంగం| ససైంధవాం అల్పసైంధవాం, న సమసైంధవామిత్యర్థః| రసక్రియా ఫాణితాకృతిః, తస్యాశ్చ కల్పనా పిత్తాభిష్యందప్రతిషేధే వ్యాఖ్యాతా| ‘కోలామ్లైశ్చ ససైంధవాం’ ఇత్యత్ర ‘కోలామ్లమధుసైంధవైః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||42||
Adhikarana ౨౧ (౪౩) · Śloka ౪౩
మాసం సైంధవసంయుక్తం స్థితం సర్పిషి నాగరం | ఆశ్చ్యోతనాంజనం యోజ్యమబలాక్షీరసంయుతం ||43||
मासं सैन्धवसंयुक्तं स्थितं सर्पिषि नागरम् | आश्च्योतनाञ्जनं योज्यमबलाक्षीरसंयुतम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
ఆశ్చ్యోతనమాహ- మాసమిత్యాది| అబలాక్షీరం స్త్రీస్తన్యం, తచ్చ పేషణే బోద్ధవ్యం| ఏతచ్చాశ్చ్యోతనం సశోఫే పాకే కఫోల్బణే||43||
Adhikarana ౨౨ (౪౪) · Śloka ౪౪
జాత్యాః పుష్పం సైంధవం శృంగవేరం కృష్ణాబీజం కీటశత్రోశ్చ సారం | ఏతత్ పిష్టం నేత్రపాకేఽంజనార్థం క్షౌద్రోపేతం నిర్విశంకం ప్రయోజ్యం ||44||
जात्याः पुष्पं सैन्धवं शृङ्गवेरं कृष्णाबीजं कीटशत्रोश्च सारम् | एतत् पिष्टं नेत्रपाकेऽञ्जनार्थं क्षौद्रोपेतं निर्विशङ्कं प्रयोज्यम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
జాత్యా ఇత్యాది| కృష్ణాబీజం పిప్పలీతండులః| కీటశత్రుః విడంగః| నిర్విశంకం ప్రయోజ్యమితి పాకయోరంజనావస్థాయాం దేయం తదంజనమితి తాత్పర్యార్థః||44||
Adhikarana ౨౩ (౪౫) · Śloka ౪౫
పూయాలసే శోణితమోక్షణం చ హితం తథైవాప్యుపనాహనం చ | కృత్స్నో విధిశ్చేక్షణపాకఘాతీ యథావిధానం భిషజా ప్రయోజ్యః ||45||
पूयालसे शोणितमोक्षणं च हितं तथैवाप्युपनाहनं च | कृत्स्नो विधिश्चेक्षणपाकघाती यथाविधानं भिषजा प्रयोज्यः ||४५||
🔊 Audio coming soon
పూయాలసే సన్నిపాతజే క్రియామాహ- పూయాలసే ఇత్యాది| శోణితమోక్షణం చ స్నేహస్వేదపూర్వకమేవ| ఉపనాహనమితి యథాదోషహరవ్రణశోధనచక్షుష్యద్రవ్యకృతః ప్రలేపో బంధనం వా| కృత్స్నో విధిరితి అంతఃశుద్ధికరో బహిఃశుద్ధికరశ్చేత్యర్థః| యథావిధానమితి హితానతిక్రమేణేత్యర్థః||45||
Adhikarana ౨౪ (౪౬) · Śloka ౪౬
కాసీససింధుప్రభవార్ద్రకైస్తు హితం భవేదంజనమేవ చాత్ర | క్షౌద్రాన్వితైరేభిరథోపయుంజ్యాదన్యత్తు తామ్రాయసచూర్ణయుక్తైః ||46||
कासीससिन्धुप्रभवार्द्रकैस्तु हितं भवेदञ्जनमेव चात्र | क्षौद्रान्वितैरेभिरथोपयुञ्ज्यादन्यत्तु ताम्रायसचूर्णयुक्तैः ||४६||
🔊 Audio coming soon
కాసీసాదిరసక్రియాంజనమాహ- కాసీసేత్యాది| చకారాత్ పాకయోరుక్తమంజనం సముచ్చీయతే| అత్ర పూయాలసే| క్షౌద్రాన్వితైరిత్యాది| ఏభిరేవ కాసీసాదిభిర్మధునా పిష్టైస్తామ్రాయసచూర్ణయుక్తైరన్యదంజనమితి పిండార్థః| ‘క్షౌద్రాన్వితైరేభిరథోపయుంజ్యాత్’ ఇత్యత్ర ‘క్షౌద్రాన్వితైరేభిరవాంతరోక్తైః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||46||
Adhikarana ౨౫ (౪౭) · Śloka ౪౭
స్నేహాదిభిః సమ్యగపాస్య దోషాంస్తృప్తిం విధాయాథ యథాస్వమేవ | ప్రక్లిన్నవర్త్మానముపక్రమేత సేకాంజనాశ్చ్యోతననస్యధూమైః ||47||
स्नेहादिभिः सम्यगपास्य दोषांस्तृप्तिं विधायाथ यथास्वमेव | प्रक्लिन्नवर्त्मानमुपक्रमेत सेकाञ्जनाश्च्योतननस्यधूमैः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రక్లిన్నవర్త్మనః పిల్లాఖ్యస్య చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- స్నేహాదిభిరిత్యాది| స్నేహాదిభిరితి స్నేహసిరావ్యధవిరేచనశిరోవిరేచనాస్థాపనైః| అపాస్య నిర్హృత్య| తృప్తిః తర్పణం| యథాస్వం యథాత్మీయం||47||
Adhikarana ౨౬ (౪౮) · Śloka ౪౮
ముస్తాహరిద్రామధుకప్రియంగుసిద్ధార్థరోధ్రోత్పలసారివాభిః | క్షుణ్ణాభిరాశ్చ్యోతనమేవ కార్యమత్రాంజనం చాంజనమాక్షికం స్యాత్ ||48||
मुस्ताहरिद्रामधुकप्रियङ्गुसिद्धार्थरोध्रोत्पलसारिवाभिः | क्षुण्णाभिराश्च्योतनमेव कार्यमत्राञ्जनं चाञ्जनमाक्षिकं स्यात् ||४८||
🔊 Audio coming soon
సేకాశ్చ్యోతనయోర్ద్రవ్యాణ్యాహ- ముస్తేత్యాది| క్షుణ్ణాభిరితి అంతరీక్షోదకే తద్గుణే వాఽన్యస్మిన్ న్యస్తాభిరిత్యర్థః | ఆశ్చ్యోతనమేవ కార్యమితి అత్రానుక్తోఽపి సేకః కార్యః| అన్యే ఏతైరాశ్చ్యోతనమేకమేవేచ్ఛంతి| అత్రాంజనమిత్యాది| అత్రాక్లిన్నవర్త్మని రసాంజనమాక్షికమంజనం స్యాత్| ‘రోధ్రోత్పలసారివాభిః’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘లోధ్రాసితసారివాభిః’ ఇతి పఠంతి, అసితసారివా శ్యామాలతా; అసితం రసాంజనమిత్యన్యే వ్యాఖ్యానయంతి||48||
Adhikarana ౨౭ (౪౯) · Śloka ౫౦
పత్రం ఫలం చామలకస్య పక్త్వా క్రియాం విదధ్యాదథవాఽంజనార్థే | వంశస్య మూలేన రసక్రియాం వా వర్తీకృతాం తామ్రకపాలపక్వాం ||49|| రసక్రియాం వా త్రిఫలావిపక్వాం పలాశపుష్పైః ఖరమంజరేర్వా |50|
पत्रं फलं चामलकस्य पक्त्वा क्रियां विदध्यादथवाऽञ्जनार्थे | वंशस्य मूलेन रसक्रियां वा वर्तीकृतां ताम्रकपालपक्वाम् ||४९|| रसक्रियां वा त्रिफलाविपक्वां पलाशपुष्पैः खरमञ्जरेर्वा |५०|
🔊 Audio coming soon
రసక్రియాంజనమాహ- పత్రమిత్యాది| పక్త్వేతి కషాయకల్పేన విపాచ్యేత్యర్థః| క్రియాం రసాక్రియాం, వంశస్య మూలరసేన వా రసక్రియాం, తామేవ వా రసక్రియామతిశోషణేన వర్తీకృతాం| తామ్రకపాలం తామ్రకటాహః| త్రిఫలాయా అన్యా రసక్రియా, పలాశపుష్పైరన్యా, ఖరమంజరేరపామార్గస్యాన్యా రసక్రియేతి||49||-
Adhikarana ౨౮ (౫౦) · Śloka ౫౧
పిష్ట్వా ఛగల్యాః పయసా మలం వా కాంసస్య దగ్ధ్వా సహ తాంతవేన ||50|| ప్రత్యంజనం తన్మరిచైరుపేతం చూర్ణేన తామ్రస్య సహోపయోజ్యం |51|
पिष्ट्वा छगल्याः पयसा मलं वा कांसस्य दग्ध्वा सह तान्तवेन ||५०|| प्रत्यञ्जनं तन्मरिचैरुपेतं चूर्णेन ताम्रस्य सहोपयोज्यम् |५१|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తీక్ష్ణాంజనదుర్బలస్య నయనస్య ప్రత్యాశ్వాసనార్థం ప్రత్యంజనమాహ- పిష్ట్వేత్యాది| కాంస్యస్య మలం కార్పాసవస్త్రేణ సహ దగ్ధ్వా సితమరిచతామ్రజోయుక్తం ఛగలీదుగ్ధేన పిష్ట్వా ప్రత్యంజనం యోజ్యమితి పిండార్థః| పశ్చాత్ ప్రశాంతదోషే యదంజనం క్రియతే తత్ ప్రత్యంజనశబ్దవాచ్యం||50||-
Adhikarana ౨౯ (౫౧) · Śloka ౫౨
సముద్రఫేనం లవణోత్తమం చ శంఖోఽథ ముద్గో మరిచం చ శుక్లం ||51|| చూర్ణాంజనం జాడ్యమథాపి కండూమక్లిన్నవర్త్మాన్యుపహంతి శీఘ్రం |52|
समुद्रफेनं लवणोत्तमं च शङ्खोऽथ मुद्गो मरिचं च शुक्लम् ||५१|| चूर्णाञ्जनं जाड्यमथापि कण्डूमक्लिन्नवर्त्मान्युपहन्ति शीघ्रम् |५२|
🔊 Audio coming soon
చూర్ణాంజనమాహ- సముద్రఫేనమిత్యాది| లవణోత్తమం సైంధవం||51||
Adhikarana ౩౦ (౫౨) · Śloka ౫౨
ప్రక్లిన్నవర్త్మన్యపి చైత ఏవ యోగాః ప్రయోజ్యాశ్చ సమీక్ష్య దోషం ||52||
प्रक्लिन्नवर्त्मन्यपि चैत एव योगाः प्रयोज्याश्च समीक्ष्य दोषम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
సర్వానప్యక్లిన్నర్త్మోక్తాన్ ప్రక్లిన్నవర్త్మన్యతిదిశన్నాహ- ప్రక్లిన్నేత్యాది| ఏత ఏవేతి పూర్వోక్తాః| సమీక్ష్య దోషమితి ప్రక్లిన్నవర్త్మనః కఫజత్వాదేషు మధ్యే యే కఫహరా యోగాస్తే ప్రయోజ్యా ఇత్యర్థః||52||
Adhikarana ౩౧ (౫౩) · Śloka ౫౩
సకజ్జలం తామ్రఘటే చ ఘృష్ఠం సర్పిర్యుతం తుత్థకమంజనం చ ||53||
सकज्जलं ताम्रघटे च घृष्ठं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च ||५३||
🔊 Audio coming soon
ప్రక్లిన్నవర్త్మనః సామాన్యచికిత్సాముక్త్వా విశేషచికిత్సామాహ- సకజ్జలమిత్యాది| తుత్థకం కజ్జలతుల్యభాగం తామ్రపాత్రే ఘృష్టం సర్పిర్యుతమంజనమితి||53||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౧౨
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతేంత్రే రక్తాభిష్యందప్రతిషేధో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః ||12||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतेन्त्रे रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ద్వాదశోఽధ్యాయః సమాప్తః||12||