௧௨. ரக்தாபிஷ்யந்தப்ரதிஷேதாத்யாயஃ

வாதபித்தகபகதாநபிஷ்யந்தாந் ப்ரதிபாத்ய பரிஶிஷ்டஂ ரக்தாபிஷ்யந்தப்ரதிஷேதமாஹ- அதாத இத்யாதி||௧-௨||

மந்தமித்யாதி| அத்ர மந்தஸ்ய ப்ராகுபாதாநஂ ஸ்யந்தாத்கரீயஸ்த்வக்யாபநார்தம்||௩||

ததேவ விதாநமாஹ- வ்யாத்யார்தாநித்யாதி| வ்யாதிபிரார்தாஃ பீடிதா வ்யாத்யார்தாஃ| கௌம்பேந ஶதவர்ஷஸ்திதேநேத்யர்தஃ| ரஸைருதாரைரதவேதி மாஂஸரஸைரதிகஸ்நேஹைர்வா ஸ்நிக்தாநித்யர்தஃ| தூஷ்யஹரணஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- ஸிரேத்யாதி||௪||

தூஷ்யஹரணஂ ப்ரதிபாத்ய தோஷஹரணஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- விரிக்தாநாமித்யாதி| ஶிராஂஸீதி பஹுவசநஂ ப்ரதிரோகாபேக்ஷயா தூஷ்யேऽபஹதே விரேசநேந தோஷஹரணஂ, ததஃ ஶிரோவிரேசநஂ; ததபி ஸர்பிஷா நது தைலேந, கதஸ்ய சக்ஷுஷ்யத்வாத், ரக்தாவிருத்தத்வாச்ச| தஸ்ய ஸஂஸ்காரமாஹ- வைரேசநிகஸித்தேநேதி; ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யஸித்தேந, கேசித் த்ரிவதாதித்ரவ்யஸித்தேநேத்யாஹுஃ| கேசிதத்ர ‘மஜ்ஜ்ஞா வா தத்விபக்வேந’ இத்யாதிபாடஂ படந்தி, ஸ சாநார்ஷஃ||௫||

அந்தஃஶுத்திகரஂ க்ரியாக்ரமமுக்த்வா பஹிஃஶுத்திகரஂ க்ரியாக்ரமஸங்க்ரஹமுத்திஶந்நாஹ- தத இத்யாதி| தூமாஶ்ச யதாஸ்வமாத்மீயாநதிக்ரமேண, ரக்தஸ்ய தூஷ்யஸ்ய கபாநுபந்தே கபஹரத்ரவ்யவர்திகதாஃ, வாதாநுபந்தே து ஸ்நைஹிகாஃ; ஏவமந்யத்ராபி யதாஸ்வமிதி ஸம்பந்தநீயம்| அப்யஞ்ஜநம் அஞ்ஜநஂ; தச்ச ப்ரஸாதநஂ ரக்தபித்தே, ஸவ்ரணஶுக்ராதௌ து ரோபணஂ; அந்யே புநரப்யஞ்ஜநமேவ ஶததௌதகதாதிநேச்சந்தி||௬||

இதாநீஂ ப்ரலேபத்ரவ்யாண்யாஹ- நீலோத்பலேத்யாதி| கடங்கடேரீ தாருஹரித்ரா| காலீயகஂ தாருஹரித்ராநுகாரி ப்ரஸித்தம்| தௌதகதப்ரதிக்தைஃ மிஶ்ரைரித்யர்தஃ||௭||

பரிஷேசநாத்யுத்திஷ்டஂ யதநிர்திஷ்டஂ தத்பித்தாபிஷ்யந்தநிர்திஷ்டத்ரவ்யைரதிதிஶந் க்ரியாக்ரமேऽநிர்திஷ்டஂ ச நிர்திஶந்நாஹ- ருஜாயாமித்யாதி| ருஜோ ஹி பவந்தி ஸிராவ்யதாதிகதவாதாநுபந்தாத், வாதாவதாத்ரக்தாத்வா; தத்ர வாதஜாயாஂ தீவ்ரருஜாயாஂ மதவஃ ஸ்வேதாஃ, தூஷ்யரக்தாவரோதாத்பஹுஶோணிதஜாயாஂ ஜலௌகஃபாதநஂ; வாதஜாயாமேவாந்தரமௌஷதஂ கதஸ்ய மஹத்யா மாத்ரயா பாநம்; அல்பஶோணிதஜாயாஂ பித்தாபிஷ்யந்தஶமநோ விதிஃ| நியச்சதி நிவாரயதி||௮-௯||

ஆஶ்ச்யோதநமாஹ- கஶேர்வித்யாதி| அம்பரஸஂவதஂ வஸ்த்ரவேஷ்டிதஂ, ந்யஸ்தஂ க்ஷிப்தஂ, ஆந்தரிக்ஷோதகாலாபே ஆகாஶகுணபூயிஷ்டஂ பூமிஸ்தமுதகஂ கஹ்யதே| கேசித் பரிஷேகமப்யநேநைவேச்சந்தி||௧௦||

ரக்தாபிஷ்யந்தேऽஞ்ஜநமாஹ- பாடலீத்யாதி| ஶ்ரீபர்ணீ காஶ்மரீ| தாத்ரீ ஆமலகீ, பிம்பீலோடோ பில்லோடோ ஹிமாத்ரிஜோ வக்ஷஃ| விரேசநாதிபிர்விஶுத்ததோஷஸ்ய புருஷஸ்ய ஶேஷதோஷோபஶாந்த்யர்தமஞ்ஜநஂ யோஜ்யஂ, ந புநரஶுத்ததோஷஸ்யேதி||௧௧-௧௨||

சந்தநமித்யாதி| பத்ரஂ பத்ரகம்| அஞ்ஜநஂ ரஸாஞ்ஜநம்| புஷ்பரஸேநேதி மதுநேத்யர்தஃ| விபுலா யாஸ்தா ஏவ மந்தாதிஷு சதுர்ஷு லேகநாதிகர்மணி ஸாமர்த்யாத் பூஜிதா வர்தயஃ| ததுக்தஂ,- “ஹரேணுமாத்ரா வர்திஃ ஸ்யால்லேகநஸ்ய ப்ரமாணதஃ| ப்ரஸாதநஸ்ய சாத்யர்தா த்விகுணா ரோபணஸ்ய து”- இதி||௧௩-௧௪||

மந்தாதீநாஂ சதுர்ணாஂ ஸாமாந்யசிகித்ஸிதமுக்த்வா ஸிரோத்பாதே விஶேஷசிகித்ஸிதமாஹ- ஸ்யாதஞ்ஜநமித்யாதி| அஞ்ஜநஂ ரஸாஞ்ஜநஂ , கதஂ கவ்யகதம்| நேபாலீ மநஃஶிலா| மரிசஂ ப்ரஸித்தஂ, கேசித் மரிசஶப்தேந ஸிதமரிசஂ ஶோபாஞ்ஜநபலாபரபர்யாயஂ வதந்தி| கைரிகஂ ஸ்வர்ணகைரிகம்| ஏதாந்யஞ்ஜநாந்யர்தஶ்லௌகிகாந்யப்யுக்தாநி||௧௫-௧௬||-

ஸிராஹர்ஷ இத்யாதி| பாணிதஂ மதுயுக்தமேகமஞ்ஜநமிதி; மதுயுக்தஂ தார்க்ஷ்யஜஂ த்விதீயமஞ்ஜநஂ, தத்ர தார்க்ஷ்யஜஂ ரஸாஞ்ஜநஂ; காஸீஸஂ ஸஸைந்தவஂ மதுயுக்தஂ ததீயமஞ்ஜநஂ; வேத்ராம்லஸ்தந்யஸஂயுக்தஂ பாணிதஂ சதுர்தமஞ்ஜநஂ; தத்ர வேத்ராம்லம் அம்லவேதஸஂ, அந்யே து வேத்ரஂ வேத்ரகரீரஂ, அம்லம் அம்லவேதஸம், அம்லீகா வேதி வ்யாக்யாநயந்தி; யத்து ஜேஜ்ஜடாசார்யேண தூஷிதம்||௧௭-௧௮||

ரக்தார்ஜுநசிகித்ஸாமாஹ- பைத்தமித்யாதி| பைத்தஂ பித்தாபிஷ்யந்தோதிதம்| அத்ர அர்ஜுநே| அம்லைஃ தாந்யாம்லாதிபிஃ| தத்ர இக்ஷுக்ஷௌத்ராதிபிஃ ஸேகாஞ்ஜநே கர்தவ்யே, அம்லைஃ புநராஶ்ச்யோதநமேவ கர்தவ்யம்| அர்ஜுநேऽபரமப்யாஶ்ச்யோதநமாஹ- ஸிதேத்யாதி| ஏதைஃ ஸிதாதிபிர்தாடிமாம்லபர்யந்தைர்வ்யஸ்தைஃ ஸமஸ்தைர்வா யுக்திதோ தோஷபலாபேக்ஷயாऽऽஶ்ச்யோதநஂ கார்யமிதி பிண்டார்தஃ| அர்ஜுநேऽஞ்ஜநமாஹ- ஸ்படிகமித்யாதி| விதமஃ ப்ரவாலஃ| அர்ஜுநேऽபரமப்யஞ்ஜநமாஹ- ஸைந்தவேத்யாதி| ஸைந்தவக்ஷௌத்ரகதகா இத்யேகமஞ்ஜநஂ, ஸக்ஷௌத்ரஂ வா ரஸாஞ்ஜநமித்யபரஂ, காஸீஸஂ மதுநா வாऽபீதி ததீயமஞ்ஜநம்| அத்ர அர்ஜுநே||௧௯-௨௩||-

லேக்யாஞ்ஜநமாஹ- லோஹேத்யாதி| ஸர்வாணி ஸுவர்ணத்ரபுஸீஸதாம்ரரஜதகஷ்ணலோஹாதிஜாதாநி| தாதவோ மநஃஶிலாகைரிகாதயஃ| லவணாநி ஸைந்தவாதீநி பஞ்ச| ரத்நாநி வைதூர்யமரகதப்ரபதீநி| தந்தா கவாதீநாமஶ்வாதீநாஂ ச| ஶங்காணி கவாதீநாமேவ| அவஸாதநோ மிஶ்ரகோக்தஃ காஸீஸாதிஃ| ஏததநிர்திஷ்டாநாமபி லேக்யாஞ்ஜநஸஞ்ஜ்ஞகஂ ஜ்ஞேயம்| அபரமபி லேக்யாஞ்ஜநமாஹ- குக்குடாண்டேத்யாதி| லேக்யாஞ்ஜநஂ கீதக்விதஸ்யாதுரஸ்ய ப்ரயோஜ்யமித்யாஹ- புடபாகாவஸாநேநேத்யாதி| ரக்தவிஸ்ராவணாதிநா புடபாகாவஸாநேந, ஸ்யந்தகாதிநா அபிஷ்யந்தஹநநஶீலேந, கத்ஸ்நேந ஸகலேந விதிநா, ஸம்பாதிதஸ்ய ஸம்யக்யோஜிதஸ்ய; ஸ புநர்விதிஃ ஸிராவ்யதவிரேசநஶிரோவிரேசநாந்யந்தஃபரிமார்ஜநாநி; ததா ஹி,- “ததஃ ப்ரதேஹாந் பரிஷேசநாநி நஸ்யாநி தூமாஶ்ச யதாஸ்வமேவ| ஆஶ்ச்யோதநாப்யஞ்ஜநதர்பணாநி ததைவ கார்யாஃ புடபாகயோகாஃ”- இதி; லேக்யாஞ்ஜநஂ ப்ரயோஜநீயமிதி பிண்டார்தஃ| ‘புடபாகாவஸாதேந’ இதி கேசித் படந்தி, புடபாக ஏவாவஸாதோऽவதிர்யஸ்ய ஸ ததா தேநேதி க்யாநயந்தி||௨௪-௨௬||-

இமாஂ சிகித்ஸாமவ்ரணே ஶுக்ரேऽப்யதிதிஶந்நாஹ- அநேநேத்யாதி| அநேந லேக்யாஞ்ஜநேந பூர்வோக்தேந ரக்தவிஸ்ராவணாத்யுபக்ரமேண ஸம்பாதிதஸ்யாதுரஸ்யாவ்ரணஂ ஶுக்ரமபஹரேதிதி வாக்யார்தஃ||௨௭||

இதாநீமவ்ரணஶுக்ரசிகித்ஸிதமபிதாய ஸவ்ரணேऽபி பூர்வஂ சிகித்ஸிதமுத்திஶந்நாஹ- உத்தாநமித்யாதி| ஸவ்ரணமபி ஶுக்ரமுத்தாநமேகபடலகதம், அவகாடஂ வா த்வித்ர்யாதிபடலகதஂ, ரக்தஸ்ராவணேத்யாதிநா பூர்வோக்தேந விதிநோபபாத்ய, லேகயேதிதி ஸமுதாயார்தஃ| நநு ஸவ்ரணஸ்ய ஸந்தர்பணஸாத்யத்வாத் கதஂ ஸவ்ரணே லேகநமுபயுஜ்யதே? ஸத்யஂ, கர்கஶாவஸ்தாயாஂ பூர்வஂ லேகநஂ ப்ரயுஜ்யதே பஶ்சாத் ஸந்தர்பணமிதி ந தோஷஃ| ‘கர்கஶஂ வாபி ஸவ்ரணஂ’ இத்யத்ர ‘கர்ஷயேச்சாபி ஸவ்ரணஂ’ இதி கேசித் படந்தி| ஏததவஸ்தே ஏவ ஶுக்ரே கர்ஷணமாஹ - ஶிரீஷபீஜேத்யாதி| ஶிலா மநஃஶிலா| குர்யாதித்யாதி| கௌ தௌ ஶ்லோகார்திகௌ த்வௌ யோகாவித்யாஹ- ஶங்ககோலாஸ்தீத்யாதி| கோலாஸ்தி பதராஸ்தி, கதகஂ ஶஶபுரீஷாநுகார்யம்புப்ரஸாதநஂ பலஂ, மதுகஂ யஷ்டீமது, தந்தோ கோதந்தஃ, அர்ணவமலஂ ஸமுத்ரபேநம்| க்ஷாராஞ்ஜநமித்யாதி| க்ஷாராஞ்ஜநஂ ‘நீலாந் யவாந் கவ்யபயோऽநுபீதாந்’ இத்யாதிநா ஶ்லேஷ்மாபிஷ்யந்தோக்தம்| முத்காநித்யாதி| முத்காந் ஶங்கக்ஷௌத்ரஸிதாயுதாநித்யேகோ யோகஃ, மதூகஸாரஂ மதுநேதி த்விதீயோ யோகஃ| பிபீதகேத்யாதி| பிபீதகாஸ்திமஜ்ஜா மதுநேத்யேகோ யோகஃ; ஶங்காதிகதகபர்யந்தஂ மதுநேதி த்விதீயோ யோகஃ, மதுகஂ யஷ்டீமது| கேசித் ஶங்கஶுக்தீத்யத்ர ஶங்காஶ்மந்தேதி படந்தி| த்வித்வக்கத இத்யாதி| த்வித்வக்கதே த்விபடலாஶ்ரிதே ஶுக்ர இத்யர்தஃ| கேசிதமுஂ பாடஂ ந படந்தி, ஜேஜ்ஜடேந படிதத்வாதஸ்மாபிஃ படிதஃ| வஂஶஜேத்யாதி| வஂஶஜோ வஂஶகரீரஃ, வஂஶாங்குர இதி யாவத்| அருஷ்கராதீநாஂ பரிபக்வாஸ்தி, அந்யே ஜடாமாஹுஃ| ஏதேஷாஂ வஂஶஜாதீநாஂ திலநாலதீபிதாநாஂ பஸ்ம, தச்ச கரபாஸ்திசூர்ணஸமஂ ப்ரத்யஹமாகஷ்ய, ஷட்குணோதகேநாஷ்டகுணோதகேந வா நிஷ்க்வாத்ய, பாதஶேஷஂ பஹுஶோ விஸ்ராவ்ய, ஸ்வஸ்தேந தேந ஸப்தாஹஂ கரபாஸ்திசூர்ணஂ பாவயித்வாऽऽதபே ஶோஷயேத், தச்சூர்ணஂ புநஶ்ச சூர்ணிதஂ கத்வா, மத்வாக்தேநாங்குல்யக்ரேண ஶலாகயா வா ஸங்கஹ்ய ஶுக்ரதேஶமாத்ரஂ கர்ஷயேத், ததஸ்த்ரிபலோதகேநாக்ஷி ப்ரக்ஷாலயேத்| ஶுக்ரவைவர்ண்யநாஶநமிதி ஶுக்ரஸ்ய வைவர்ண்யஂ விநாஶயதி ந து ஶுக்ரஂ, ஏதேந ஶுக்ரஸ்ய கஷ்ணதாமுத்பாதயதீத்யர்தஃ||௨௮-௩௫||-

அஸாத்யஶுக்ரவைவர்ண்யநாஶநப்ரஸங்கேநாஸாத்யாஜகாஜாதஸ்ய வைகதநாஶநார்தஂ சிகித்ஸாமாஹ- அஜகாமித்யாதி| கேசிதமுஂ பாடஂ ந படந்தி, ஜேஜ்ஜடபடிதத்வாதஸ்மாபிஃ படிதஃ| அத்ராஜகாயாமவஸ்தாயாஂ லேகநமபி கர்மாதிதிஶந்நாஹ- பஹுஶோऽவலிகேதித்யாதி| அஸ்ய அஜகாஜாதஸ்ய, வர்த்ம துண்டஂ , உபகதஂ யத்யுச்சதாஂ ப்ராப்தஂ, ததா தஂ பஹுஶோऽவலிகேத்||௩௬-௩௭||

இதாநீஂ வாதபித்தகபஶோணிதாநாஂ பதகபிஷ்யந்தப்ரதிஷேதமபிதாய ஸாந்நிபாதிகாநாமப்யுபதேஷ்டுமாஹ- ஸஶோப இத்யாதி| தத்ரேதி தயோஃ பாகயோஃ| ஸிராஶ்சாத்ர ஆபாங்க்யா ஔபநாஸிகா லாலாட்யா வா| ஆஶ்ச்யோதநம் அக்ஷிபூரணம்||௩௮||-

தயோரஞ்ஜநாவஸ்தாமுத்திஶந்நாஹ- ஸர்வத இத்யாதி| ஸர்வதஶ்சாபி ஶுத்தஸ்யேதி அந்தஃபரிமார்ஜநபஹிஃபரிமார்ஜநாப்யாஂ ஶுத்தஸ்யேத்யர்தஃ| இதஂ வக்ஷ்யமாணம்| ததேவாஞ்ஜநமாஹ- தாம்ரபாத்ரஸ்திதமித்யாதி| மைரேயஂ ஸுராஸவயோரேகத்ர ஸந்தாநஂ, ததி ப்ரஸித்தஂ, ஏவமிதி பூர்வவத் தாம்ரபாத்ரஸ்திதஂ ஸைந்தவசூர்ணயுக்தமித்யர்தஃ, தத்யுத்தரகஂ தத்நஃ ஸரஃ| ஸ்நேஹாஞ்ஜநஂ ரக்தாபகர்ஷணாதிநா விரூக்ஷிதாக்ஷஸ்ய யோஜ்யஂ; வாதோல்பணபாகஸ்ய வா மைரேயஂ ததி ச தாம்ரபாத்ரஸ்திதஂ ஸைந்தவயுக்தஂ, பித்தோல்பணே நாதிவிரூக்ஷிதே தத்யுத்தரகஂ ச, ஸஶோபஸ்ய ச ரக்தாஸ்ராவாதிஸம்பாதிதஸ்ய கதஂ காஂஸ்யமலயுக்தஞ்ஜநஂ ஸ்தந்யஂ வா ஸைந்தவயுக்தமஞ்ஜநஂ, மதூகஸாரஂ வா கைரிகேண துல்யாஂஶஂ மதுநாऽஞ்ஜநஂ, கதாதீநி த்ரீணி ஸ்தந்யேநாஞ்ஜநஂ, ஏதாநி ஸாவஶேஷரக்தயோஃ பாகயோர்யோஜ்யாநி||௩௯-௪௧||-

ரஸக்ரியாமாஹ- தாடிமேத்யாதி| ஆரேவதஃ கதமாலகஃ; ‘ஐராவத’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ர ஐராவதோ நாரங்கம்| ஸஸைந்தவாம் அல்பஸைந்தவாஂ, ந ஸமஸைந்தவாமித்யர்தஃ| ரஸக்ரியா பாணிதாகதிஃ, தஸ்யாஶ்ச கல்பநா பித்தாபிஷ்யந்தப்ரதிஷேதே வ்யாக்யாதா| ‘கோலாம்லைஶ்ச ஸஸைந்தவாம்’ இத்யத்ர ‘கோலாம்லமதுஸைந்தவைஃ’ இதி கேசித் படந்தி||௪௨||

ஆஶ்ச்யோதநமாஹ- மாஸமித்யாதி| அபலாக்ஷீரஂ ஸ்த்ரீஸ்தந்யஂ, தச்ச பேஷணே போத்தவ்யம்| ஏதச்சாஶ்ச்யோதநஂ ஸஶோபே பாகே கபோல்பணே||௪௩||

ஜாத்யா இத்யாதி| கஷ்ணாபீஜஂ பிப்பலீதண்டுலஃ| கீடஶத்ருஃ விடங்கஃ| நிர்விஶங்கஂ ப்ரயோஜ்யமிதி பாகயோரஞ்ஜநாவஸ்தாயாஂ தேயஂ ததஞ்ஜநமிதி தாத்பர்யார்தஃ||௪௪||

பூயாலஸே ஸந்நிபாதஜே க்ரியாமாஹ- பூயாலஸே இத்யாதி| ஶோணிதமோக்ஷணஂ ச ஸ்நேஹஸ்வேதபூர்வகமேவ| உபநாஹநமிதி யதாதோஷஹரவ்ரணஶோதநசக்ஷுஷ்யத்ரவ்யகதஃ ப்ரலேபோ பந்தநஂ வா| கத்ஸ்நோ விதிரிதி அந்தஃஶுத்திகரோ பஹிஃஶுத்திகரஶ்சேத்யர்தஃ| யதாவிதாநமிதி ஹிதாநதிக்ரமேணேத்யர்தஃ||௪௫||

காஸீஸாதிரஸக்ரியாஞ்ஜநமாஹ- காஸீஸேத்யாதி| சகாராத் பாகயோருக்தமஞ்ஜநஂ ஸமுச்சீயதே| அத்ர பூயாலஸே| க்ஷௌத்ராந்விதைரித்யாதி| ஏபிரேவ காஸீஸாதிபிர்மதுநா பிஷ்டைஸ்தாம்ராயஸசூர்ணயுக்தைரந்யதஞ்ஜநமிதி பிண்டார்தஃ| ‘க்ஷௌத்ராந்விதைரேபிரதோபயுஞ்ஜ்யாத்’ இத்யத்ர ‘க்ஷௌத்ராந்விதைரேபிரவாந்தரோக்தைஃ’ இதி கேசித் படந்தி||௪௬||

இதாநீஂ ப்ரக்லிந்நவர்த்மநஃ பில்லாக்யஸ்ய சிகித்ஸாமுத்திஶந்நாஹ- ஸ்நேஹாதிபிரித்யாதி| ஸ்நேஹாதிபிரிதி ஸ்நேஹஸிராவ்யதவிரேசநஶிரோவிரேசநாஸ்தாபநைஃ| அபாஸ்ய நிர்ஹத்ய| தப்திஃ தர்பணம்| யதாஸ்வஂ யதாத்மீயம்||௪௭||

ஸேகாஶ்ச்யோதநயோர்த்ரவ்யாண்யாஹ- முஸ்தேத்யாதி| க்ஷுண்ணாபிரிதி அந்தரீக்ஷோதகே தத்குணே வாऽந்யஸ்மிந் ந்யஸ்தாபிரித்யர்தஃ | ஆஶ்ச்யோதநமேவ கார்யமிதி அத்ராநுக்தோऽபி ஸேகஃ கார்யஃ| அந்யே ஏதைராஶ்ச்யோதநமேகமேவேச்சந்தி| அத்ராஞ்ஜநமித்யாதி| அத்ராக்லிந்நவர்த்மநி ரஸாஞ்ஜநமாக்ஷிகமஞ்ஜநஂ ஸ்யாத்| ‘ரோத்ரோத்பலஸாரிவாபிஃ’ இத்யத்ர கேசித் ‘லோத்ராஸிதஸாரிவாபிஃ’ இதி படந்தி, அஸிதஸாரிவா ஶ்யாமாலதா; அஸிதஂ ரஸாஞ்ஜநமித்யந்யே வ்யாக்யாநயந்தி||௪௮||

ரஸக்ரியாஞ்ஜநமாஹ- பத்ரமித்யாதி| பக்த்வேதி கஷாயகல்பேந விபாச்யேத்யர்தஃ| க்ரியாஂ ரஸாக்ரியாஂ, வஂஶஸ்ய மூலரஸேந வா ரஸக்ரியாஂ, தாமேவ வா ரஸக்ரியாமதிஶோஷணேந வர்தீகதாம்| தாம்ரகபாலஂ தாம்ரகடாஹஃ| த்ரிபலாயா அந்யா ரஸக்ரியா, பலாஶபுஷ்பைரந்யா, கரமஞ்ஜரேரபாமார்கஸ்யாந்யா ரஸக்ரியேதி||௪௯||-

இதாநீஂ தீக்ஷ்ணாஞ்ஜநதுர்பலஸ்ய நயநஸ்ய ப்ரத்யாஶ்வாஸநார்தஂ ப்ரத்யஞ்ஜநமாஹ- பிஷ்ட்வேத்யாதி| காஂஸ்யஸ்ய மலஂ கார்பாஸவஸ்த்ரேண ஸஹ தக்த்வா ஸிதமரிசதாம்ரஜோயுக்தஂ சகலீதுக்தேந பிஷ்ட்வா ப்ரத்யஞ்ஜநஂ யோஜ்யமிதி பிண்டார்தஃ| பஶ்சாத் ப்ரஶாந்ததோஷே யதஞ்ஜநஂ க்ரியதே தத் ப்ரத்யஞ்ஜநஶப்தவாச்யம்||௫௦||-

சூர்ணாஞ்ஜநமாஹ- ஸமுத்ரபேநமித்யாதி| லவணோத்தமஂ ஸைந்தவம்||௫௧||

ஸர்வாநப்யக்லிந்நர்த்மோக்தாந் ப்ரக்லிந்நவர்த்மந்யதிதிஶந்நாஹ- ப்ரக்லிந்நேத்யாதி| ஏத ஏவேதி பூர்வோக்தாஃ| ஸமீக்ஷ்ய தோஷமிதி ப்ரக்லிந்நவர்த்மநஃ கபஜத்வாதேஷு மத்யே யே கபஹரா யோகாஸ்தே ப்ரயோஜ்யா இத்யர்தஃ||௫௨||

ப்ரக்லிந்நவர்த்மநஃ ஸாமாந்யசிகித்ஸாமுக்த்வா விஶேஷசிகித்ஸாமாஹ- ஸகஜ்ஜலமித்யாதி| துத்தகஂ கஜ்ஜலதுல்யபாகஂ தாம்ரபாத்ரே கஷ்டஂ ஸர்பிர்யுதமஞ்ஜநமிதி||௫௩||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே ஶாலாக்யதந்த்ரே த்வாதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ||௧௨||