೧೨. ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಾಧ್ಯಾಯಃ

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಕೃತಾನಭಿಷ್ಯನ್ದಾನ್ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಪರಿಶಿಷ್ಟಂ ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಮಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

ಮನ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮನ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಂ ಸ್ಯನ್ದಾದ್ಗರೀಯಸ್ತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್||೩||

ತದೇವ ವಿಧಾನಮಾಹ- ವ್ಯಾಧ್ಯಾರ್ತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಭಿರಾರ್ತಾಃ ಪೀಡಿತಾ ವ್ಯಾಧ್ಯಾರ್ತಾಃ| ಕೌಮ್ಭೇನ ಶತವರ್ಷಸ್ಥಿತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸೈರುದಾರೈರಥವೇತಿ ಮಾಂಸರಸೈರಧಿಕಸ್ನೇಹೈರ್ವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೂಷ್ಯಹರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಸಿರೇತ್ಯಾದಿ||೪||

ದೂಷ್ಯಹರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದೋಷಹರಣಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ವಿರಿಕ್ತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಿರಾಂಸೀತಿ ಬಹುವಚನಂ ಪ್ರತಿರೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ದೂಷ್ಯೇಽಪಹೃತೇ ವಿರೇಚನೇನ ದೋಷಹರಣಂ, ತತಃ ಶಿರೋವಿರೇಚನಂ; ತದಪಿ ಸರ್ಪಿಷಾ ನತು ತೈಲೇನ, ಘೃತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುಷ್ಯತ್ವಾತ್, ರಕ್ತಾವಿರುದ್ಧತ್ವಾಚ್ಚ| ತಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಹ- ವೈರೇಚನಿಕಸಿದ್ಧೇನೇತಿ; ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನ, ಕೇಚಿತ್ ತ್ರಿವೃತಾದಿದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧೇನೇತ್ಯಾಹುಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ಮಜ್ಜ್ಞಾ ವಾ ತದ್ವಿಪಕ್ವೇನ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾನಾರ್ಷಃ||೫||

ಅನ್ತಃಶುದ್ಧಿಕರಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಮುಕ್ತ್ವಾ ಬಹಿಃಶುದ್ಧಿಕರಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಸಙ್ಗ್ರಹಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಮಾಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಮಾತ್ಮೀಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ರಕ್ತಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಕಫಾನುಬನ್ಧೇ ಕಫಹರದ್ರವ್ಯವರ್ತಿಕೃತಾಃ, ವಾತಾನುಬನ್ಧೇ ತು ಸ್ನೈಹಿಕಾಃ; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅಭ್ಯಞ್ಜನಮ್ ಅಞ್ಜನಂ; ತಚ್ಚ ಪ್ರಸಾದನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ, ಸವ್ರಣಶುಕ್ರಾದೌ ತು ರೋಪಣಂ; ಅನ್ಯೇ ಪುನರಭ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಶತಧೌತಘೃತಾದಿನೇಚ್ಛನ್ತಿ||೬||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಲೇಪದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ನೀಲೋತ್ಪಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕಟಙ್ಕಟೇರೀ ದಾರುಹರಿದ್ರಾ| ಕಾಲೀಯಕಂ ದಾರುಹರಿದ್ರಾನುಕಾರಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಧೌತಘೃತಪ್ರದಿಗ್ಧೈಃ ಮಿಶ್ರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭||

ಪರಿಷೇಚನಾದ್ಯುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯದನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತತ್ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದನಿರ್ದಿಷ್ಟದ್ರವ್ಯೈರತಿದಿಶನ್ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮೇಽನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಚ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರುಜಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ರುಜೋ ಹಿ ಭವನ್ತಿ ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಕೃತವಾತಾನುಬನ್ಧಾತ್, ವಾತಾವೃತಾದ್ರಕ್ತಾದ್ವಾ; ತತ್ರ ವಾತಜಾಯಾಂ ತೀವ್ರರುಜಾಯಾಂ ಮೃದವಃ ಸ್ವೇದಾಃ, ದೂಷ್ಯರಕ್ತಾವರೋಧಾದ್ಬಹುಶೋಣಿತಜಾಯಾಂ ಜಲೌಕಃಪಾತನಂ; ವಾತಜಾಯಾಮೇವಾನ್ತರಮೌಷಧಂ ಘೃತಸ್ಯ ಮಹತ್ಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಪಾನಮ್; ಅಲ್ಪಶೋಣಿತಜಾಯಾಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಶಮನೋ ವಿಧಿಃ| ನಿಯಚ್ಛತಿ ನಿವಾರಯತಿ||೮-೯||

ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮಾಹ- ಕಶೇರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಮ್ಬರಸಂವೃತಂ ವಸ್ತ್ರವೇಷ್ಟಿತಂ, ನ್ಯಸ್ತಂ ಕ್ಷಿಪ್ತಂ, ಆನ್ತರಿಕ್ಷೋದಕಾಲಾಭೇ ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಭೂಮಿಸ್ಥಮುದಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ ಪರಿಷೇಕಮಪ್ಯನೇನೈವೇಚ್ಛನ್ತಿ||೧೦||

ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇಽಞ್ಜನಮಾಹ- ಪಾಟಲೀತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರೀಪರ್ಣೀ ಕಾಶ್ಮರೀ| ಧಾತ್ರೀ ಆಮಲಕೀ, ಬಿಮ್ಬೀಲೋಟೋ ಭಿಲ್ಲೋಟೋ ಹಿಮಾದ್ರಿಜೋ ವೃಕ್ಷಃ| ವಿರೇಚನಾದಿಭಿರ್ವಿಶುದ್ಧದೋಷಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಶೇಷದೋಷೋಪಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಮಞ್ಜನಂ ಯೋಜ್ಯಂ, ನ ಪುನರಶುದ್ಧದೋಷಸ್ಯೇತಿ||೧೧-೧೨||

ಚನ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪತ್ರಂ ಪತ್ರಕಮ್| ಅಞ್ಜನಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ಪುಷ್ಪರಸೇನೇತಿ ಮಧುನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಪುಲಾ ಯಾಸ್ತಾ ಏವ ಮನ್ಥಾದಿಷು ಚತುರ್ಷು ಲೇಖನಾದಿಕರ್ಮಣಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಪೂಜಿತಾ ವರ್ತಯಃ| ತದುಕ್ತಂ,- “ಹರೇಣುಮಾತ್ರಾ ವರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲೇಖನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣತಃ| ಪ್ರಸಾದನಸ್ಯ ಚಾಧ್ಯರ್ಧಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ರೋಪಣಸ್ಯ ತು”- ಇತಿ||೧೩-೧೪||

ಮನ್ಥಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತ್ವಾ ಸಿರೋತ್ಪಾತೇ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ್ಯಾದಞ್ಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಞ್ಜನಂ ರಸಾಞ್ಜನಂ , ಘೃತಂ ಗವ್ಯಘೃತಮ್| ನೇಪಾಲೀ ಮನಃಶಿಲಾ| ಮರಿಚಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಕೇಚಿತ್ ಮರಿಚಶಬ್ದೇನ ಸಿತಮರಿಚಂ ಶೋಭಾಞ್ಜನಫಲಾಪರಪರ್ಯಾಯಂ ವದನ್ತಿ| ಗೈರಿಕಂ ಸ್ವರ್ಣಗೈರಿಕಮ್| ಏತಾನ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯರ್ಧಶ್ಲೌಕಿಕಾನ್ಯಪ್ಯುಕ್ತಾನಿ||೧೫-೧೬||-

ಸಿರಾಹರ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಫಾಣಿತಂ ಮಧುಯುಕ್ತಮೇಕಮಞ್ಜನಮಿತಿ; ಮಧುಯುಕ್ತಂ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಜಂ ದ್ವಿತೀಯಮಞ್ಜನಂ, ತತ್ರ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಜಂ ರಸಾಞ್ಜನಂ; ಕಾಸೀಸಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಮಧುಯುಕ್ತಂ ತೃತೀಯಮಞ್ಜನಂ; ವೇತ್ರಾಮ್ಲಸ್ತನ್ಯಸಂಯುಕ್ತಂ ಫಾಣಿತಂ ಚತುರ್ಥಮಞ್ಜನಂ; ತತ್ರ ವೇತ್ರಾಮ್ಲಮ್ ಅಮ್ಲವೇತಸಂ, ಅನ್ಯೇ ತು ವೇತ್ರಂ ವೇತ್ರಕರೀರಂ, ಅಮ್ಲಮ್ ಅಮ್ಲವೇತಸಮ್, ಅಮ್ಲೀಕಾ ವೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಯತ್ತು ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೇಣ ದೂಷಿತಮ್||೧೭-೧೮||

ರಕ್ತಾರ್ಜುನಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪೈತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೈತ್ತಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೋದಿತಮ್| ಅತ್ರ ಅರ್ಜುನೇ| ಅಮ್ಲೈಃ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದಿಭಿಃ| ತತ್ರ ಇಕ್ಷುಕ್ಷೌದ್ರಾದಿಭಿಃ ಸೇಕಾಞ್ಜನೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ, ಅಮ್ಲೈಃ ಪುನರಾಶ್ಚ್ಯೋತನಮೇವ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಅರ್ಜುನೇಽಪರಮಪ್ಯಾಶ್ಚ್ಯೋತನಮಾಹ- ಸಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈಃ ಸಿತಾದಿಭಿರ್ದಾಡಿಮಾಮ್ಲಪರ್ಯನ್ತೈರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈರ್ವಾ ಯುಕ್ತಿತೋ ದೋಷಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾಽಽಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಅರ್ಜುನೇಽಞ್ಜನಮಾಹ- ಸ್ಫಟಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿದೃಮಃ ಪ್ರವಾಲಃ| ಅರ್ಜುನೇಽಪರಮಪ್ಯಞ್ಜನಮಾಹ- ಸೈನ್ಧವೇತ್ಯಾದಿ| ಸೈನ್ಧವಕ್ಷೌದ್ರಕತಕಾ ಇತ್ಯೇಕಮಞ್ಜನಂ, ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ವಾ ರಸಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯಪರಂ, ಕಾಸೀಸಂ ಮಧುನಾ ವಾಽಪೀತಿ ತೃತೀಯಮಞ್ಜನಮ್| ಅತ್ರ ಅರ್ಜುನೇ||೧೯-೨೩||-

ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಲೋಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ಸುವರ್ಣತ್ರಪುಸೀಸತಾಮ್ರರಜತಕೃಷ್ಣಲೋಹಾದಿಜಾತಾನಿ| ಧಾತವೋ ಮನಃಶಿಲಾಗೈರಿಕಾದಯಃ| ಲವಣಾನಿ ಸೈನ್ಧವಾದೀನಿ ಪಞ್ಚ| ರತ್ನಾನಿ ವೈದೂರ್ಯಮರಕತಪ್ರಭೃತೀನಿ| ದನ್ತಾ ಗವಾದೀನಾಮಶ್ವಾದೀನಾಂ ಚ| ಶೃಙ್ಗಾಣಿ ಗವಾದೀನಾಮೇವ| ಅವಸಾದನೋ ಮಿಶ್ರಕೋಕ್ತಃ ಕಾಸೀಸಾದಿಃ| ಏತದನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಾಮಪಿ ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನಸಞ್ಜ್ಞಕಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಪರಮಪಿ ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನಂ ಕೀದೃಗ್ವಿಧಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಪುಟಪಾಕಾವಸಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತವಿಸ್ರಾವಣಾದಿನಾ ಪುಟಪಾಕಾವಸಾನೇನ, ಸ್ಯನ್ದಘಾತಿನಾ ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಹನನಶೀಲೇನ, ಕೃತ್ಸ್ನೇನ ಸಕಲೇನ ವಿಧಿನಾ, ಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಜಿತಸ್ಯ; ಸ ಪುನರ್ವಿಧಿಃ ಸಿರಾವ್ಯಧವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೇಚನಾನ್ಯನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಾನಿ; ತಥಾ ಹಿ,- “ತತಃ ಪ್ರದೇಹಾನ್ ಪರಿಷೇಚನಾನಿ ನಸ್ಯಾನಿ ಧೂಮಾಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಮೇವ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಾಭ್ಯಞ್ಜನತರ್ಪಣಾನಿ ತಥೈವ ಕಾರ್ಯಾಃ ಪುಟಪಾಕಯೋಗಾಃ”- ಇತಿ; ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನಂ ಪ್ರಯೋಜನೀಯಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ‘ಪುಟಪಾಕಾವಸಾದೇನ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಪುಟಪಾಕ ಏವಾವಸಾದೋಽವಧಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ತೇನೇತಿ ಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೪-೨೬||-

ಇಮಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮವ್ರಣೇ ಶುಕ್ರೇಽಪ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಅನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ಲೇಖ್ಯಾಞ್ಜನೇನ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ರಕ್ತವಿಸ್ರಾವಣಾದ್ಯುಪಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಯಾತುರಸ್ಯಾವ್ರಣಂ ಶುಕ್ರಮಪಹರೇದಿತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೨೭||

ಇದಾನೀಮವ್ರಣಶುಕ್ರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ಸವ್ರಣೇಽಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಉತ್ತಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸವ್ರಣಮಪಿ ಶುಕ್ರಮುತ್ತಾನಮೇಕಪಟಲಗತಮ್, ಅವಗಾಢಂ ವಾ ದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಪಟಲಗತಂ, ರಕ್ತಸ್ರಾವಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನೋಪಪಾದ್ಯ, ಲೇಖಯೇದಿತಿ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥಃ| ನನು ಸವ್ರಣಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಸವ್ರಣೇ ಲೇಖನಮುಪಯುಜ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ಕರ್ಕಶಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪೂರ್ವಂ ಲೇಖನಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ಪಶ್ಚಾತ್ ಸನ್ತರ್ಪಣಮಿತಿ ನ ದೋಷಃ| ‘ಕರ್ಕಶಂ ವಾಪಿ ಸವ್ರಣಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕರ್ಷಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಸವ್ರಣಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಏತದವಸ್ಥೇ ಏವ ಶುಕ್ರೇ ಘರ್ಷಣಮಾಹ - ಶಿರೀಷಬೀಜೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಲಾ ಮನಃಶಿಲಾ| ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕೌ ತೌ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಿಕೌ ದ್ವೌ ಯೋಗಾವಿತ್ಯಾಹ- ಶಙ್ಖಕೋಲಾಸ್ಥೀತ್ಯಾದಿ| ಕೋಲಾಸ್ಥಿ ಬದರಾಸ್ಥಿ, ಕತಕಂ ಶಶಪುರೀಷಾನುಕಾರ್ಯಮ್ಬುಪ್ರಸಾದನಂ ಫಲಂ, ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ದನ್ತೋ ಗೋದನ್ತಃ, ಅರ್ಣವಮಲಂ ಸಮುದ್ರಫೇನಮ್| ಕ್ಷಾರಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರಾಞ್ಜನಂ ‘ನೀಲಾನ್ ಯವಾನ್ ಗವ್ಯಪಯೋಽನುಪೀತಾನ್’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಷ್ಯನ್ದೋಕ್ತಮ್| ಮುದ್ಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಮುದ್ಗಾನ್ ಶಙ್ಖಕ್ಷೌದ್ರಸಿತಾಯುತಾನಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಮಧೂಕಸಾರಂ ಮಧುನೇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ಬಿಭೀತಕೇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಭೀತಕಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾ ಮಧುನೇತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ; ಶಙ್ಖಾದಿಕತಕಪರ್ಯನ್ತಂ ಮಧುನೇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ, ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು| ಕೇಚಿತ್ ಶಙ್ಖಶುಕ್ತೀತ್ಯತ್ರ ಶಙ್ಖಾಶ್ಮನ್ತೇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿತ್ವಗ್ಗತೇ ದ್ವಿಪಟಲಾಶ್ರಿತೇ ಶುಕ್ರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಜೇಜ್ಜಟೇನ ಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಃ| ವಂಶಜೇತ್ಯಾದಿ| ವಂಶಜೋ ವಂಶಕರೀರಃ, ವಂಶಾಙ್ಕುರ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಅರುಷ್ಕರಾದೀನಾಂ ಪರಿಪಕ್ವಾಸ್ಥಿ, ಅನ್ಯೇ ಜಟಾಮಾಹುಃ| ಏತೇಷಾಂ ವಂಶಜಾದೀನಾಂ ತಿಲನಾಲದೀಪಿತಾನಾಂ ಭಸ್ಮ, ತಚ್ಚ ಕರಭಾಸ್ಥಿಚೂರ್ಣಸಮಂ ಪ್ರತ್ಯಹಮಾಕೃಷ್ಯ, ಷಡ್ಗುಣೋದಕೇನಾಷ್ಟಗುಣೋದಕೇನ ವಾ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ, ಪಾದಶೇಷಂ ಬಹುಶೋ ವಿಸ್ರಾವ್ಯ, ಸ್ವಸ್ಥೇನ ತೇನ ಸಪ್ತಾಹಂ ಕರಭಾಸ್ಥಿಚೂರ್ಣಂ ಭಾವಯಿತ್ವಾಽಽತಪೇ ಶೋಷಯೇತ್, ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಪುನಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಿತಂ ಕೃತ್ವಾ, ಮಧ್ವಾಕ್ತೇನಾಙ್ಗುಲ್ಯಗ್ರೇಣ ಶಲಾಕಯಾ ವಾ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಶುಕ್ರದೇಶಮಾತ್ರಂ ಘರ್ಷಯೇತ್, ತತಸ್ತ್ರಿಫಲೋದಕೇನಾಕ್ಷಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಯೇತ್| ಶುಕ್ರವೈವರ್ಣ್ಯನಾಶನಮಿತಿ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ವಿನಾಶಯತಿ ನ ತು ಶುಕ್ರಂ, ಏತೇನ ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣತಾಮುತ್ಪಾದಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨೮-೩೫||-

ಅಸಾಧ್ಯಶುಕ್ರವೈವರ್ಣ್ಯನಾಶನಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾಸಾಧ್ಯಾಜಕಾಜಾತಸ್ಯ ವೈಕೃತನಾಶನಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಜಕಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಜೇಜ್ಜಟಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಃ| ಅತ್ರಾಜಕಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಲೇಖನಮಪಿ ಕರ್ಮಾತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಹುಶೋಽವಲಿಖೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಅಜಕಾಜಾತಸ್ಯ, ವರ್ತ್ಮ ತುಣ್ಡಂ , ಉಪಗತಂ ಯದ್ಯುಚ್ಚತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತದಾ ತಂ ಬಹುಶೋಽವಲಿಖೇತ್||೩೬-೩೭||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಶೋಣಿತಾನಾಂ ಪೃಥಗಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಮಭಿಧಾಯ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾನಾಮಪ್ಯುಪದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ಸಶೋಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ತಯೋಃ ಪಾಕಯೋಃ| ಸಿರಾಶ್ಚಾತ್ರ ಆಪಾಙ್ಗ್ಯಾ ಔಪನಾಸಿಕಾ ಲಾಲಾಠ್ಯಾ ವಾ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮ್ ಅಕ್ಷಿಪೂರಣಮ್||೩೮||-

ತಯೋರಞ್ಜನಾವಸ್ಥಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವತಶ್ಚಾಪಿ ಶುದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಅನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಾಭ್ಯಾಂ ಶುದ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ತದೇವಾಞ್ಜನಮಾಹ- ತಾಮ್ರಪಾತ್ರಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೈರೇಯಂ ಸುರಾಸವಯೋರೇಕತ್ರ ಸನ್ಧಾನಂ, ದಧಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಏವಮಿತಿ ಪೂರ್ವವತ್ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರಸ್ಥಿತಂ ಸೈನ್ಧವಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ದಧ್ಯುತ್ತರಕಂ ದಧ್ನಃ ಸರಃ| ಸ್ನೇಹಾಞ್ಜನಂ ರಕ್ತಾಪಕರ್ಷಣಾದಿನಾ ವಿರೂಕ್ಷಿತಾಕ್ಷಸ್ಯ ಯೋಜ್ಯಂ; ವಾತೋಲ್ಬಣಪಾಕಸ್ಯ ವಾ ಮೈರೇಯಂ ದಧಿ ಚ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರಸ್ಥಿತಂ ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಂ, ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ನಾತಿವಿರೂಕ್ಷಿತೇ ದಧ್ಯುತ್ತರಕಂ ಚ, ಸಶೋಫಸ್ಯ ಚ ರಕ್ತಾಸ್ರಾವಾದಿಸಮ್ಪಾದಿತಸ್ಯ ಘೃತಂ ಕಾಂಸ್ಯಮಲಯುಕ್ತಞ್ಜನಂ ಸ್ತನ್ಯಂ ವಾ ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಮಞ್ಜನಂ, ಮಧೂಕಸಾರಂ ವಾ ಗೈರಿಕೇಣ ತುಲ್ಯಾಂಶಂ ಮಧುನಾಽಞ್ಜನಂ, ಘೃತಾದೀನಿ ತ್ರೀಣಿ ಸ್ತನ್ಯೇನಾಞ್ಜನಂ, ಏತಾನಿ ಸಾವಶೇಷರಕ್ತಯೋಃ ಪಾಕಯೋರ್ಯೋಜ್ಯಾನಿ||೩೯-೪೧||-

ರಸಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ದಾಡಿಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆರೇವತಃ ಕೃತಮಾಲಕಃ; ‘ಐರಾವತ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಐರಾವತೋ ನಾರಙ್ಗಮ್| ಸಸೈನ್ಧವಾಮ್ ಅಲ್ಪಸೈನ್ಧವಾಂ, ನ ಸಮಸೈನ್ಧವಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಸಕ್ರಿಯಾ ಫಾಣಿತಾಕೃತಿಃ, ತಸ್ಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ| ‘ಕೋಲಾಮ್ಲೈಶ್ಚ ಸಸೈನ್ಧವಾಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕೋಲಾಮ್ಲಮಧುಸೈನ್ಧವೈಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೪೨||

ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮಾಹ- ಮಾಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಬಲಾಕ್ಷೀರಂ ಸ್ತ್ರೀಸ್ತನ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ಪೇಷಣೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಏತಚ್ಚಾಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ಸಶೋಫೇ ಪಾಕೇ ಕಫೋಲ್ಬಣೇ||೪೩||

ಜಾತ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾಬೀಜಂ ಪಿಪ್ಪಲೀತಣ್ಡುಲಃ| ಕೀಟಶತ್ರುಃ ವಿಡಙ್ಗಃ| ನಿರ್ವಿಶಙ್ಕಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪಾಕಯೋರಞ್ಜನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ದೇಯಂ ತದಞ್ಜನಮಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ||೪೪||

ಪೂಯಾಲಸೇ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇ ಕ್ರಿಯಾಮಾಹ- ಪೂಯಾಲಸೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣಂ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಪೂರ್ವಕಮೇವ| ಉಪನಾಹನಮಿತಿ ಯಥಾದೋಷಹರವ್ರಣಶೋಧನಚಕ್ಷುಷ್ಯದ್ರವ್ಯಕೃತಃ ಪ್ರಲೇಪೋ ಬನ್ಧನಂ ವಾ| ಕೃತ್ಸ್ನೋ ವಿಧಿರಿತಿ ಅನ್ತಃಶುದ್ಧಿಕರೋ ಬಹಿಃಶುದ್ಧಿಕರಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾವಿಧಾನಮಿತಿ ಹಿತಾನತಿಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೫||

ಕಾಸೀಸಾದಿರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಕಾಸೀಸೇತ್ಯಾದಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಪಾಕಯೋರುಕ್ತಮಞ್ಜನಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಅತ್ರ ಪೂಯಾಲಸೇ| ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏಭಿರೇವ ಕಾಸೀಸಾದಿಭಿರ್ಮಧುನಾ ಪಿಷ್ಟೈಸ್ತಾಮ್ರಾಯಸಚೂರ್ಣಯುಕ್ತೈರನ್ಯದಞ್ಜನಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ‘ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತೈರೇಭಿರಥೋಪಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕ್ಷೌದ್ರಾನ್ವಿತೈರೇಭಿರವಾನ್ತರೋಕ್ತೈಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೪೬||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನಃ ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರಿತಿ ಸ್ನೇಹಸಿರಾವ್ಯಧವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನೈಃ| ಅಪಾಸ್ಯ ನಿರ್ಹೃತ್ಯ| ತೃಪ್ತಿಃ ತರ್ಪಣಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಮ್||೪೭||

ಸೇಕಾಶ್ಚ್ಯೋತನಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಮುಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷುಣ್ಣಾಭಿರಿತಿ ಅನ್ತರೀಕ್ಷೋದಕೇ ತದ್ಗುಣೇ ವಾಽನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ನ್ಯಸ್ತಾಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮೇವ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಅತ್ರಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ಸೇಕಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಅನ್ಯೇ ಏತೈರಾಶ್ಚ್ಯೋತನಮೇಕಮೇವೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನಿ ರಸಾಞ್ಜನಮಾಕ್ಷಿಕಮಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾತ್| ‘ರೋಧ್ರೋತ್ಪಲಸಾರಿವಾಭಿಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಲೋಧ್ರಾಸಿತಸಾರಿವಾಭಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅಸಿತಸಾರಿವಾ ಶ್ಯಾಮಾಲತಾ; ಅಸಿತಂ ರಸಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೪೮||

ರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಪತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ತ್ವೇತಿ ಕಷಾಯಕಲ್ಪೇನ ವಿಪಾಚ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ರಿಯಾಂ ರಸಾಕ್ರಿಯಾಂ, ವಂಶಸ್ಯ ಮೂಲರಸೇನ ವಾ ರಸಕ್ರಿಯಾಂ, ತಾಮೇವ ವಾ ರಸಕ್ರಿಯಾಮತಿಶೋಷಣೇನ ವರ್ತೀಕೃತಾಮ್| ತಾಮ್ರಕಪಾಲಂ ತಾಮ್ರಕಟಾಹಃ| ತ್ರಿಫಲಾಯಾ ಅನ್ಯಾ ರಸಕ್ರಿಯಾ, ಪಲಾಶಪುಷ್ಪೈರನ್ಯಾ, ಖರಮಞ್ಜರೇರಪಾಮಾರ್ಗಸ್ಯಾನ್ಯಾ ರಸಕ್ರಿಯೇತಿ||೪೯||-

ಇದಾನೀಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನದುರ್ಬಲಸ್ಯ ನಯನಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಶ್ವಾಸನಾರ್ಥಂ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಮಾಹ- ಪಿಷ್ಟ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಸ್ಯ ಮಲಂ ಕಾರ್ಪಾಸವಸ್ತ್ರೇಣ ಸಹ ದಗ್ಧ್ವಾ ಸಿತಮರಿಚತಾಮ್ರಜೋಯುಕ್ತಂ ಛಗಲೀದುಗ್ಧೇನ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪಶ್ಚಾತ್ ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷೇ ಯದಞ್ಜನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತತ್ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಶಬ್ದವಾಚ್ಯಮ್||೫೦||-

ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಮಾಹ- ಸಮುದ್ರಫೇನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಸೈನ್ಧವಮ್||೫೧||

ಸರ್ವಾನಪ್ಯಕ್ಲಿನ್ನರ್ತ್ಮೋಕ್ತಾನ್ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಏತ ಏವೇತಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಮಿತಿ ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನಃ ಕಫಜತ್ವಾದೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯೇ ಕಫಹರಾ ಯೋಗಾಸ್ತೇ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೨||

ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮನಃ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮುಕ್ತ್ವಾ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸಕಜ್ಜಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುತ್ಥಕಂ ಕಜ್ಜಲತುಲ್ಯಭಾಗಂ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರೇ ಘೃಷ್ಟಂ ಸರ್ಪಿರ್ಯುತಮಞ್ಜನಮಿತಿ||೫೩||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ||೧೨||