೨೩. ನಾಸಾಗತರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಾಧ್ಯಾಯಃ

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

ಅಪೀನಸಪೂತಿನಸ್ಯಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪೂರ್ವೋದ್ದಿಷ್ಟೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವೋದ್ದಿಷ್ಟೇ ಅಪೀನಸೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಛರ್ದನಂ ವಮನಂ, ಸ್ರಂಸನಂ ವಿರೇಕಃ| ಕೃತಶುದ್ಧೇರನ್ತಃಸಂಸರ್ಗಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೋಯಸ್ಯ ಪಾನಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಉಷ್ಣಂ ತೋಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇ ಧೂಮಪಾನಕಾಲೇ||೩||

ತಯೋರೇವಾವಪೀಡಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಹಿಙ್ಗು ವ್ಯೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ಶಿವಾಟೀ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾ, ಶೇಫಾಲಿಕೇತ್ಯನ್ಯೇ| ಉಗ್ರಾ ವಚಾ, ತೀಕ್ಷ್ಣಗನ್ಧಾ ಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ| ಅವಪೀಡ್ಯ ದೀಯತ ಇತ್ಯಾವಪೀಡಃ| ಕೇಚಿದಮುಮೇವ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾದರ್ಶನಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೪||

ಅಪೀನಸಪೂತಿನಸ್ಯಯೋರೇತೈರೇವಾವಪೀಡನದ್ರವ್ಯೈರ್ನಸ್ಯಾರ್ಥಂ ತೈಲಸಾಧನಮಾಹ- ಏತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ತೈಲೇ ಯುಕ್ತಿತಃ ಸಮ್ಪಚೇತ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ವೈ ಸ್ರೋತಸಿ ಮ್ರಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಚಾರ್ಯೈರನಾರ್ಷೀಕೃತಃ|೫|-

ನಾಸಾಪಾಕೇ ಭೇಷಜಮಾಹ- ನಾಸಾಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹ್ಮಂ ಲೇಪಾಭ್ಯಙ್ಗಪರಿಷೇಕಾದಿ, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ ಪುನರಾಹಾರಸ್ನೇಹಪಾನವಿರೇಚನಾದಿ| ಸಾಜ್ಯಾಃ ಸಘೃತಾಃ||೫||-

ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯಾನಾಗತಾವೇಕ್ಷಣೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರತಿಷೇಧೇ| ಉಪಶಾನ್ತಿಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ‘ನಾಸಾಪ್ರವೃತ್ತೇ ಜಲಮಾಶು ದೇಯಂ ಸಶರ್ಕರಂ ನಾಸಿಕಯಾ ಪಯೋ ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್|೬|-

ಪೂಯರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಧಾನಮಾಹ- ನಾಡೀವದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯರಕ್ತೇ ನಾಡೀವತ್ ನಾಡೀತುಲ್ಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಯಾ ವಿಸರ್ಪನಾಡೀಸ್ತನರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ||೬||

ಪೂಯರಕ್ತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಭಿಧಾಯ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾನ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪೂಯರಕ್ತೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅತ್ರೇತಿ ನಾಸಾಪಾಕೇ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಾನ್ತೇ ಸಮ್ಯಕ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕ್ಷವಥೌ ಭ್ರಂಶಥೌ ಚ ಯೋಜಯನ್ತಿ|೭|-

ಕ್ಷವಥೌ ಭ್ರಂಶಥೌ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಷೇಪ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಸ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಧಮನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಪಞ್ಚವಿಧತ್ವಾನ್ನಸ್ಯಸ್ಯ| ಮೂರ್ಧವೈರೇಚನೀಯೈಃ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯೈಃ| ಪ್ರಧಮನೇನ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫೇ ವಾತೇ ಚ ವೃದ್ಧೇ ಸತಿ ಅನಿಲಘ್ನಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯದಿತಿ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಮಸ್ತಿಷ್ಕಾದಿಕಮ್||೭||-

ದೀಪ್ತರೋಗಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದೀಪ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂವಿಧಾನಂ ಕರ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಸರ್ವಂ ಬಾಹ್ಮಾಭ್ಯನ್ತರಮ್||೮||

ನಾಸಾನಾಹಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ನಾಸಾನಾಹೇ ಸ್ನೇಹಪಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಪಾನಮ್ ಉತ್ತರಭಕ್ತಕಮ್| ಮೂರ್ಧಬಸ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಸಾಲ್ವಣೋಪನಾಹಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸರ್ವಥೈವೇತಿ ಪಾನಾಭ್ಯಙ್ಗಾನುವಾಸನಶಿರೋಬಸ್ತಿಮಸ್ತಿಷ್ಕಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರೇವ ಪ್ರಕಾರೈಃ| ಅನ್ಯತ್ ಅಣುತೈಲಾದಿಕಮ್||೯||

ನಾಸಾಸ್ರಾವಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ನಾಸಸ್ರಾವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಂ ಚೂರ್ಣಂ ಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಕೃತಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽವಪೀಡೋ ‘ಹಿಙ್ಗು ವ್ಯೋಷಂ ವತ್ಸಕಾಖ್ಯಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಇಹೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಃ| ಅಗ್ನಿಕಃ ಚಿತ್ರಕಃ, ಅಜಮೋದಾಮನ್ಯೇ| ಆಜಂ ಮಾಂಸಂ ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೦||

ನಾಸಾಶೋಷೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ನಾಸಾಶೋಷೇ ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಸರ್ಪಿಃ ಆದಿತ ಉಕ್ತಮ್| ಪ್ರಧಾನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ನಸ್ಯೇ ನಸ್ಯವಿಷಯೇ| ಅಣುಕಲ್ಪೇನ ಅಣುತೈಲವಿಧಾನೇನ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತೇನ| ಸರ್ಪಿಃಪಾನಮ್ ಅನ್ತರ್ಭಕ್ತಕಮ್| ಜಾಙ್ಗಲೈಃ ಏಣಾದಿಮಾಂಸೈಃ, ಸ್ನೇಹಃ ಸ್ವೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೈಹಿಕೋ ಧೂಮೋ ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಾದಿಭಿಃ||೧೧||

ಅರ್ಶಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಶೇಷಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಶೇಷಾನ್ ರೋಗಾನರ್ಶಃಶೋಫಾದೀನ್, ಸನ್ನಿಯಚ್ಛೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಉಕ್ತಂ ಸಂವಿಧಾನಂ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ||೧೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ತ್ರಯೋವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೩||