൬൬. ദോഷഭേദവികല്പാധ്യായഃ

തന്ത്രയുത്തയനന്തരം പരിശിഷ്ടത്വാദ്ദോഷഭേദാധ്യായാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥേത്യാദികം പൂര്വവഹ്യാഖ്യേയമ്| ധാതൂന് ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ വാതാദയഃ, തേഷാം ഭേദഃ പൃഥക്സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദേന, തസ്യ വികല്പനമേകൈകദ്യനുഗമനേന നാനാത്വകരണം പ്രപഞ്ചനം ദോഷഭേദവികല്പഃ, തമധികൃത്യ കൃതഃ, തമ്||൧-൨||

അഷ്ടാങ്ഗേത്യാദി| അഷ്ടാങ്ഗാനി ശല്യാദീനി വാജീകരണാന്താനി, താന്യേവ വേദ ആയുര്വേദഃ, തേന തത്ര വാ വിദ്വാന് യസ്തമ്| മഹൌജസം മഹാപ്രഭാവമ്| സൂക്ഷ്മാ ലീനാര്ഥാഃ , അഗാധാ ദുരവഗാഹാ യേ ആഗമാ ഏവോദധയസ്തേ സന്ത്യസ്മിന്നിതി| ശ്രീമാനിതി രാജശ്രിയാ ബ്രാഹ്വയാ വാ അലങ്കൃതഃ| നനു, വിശ്വാമിത്രോ ഗാധിരാജഃ, തത്സുതത്വേന രാജശ്രിയാ യോഗോ യുക്തഃ, കഥം ബ്രാഹ്മ്യാ ശ്രിയേതി? സത്യം, വിശ്വാമിത്രസ്യ ബ്രാഹ്മണ്യം തപസാ, തതോ ബ്രാഹ്മ്യാ ശ്രിയാ യോഗോ യുക്ത ഏവ| അന്യേ തു ക്ഷത്രിയാണാം ബ്രഹ്മര്ഷിജാതത്വേനോഭയയോഗ ഇതി മന്യന്തേ, അപരേ തു വിദ്യാസമാപ്ത്യാ ബ്രാഹ്മയാ ശ്രിയാ യോഗ ഇതി മന്യന്തേ| തഥാ ചോക്തമ്- “വിദ്യാസമാപ്തൌ ബ്രാഹ്മം വാ സത്ത്വമാര്ഷമഥാപി വാ| ധ്രുവമാവിശതി ജ്ഞാനാത്തസ്മാദ്വൈദ്യോ ദ്വിജഃ സ്മൃതഃ”- ഇതി||൩||-

ദ്വിഷഷ്ടിരിത്യാദി| പുരസ്താത്പരികീര്തിതാഃ ഇതി രസഭേദവികല്പേ| കുതോ ദ്വിഷഷ്ടിര്ദോഷഭേദാസ്ത്രിഷഷ്ടീ രസഭേദാ ഇതി? ഉച്യതേ- ‘ദ്വിഷഷ്ടിര്ദോഷഭേദാഃ സ്യൂ രസഭേദാസ്ത്രിഷഷ്ടിധാ| സ്വാസ്ഥ്യം ത്രിഷഷ്ടം വിജ്ഞേയം തത്ര ഷഡ്രസയോജനമ്’- ഇതി| കതി തത്രൈകശോ ജ്ഞേയാ ദ്വിശോ വാऽപ്യഥവാ ത്രിശ ഇത്യാഹ- ‘ഏകശഃ ഷട് ദ്വിശസ്ത്വേകവിംശതിശ്ചതുരന്വിതാ| ത്രിശോ ദ്വാത്രിംശദിത്യേവം ത്രയോ ദോഷാസ്ത്രിഷഷ്ടിധാ’- ഇത||൪||-

ശിഷ്യപ്രശ്നമാകര്ണ്യ ഗുരുരാഹ- തസ്യേത്യാദി| തസ്യേതി സുശ്രുതസ്യ| തത് ഇതി പൂര്വോക്തമ്| സംശയച്ഛിദിതി സന്ദേഹച്ഛേത്താ| പ്രീതാത്മാ തൃപ്താന്തഃകരണഃ| നൃപശാര്ദൂലോ രാജസത്തമഃ| തത്ത്വത ഇതി യഥാര്ഥഭാവേന||൫||-

കിമാഹ ഭഗവാനിത്യാഹ- ത്രയ ഇത്യാദി| ത്രയോ ദോഷാ വാതാദയഃ, ധാതവഃ സപ്ത രസാദയഃ| അവ്യാപന്നാ അവികൃതിങ്ഗതാഃ| രസൈര്ഹിതൈരിതി മധുരാദിരസൈഃ പഥ്യൈരിത്യര്ഥഃ| നനു, യഥാപ്രശ്നം പ്രത്യുത്തരേ വാച്യേ കിമര്ഥം കതി തത്രൈകശ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരാര്ഥേ ത്രയോ ദോഷാ ഇത്യാദ്യഭിധാനമ്? ഉച്യതേ- ധാതൂനാം മലാനാം ച ദോഷസംസര്ഗേ ദോഷവ്യപദേശ ഇത്യാദിപ്രതിപാദനാര്ഥം; അത ഏവാസൃജാ സഹ പുരാ പഞ്ചദശ പ്രസരാ അഭിഹിതാഃ| യദ്യേവം തര്ഹി മാംസാദിഭിഃ സഹ പ്രസരഃ കുതോ ന കീര്തിതഃ? ഉച്യതേ- അസങ്ഖ്യേയത്വാത്| അഥ കഥം തദധിഗന്തവ്യമിതി ചേത്, ദോഷലിങ്ഗേനൈവ| തഥാ ചാത്ര വക്ഷ്യതി- തസ്മാത് പ്രസങ്ഗം സംയമ്യേത്യാദി| നനു, ദോഷധാതുമലമൂലം ഹി ശരീരമിത്യനേനൈവ ദോഷാദികാര്യത്വമഭിഹിതം; ന ച ശരീരാദ്ദേഹോ ഭിന്നാര്ഥഃ, തയോഃ പര്യായശബ്ദത്വാത്; തത്കഥം പുനരുച്യതേ- ഏതേ ദേഹം ധാരയന്തീതി? ഉച്യതേ- ദേഹശബ്ദേനാത്ര കര്മപുരുഷസ്യ ചികിത്സാധികൃതസ്യ വിവക്ഷിതത്വാത്||൬||-

കീദൃശഃ പുനരയം ദേഹശബ്ദാഭിഘേയഃ കര്മപുരുഷ ഇതി പൂര്വപ്രതിപാദിതസ്യൈവ കര്മപുരുഷസ്യ സ്വരൂപം വാച്യം, തത്പ്രസങ്ഗേനാപരമപി പ്രാണാദികം യത്തത്പ്രതിപാദയിതും സുഖസ്മരണാര്ഥം പ്രതിപാദയതി- പുരുഷ ഇത്യാദി| അത്രൈകേ കലാശബ്ദേന പഞ്ചഭൂതാനി ഏകാദശേന്ദ്രിയാണീതി ഷോഡശവികാരാ ഇതി വ്യാചക്ഷതേ, പരമേതന്നായുര്വേദേ പ്രമാണീകൃതമ്| അന്യേ തു കലാശബ്ദമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗേഷ്വാമനന്തി- ശിരോഗ്രീവാപാണിപാദപാര്ശ്വപൃഷ്ഠോദരാംസീത്യഷ്ടാങ്ഗാനി, ചിബുകനാസൌഷ്ഠവങ്ക്ഷണാങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിപാര്ഷ്ണിഗുല്ഫാഃ പ്രത്യങ്ഗാനീതി| സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രാഭിപ്രായാനുവര്തിഭിരാചാര്യൈഃ കലാശബ്ദോ ഗുണവാചീ പഠിതഃ| തേ ച സര്വഭൂതചിന്താശാരീരോക്തസുഖദുഃഖേച്ഛോദ്വേഗപ്രയത്നാദീന് ഷോഡശഗുണാനാചക്ഷതേ | ചതുഷ്പാദം ഷോഡശകലം ഭേഷജം ചരകാചാര്യേണോക്തം; തത്ര ഷോഡശകലം ഷോഡശഗുണമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പ്രാണാശ്ചൈകാദശേതി അഗ്നിഃ സോമോ വായുഃ സത്ത്വം രജസ്തമഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ഭൂതാത്മേതി പ്രാണാഃ| യോऽസൌ ഭൂതാത്മാ സ ഏവ ഷോഡശകലഃ, സംയോഗിന ഏവ പ്രാണവ്യപദേശഭാജഃ, ഇത്യേകാദശത്വമ്| രോഗാണാം തു സഹസ്രം യച്ഛതം വിംശതിരേവ ചേതി വിശത്യധികൈകാദശശതാനി രോഗാണാമ്| അത്ര സൌശ്രുതേ തന്ത്രേ ഷട്സ്ഥാനേഷു പ്രോക്താ രോഗാഃ ശ്ലോകൈരഭിധീയന്തേ|- ‘ഹീനാതിദഗ്ധൈഃ ക്ഷാരേണ, ത്രയഃ പ്ലുഷ്ടാദയോऽഗ്നിനാ| ചതുര്ഥോ ധൂമവിഹതഃ പഞ്ച ശോണിതദുഷ്ടയഃ||൧|| ദോഷധാതുമലാദീനാം ദ്വാത്രിംശത് ക്ഷയവൃദ്ധിതഃ| ദ്വേ സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യേ ത്രിവിധോ വിസ്രംസാദ്യോ ബലക്ഷയഃ||൨|| ഷട് ശോഫാഃ ഷഡ് വ്രണാ വഹ്നിത്രിതയം വിഷമാദികമ്| ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധമജീര്ണം ച തഥാ ത്രിധാ||൩|| ഇതി ഷട്ഷഷ്ടിരാതങ്കാഃ സൂത്രസ്ഥാനേ നിദര്ശിതാഃ| ആമപക്വാശയേ ശ്രോത്രേ തഥേന്ദ്രിയചതുഷ്ടയേ||൪|| ത്വഗാമിഷസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസമ്ഭവാഃ | ശുക്രേ ചൈകാങ്ഗസര്വാങ്ഗഗതാഃ സപ്താധികാ ദശ||൫|| ത്രയോദശാവൃതൈരന്യൈര്ദോഷൈഃ സ്യുര്മാരുതൈഃ ഖലു| ചതുര്വിധം വാതരക്തമാക്ഷേപശ്ചാപതാനകഃ| പക്ഷാഘാതോऽപതന്ത്രശ്ച മന്യാസ്തമ്ഭോऽര്ദിതസ്തഥാ||൬|| ഗൃധ്രസീ സഹ വിശ്വാച്യാ ശിരഃ ക്രോഷ്ടുകപൂര്വകമ്| ഖഞ്ജഃ പങ്ഗുഃ കലായാഖ്യഃ കണ്ടകഃ പാദദാഹകൃത്||൭|| പാദഹര്ഷോऽവബാഹുശ്ച മൂകമിന്മിണഗദ്ഗദാഃ| തൂന്യാധ്മാനദ്വയേऽഷ്ഠീലാദ്വയമര്ശാംസി ഷട് തഥാ||൮|| ചര്മകീലശ്ചതസ്രശ്ചാശ്മര്യഃ പഞ്ച ഭഗന്ദരാഃ| തഥാऽഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനി കിലാസാനി പുനസ്ത്രിധാ||൯|| പ്രമേഹാ വിസംഹതിഃ പ്രോക്താഃ പിഡികാ നവ തത്കൃതാഃ| ഉദരാണി തഥാऽഷ്ടൌ ച മൂഢഗര്ഭസ്തഥാऽഷ്ടധാ||൧൦|| ബാഹ്യാ വിദ്രധയഃ ഷട് സ്യുസ്തഥാऽന്തഃസ്ഥാഃ സ്മൃതാ ദശ| വിസര്പനാഡീസ്തനജാസ്തഥൈവ പഞ്ച പഞ്ച ച||൧൧|| ഗ്രന്ഥയഃ സപ്ത ചൈകാ സ്യാദപചീ സപ്തധാऽര്ബുദമ്| ഗലഗണ്ഡാസ്ത്രയഃ സപ്ത വൃദ്ധയഃ പരികീര്തിതാഃ||൧൨|| ഉപദംശാ മതാഃ പഞ്ച ശ്ലീപദം ച തഥാ ത്രിധാ| ഭഗ്നാ അഷ്ടാദശ ജ്ഞേയാഃ ശൂകദോഷാസ്തഥൈവ ച| ചത്വാരിംശത്തഥാऽഷ്ടൌ ച ക്ഷുദ്രരോഗാഃ പ്രകീര്തിതാഃ||൧൩|| അഷ്ടാവോഷ്ഠഭവാ ദന്തമൂലേഷു ദശ പഞ്ച ച||൧൪|| അഷ്ടൌ ദന്തേഷു ജിഹ്വായാം പഞ്ച താലുഗതാ നവ| കണ്ഠേ ചാഷ്ടാദശ ജ്ഞേയാശ്ചതുഃസര്വസരാ ഗദാഃ||൧൫|| ഏവം മുഖേ സപ്തഷഷ്ടിരിതി സ്ഥാനേ ദ്വിതീയകേ| ദ്വാചത്വാരിംശദധികാ ത്രിശതീ പരികീര്തിതാ||൧൬|| അഷ്ടൌ ശുക്രഗതാ രോഗാ അഷ്ടാവാര്തവദുഷ്ടയഃ| ചത്വാരോऽസൃഗ്ദരാഃ പ്രോക്താ അപാതസ്ത്വപരാകൃതഃ||൧൭|| മക്കല്ലലീനശോഷാശ്ച നൈഗമേശാഹൃതസ്തഥാ| നാഗോദരഃ സ്രുതിര്ഗര്ഭേ ശാരീരേ സപ്തവിംശതിഃ||൧൮|| അഥ മേദോനിലാവേഗാച്ഛ്വയഥുഃ സരുജശ്ച യഃ| ആഢ്യവാതഃ സര്വസരാഃ ശോഫാഃ പഞ്ച പ്രകീര്തിതാഃ| കര്ണപാല്യാമയാഃ പഞ്ച ക്ലൈബ്യമുക്തം ചതുര്വിധമ് ||൧൯|| വാന്തരേചിതയോഃ പ്രോക്താ വ്യാപദോ ദശ പഞ്ച ച| ഷണ്നേത്രപ്രണിധാനസ്യ നേത്രസ്യൈകാദശൈവ തു||൨൦|| പഞ്ച ബസ്തികൃതാസ്തത്ര ചത്വാരഃ പീഡനേ കൃതാഃ| ഏകാദശ ദ്രവ്യകൃതാഃ സപ്ത ശയ്യാകൃതാസ്തഥാ||൨൧|| ചത്വാരിംശച്ചതസ്രശ്ച വൈദ്യതോ വ്യാപദസ്തഥാ| ക്രോധായാസാദികാഃ പഞ്ച ദശ ചാതുരഹേതുകാഃ||൨൨|| സ്നേഹസ്യ കാരണാന്യഷ്ടാവപ്രത്യാഗമകൃന്തി ച| ഇതി നേത്രാദിദോഷേണ ഷഷ്ടിഃ സപ്ത സമാസതഃ||൨൩|| ഏവം ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രുജോऽഷ്ടാനവതിസ്തഥാ| അന്നാദിരക്ഷാവിജ്ഞാനേ വിംശതിര്വിഷഹേതുകാഃ||൨൪|| വേഗാഃ സ്യുഃ സ്ഥാവരേ ദര്വീകരമണ്ഡലിനാം വിഷേ| രാജിലവൈകരഞ്ജാനാം പ്രത്യേകം സപ്ത സപ്ത ച||൨൫|| മൂഷികാസ്തു ദശാഷ്ടൌ ച സപ്ത വേഗാ അലര്കജാഃ| സപ്തഷഷ്ടിശതം ചാത്ര കീടാനാം വിഷദായിനാമ് ||൨൬|| സപ്തചത്വാരിംശദ്യുതം കല്പസ്ഥാനേ ശതദ്വയമ്| നവ സന്ധ്യാശ്രയാഃ പ്രോക്താ വര്ത്മജാശ്ചൈകവിംശതിഃ||൨൭|| ശുക്ലഭാഗേ ദശൈകശ്ച ചത്വാരഃ കൃഷ്ണഭാഗജാഃ| സര്വാശ്രയാഃ സപ്തദശ ദൃഷ്ടിജാ ദ്വാദശൈവ തു||൨൮|| ബാഹ്യജൌ ദ്വൌ നേത്രരോഗാവിതി ഷട്സപ്തതിഃ സ്മൃതാഃ| കുകൂണകഃ ശിശോരേവ കര്ണേऽഷ്ടാവിംശതിര്നൃണാമ്||൨൯|| ഏകത്രിംശദ്ഘ്രാണഗതാഃ സപ്രതിശ്യായപഞ്ചകാഃ| ഏകാദശ ശിരോരോഗാഃ പരം ശാലാക്യസഞ്ജ്ഞിതേ||൩൦|| ആതങ്കാനാം ശതം പ്രോക്തം ഷട്ചത്വാരിംശതാ യുതമ്| നവ ബാലഗ്രഹാ യോനിവ്യാപദോ വിംശതിഃ സ്ത്രിയാഃ||൩൧|| ഏവം കുമാരതന്ത്രേऽസ്മിന്നേകോനത്രിംശദാമയാഃ| അഷ്ടൌ ജ്വരാ ഹ്യതീസാരാഃ ഷട് ചതസ്രഃ പ്രവാഹികാഃ||൩൨|| ചത്വാരോ ഗ്രഹണീദോഷാ യക്ഷ്മൈകോ ഗുല്മപഞ്ചകമ്| ഹൃദ്രോഗാഃ പഞ്ച ചത്വാരഃ പാണ്ഡ്വാഖ്യാഃ കാമലാദ്വയമ്||൩൩|| ഹലീമകഃ പാനകീ ച രക്തപിതം ചതുര്വിധമ്| ഷട്പ്രകാരാ മതാ മൂര്ച്ഛാ വികാരാഃ സപ്ത മദ്യജാഃ||൩൪|| ദാഹാഃ പഞ്ച തൃഷഃ സപ്ത ഛര്ദയഃ പഞ്ച ദേഹിനാമ്| ഹിക്കാഃ ശ്വാസാസ്തഥാ കാസാഃ പ്രത്യേകം പഞ്ച പഞ്ച ച||൩൫|| സ്വരഭേദാസ്തഥാ ഷട് സ്യുര്വിശതിഃ കൃമിജാതയഃ| നവോദാവര്തകാ ദൃഷ്ടാ വിസൂച്യസ്തിസ്ര ഏവ ച||൩൬|| ആനാഹൌ ദ്വാവാമവിട്കൌ തഥാऽരോചകപഞ്ചകമ്| മൂത്രാഘാതാ ദ്വാദശ സ്യുരിതി കായചികിത്സിതേ||൩൭|| ആമയാനാം ശതം പ്രോക്തം ചത്വാരിംശച്ച സപ്ത ച| ദേവതാ-ദൈത്യ-ഗന്ധര്വ-യക്ഷ-പിത്ര-ഹി-രക്ഷസാമ്||൩൮|| പിശചസ്യാഭിഷങ്ഗേണ ഗദാശ്ചാഷ്ടൌ പ്രകീര്തിതാഃ| അപസ്മാരാശ്ച ചത്വാര ഉന്മാദാഃ ഷഡുദീരിതാഃ||൩൯|| അഷ്ടാദശഗദാ ഭൂതവിദ്യായാം സൂക്ഷ്മദര്ശിഭിഃ| ഏവം ഹി സൌശ്രുതേ തന്ത്രേ കാശീരാജേന കീര്തിതാഃ||൪൦|| രോഗാണാം തു സഹസ്രം യച്ഛതം വിംശതിരേവ ച| വ്യാസതോ വിസ്തരതഃ| ഹിശബ്ദോ ഹേത്വര്ഥേ, യസ്മാത് കാരണാത്||൭-൮||-

ഭിന്നാ ഇത്യാദി| ഭിന്നാ ഭേദങ്ഗതാ ദ്വിഷഷ്ടിധാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ത്രയോ ദോഷാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ| ഗുണാ ഗുണമയാഃ സത്ത്വരജസ്തമോമയാഃ| തദ്യഥാ- രജോഭൂയിഷ്ഠോ മാരുതഃ, രജോ ഹി പ്രവര്തകം സര്വഭാവാനാം; പിത്തം സത്ത്വോത്കടം, ലഘുപ്രകാശകത്വാത്, രജോയുക്തം വേത്യേകേ; കഫഃ തമോബഹുലഃ, ഗുരുപ്രാവരണാത്മകത്വാദിത്യാഹുര്ഭിഷജഃ| യദ്യേവം തത് കഥം കഫപ്രകൃതികേ പുംസി സത്ത്വഗുണോപപന്നതാ പഠിതാ? ഉച്യതേ- ഗുണാദ്വിതയമപി കഫേ ജ്ഞാതവ്യം, ‘സത്ത്വതമോബഹുലാ ആപഃ’ ഇത്യുക്തത്വാത്||൯||

കഥമേതേ ദ്വിഷഷ്ടിധാ ഭവന്തീത്യാഹ- ത്രയ ഏവേത്യാദി| തത്ര പൃഥക് പ്രത്യേകം, ദോഷാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണസ്ത്രയ ഏവ, ഇതരൌ ച ദ്വൌ സ്വസ്ഥാവിതി ജ്ഞേയൌ| വൃദ്ധോ വാതഃ സ്വസ്ഥൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ (൧), വൃദ്ധം പിത്തം സ്വസ്ഥൌ വാതശ്ലേഷ്മാണൌ (൨), വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്വസ്ഥേ വാതപിത്തേ (൩), ഇതി| ദ്വിശോ നവ സമാധികൈരിതി തത്ര സമവൃദ്ധാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ദോഷാഭ്യാം ത്രയഃ സംസര്ഗാ ഭവന്തി; യഥാ - വാതപിത്തേ സമേ വൃദ്ധേ സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതശ്ലേഷ്മാണൌ സമൌ വൃദ്ധൌ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൨), പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ സമൌ വൃദ്ധൌ സ്വസ്ഥോ വാതഃ (൩), ഇതി| അന്യതരാധികവൃദ്ധാഭ്യാം ഷട് ; തദ്യഥാ- വാതപിത്തയോര്വൃദ്ധയോര്വാതോऽധികോ വൃദ്ധഃ സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതപിത്തയോര്വൃദ്ധയോഃ പിത്തമധികവൃദ്ധം സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൨), വാതശ്ലേഷ്മണോര്വൃദ്ധയോര്വാതോऽധികവൃദ്ധഃ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൩), വാതശ്ലേഷ്മണോര്വൃദ്ധയോഃ ശ്ലേഷ്മാऽധികവൃദ്ധഃ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൪), പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്വൃദ്ധയോഃ പിത്തമധികം വൃദ്ധം സ്വസ്ഥോ വാതഃ (൫), പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്വൃദ്ധയോഃ ശ്ലേഷ്മാ അധികവൃദ്ധഃ സ്വസ്ഥോ വാതഃ (൬)| ത്രിശസ്തു വൃദ്ധൈസ്ത്രയോദശ; തത്ര ത്രിഭിരധികൈരേകഃ അധികൈകദോഷാസ്ത്രയഃ, അധികദ്വിദോഷാസ്ത്രയഃ, സമമധ്യോല്ബണദോഷാഃ ഷട്| തദ്യഥാ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധാനാം വാതോऽധികവൃദ്ധഃ (൧), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധാനാം പിത്തമധികവൃദ്ധം (൨), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധാനാം ശ്ലേഷ്മാऽധികവൃദ്ധഃ (൩)| അഥാധികദ്വിവൃദ്ധദോഷാഃ; തദ്യഥാ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധാനാം വാതപിത്തേ അധികവൃദ്ധേ (൧), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണാം വൃദ്ധാനാം വാതശ്ലേഷ്മാണൌ അധികവൃദ്ധൌ (൨), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധാനാം പിത്തശ്ലേഷ്മാണാവധികവൃദ്ധൌ (൩)| ക്ഷീണോ വാതഃ സ്വസ്ഥൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ (൧), ക്ഷീണം പിത്തം സ്വസ്ഥൌ വാതശ്ലേഷ്മാണൌ (൨), ക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ സ്വസ്ഥേ വാതപിതേ (൩), ഏവം പൃഥക് ത്രയ ഏവ| അഥ ഹീനമധ്യോല്ബണവൃദ്ധാഃ ഷഡുച്യന്തേ, തത്ര സമഃ സമവൃദ്ധോ ഹീനവൃദ്ധ ഇത്യര്ഥഃ; തദ്യഥാ- ഹീനവൃദ്ധോ വാതഃ, മധ്യവൃദ്ധം പിത്തം, അധികവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧); ഹീനവൃദ്ധോ വാതഃ, മധ്യവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ, അധികവൃദ്ധം പിത്തം (൨); ഹീനവൃദ്ധം പിത്തം, അധികവൃദ്ധോ വാതഃ, മധ്യവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ (൩), മധ്യവൃദ്ധോ വാതഃ, ഹീനവൃദ്ധം പിത്തം, അധികവൃദ്ധോഃ ശ്ലേഷ്മാ (൪); ഹീനവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ, അധികവൃദ്ധം പിത്തം, മധ്യവൃദ്ധോ വാതഃ (൫); അധികവൃദ്ധോ വാതഃ, മധ്യവൃദ്ധം പിത്തം ഹീനവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ ൬| സര്വദോഷൈഃ സമവൃദ്ധൈരേകഃ| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ- ‘ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുര്ഹീനമധ്യാധികൈശ്ച ഷട്| സമൈശ്ചൈകോ വികാരാസ്തേ സന്നിപാതാസ്ത്രയോദശ”- ഇതി| പഞ്ചാശദിത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ ക്ഷയമാഗതൈഃ പഞ്ചവിംശതിദോഷഭേദൈഃ സഹ പഞ്ചാശദ്ഭവന്തി| തദ്യഥാ- വാതപിത്തകഫൈരേകൈകൈഃ ക്ഷീണൈസ്ത്രയോ ഭേദാ ഭവന്തി, ദ്വിശോ നവ പ്രോച്യന്തേ| തദ്യഥാ- വാതപിത്തേ സമക്ഷീണേ സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതശ്ലേഷ്മാണൌ സമക്ഷീണൌ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൨), പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ സമഹീനൌ സ്വസ്ഥേ വാതഃ ൩| അധികക്ഷീണാഃ ഷട്; തദ്യഥാ- വാതപിത്തയോഃ ക്ഷീണയോര്വാതോऽധികക്ഷീണഃ സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതപിത്തയോഃ ക്ഷീണയോഃ പിത്തമധികക്ഷീണം സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൨), വാതശ്ലേഷ്മാണോഃ ക്ഷീണയോര്വാതോऽധികക്ഷീണഃ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൩), വാതശ്ലേഷ്മണോഃ ക്ഷീണയോഃ ശ്ലേഷ്മാऽധികക്ഷീണഃ സ്വസ്ഥം പിത്തം (൪), പിത്തശ്ലേശ്മണോഃ ക്ഷീണയോഃ പിത്തമധികക്ഷീണം സ്വസ്ഥോ വാതഃ (൫), പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ ക്ഷീണയോഃ ശ്ലേഷ്മऽധികക്ഷീണഃ സ്വസ്ഥോ വാതഃ (൬)| അഥ ക്ഷീണദോഷത്രയഭേദാസ്ത്രയോദശ പ്രോച്യന്തേ; തത്ര- ത്രിഭിരപി സമക്ഷീണൈരേകഃ; അധികൈകൈകക്ഷീണൈശ്ച ത്രയഃ| യഥാ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം വാതോऽധികക്ഷീണഃ (൧), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം പിത്തമധികക്ഷീണം (൨), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം ശ്ലേഷ്മാ അധികക്ഷീണഃ (൩)| അഥാധികക്ഷീണദ്വിദോഷാഃ; തദ്യഥാ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം വാതപിത്തേ അധികക്ഷീണേ (൧), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം വാതശ്ലേഷ്മണാവധികക്ഷീണൌ (൨), വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം ക്ഷീണാനാം പിത്തശ്ലേഷ്മാണാവധികക്ഷീണൌ (൩)| അഥ ഹീനമധ്യോല്ബണക്ഷീണാഃ ഷട് പ്രോച്യന്തേ; തദ്യഥാ,- ഹീനക്ഷീണോ വാതഃ, മധ്യക്ഷീണം പിത്തം, അധികക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧); മധ്യക്ഷീണോ വാതഃ, ഹീനക്ഷീണം പിത്തം, അധികക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൨); അധികക്ഷീണോ വാതഃ, മധ്യക്ഷീണം പിത്തം ഹീനക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൩); ഹീനക്ഷീണോ വാതഃ, അധികക്ഷീണം പിത്തം മധ്യക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൪); അധികക്ഷീണോ വാതഃ, ഹീനക്ഷീണം പിത്തം, മധ്യക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൫); മധ്യക്ഷീണോ വാതഃ, അധികക്ഷീണം പിത്തം, ഹീനക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൬)| ക്ഷീണേത്യാദി അത്ര മധ്യശബ്ദേന സ്വസ്ഥോऽഭിധീയതേ, അധികശബ്ദേന ച വൃദ്ധഃ| തത്ര ക്ഷീണമധ്യാധികഭേദേന ഷട്| തദ്യഥാ- ക്ഷീണോ വാതഃ, സ്വസ്ഥം പിത്തം, വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧); ക്ഷീണോ വാതഃ, വൃദ്ധം പിത്തം, സ്വസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ (൨); സ്വസ്ഥോ വാതഃ, പിത്തമ് ക്ഷീണം, വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ (൩); വൃദ്ധോ വാതഃ, ക്ഷീണം പിത്തം, സ്വസ്ഥഃ, ശ്ലേഷ്മാ (൪); സ്വസ്ഥോ വാതഃ, പിത്തം വൃദ്ധം, ക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൫); വൃദ്ധോ വാതഃ, സ്വസ്ഥം പിത്തം, ക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൬)| അഥ ദ്വിക്ഷീണൈകവൃദ്ധാസ്ത്രീനാഹ- വാതപിത്തേ ക്ഷീണേ വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതശ്ലേഷ്മാണൌ ക്ഷീണൌ പിത്തം വൃദ്ധം (൨), പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ ക്ഷീണൌ വാതോ വൃദ്ധഃ (൩)| അഥ ദ്വിവൃദ്ധൈകക്ഷീണാനാഹ- വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ ക്ഷീണഃ ശ്ലേഷ്മാ (൧), വാതശ്ലേഷ്മാണൌ വൃദ്ധൌ ക്ഷീണം പിത്തം (൨), പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ വൃദ്ധൌ ക്ഷീണോ വാതഃ (൩)| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, സമാഖ്യാതാഃ കഥിതാഃ, ത്രയോ ദോഷാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ| സ്വസ്ഥൈസ്തു വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ സ്വാസ്ഥ്യം ത്രിഷഷ്ടമിതി അയമേവാര്ഥഃ ശ്ലോകൈരുച്യതേ| തദ്യഥാ- പൃഥഗ്വൃദ്ധൈര്മരുത്പിത്തകകൈര്ഭേദത്രയം ഭവേത്| സംസര്ഗേ തു ഭവത്യേഷാം ഭേദസ്തുല്യാധികേന ച||൧|| വാതപിത്തേ സമേ വൃദ്ധേ സമാവേവം മരുത്കഫൌ| സമൌ പിത്തകഫാവേവം സ്യുസ്ത്രയസ്തുല്യവൃദ്ധിതഃ||൨|| വൃദ്ധിങ്ഗതേ മരുത്പിത്തേ പവനസ്ത്വധികസ്തയോഃ| അന്യസ്മിന് പിത്തമധികം വൃദ്ധയോര്വാതപിത്തയോഃ||൩|| വൃദ്ധൌ സമീരണകഫാവേതയോരധികോऽനിലഃ| അധികേ തു തയോരേവ ഭവേദ്ഭേദാന്തരം കഫേ||൪|| വൃദ്ധൌ പിത്തകഫൌ തദ്വദേതയോഃ പിത്തമുത്കടമ്|| വൃദ്ധയോരേതയോരേവ ബലാസസ്ത്വധികഃ പുനഃ||൫|| ഇത്യേകാധികസംസര്ഗദോഷഭേദാ ഭവന്തി ഷട്| ഏവമേതൈഃ സമുദ്ദിഷ്ടാ ഭേദാസ്തുല്യാധികൈര്നവ||൬|| പൂര്വൈഃ സഹ ഭവന്ത്യേവം വികല്പാ ദ്വൌ തഥാ ദശ| സന്നിപാതേഷു ജായന്തേ ദോഷഭേദാസ്ത്രയോദശ| ഏകസ്തത്ര വികല്പഃ സ്യാദ്വൃദ്ധിമ്പ്രാപ്തൈഃ സമൈസ്ത്രിഭിഃ| വൃദ്ധിങ്ഗതേഷു സര്വേഷു തേഷു വൃദ്ധതമോ മരുത്||൭|| പുനഃ പിത്തം പുനഃ ശ്ലേഷ്മേത്യേകാധികതമൈസ്ത്രയഃ| പ്രവൃദ്ധേ വാതപിത്തേ ച ഭേദോऽന്യസ്മിന് ബലാസതഃ||൮|| മരുത്കഫൌ തഥാ പിത്താദ്വാതഃ പിത്തകഫാദപി| ആധിക്യേന ദ്വയോരേവം ദോഷഭേദാസ്ത്രയോ മതാഃ||൯|| ഹീനമധ്യാധികൈര്ദോഷൈര്വികല്പാഃ സമ്ഭവന്തി ഷട്| അന്യോന്യാപേക്ഷയാ തേഷാം ഹീനവൃദ്ധഃ സമീരണഃ||൧൦|| മധ്യവൃദ്ധം തഥാ പിത്തം ശ്ലേഷ്മാ തത്രാധികോ മതഃ| മധ്യഃ സമീരണോऽന്യസ്മിന് ഹീനം പിത്തം കഫോऽധികഃ||൧൧|| മധ്യം പിത്തം മരുത്തീവ്രഃ സ്വല്പഃ ശ്ലേഷ്മാऽപരത്ര തു| മധ്യഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണം പിത്തം ഹീനോ വാതസ്തഥാ സ്ഥിതഃ ||൧൨|| മധ്യഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണോ വായുഃ പിത്തം ഹീനം തഥാ സ്ഥിതമ്||൧൩|| മധ്യവാതോऽധികം പിത്തം ഹീനവൃദ്ധസ്തഥാ കഫഃ| ഏവമേതേ ഭവന്ത്യത്ര സന്നിപാതാസ്ത്രയോദശ||൧൪|| പൂര്വൈര്ദ്വാദശഭിഃ സാര്ധം വികല്പാഃ പഞ്ചവിംശതിഃ| യഥാ വൃദ്ധൈസ്തഥാ ക്ഷീണൈര്ദോഷൈഃ സ്യുഃ പഞ്ചവിംശതിഃ ||൧൫|| ക്ഷീണസ്വസ്ഥാധികൈരേഭിര്ദോഷഭേദാ ഭവന്തി ഷട്| ക്ഷീണഃ സമീരണസ്തത്ര സ്വസ്ഥം പിത്തം കഫോऽധികഃ||൧൬|| ക്ഷീണോ വായുഃ കഫഃ സ്വസ്ഥഃ പിത്തമത്രാധികം തഥാ| ക്ഷീണം പിത്തം മരുത് സ്വസ്ഥോ ഭേദോऽന്യസ്മിന് ബലീ കഫഃ||൧൭|| ക്ഷീണം പിത്തം കഫഃ സ്വസ്ഥഃ പ്രവൃദ്ധസ്ത്വധികോ മരുത്| ശ്ലേഷ്മാ ക്ഷീണോऽനിലഃ സ്വസ്ഥഃ പിത്തമത്ര തഥോല്ബണമ്||൧൮|| കഫഃ ക്ഷീണഃ സമം പിത്തം പ്രവൃദ്ധസ്തു സമീരണഃ| ക്ഷീണസ്വസ്ഥാധികൈരേവം ഭേദാഃ ഷട് പരികീര്തിതാ||൧൯|| ക്ഷയങ്ഗതേ മരുത്പിത്തേ പ്രാപ്തോ വൃദ്ധിം തഥാ കഫഃ| ക്ഷീണൌ സമീരണകഫൌ തഥാ സ്യാത് പിത്തമുത്കടമ്||൨൦|| ക്ഷീണൌ പിത്തകഫൌ തദ്വന്നഭസ്വാന് സ്യാത്തു വൃദ്ധിമാന്| ദ്വൌ ക്ഷീണാവേകവൃദ്ധശ്ച ഭേദത്രയമിതി സ്മൃതമ്||൨൧|| വാതപിത്തേ ഗതേ വൃദ്ധിം സമ്പ്രാപ്തശ്ച ക്ഷയം കഫഃ| വൃദ്ധൌ വാതകഫൌ തദ്വത് പിത്തം ചാഥ ക്ഷയം ഗതമ്||൨൨|| തദ്വത് പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ പ്രക്ഷീണഃ പവനഃ പുനഃ| ഏകക്ഷീണദ്വിവൃദ്ധൈശ്ച ത്രയോ ഭേദാ ഭവന്ത്യമീ||൨൩|| ക്ഷീണമധ്യാധികൈസ്ത്വേവം ഭേദാ ദ്വാദശ കീര്തിതാഃ| പ്രകൃതിസ്ഥൈഃ സമീരാദ്യൈസ്തഥൈകഃ പരികീര്തിതഃ||൨൪|| ത്രിഷഷ്ടിര്ദോഷഭേദാനാമിതി സമ്യങ്നിരൂപിതാ|| ഇതി| ഏതേഷാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാം വൃദ്ധക്ഷീണാനാം ലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ- തദ്യഥാ- വാതവൃദ്ധൌ വാഗ്ബാഹുല്യം കാര്ശ്യം കാര്ഷ്ണ്യം ഗാത്രസ്ഫുരണമൂഷ്മകാമിതാ നിദ്രാനാശോऽല്പബലത്വം ഗാഢവര്ചസ്ത്വം ചേതി, പിത്തവൃദ്ധൌ പീതാവഭാസതാ സന്താപഃ ശീതകാമിത്വമല്പനിദ്രതാ മൂര്ച്ഛാ ബലഹാനിരിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം ചേതി, ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ ശൌക്ല്യം ശൈത്യം സ്ഥൈര്യം ഗൌരവമവസാദസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാ സന്ധ്യസ്ഥിവിശ്ലേഷശ്ച| വാതക്ഷയേ മന്ദചേഷ്ടതാ അല്പവാക്ത്വമപ്രഹര്ഷോ മൂഢസഞ്ജ്ഞതാ ച, പിത്തക്ഷയേ മന്ദോഷ്മാഗ്നിതാ നിഷ്പ്രഭതാ ച, ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ രൂക്ഷതാऽന്തര്ദാഹ ആമാശയേതരശ്ലേഷ്മാശയശിരസാം ശൂന്യതാ സന്ധിശൈഥില്യം തൃഷ്ണാ ദൌര്ബല്യം ച| ഏവമേതൈര്ലക്ഷണൈഃ പ്രകൃതിസമസമവേതാനാം വൃദ്ധാനാം ക്ഷീണാനാം ച വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമവഗമോ മിശ്രൈശ്ച ലക്ഷണൈഃ സംസര്ഗസന്നിപാതാവഗമ ഇതി| ക്ഷീണമധ്യാധികദ്വ്യേകക്ഷീണവൃദ്ധാനാം കേഷാഞ്ചില്ലക്ഷണാനി ലിഖ്യന്തേ| തദ്യഥാ- ഏകോ വൃദ്ധഃ സമശ്ചൈകഃ ക്ഷീണസ്ത്വേകോ യദാ ഭവേത്| ക്ഷീണ ഏകഃ പ്രവൃദ്ധൌ ദ്വൌ ക്ഷീണൌ ദ്വൌ വൃദ്ധിമാംസ്തഥാ||൨൫|| ഏക ഏവ സ്ഥിതസ്തത്ര വ്യക്തരൂപേണ ദേഹിനി| പ്രവൃദ്ധോ മാരുതഃ പിത്തം പ്രകൃതിസ്ഥം കഫക്ഷയേ||൨൬|| ഗൃഹീത്വാ സ്ഥാനതോ യത്ര യത്രാങ്ഗേഷു വിസര്പതി| തത്ര തത്രാസ്ഥിരോ ദാഹഃ ശ്രമഃ സ്വേദോ ബലക്ഷയഃ||൨൭|| ക്ഷീണേ പിത്തേ യദാ വായുര്വൃദ്ധാവസ്ഥഃ സമം കഫമ്| വികര്ഷതി തദാ ശൂലം ശൈത്യമത്യന്തഗൌരവമ്||൨൮|| വൃദ്ധം കഫക്ഷയേ പിത്തം പ്രകൃതിസ്ഥം പ്രഭഞ്ജനമ്|| യദാ രുണദ്ധ്യസ്യ തദാ ദാഹഃ ശൂലഃ പ്രജായതേ||൨൯|| വൃദ്ധം വാതക്ഷയേ പിത്തം പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ കഫമ്| നിരുണദ്ധി തദാ തസ്യ സ്യുസ്തന്ദ്രാഗൌരവജ്വരാഃ||൩൦|| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധോ യദാ വായുഃ സമഃ പിത്തപരിക്ഷയേ| നിരുണദ്ധി തദാ തസ്യ ഗൌരവം ശീതകജ്വരമ്||൩൧|| കഫോऽനിലക്ഷയേ പിത്തം പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ ബലീ| നിരുണദ്ധി തദാ തസ്യ മൃദ്വഗ്നിത്വം ശിരോവ്യഥാ||൩൨|| പ്രലാപോ ഗുരുതാ തന്ദ്രാ നിദ്രാ സ്യാത്തു സുഹൃദ്രുജാ| ഷ്ഠീവനം പിത്തകഫയോര്നഖാദീനാം ച പീതതാ||൩൩|| കഫഃ പിത്തേന സംയുക്തോ ബലഹാനിം ഭൃശം ക്ഷയമ്| കരോത്യപാകമരുചിം ഗൌരവം ഗാത്രസാദതാമ്||൩൪|| മാരുതേന യുതഃ ശ്ലേഷ്മാ ഹീനപിത്തഃ സമാചരന്| കരോതി മൃദുതാം വഹ്നേര്ഭക്തേ നാന്നാഭിലാഷിതാമ്||൩൫|| വേപനം ഗൌരവം സ്തമ്ഭശൈത്യതോദാംസ്തഥാऽചിരാത്| ശുക്ലത്വം ച നഖാദീനാം പാരുഷ്യം വപുഷോऽപി ച||൩൬|| കുപിതൌ പിത്തപവനൌ പരിക്ഷീണകഫേ യദാ| ഉദ്വേഷ്ടനം ശ്രമം തോദം കുരുതേ സ്ഫോടനം തഥാ||൩൭|| തഥാऽങ്ഗമര്ദദാഹൌ ച ചോഷം ദൂയനധൂപനേ| ശ്ലേഷ്മാऽപിധത്തേ സ്രോതാംസി യദാ പിത്താനിലക്ഷയേ||൩൮|| ചേഷ്ടാനാശം തദാ കുര്യാന്മൂര്ച്ഛാം വാഗ്ഭങ്ഗമേവ ച| ദേഹൌജഃ സ്രംസയത് പിത്തം വാതശ്ലേഷ്മക്ഷ്യേ തൃഷാമ്||൩൯|| കുര്യാദിന്ദ്രിയദൌര്ബല്യം മൂര്ച്ഛാം ഗ്ലാനിം ക്രിയാക്ഷയമ്| മര്മാണി പീഡയന് വായുഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തപരിക്ഷയേ||൪൦|| സഞ്ജ്ഞാപ്രണാശം കുരുതേ പ്രകമ്പം വിദധാതി ച| ദര്ശയന്തി പ്രവൃദ്ധാഃ സ്വം ലിങ്ഗം ദോഷാ ഹി കേവലമ്||൪൧|| ക്ഷീണാ ജഹതി ലിങ്ഗ സ്വം സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ| സമം രക്ഷഞ്ജയന് വൃദ്ധം ക്ഷീണം ദോഷം ച വര്ധയന്||൪൨|| വിധിനാऽനേന വിഷമം സന്നിപാതം ജയേദ്ഭിഷക്| ഇതി||൧൦-൧൧||-

ധാതുഭിരസൃഗാദിഭിര്മിശ്രാ മലൈശ്ചാസങ്ഖ്യേയതാം യാന്തി| തത്ര വാതസ്യ ധാതുമലമിശ്രസ്യ ലക്ഷണം വാതവ്യാധിനിദാനേ പ്രോക്തമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മണോസ്തു വൃദ്ധവാഗ്ഭടഃ പ്രാഹ- പിത്തം ത്വചി സ്ഥിതം കുര്യാദ്വിസ്ഫോടകമസൂരികാഃ| രക്തേ വിസര്പം ദാഹം ച മാംസേ മാംസാവകോഥനമ്||൧|| സദാഹാന് മേദസി ഗ്രന്ഥീന് സ്വേദതൃഡ്വമനം ഭൃശമ്| അസ്ഥിദാഹം ഭൃശം മജ്ജ്ഞി ഹാരിദ്രനഖനേത്രതാമ്||൨|| പൂതിപീതാവഭാസം ച ശുക്രം ശുക്രസമാശ്രിതമ്| സിരാഗതം ക്രോധനതാം പ്രലാപം സ്നായുഗം തൃഷാമ്||൩|| കോഷ്ഠഗം മദതൃഡ്ദാഹാന് വ്യാപിനോऽന്യാംശ്ച യക്ഷ്മണഃ| ശ്ലേഷ്മാ ത്വചി സ്ഥിതഃ കുര്യാത് സ്തമ്ഭം ശ്വേതാവഭാസതാമ്||൪|| പാണ്ഡ്വാമയം ശോണിതഗോ മാംസസ്ഥശ്ചാര്ബുദാപചീഃ| ആര്ദ്രചര്മാവനദ്ധാഭഗാത്രതാം ത്വചി ഗൌരവമ്||൫|| മേദോഗഃ സ്ഥൂലതാം മേഹമസ്ഥ്നാം സ്തബ്ധത്വമസ്ഥിഗഃ| മജ്ജഗഃ ശുക്ലനേത്രത്വം ശുക്രസ്ഥഃ ശുക്രസഞ്ചയമ്||൬|| വിബന്ധം ഗൌരവം ചാതി സിരാസ്ഥഃ സ്തബ്ധഗാത്രതാമ് സ്നായുഗഃ സന്ധിശൂനത്വം കോഷ്ഠഗോ ജഠരോന്നതിമ്||൭|| അരോചകാവിപാകൌ ച താംസ്താംശ്ച കഫജാന് ഗദാന്| വിണ്മൂത്രയോഃ സാശ്രയയോസ്തത്ര തത്രോപദിശ്യതേ||൮|| ഉപതാപോപഘാതൌ ച സ്വാശ്രയേന്ദ്രിയഗൈര്മലൈഃ ||ഇതി ||൧൨-൧൪||

നിബന്ധാന് ബഹുശോ വീക്ഷ്യ വൈദ്യഃ ശ്രീഭരതാത്മജഃ| ഉത്തരസ്ഥാനമകരോത് സുസ്പഷ്ടം ഡല്ഹണോ ഭിഷക്||൧൫-൧൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഷട്ഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൬||