1. vēdōtpattyadhyāyaḥ

kiṁ tadēkamēkamaṅgaṁ prati lakṣaṇaṁ saṅkṣēpēṇētyāha- tatrētyādi| tatra tēṣvaṅgēṣu| nāmaśabdaḥ pratipādanē, śalyaṁ pratipādyatē kathyata ityarthaḥ| vividhatr̥ṇādīnāṁ pūyāsrāvāntānāṁ duṣṭavraṇasyāntarmadhyāduddharaṇārthamuddharaṇaprayōjanaṁ, tathā garbhaśalyasyāpi| uddharaṇārthamityasyāgrē ‘ṣaṣṭyā vidhānaiḥ’ iti kēcit paṭhanti, vyākhyānayanti ca- apatarpaṇādyai rakṣāvidhānāntairdvivraṇīyōktairityarthaḥ| praṇidhānārthaṁ nivēśanārtham| na kēvalaṁ kāṣṭhatr̥ṇādi śalyaṁ, kintu ‘‘atipravr̥ddhaṁ maladōṣajaṁ vā śarīriṇāṁ sthāvarajaṅgamānām| yatkiñcidābādhakaraṁ śarīrē tat sarvamēva pravadanti śalyam’’- iti||8(1)||

śalyāṅgasyādyatvaṁ pratipādayannāha- ētaddhītyādi|- hiśabdō'vadhāraṇē, ētēnaitadēvāṅgaṁ prathamamādyaṁ pradhānaṁ vā| kasmāt prathamaṁ? prāgabhighātavraṇasaṁrōhāt|- śārīravyādhīnāṁ prāgēva dēvāsurasaṅgrāmē'bhighātavraṇōtpattiḥ, tatsaṁrōhāt| dvitīyahētumāha- yajñaśiraḥsandhānāccēti| atrāpi prāgiti sambadhyatē| anyē tvatra yajñaśiraḥsandhānāccēti| atrāpi prāgiti sambadhyatē| anyē tvatra ‘yajñapradhānaśiraḥsandhānācca’ iti paṭhanti| yataḥ prāgyajñasya pradhānabhūtasya śirasaḥ sandhānaṁ tasmādidamādyam| atraiva pāramparyōpadēśamāha- śrūyatē hītyādi yāvatsaṁhitamiti| atra kēcit ‘saṁhitaṁ’ ityatra ‘sandhitaṁ’ iti paṭhanti||17||

annapānamūlā iti sāmarthyādviṣamānnahētavaḥ, na hyannasāmyaṁ vyādhihētuḥ| taccānnavaiṣamyaṁ svasthavr̥ttavaiṣamyamupalakṣayati, tēna kālavaiṣamyaṁ kāyavāṅmanōvihāravaiṣamyamindriyārthavaiṣamyaṁ ca lakṣayati| ‘śārīrāṇāṁ vikārāṇāmēṣa vargaścaturvidhaḥ| prakōpē praśamē caiva hēturuktaścikitsakaiḥ’- ityēṣāṁ grahaṇamakr̥tvā, annagrahaṇēnaitānupalakṣayannētallakṣayati- yathā'nnamēvaiṣāṁ sambhavē pradhānahētustathā nānyē| vātapittakaphaśōṇitasannipātavaiṣamyanimittā iti vātādīnāṁ sannipātāntānāṁ vaiṣamyaṁ viṣamatā tadēva nimittaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ; tē punarvātādīnāṁ sañcayādijñāpakā vātapūrṇakōṣṭhatādayō vyādhayaḥ| tacca vaiṣamyaṁ kṣayēṇa vr̥ddhyā vā| dōṣaprastāvē dūṣyaśōṇitagrahaṇē hēturvaktavyaḥ? ucyatē- ētaddhi śalyatantraṁ, śalyatantrē ca vraṇaḥ pradhānabhūtaḥ, vraṇē ca dūṣyēṣu madhyē raktasya prādhānyamiti śōṇitōpādānam; anyē tu dōṣadūṣitatvādraktamapi vyādhyutpattinimittaṁ bhavati, vakṣyati caivaṁ- “dōṣadūṣitēṣvatyarthaṁ dhātuṣu sañjñā kriyatē- rasajō'yaṁ, śōṇitajō'yam” (sū. a. 24) ityādi; śōṇitajō'yamityādivyapadēśō ghr̥tādidagdhavat| anyanibandhakārairbahūktaṁ, tacca śiṣyabuddhivyākulatvahētutvādasmābhirupēkṣitam||25(2)||

ēṣāṁ prayōjanaṁ darśayitumāha- ta ēta ityādi| svabhāvata ēvēti svalakṣaṇata ēva| dūṣayanti kāyavākcittānīti dōṣā vātādayaḥ; tadārabdhāśca jvarādayaḥ| sañcayaḥ sthānavr̥ddhiḥ; prakōpaṇaṁ prakōpaḥ, prakōpaśabdēna prakōpaprasarasthānasaṁśrayavyaktibhēdāḥ pañcōcyantē; prakōpaḥ sthānādunmārgagamanaṁ; prasaraḥ pañcadaśaprakārō vraṇapraśnē vakṣyatē; jvarātīsārādīnāṁ sāmānyalakṣaṇaṁ vyaktiḥ, yathā- santāpalakṣaṇō jvaraḥ, saraṇalakṣaṇō'tisāra ityādi; viśēṣaṇaṁ bhēdaḥ, yathā- aṣṭau jvarā ityādi; praśamanaṁ praśamaḥ svayamupaśamaḥ; hētuvyādhiviparītaṁ karma pratīkāraḥ; anyē tu praśamapratīkārayōrēkārthatāṁ manyamānāḥ pratīkāraṁ na paṭhanti; tanna, yasmājjvarādīnāmapyasti svabhāvōpaśamaḥ; tadyathā- kaphajvarapratīkārō vasantē pūrvāhṇē ca, svabhāvēna praśamastu grīṣmē madhyāhnē cētyādi; tasmāt praśamanapratīkārayōrarthabhēdō'styēva| prayōjanavantaścēti cikitsōpakāriṇa ityarthaḥ| tadyathā ‘lājōtpalōśīrakucandanāni dattvā pravātē niśi vāsayēcca’ (u. ta. a. 48); tathā ‘nivātē dēśē nicitaṁ kr̥tvā’ (sū. a. 11), tathā ‘madanaphalānāmātapapariśuṣkāṇāṁ’- (sū. a. 43) ityādi prayōjanaṁ jñātavyam||34||