14. शोणितवर्णनीयाध्यायः - Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

athāvisrāvyāḥ- sarvāṅgaśōphaḥ, kṣīṇasya cāmlabhōjananimittaḥ, pāṇḍurōgyarśasōdariśōṣigarbhiṇīnāṁ ca śvayathavaḥ ||24||

View original

अथाविस्राव्याः- सर्वाङ्गशोफः, क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः, पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः ||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

visrāvyaniṣēdhaviṣayaṁ darśayannāha- athāvisrāvyā ityādi| kṣīṇasya puṁsō'mlabhōjananimittō yaḥ sō'visrāvya ityarthaḥ| tathā pāṇḍurōgyādīnāṁ śōthā avisrāvyāḥ; ētēṣāṁ vraṇaśōthā ēkāṅgajā api na srāvyāḥ||24||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

atha khalvapravartamānē raktē ēlāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṁ tribhiścaturbhiḥ samastairvā cūrṇīkr̥tairlavaṇatailapragāḍhairvraṇamukhamavagharṣayēt, ēvaṁ samyak pravartatē ||35||

View original

अथ खल्वप्रवर्तमाने रक्ते एलाशीतशिवकुष्ठतगरपाठाभद्रदारुविडङ्गचित्रकत्रिकटुकागारधूमहरिद्रार्काङ्कुरनक्तमालफलैर्यथालाभं त्रिभिश्चतुर्भिः समस्तैर्वा चूर्णीकृतैर्लवणतैलप्रगाढैर्व्रणमुखमवघर्षयेत्, एवं सम्यक् प्रवर्तते ||३५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīmapravr̥ttaraktasya pravartanāyāha- atha khalviyādi| śītāśivaṁ karpūraṁ, naktamālō br̥hatkarañjaḥ| tribhiścaturbhiriti ētēnaikadvidravyaniṣēdhaḥ kr̥taḥ| lavaṇatailapragāḍhairiti saindhavatilatailōtkaṭairityarthaḥ||35||

Adhikarana 32 (36-38) · Śloka 38

athātipravr̥ttē rōdhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagōdhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagrēṇāvapīḍayēt sālasarjārjunārimēdamēṣaśr̥ṅgadhavadhanvanatvagbhi rvā cūrṇitābhiḥ kṣaumēṇa vā dhmāpitēna samudraphēnalākṣācūrṇairvā, yathōktarvraṇabandhanadravyairgāḍhaṁ badhnīyāt, śītācchādanabhōjanāgāraiḥ śītaiḥ pradēhapariṣēkaiścōpacarēt, kṣārēṇāgninā vā dahēdyathōktaṁ, vyadhādanantaraṁ tāmēvātipravr̥ttāṁ sirāṁ vidhyēt; kākōlyādikvāthaṁ vā śarkarāmadhumadhuraṁ pāyayēt, ēṇahariṇōrabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṁ vā rudhiraṁ; kṣīrayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt; upadravāṁśca yathāsvamupacarēt ||36|| bhavanti cātra- dhātukṣayāt srutē raktē mandaḥ sañjāyatē'nalaḥ | pavanaśca paraṁ kōpaṁ yāti tasmāt prayatnataḥ ||37|| taṁ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śōṇitavardhanaiḥ | īṣadamlairanamlairvā bhōjanaiḥ samupācarēt ||38||

View original

अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्मलीपुष्पशङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्याङ्गुल्यग्रेणावपीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भि र्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्रफेनलाक्षाचूर्णैर्वा, यथोक्तर्व्रणबन्धनद्रव्यैर्गाढं बध्नीयात्, शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत्, क्षारेणाग्निना वा दहेद्यथोक्तं, व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत्; काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करामधुमधुरं पाययेत्, एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं; क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात्; उपद्रवांश्च यथास्वमुपचरेत् ||३६|| भवन्ति चात्र- धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः सञ्जायतेऽनलः | पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः ||३७|| तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः | ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत् ||३८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atipravr̥ttau raktāsthāpanāya cikitsāṁ darśayannāha- athētyādi| pattaṅgaṁ raktacandanaṁ, sarjarasō rālā, śuktirjalaśuktiḥ| sālaḥ śaṅkuḥ, sarjaḥ śālabhēdaḥ, arjunaḥ kakubhaḥ, arimēdaḥ ‘arimañja’ iti lōkē prasiddhaḥ, mēṣaśr̥ṅgaḥ karkaṭaśr̥ṅgaḥ, dhanvanaḥ ‘dhammaṇa’ iti prasiddhaḥ; sālāditvagbhiścūrṇīkr̥tābhiḥ ‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagrēṇāvapīḍayēt’ ityatrāpi sambadhyatē| kṣaumēṇa vā dhmāpitēna atasīvastrēṇa dagdhēna ‘vraṇamukhamavacūrṇyāṅgulyagrēṇāvapīḍayēt’ ityatrāpi sambadhyatē| yathōktairvā vraṇabandhanadravyairiti kṣaumakārpāsavastrādibhiḥ| ācchādanaṁ vastrādi, pradēhō lēpaḥ, pariṣēkō dhārāsēkaḥ| yathōktaṁ valayabindvādi bhēdēnētyarthaḥ| vyadhādanantaraṁ prākkr̥tavyadhanādadhaḥsthānē , tāmēva pūrvaviddhāṁ sirāṁ vidhyēt, raktagaticchēdanārtham| raktātisrutāvābhyantaraṁ bhēṣajaṁ darśayannāha- kākōlyādītyādi| ēṇaḥ kr̥ṣṇahariṇaḥ, hariṇastāmravarṇaḥ; ēṇādiraktaṁ pāyayēditi sambandhaḥ, raktāpyāyanārthaṁ; taccāduṣṭamasaṁskr̥taṁ ca| raktātipravr̥ttau bhōjanaṁ niyamayannāha- kṣīrētyādi| yūṣō mudgayūṣaḥ, rasō māṁsarasaḥ| susnigdhairiti śōbhanaṁ kr̥tvā ghr̥tēna snigdhīkr̥taiḥ| aśnīyāditi kṣīrādisiktamōdanaṁ bhuñjīta| pittaduṣṭaraktasyaivātipravr̥ttāvatipravr̥ttaraktasya kṣīrabhōjanam, athavā pittaprakr̥tikasyaiva raktātipravr̥ttau kṣīrabhōjanaṁ, kaphaduṣṭaraktasyaivātipravr̥ttāvatipravr̥ttaraktasya yūṣabhōjanaṁ, ślēṣmaprakr̥tikasyaiva vā; vātaduṣṭaraktasyaivātipravr̥ttāvatipravr̥ttaraktasya rasabhōjanaṁ, vātaprakr̥tikasyaiva vā; anyē tu dīptamadhyamandāgnīnāṁ yathāsaṅkhyaṁ kṣīrādisiktamōdanaṁ bhōjanamāhuḥ; sātmyāpēkṣayētyēkē| atisrutaraktasyōpadravān cikitsitumāha- upadravāṁścētyādi| upadravān śirō'bhitāpādīn| yathāsvamiti svakīyēna svakīyēnōpacārēṇētyarthaḥ| dhātukṣayādityādi| tasmādanatiśītādibhōjanaiḥ prayatnatastaṁ puruṣamupācarēditi sambandhaḥ, agnisandhukṣaṇārthaṁ śōṇitāpyāyanārthamupadravaparihārārthaṁ ca| īṣadamlairdāḍimāmalakaiḥ, tēṣāmēvāmlēṣu pradhānatvāt||36-38||

Adhikarana 33 (39-40) · Śloka 40

caturvidhaṁ yadētaddhi rudhirasya nivāraṇam | sandhānaṁ skandanaṁ caiva pācanaṁ dahanaṁ tathā ||39|| vraṇaṁ kaṣāyaḥ sandhattē raktaṁ skandayatē himam | tathā sampācayēdbhasma dāhaḥ saṅkōcayēt sirāḥ ||40||

View original

चतुर्विधं यदेतद्धि रुधिरस्य निवारणम् | सन्धानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा ||३९|| व्रणं कषायः सन्धत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् | तथा सम्पाचयेद्भस्म दाहः सङ्कोचयेत् सिराः ||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

caturvidhamityādi| sandhānaṁ śastrapadasya, skandanaṁ śōṇitasya styānīkaraṇaṁ, pācanaṁ dahanaṁ ca śastrapadasya| kaṣāyaḥ kaṣāyarasadravyaṁ, tacca lōdhrādikam; anyē tu harītakyādikaṁ pañcavalkalādikaṁ cāhuḥ| himaṁ śītam| bhasma kṣaumādijanitam| dahanaṁ śalākāprabhr̥tibhiḥ||39-40||

14. śōṇitavarṇanīyādhyāyaḥ