Skip to content

6. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

tatra, varṣāsvōṣadhayastaruṇyō'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi mēghāvatatē jalapraklinnāyāṁ bhūmau klinnadēhānāṁ prāṇināṁ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṁ vidahyantē, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralamēghē viyatyupaśuṣyati paṅkē'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati | tā ēvauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyō hēmantē bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṁ gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānōḥ satuṣārapavanōpastambhitadēhānāṁ dēhināmavidagdhāḥ snēhācchaityādgauravādupalēpācca ślēṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayō vasantē'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadēhānāṁ dēhināṁ ślaiṣmikān vyādhīñjanayati | tā ēvauṣadhayō nidāghē niḥsārā rūkṣā atimātraṁ laghvyō bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpōpaśōṣitadēhānāṁ dēhināṁ raukṣyāllaghutvācca vāyōḥ sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvr̥ṣi cātyarthaṁ jalōpaklinnāyāṁ bhūmau klinnadēhānāṁ dēhināṁ śītavātavarṣēritō vātikān vyādhīñjanayati | ēvamēṣa dōṣāṇāṁ sañcayaprakōpahēturuktaḥ ||11||

View original

तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति | ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति | एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pittādīnāṁ sañcayaprakōpau varṣādiṣu yathā sahētukau bhavatastathā nirdiśannāha- tatra varṣāsvityādi| tatra tēṣu r̥tuṣu madhyē, ōṣadhayō gōdhūmacaṇakaśālyādayaḥ, taruṇyaḥ abhinavāḥ, alpavīryā alpaśaktayaḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ; anyē tu vīryaśabdaṁ śītōṣṇākhyavīryavācinaṁ manyantē| nanu, varṣāsu gōdhūmādayaḥ purātanā ēva bhavanti, kathamabhinavā ityucyantē? naiṣa dōṣaḥ, gōdhūmacaṇakaśālyādayō'ntaḥsūkṣmajalapravēśānmradimānamupagatāḥ kiñcittiraskr̥taśaktayaḥ prarōhadharmiṇyaḥ prōcchūnatāmupagatā anavā api taruṇya ityucyantē, śākādayastu nūtanā ēva prayujyantē| āpaścāpraśāntā apariṇatāḥ, navatvāt; aprasannāḥ kaluṣā ityanyē; kṣitimalaprāyāḥ pr̥thivyāstr̥ṇaparṇōtkaraśavakōthādimalabahulāḥ, atrāpi ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| tā upayujyamānā ityādi| vidahyantē amlapākamupayānti| kāstāḥ? pūrvōktā ōṣadhaya āpaśca| kiṁ kriyamāṇāḥ? upayujyamānāḥ| kēṣāmamlapākamupayānti? dēhināṁ; kiṁviśiṣṭānāṁ? śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṁ; śītēna kupitō vātaḥ śītavātaḥ (śārīraḥ ), tēna mandavēgīkr̥tāgnīnāṁ; na punarbāhyēna śītavātēna; yatastēna bahirlōmakūparōdhēnōṣmaṇō'nirgamādantaragnērbalamēdhatē| punaḥ kimbhūtānāṁ dēhināṁ? klinnadēhānāṁ ārdrībhūtaśarīrāṇām| kasyāṁ satyāṁ? bhūmau| kiṁviśiṣṭāyāṁ? jalapraklinnāyāṁ; pānīyēna suṣṭhu stimitāyām| kva sati? nabhasi, ākāśē| kiṁviśiṣṭē? mēghāvatatē, mēghavyāptē| vidāhāt amlapākāt| pittasañcayamiti saṁhatirūpā vr̥ddhiḥ sañcayaḥ; svasthānavr̥ddhirityanyē| sañcīyamānamapi pittamr̥tuśaityāttasmin kālē na kupyati| sa sañcaya ityādi| sa ēva pittasya varṣākālōpacitaḥ sañcayaḥ, śaradyalpamēghē ākāśē sūryaraśmibhiḥ pravilāyitaḥ san pittōdbhavān vyādhīnutpādayati| tā ēvētyādi tā ēvauṣadhayaḥ pūrvōktāḥ| kālapariṇāmāt kālaparipākāt| pariṇatavīryāḥ sañjātaśaktikāḥ| balavatyō dēhōpacayahētavaḥ, anyathā pariṇatavīryabalavatōrēkārthatvāt punaruktiḥ syāt| āpaśca praśāntāḥ svacchāḥ; kṣitimalāpagamādityanyē| tā iti pūrvōktā ōṣadhaya āpaśca| upayujyamānāḥ khādyamānāḥ pīyamānāśca| satuṣārapavanōpastambhitadēhānāmiti satuṣārapavanēna himārdravātēnōpastambhitānyāpyāyitāni dēhāni śarīrāṇi yēṣāṁ tē tathōktāḥ| tā ōṣadhaya āpaśca kiṁviśiṣṭāḥ? avidagdhāḥ, madhurapākamupagatāḥ| r̥tvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāttadānīṁ styānataiva bhavati na prakōpaḥ| sa sañcaya ityādi| arkaraśmipravilāyita iti styānaghr̥tavadvilayanamātraṁ vasantē bhavati, na tūpaśōṣaṇākhyaḥ praśamaḥ, kasmāt? arkasya nātitīkṣṇatvācchlēṣmaprācuryācca| ślaiṣmikān vyādhīn annadvēṣahr̥dayōtklēdādīn| tā ēvauṣadhaya ityādi| nidāghē grīṣmē| niḥsārāḥ nirgatasārāḥ , sārō'tra gauravam| rūkṣāḥ niḥsnēhāḥ| na kēvalamōṣadhaya ēvaṁvidhā bhavanti āpaśca bhavantītyarthaḥ| tā upayujyamānā ityādi|- tā anantaranirdiṣṭā auṣadhayō raukṣyalaghutvābhyāṁ hētubhyāṁ sūryapratāpōpaśōṣitadēhānāṁ dēhināṁ nr̥̄ṇāṁ vātasañcayamāpādayantīti piṇḍārthaḥ| yadyapi śītasya vāyōruṣṇē grīṣmē sañcayō na yujyatē , tathā'pi vātaguṇēṣu sarvēṣu raukṣyaṁ pradhānaṁ, tēnauṣadhīnāmatyartharaukṣyēṇa rūkṣasya vāyōrgrīṣmē sañcayaḥ syādityadōṣaḥ | sa sañcayaḥ prāvr̥ṣītyādi| sa vātasañcayaḥ śītavātavarṣēritō vātikān vyādhīn kōṣṭhatōdasañcaraṇādīn janayati| kva kālē? prāvr̥ṣi; kēṣāṁ vātikān vyādhīn janayati? dēhināṁ; kiṁviśiṣṭānāṁ? klinnadēhānāṁ; kasyāṁ satyāṁ? bhūmāvatyarthaṁ jalōpaklinnāyām| ēvamēṣa ityādi| ēvamanēna prakārēṇa, ēṣa iti kālasvabhāvakr̥tauṣadhitāruṇyādiryāvacchītavātavarṣēritō vātikān vyādhīñjanayatīti dōṣāṇāṁ yau sañcayaprakōpau tayōrayaṁ hēturuktaḥ| nanu, dōṣōpacayaprakōpōpaśamanimittamiti trayāṇāṁ cayādīnāṁ pratijñātatvāt kathaṁ sañcayaprakōpau vyākhyāyōpasaṁhāraḥ? naiṣa dōṣaḥ, prakōpē hi saṁśōdhanaṁ kāryaṁ; tatra yadi yathāpratijñaṁ trīn praśamasahitān vyākhyāti tadā praśamāntaritaḥ prakōpōpakramavidhiḥ syāt; tasmāt sañcayaprakōpāvēva tāvat pr̥thagākhyāti||11||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

tatra, avyāpannēṣu r̥tuṣvavyāpannā ōṣadhayō bhavantyāpaśca; tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryō bhavanti ||15||

View original

तत्र, अव्यापन्नेषु ऋतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च; ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति ||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sō'yaṁ dōṣacayādiravyāpannēṣu r̥tuṣu bhavatīti darśayannāha- tatrāvyāpannēṣvityādi| prāṇā agnīṣōmādayaḥ, āyuḥ śarīrēndriyasattvātmamanasāṁ saṁyōgaḥ, balamutsāhōpacayalakṣaṇaṁ, vīryaṁ śaktiḥ, ōjaḥ hr̥dayāśritaṁ saptadhātusnēhaḥ||15||