൬. ഋതുചര്യാധ്യായഃ

അഥാത ഇത്യാദി| ഋതവോ ദ്വിമാസികാഃ ശിശിരാദയോ ഹേമന്താന്താഃ ഷട്, വര്ഷാദയഃ പ്രാവൃഡന്താ വാ; തേഷു ചര്യാ ചരണം വര്തനം; തദധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ ഋതുചര്യഃ, തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഋതുചര്യമിതി കേചിദന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ചരധാതോര്ഗതിഭക്ഷണാര്ഥസ്യ ചര്യമിതി രൂപം, തേന, ആഹാരോ വിഹാരശ്ച ചര്യശബ്ദേനോച്യതേ| അന്യേ തു ‘അഥാത ഋതുചര്യാനാമാധ്യായമ്’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ചര്യാ ശാസ്ത്രനിയമിത ആചാരഃ, ഋതുഷു ഋതൂനാം വാ ചര്യാ ഋതുചര്യാ, ഋതുചര്യാര്ഥോऽധ്യായഃ ഋതുചര്യാ; യഥാ പ്രദീപാര്ഥാ മല്ലികാ പ്രദീപ ഇതി; നാമശബ്ദഃ സഞ്ജ്ഞായാമ്| ഋതുചര്യാം നാമ സ്വസ്ഥവൃത്തേऽപി വക്ഷ്യതി||൧-൨||

തത്ര യദങ്ഗഭൂതാ ഋതവസ്തമേവ പ്രഥമം സ്വഗുണകര്മനിരുക്തിഭിര്ദര്ശയന്നാഹ- കാലോ ഹി നാമേത്യാദി| ഹി ഉപദര്ശനേ, നാമശബ്ദഃ പ്രസിദ്ധൌ, കാല ഇതി പ്രസിദ്ധ ഉപദര്ശ്യതേ| സ്വയമ്ഭൂരിതി ന കേനാപ്യുത്പാദ്യതേ| അനാദിമധ്യേത്യാദി- ആദിഃ ഉത്പത്തിഃ, ആദ്യന്തയോരന്തരാ മധ്യം, നിധനം വിനാശഃ, ഏതൈര്വര്ജിതഃ| സ്വധര്മേണ കാലമുക്ത്വാ കര്മണാ ചികിത്സോപയോഗിതാം നിദര്ശയന്നാഹ- അത്ര രസവ്യാപദിത്യാദി|- അത്ര കാലേ| രസസ്യ മധുരാദേഃ, രസശബ്ദേനാത്ര രസവദ്ദ്രവ്യമുച്യതേऽഭേദോപചാരാദിത്യന്യേ; വ്യാപദ് വിപന്നതാ, സമ്പത്തിഃ സമ്പന്നതാ, ആയത്തേ അധീനേ| ജീവിതമരണേ ചേതി ചകാരോऽത്രശബ്ദമിഹാനുവര്തയതി, തേന ജീവിതമരണേ അത്ര കാലേ ആയത്തേ; ജീവിതസ്യോത്പത്ത്യധീനത്വാദിതി സാമര്ഥ്യാദുത്പത്തിരപി കാലാധീനൈവ| കഥമേകസ്മാത് കാലദ്രവ്യാത് സമ്പദ്വ്യാപത്തീ ജീവിതമരണേ ച പരസ്പരവിരുദ്ധേ സ്യാതാം? ന ഹ്യേകസ്മാദഗ്നേഃ ശീതോഷ്ണൌ, ഏകസ്മാദ്വാ പ്രദീപാത് പ്രകാശതമസീ, ഇതി| സത്യം, കാലശബ്ദേനാത്ര കാലത്വോപാധിഃ ശീതാദിഭേദഭിന്നഃ ശിശിരാദിരഭിധീയതേ, തസ്യ ച സമ്യങ്മിഥ്യാഭ്യാം യോഗാഭ്യാമന്യോന്യവിരുദ്ധയോരപി കാര്യയോഃ സമ്ഭവ ഇത്യദോഷഃ| കാലസ്യ നിരുക്തിം കുര്വന്നാഹ- സ സൂക്ഷ്മാമിത്യാദി|- സഃ കാലഃ, സൂക്ഷ്മാമപി സ്തോകാമപി, കലാം ഭാഗം, ന ലീയതേ ഗതിമത്ത്വാത് ശ്ലിഷ്ടോ ന ഭവതി; അന്യേ തു ‘ന ലീയതേ’ ഇത്യത്ര ‘കലീയതേ’ ഇതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- കലീയതേ സങ്ഖ്യായതേ ഇതി കാലഃ| നിരുക്തിപക്ഷാന്തരമാഹ- സങ്കലയതീത്യാദി|- സങ്കലയതി സംഹരണാദേകരാശീകരോതി ഭൂതാനീതി വാ കാലഃ, സങ്കലയതി സുഖദുഃഖാഭ്യാം ഭൂതാനി യോജയതീതി വാ കാലഃ, കാലയതി സങ്ക്ഷിപതീതി വാ കാലഃ, അഥവാ കാലയതി മൃത്യുസമീപം നയതീതി വാ കാലഃ; അന്യേ തു ‘കാലയതി’ ഇത്യത്ര ‘കലയതി’ ഇതി പഠന്തി, ‘കലയതി സങ്ഖ്യാതീതി വാ കാല’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩||

തസ്യ സംവത്സരേത്യാദി| തസ്യ കാലസ്യ| കിംവിശിഷ്ടസ്യ? സംവത്സരാത്മനഃ സംവത്സരസ്വരൂപസ്യ; സംവത്സരാത്മനഃ സംവത്സരശരീരസ്യേത്യന്യേ| ഭഗവാനാദിത്യ ഇത്യുപലക്ഷണം; തേന ചന്ദ്രോऽപി ഗൃഹ്യതേ, നിശാകരണത്വാദിഹേതുത്വാത്; അഥവാ രവിരേവ ഭഗവാന് മാഹാത്മ്യവാന് സ്വരശ്മിഭിഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷാഃ കുരുതേ, കാലവിഭാഗം ച ഗതിവിശേഷേണാത്മീയേനോദയാസ്തഗമനലക്ഷണേന| നനു, സംവത്സരാത്മന ഇതി കിമുക്തം? യേന, ഋത്വാവൃത്തിര്ദിവസാവൃത്തിര്വാ കാലഃ, തേന ഋത്വാത്മനോ ദിനാത്മനോ വേതി വക്തവ്യം; നൈതദസ്തി, ന ഹ്യേകസ്മിനൃതൌ ദിനേ വാ ഋത്വന്തരാണാം ദിനാന്തരാണാം വാ സര്വേഷാം ധര്മാവരോധഃ കുതഃ? ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിഭേദേന തേഷാമത്യന്തഭിന്നത്വാത്; സംവത്സരേ പുനരേകസ്മിന്നേവ സര്വേഷാം ഭൂതഭവദ്ഭവിഷ്യതാം ദിവസാനാമൃതൂനാം സംവത്സരാന്തരാണാം ച ധര്മോऽവരുധ്യത ഇതി യഥോക്തമേവ ന്യായ്യമ്||൪||

ഇദാനീം സംവത്സരാംശാന് നിമേഷാദീന് വിവരിതുമാഹ- തത്ര ലഘ്വക്ഷരേത്യാദി| തത്ര തേഷു മധ്യേ| ലഘ്വക്ഷരമകാരാദി, തസ്യോച്ചാരണം കണ്ഠതാല്വാദിവ്യാപാരേണോദീരണം, തത്പ്രമാണോ നിമേഷഃ| നനു, ലഘ്വക്ഷരോച്ചാരണാദിനാ നിമേഷാദയോ വിഭജ്യന്ത, തത് കഥം ഭഗവാനാദിത്യോ ഗതിവിശേഷേണ നിമേഷാദീനാം വിഭാഗം കരോതീത്യുക്തം? നൈഷ ദോഷഃ, യതോ ജ്യൌതിഷികാ നിമേഷാദിപ്രവിഭാഗേന ശങ്കുച്ഛായാമാഗമോക്താമര്കഗത്യാപി പ്രമാണയന്തി; സാ പുനഃ സര്വജനപ്രസിദ്ധേതി ന നിര്ദിഷ്ടാ| കലാദശഭാഗശ്ചേതി കലായാ ദശമോ ഭാഗസ്ത്രിസ്രഃകാഷ്ഠാഃ| ‘ത്രിംശത്കലോ മുഹൂര്ത’ ഇതി പാഠോ നിബന്ധൈര്വിസ്തരേണ ദൂഷിതഃ| ‘ശുക്ലഃ കൃഷ്ണശ്ച’ ഇതി പക്ഷക്രമോऽമാവാസ്യാവധിം മാസം ജ്ഞാപയതി; അന്യേ തു ‘കൃഷ്ണഃ ശുക്ലശ്ച’ ഇതി പഠന്തി||൫||

തത്ര മാഘാദയ ഇത്യാദി| തത്ര തേഷാമൃതൂനാം മധ്യേ| തപാഃ മാഘഃ, തപസ്യഃ ഫാല്ഗുനഃ| മധുഃ ചൈത്രഃ, മാധവഃ വൈശാഖഃ| ശുചിഃ ജ്യേഷ്ഠഃ, ശുക്രഃ ആഷാഢഃ; അന്യേ തു ശുക്രോ ജ്യേഷ്ഠഃ, ശുചിരാഷാഢ ഇതി മന്യന്തേ| നഭാഃ ശ്രാവണഃ, നഭസ്യഃ ഭാദ്രപദഃ| ഇഷഃ ആശ്വിനഃ, ഊര്ജഃ കാര്തികഃ| സഹാഃ മാര്ഗശീര്ഷഃ, സഹസ്യഃ പൌഷഃ| ശിശിരാദിരയമൃതുവിഭാഗോ രസബലമധികൃത്യോക്തഃ| ചരകേऽപി തസ്യാശിതീയേ (ച. സൂ. അ. ൬) രസബലനിഷ്പത്ത്യര്ഥം ശിശിരാദിവിഭാഗോ ദര്ശിതഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- തത്രേതി ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ ദേശേ ശിശിരാദ്യൃതുവിഭാഗോ ബോദ്ധവ്യഃ ഇതി; അയമര്ഥോ ഗയദാസാചാര്യേണ ബഹുധാ ദൂഷിതഃ||൬||

ത ഏതേ ശീതോഷ്ണവര്ഷേത്യാദി| ത ഏതേ ഷഡൃതവഃ, ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണൈര്ലക്ഷിതാഃ| അത്ര ശീതം വാതകൃതമ്, ഔഷ്ണ്യമാദിത്യകൃതം, വര്ഷശ്ചന്ദ്രകൃതഃ; ശീതവര്ഷൌ ചന്ദ്രകൃതാവിത്യന്യേ| ഏതൈശ്ച ഷഡൃതുഭിര്ദ്വേ അയനേ ഭവതഃ| കുത ഇത്യാഹ- ചന്ദ്രാദിത്യയോഃ കാലവിഭാഗകരത്വാത്| കേ തേ ദ്വേ അയനേ ഇതി പൃഷ്ട ആഹ- ദക്ഷിണമുത്തരം ച| അത്ര ദക്ഷിണമയനം ചന്ദ്രകാലം വിഭാഗയതി, ഉത്തരമയനമാദിത്യകാലമിതി| തയോര്ദക്ഷിണമിത്യാദി|- തയോര്ദക്ഷിണോത്തരായണയോര്മധ്യേ വര്ഷാശരദ്ധേമന്താ ദക്ഷിണായനം; തേഷു വര്ഷാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാന് സോമ ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി, ന കേവലം സോമ ഏവ ബലവാന് ഭവതി രസാശ്ചാമ്ലാദയോ വര്ഷാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ബലവന്തോ ഭവന്തി; ഉത്തരോത്തരം ചേതി ചകാരോ വ്യതിക്രമേണ സമ്ബന്ധനീയഃ, തേന സര്വപ്രാണിനാം ചോത്തരോത്തരം ബലമഭിവര്ധതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉത്തരമിത്യാദി|- ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാ ഉത്തരായണം, തേഷു ശിശിരാദിഷൂത്തരോത്തരം ഭഗവാനര്ക ആപ്യായതേ അധികബലോ ഭവതി; തിക്താദയോ രസാശ്ച ശിശിരാദിഷു യഥാസങ്ഖ്യമുത്തരോത്തരം ച ബലവന്തോ ഭവന്തി| ബലമപഹീയതേ ബലഹാനിര്ഭവതി| ‘തേ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ’ ഇതി സൂത്രേ യദ്യപി പ്രാഗുത്തരായണം പഠിതം, തഥാऽപി ഭാഷ്യേ യത് പ്രഥമം ദക്ഷിണായനസ്യ വ്യാഖ്യാനം തദുത്തരായണതോऽപി ദക്ഷിണായനസ്യ വൈശിഷ്ട്യം പ്രതിപാദയതി; കുതഃ? വിസര്ഗത്വാത് പ്രാണിനാം ബലകരത്വാച്ചേതി||൭||

അമുമേവാര്ഥമുപസംഹരന്നാഹ- ഭവതി ചാത്രേത്യാദി| ശീതാംശുഃ ചന്ദ്രഃ| ക്ലേദയതി ആര്ദ്രീകരോതി| ഉര്വീം ഭൂമിമ്| വിവസ്വാന് ആദിത്യഃ ശോഷയതി| താവുഭാവാപീതി തൌ ചന്ദ്രസൂര്യൌ| സംശ്രിത്യ ആശ്രിത്യ, വായുഃ പ്രജാഃ പാലയതി രക്ഷതി| ചന്ദ്രമാശ്രിത്യാപ്യായനം ജഗതഃ കരോതി, സൂര്യമാശ്രിത്യ ശോഷണം; തതോ യഥാകാലം രസാഭിനിര്വൃത്തിഃ, തേന പ്രജാ വര്ധയതീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൮||

പരിശിഷ്ടം പൂര്വസൂത്രാദ്വ്യഖ്യാതുമാഹ- അഥ ഖല്വയനേ ഇത്യാദി| യുഗപദേകകാലമയനദ്വയം സംവത്സരഃ, ന പൃഥഗ് ദക്ഷിണായനമുത്തരായണം വാ| നനു, ‘മാഘാദയോ ദ്വാദശമാസാഃ സംവത്സരഃ’ ഇത്യുക്തമ്, തത് കിം പുനരഭിധാനേന? ഉച്യതേ, പൂര്വോദിതേ ഹി മാഘാദയോ ദ്വാദശമാസാ വ്യസ്താ അക്രമപഠിതാശ്ച സംവത്സര ഇത്യാശങ്കാ സ്യാത്, ‘അഥഖല്വയനേ ദ്വേ’ ഇത്യാദിനിര്ദേശേ ക്രിയമാണേ യേന ക്രമേണ ഷഡൃതുവിഭാഗേऽയനദ്വയമുക്തം തേനൈവ ചേദയനദ്വയം യുഗപത് സ്യാത്തദാ സംവത്സര ഇതി വ്യസ്താനാമക്രമപഠിതാനാം ച മാഘാദീനാം സംവത്സരത്വം നിരസ്തമിതി| ഇദാനീം യുഗപ്രവിഭാഗം ദര്ശയന്നാഹ- തേ ത്വിത്യാദി| തേ പുനഃ പഞ്ച സംവത്സരാഃ യുഗമിതി സഞ്ജ്ഞാം പ്രാപ്നുവന്തി| ഇയം ച യുഗസ്യ പാരിഭാഷികീ സഞ്ജ്ഞാ, പരമാര്ഥതസ്തു കൃതാദയശ്ചത്വാരോ യുഗവിശേഷാഃ| സ ഏഷ ഇത്യാദി സ ഏഷഃ കാലഃ||൯||

സംശോധനാശ്രയം ദര്ശനം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഹേത്യാദി| ഇഹ അസ്മിന്നധ്യായേ, തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥഃ| അസ്മിന്നധ്യായേ പുനഃ കിമര്ഥം വര്ഷാദയഃ ഋതവ ഇത്യാഹ- ദോഷോപചയാദ്യര്ഥമ്| നനു, ഇദം ദര്ശനം വ്യാധിഹേതുവാതാദിസഞ്ചയാദ്യര്ഥത്വാത് പ്രാക് കര്തും യുജ്യതേ| നൈവം, തത്ര വാതാദിഹേതൂനാം രസാനാം നിഷ്പത്തേസ്തദേവ ദര്ശനം പ്രാക് കൃതം, അഥവാ ‘ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചൈവ വസന്തേ ചാപി മോക്ഷയേത്’- (സൂ. അ. ൫) ഇത്യാദിശ്ലോകേ ശിശിരാദീനാമാദൌ നിര്ദിഷ്ടത്വാത്| നനു, പ്രാവൃഡ്വര്ഷയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ, പ്രഥമഃ പ്രവൃഷ്ടേഃ കാലഃ പ്രാവൃഡ്, തസ്യാനുബന്ധോ വര്ഷാഃ| സഞ്ചയാത് പ്രകോപോ ബലവാന്, തസ്യ ചികിത്സിതം സംശോധനമിത്യത്ര വര്ഷാദയോ ഋതവ ഉക്താഃ, തഥാ ചരകേऽപി രോഗഭിഷഗ്ജിതീയേ വിമാനേ സംശോധനമധികൃത്യ വര്ഷാദയോऽഭിഹിതാഃ| യദ്യപി ദോഷസഞ്ചയാദിനിമിത്തം വര്ഷാദയഃ കഥിതാഃ, തഥാऽപി സഞ്ചയാദിഷു സംശോധനം കാര്യമിത്യസ്യ പ്രാധാന്യം; ശിശിരാദയസ്തു രസം ബലം ചാധികൃത്യോക്താഃ, വര്ഷാദയസ്തു സംശോധനമധികൃത്യ സഞ്ചയാദ്യര്ഥമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ ദേശേ വര്ഷാദ്യൃതുവിഭാഗോ ജ്ഞാതവ്യ ഇതി; അയമപി ഗയദാസാചാര്യേണ ദൂഷിതഃ||൧൦||

പിത്താദീനാം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വര്ഷാദിഷു യഥാ സഹേതുകൌ ഭവതസ്തഥാ നിര്ദിശന്നാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി| തത്ര തേഷു ഋതുഷു മധ്യേ, ഓഷധയോ ഗോധൂമചണകശാല്യാദയഃ, തരുണ്യഃ അഭിനവാഃ, അല്പവീര്യാ അല്പശക്തയഃ, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ; അന്യേ തു വീര്യശബ്ദം ശീതോഷ്ണാഖ്യവീര്യവാചിനം മന്യന്തേ| നനു, വര്ഷാസു ഗോധൂമാദയഃ പുരാതനാ ഏവ ഭവന്തി, കഥമഭിനവാ ഇത്യുച്യന്തേ? നൈഷ ദോഷഃ, ഗോധൂമചണകശാല്യാദയോऽന്തഃസൂക്ഷ്മജലപ്രവേശാന്മ്രദിമാനമുപഗതാഃ കിഞ്ചിത്തിരസ്കൃതശക്തയഃ പ്രരോഹധര്മിണ്യഃ പ്രോച്ഛൂനതാമുപഗതാ അനവാ അപി തരുണ്യ ഇത്യുച്യന്തേ, ശാകാദയസ്തു നൂതനാ ഏവ പ്രയുജ്യന്തേ| ആപശ്ചാപ്രശാന്താ അപരിണതാഃ, നവത്വാത്; അപ്രസന്നാഃ കലുഷാ ഇത്യന്യേ; ക്ഷിതിമലപ്രായാഃ പൃഥിവ്യാസ്തൃണപര്ണോത്കരശവകോഥാദിമലബഹുലാഃ, അത്രാപി ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി| വിദഹ്യന്തേ അമ്ലപാകമുപയാന്തി| കാസ്താഃ? പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| കിം ക്രിയമാണാഃ? ഉപയുജ്യമാനാഃ| കേഷാമമ്ലപാകമുപയാന്തി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ശീതവാതവിഷ്ടമ്ഭിതാഗ്നീനാം; ശീതേന കുപിതോ വാതഃ ശീതവാതഃ (ശാരീരഃ ), തേന മന്ദവേഗീകൃതാഗ്നീനാം; ന പുനര്ബാഹ്യേന ശീതവാതേന; യതസ്തേന ബഹിര്ലോമകൂപരോധേനോഷ്മണോऽനിര്ഗമാദന്തരഗ്നേര്ബലമേധതേ| പുനഃ കിമ്ഭൂതാനാം ദേഹിനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം ആര്ദ്രീഭൂതശരീരാണാമ്| കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമൌ| കിംവിശിഷ്ടായാം? ജലപ്രക്ലിന്നായാം; പാനീയേന സുഷ്ഠു സ്തിമിതായാമ്| ക്വ സതി? നഭസി, ആകാശേ| കിംവിശിഷ്ടേ? മേഘാവതതേ, മേഘവ്യാപ്തേ| വിദാഹാത് അമ്ലപാകാത്| പിത്തസഞ്ചയമിതി സംഹതിരൂപാ വൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ; സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിരിത്യന്യേ| സഞ്ചീയമാനമപി പിത്തമൃതുശൈത്യാത്തസ്മിന് കാലേ ന കുപ്യതി| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| സ ഏവ പിത്തസ്യ വര്ഷാകാലോപചിതഃ സഞ്ചയഃ, ശരദ്യല്പമേഘേ ആകാശേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ പ്രവിലായിതഃ സന് പിത്തോദ്ഭവാന് വ്യാധീനുത്പാദയതി| താ ഏവേത്യാദി താ ഏവൌഷധയഃ പൂര്വോക്താഃ| കാലപരിണാമാത് കാലപരിപാകാത്| പരിണതവീര്യാഃ സഞ്ജാതശക്തികാഃ| ബലവത്യോ ദേഹോപചയഹേതവഃ, അന്യഥാ പരിണതവീര്യബലവതോരേകാര്ഥത്വാത് പുനരുക്തിഃ സ്യാത്| ആപശ്ച പ്രശാന്താഃ സ്വച്ഛാഃ; ക്ഷിതിമലാപഗമാദിത്യന്യേ| താ ഇതി പൂര്വോക്താ ഓഷധയ ആപശ്ച| ഉപയുജ്യമാനാഃ ഖാദ്യമാനാഃ പീയമാനാശ്ച| സതുഷാരപവനോപസ്തമ്ഭിതദേഹാനാമിതി സതുഷാരപവനേന ഹിമാര്ദ്രവാതേനോപസ്തമ്ഭിതാന്യാപ്യായിതാനി ദേഹാനി ശരീരാണി യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| താ ഓഷധയ ആപശ്ച കിംവിശിഷ്ടാഃ? അവിദഗ്ധാഃ, മധുരപാകമുപഗതാഃ| ഋത്വാദിസ്വഭാവാത് കഫസ്യ സഞ്ചീയമാനസ്യ ഹിമാനീവശാത്തദാനീം സ്ത്യാനതൈവ ഭവതി ന പ്രകോപഃ| സ സഞ്ചയ ഇത്യാദി| അര്കരശ്മിപ്രവിലായിത ഇതി സ്ത്യാനഘൃതവദ്വിലയനമാത്രം വസന്തേ ഭവതി, ന തൂപശോഷണാഖ്യഃ പ്രശമഃ, കസ്മാത്? അര്കസ്യ നാതിതീക്ഷ്ണത്വാച്ഛ്ലേഷ്മപ്രാചുര്യാച്ച| ശ്ലൈഷ്മികാന് വ്യാധീന് അന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാദീന്| താ ഏവൌഷധയ ഇത്യാദി| നിദാഘേ ഗ്രീഷ്മേ| നിഃസാരാഃ നിര്ഗതസാരാഃ , സാരോऽത്ര ഗൌരവമ്| രൂക്ഷാഃ നിഃസ്നേഹാഃ| ന കേവലമോഷധയ ഏവംവിധാ ഭവന്തി ആപശ്ച ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| താ ഉപയുജ്യമാനാ ഇത്യാദി|- താ അനന്തരനിര്ദിഷ്ടാ ഔഷധയോ രൌക്ഷ്യലഘുത്വാഭ്യാം ഹേതുഭ്യാം സൂര്യപ്രതാപോപശോഷിതദേഹാനാം ദേഹിനാം നൃൗണാം വാതസഞ്ചയമാപാദയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യദ്യപി ശീതസ്യ വായോരുഷ്ണേ ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയോ ന യുജ്യതേ , തഥാऽപി വാതഗുണേഷു സര്വേഷു രൌക്ഷ്യം പ്രധാനം, തേനൌഷധീനാമത്യര്ഥരൌക്ഷ്യേണ രൂക്ഷസ്യ വായോര്ഗ്രീഷ്മേ സഞ്ചയഃ സ്യാദിത്യദോഷഃ | സ സഞ്ചയഃ പ്രാവൃഷീത്യാദി| സ വാതസഞ്ചയഃ ശീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീന് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാദീന് ജനയതി| ക്വ കാലേ? പ്രാവൃഷി; കേഷാം വാതികാന് വ്യാധീന് ജനയതി? ദേഹിനാം; കിംവിശിഷ്ടാനാം? ക്ലിന്നദേഹാനാം; കസ്യാം സത്യാം? ഭൂമാവത്യര്ഥം ജലോപക്ലിന്നായാമ്| ഏവമേഷ ഇത്യാദി| ഏവമനേന പ്രകാരേണ, ഏഷ ഇതി കാലസ്വഭാവകൃതൌഷധിതാരുണ്യാദിര്യാവച്ഛീതവാതവര്ഷേരിതോ വാതികാന് വ്യാധീഞ്ജനയതീതി ദോഷാണാം യൌ സഞ്ചയപ്രകോപൌ തയോരയം ഹേതുരുക്തഃ| നനു, ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമനിമിത്തമിതി ത്രയാണാം ചയാദീനാം പ്രതിജ്ഞാതത്വാത് കഥം സഞ്ചയപ്രകോപൌ വ്യാഖ്യായോപസംഹാരഃ? നൈഷ ദോഷഃ, പ്രകോപേ ഹി സംശോധനം കാര്യം; തത്ര യദി യഥാപ്രതിജ്ഞം ത്രീന് പ്രശമസഹിതാന് വ്യാഖ്യാതി തദാ പ്രശമാന്തരിതഃ പ്രകോപോപക്രമവിധിഃ സ്യാത്; തസ്മാത് സഞ്ചയപ്രകോപാവേവ താവത് പൃഥഗാഖ്യാതി||൧൧||

പ്രകോപേ യഥാവസരം സംശോധനവിധേരാസഞ്ജനാര്ഥം തമേവ വിധിം വക്തുമാഹ- തത്ര വര്ഷേത്യാദി| വര്ഷാദിഷു യേ സഞ്ചിതാ ദോഷാസ്ത ഏവ യദാ ശരദാദിഷു പ്രകുപിതാ ഭവന്തി തദാ നിര്ഹരണം കര്തവ്യമ്| നിര്ഹരണമാകര്ഷണം വമനാദിനാ| പ്രകുപിതാനാമിതി പ്രശബ്ദോ ബഹുദോഷാണാമേവ സംശോധനമിതി ദര്ശയതി; മധ്യദോഷേഷു പാചനാദി, അല്പദോഷേഷു പുനര്ലങ്ഘനപിപാസാനിഗ്രഹാദി യഥര്തുവിധിസമാചാരശ്ചേതി ചകാരോ ദര്ശയതി| നനു, വര്ഷാദിഷു ശരദാദിഷു ചയപ്രകോപയോരനന്തരമേവോക്തത്വാത് കിമര്ഥമത്ര വര്ഷാഹേമന്തഗ്രീഷ്മേഷ്വിത്യാദിപാഠഃ? പ്രകുപിതാനാം നിര്ഹരണം കര്തവ്യമിത്യേവ വക്തും യുക്തമ്| സത്യം, ശരദാദിഷ്വേവ പ്രകുപിതാനാം നിര്ഹരണം യഥാ സ്യാദന്യത്ര മാഭൂദിതി നിയമാര്ഥം പുനഃ ശരദാദിഗ്രഹണം; യദി പുനഃ ശരദാദിഗ്രഹണം ന ക്രിയേത, തദാ ഗ്രീഷ്മാദിഷു ഹേതുബാഹുല്യാത് പ്രകുപിതേഷു ദോഷേഷു വമനാദയോ വിധീയേരന്; ന ചൈതദിഷ്യതേ, ഗ്രീഷ്മാദിഷു ഹി വമനാദയോ വിധീയമാനാ വ്യാപദം മരണം വോത്പാദയന്തി| പ്രാവൃട്സു ചേതി ചകാരഃ സംശോധനസാധ്യേഷ്വതിപാതിഷു രോഗേഷു ഗ്രീഷ്മാദിഷ്വപി സംശോധനം കര്തവ്യമിതി ജ്ഞാപയതി| വര്ഷാദിഷു സഞ്ചയസ്യ പൂര്വമേവോക്തത്വാത് പുനര്വര്ഷാദിഗ്രഹണം യഥാസ്വമൃതുവിഹിത ആഹാരാചാരാഖ്യഃ സ്വസ്ഥവൃത്തോദിതോ വിധിഃ കര്തവ്യ ഇതി സൂചയതി| ശരദാദീനാമൃതൂനാം ദ്വിതീയമാസേ സംശോധനം കര്തവ്യമ്; തത്ര പിത്തസംശോധനം മാര്ഗശീര്ഷേ, കഫനിര്ഹരണം ചൈത്രേ, വാതസ്യ ശ്രാവണേ, ഏവം ഹി സാധാരണഃ കാലഃ, ത്രിമാസാന്തരിതാശ്ച ദോഷാ ഭവന്തി| തഥാ ചാഹ- “ഗ്രീഷ്മാദിസഞ്ചിതാന് ദോഷാന് ത്രിമാസാന്തരിതാന് ഹരേത്”- ഇതി||൧൨||

ഉപശമം വ്യാഖ്യാതുകാമ ആഹ- തത്ര പൈത്തികാനാമിത്യാദി| സ്വഭാവതഃ സ്വലക്ഷണതഃ, സ്വലക്ഷണം പുനരേഷാം ശീതോഷ്ണവര്ഷാദി| നനു, യദി കാലസ്വഭാവാദേവ ദോഷാണാമുപശമസ്തര്ഹി ശാസ്ത്രവൈയര്ഥ്യം സ്യാത്; ന ച വൈയര്ഥ്യം ദൃശ്യതേ, തദുക്തവിധാനാദപ്യുപശമദര്ശനാത്| സത്യമേതത്, ദോഷാണാം സ്വഭാവവിനാശിത്വേऽപി ചയാദിവിസദൃശസന്താനോത്പത്തൌ ശാസ്ത്രം ഹേതുതയാ വ്യാപ്രിയമാണം നാനര്ഥകം; വിനാശകാരണാഭാവേऽപി ഹി ഘടാദീനാം വിസദൃശകപാലലക്ഷണോത്പാദേ മുദ്ഗരാദിഹേത്വന്തരസാഫല്യമസ്തി||൧൩||

സാംവത്സരികം വിധിം ദിനേऽപ്യതിദേഷ്ടുമാഹ- തത്ര പൂര്വാഹ്ണ ഇത്യാദി| തത്രേതി അഹോരാത്രേ| ശാരദമര്ധരാത്ര ഇതി ഭൂഗോലാധഃസ്ഥിതസൂര്യത്വാദര്ധരാത്രേ ശാരദം ലിങ്ഗമാതപാഭാവേऽപി ഗോലകഗണിതവിദോ ജ്യോതിര്വിദോ മന്യന്തേ; ഭിഷജസ്തു കാലസ്വഭാവാദാഹാരവശാച്ചേതി| അഹോരാത്രമപി വര്ഷമിവേത്യാദി|- ശീതോഷ്ണവര്ഷൈര്യേ ദോഷോപചയപ്രകോപോപശമാസ്തൈരഹോരാത്രമപി വര്ഷമിവ ജാനീയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതേനാഹോരാത്രികേ സഞ്ചയാദാവനാഗതാബാധോക്തദന്തധാവനാദിപ്രതീകാരൈര്നിര്ഹരണം കര്തവ്യമിത്യുക്തമ്| നനു, പ്രതിദിനം ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപപ്രശമേഷു സത്സു കഥമാര്തവാഃ സഞ്ചയാദയോ ഭവന്തി, ദിവസൈരേവര്തൂനാമാരബ്ധത്വാത്, ആഹ്നികചയകോപയോഃ പ്രത്യഹമേവ പ്രതീതത്വാത്| സത്യമ്, ആഹ്നികൌ ചയപ്രകോപാവഹോരാത്രമാശ്രിത്യ സോമസൂര്യാനിലാനാമുഷ്ണാദിഗുണമാത്രോത്പന്നത്വാദല്പകാരണൌ, അല്പേനൈവാനാഗതാബാധവിധാനേന ശാന്തിമുപയാതഃ; ഋതുഭവൌ തു ചയപ്രകോപൌ മാര്ഗാന്തരഗതസോമസൂര്യാനിലകൃതൈര്ദ്രവ്യരസഗുണവീര്യവിപാകപ്രഭാവൈര്നിരന്തരോപചിതത്വാദഹോരാത്രമാത്രാശ്രിതാര്കാദിഗുണാദത്യന്തഭിന്നൈരാരഭ്യമാണൌ മഹാകാരണകൌ മഹതൈവ സംശോധനാദിവിധിനാ ശാന്തിം ഗച്ഛതഃ||൧൪||

സോऽയം ദോഷചയാദിരവ്യാപന്നേഷു ഋതുഷു ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- തത്രാവ്യാപന്നേഷ്വിത്യാദി| പ്രാണാ അഗ്നീഷോമാദയഃ, ആയുഃ ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മമനസാം സംയോഗഃ, ബലമുത്സാഹോപചയലക്ഷണം, വീര്യം ശക്തിഃ, ഓജഃ ഹൃദയാശ്രിതം സപ്തധാതുസ്നേഹഃ||൧൫||

കുതഃ പുനഃ ഋതൂനാം വ്യാപദ ഇത്യാഹ- തേഷാം പുനരിത്യാദി| തേഷാം ഋതൂനാമ്| വ്യാപദഃ ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാണാമേവ വൈപരീത്യമ്| അദൃഷ്ടേന സര്വജനസാമാന്യേനാധര്മേണ, കാരിതാഃ കര്തും പ്രയോജിതാഃ| ശീതോഷ്ണേത്യാദി| വിപരീതാനി ഹീനമിഥ്യാതിയുക്താനി| ഓഷധീരപശ്ച വ്യാപാദയന്തി വിരുദ്ധതാം പ്രാപയന്തി| അന്യേ തു ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാണീത്യാദിപാഠമന്യഥാ കൃത്വാऽऽപാതനികാപൂര്വം പഠന്തി| തദ്യഥാ- അധര്മസ്താവദ് വ്യാപദാം സമ്ഭവേ പ്രയോജകഃ കര്താ; കഃ പുനഃ സ്വതന്ത്രഃ കര്താ? ഇത്യാഹ- ശീതോഷ്ണവര്ഷാണാം വൈപരീത്യമോഷധീര്വ്യാപാദയത്യപശ്ച||൧൬||

വ്യാപന്നാനാമോഷധീനാമപാം ചോപയോഗാദ്ദോഷം വക്തുമാഹ- താസാമുപയോഗാദിത്യാദി||൧൭||

ഋതുവ്യാപദാം ചികിത്സാസൂത്രം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രാവ്യാപന്നാനാമിത്യാദി| അവ്യാപന്നശബ്ദ ഉഭയത്ര സമ്ബധ്യതേ; തേന, അവ്യാപന്നാഃ പുരാണാ ഓഷധയഃ, ആപശ്ചാവ്യാപന്നാഃ ക്വഥിതാഃ| അന്യേ തു ‘തത്രാവ്യാപന്നാനാമോഷധീനാമപാം ചോപയോഗ’ ഇത്യത്ര ‘തത്ര പുരാണാഭിരോഷധിഭിരനുപഹതവീര്യാഭിഃ ക്രിയാഃ കാര്യാഃ’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി; സ ചാത്യര്ഥമപ്രസിദ്ധ ഇതി ന ലിഖിതഃ||൧൮||

ഋതുവ്യാപദ്ഭ്യോऽന്യൈരപി ഹേതുഭിര്വ്യാധിസമ്ഭവം ദര്ശയന്നാഹ- കദാചിദിത്യാദി| കദാചിന്ന സര്വകാലമ്| കൃത്യാ കുപിതമന്ത്രിണോऽഭിചാരകര്മജനിതോ രാക്ഷസീവിശേഷഃ, അന്യേ തു സര്വരാഷ്ട്രച്ഛേദ്യഭിചാരഃ, അഭിചാരസ്ത്വേകപുരുഷവ്യാപാദക ഏവ; അഭിശാപോ ഗുരുസിദ്ധാദീനാമാക്രോശഃ; രക്ഷാംസി ഹിംസാവിഹാരാണി ഹേതിപ്രഹേതികുലജാതാനി, തേഷാം ക്രധോ രക്ഷഃക്രോധഃ; അധര്മഃ കായവാങ്മനസാം ദുശ്ചരിതമ്| ഉപധ്വസ്യന്തേ ഉപദൂയന്തേ| ജനപദാ ലോകാഃ| വിഷൌഷധിപുഷ്പഗന്ധേനേത്യാദി | വിഷാണാമോഷധീനാം ച യാനി പുഷ്പാണി തേഷാം ഗന്ധേന| കിംവിശിഷ്ടേന? വായുനോപനീതേന വായുനാ സമീപമാനീതേന; തേന യേ ശ്വാസകാസാദയസ്തൈരുപതപ്യന്തേ ജനപദാഃ| ഓഷധയഃ സുവിലിന്ദവൃക്ഷാദയഃ| അന്യേ തു കാസശ്വാസേത്യാദിപാഠമന്യഥാ പഠന്തി- ‘കാസശ്വാസപ്രതിശ്യായഗന്ധാജ്ഞാനഭ്രമശിരോരുഗ്ജ്വരമസൂരികാദിഭിരുപതപ്യന്തേ’ ഇതി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- തത്ര നാസാരന്ധ്രാനുഗതേന വായുനാ കാസശ്വാസപ്രതിശ്യായഗന്ധാജ്ഞാനഭ്രമശിരോരുജഃ, ത്വഗിന്ദ്രിയഗതേന ജ്വരമസൂരികാദയഃ| ഗ്രഹനക്ഷത്രചരിതൈര്വേതി ഗ്രഹാണാം ശനൈശ്ചരാദീനാം ഗര്ഹിതസ്ഥാനസ്ഥിതാനാം പ്രചാരോ ഗ്രഹചരിതം; നക്ഷത്രാണി അശ്വിന്യാദീനി, തേഷാം ചരിതമുല്കാപാതാദിഭിര്ജന്മനക്ഷത്രാഭിഹനനമ്| ഗൃഹദാരേത്യാദി ഗൃഹാദീനാം യാനി ഗര്ഹിതാനി നിന്ദിതാനി ലക്ഷണാനി ചിഹ്നാനി തന്നിമിത്തം പ്രാദുര്ഭാവ ഉത്പത്തിര്യേഷാം വ്യാധീനാം തൈര്വാ ഉപതപ്യന്തേ ജനപദാഃ, ദാരാ ഭാര്യാഃ, ശയനം ഖട്വാ, ആസനം പീഠം, യാനം ദോലാരഥാദി, വാഹനം ഹസ്ത്യശ്വാദി, മണിഃ സ്ഫടികാദിഃ; ഗൃഹാദയോ മണിപര്യന്താസ്ത ഏവ രത്നാനീതി സമാസഃ, അന്യഥാ മണിരത്നയോരേകാര്ഥത്വാത് പുനരുക്തതാ സ്യാത്; അന്യേ തു മണയഃ സര്പാദീനാം പ്രശസ്താവയവവിശേഷാഃ, രത്നാനി മാണിക്യാദീനി, ഉപകരണാനി ഘടപിഠരശൂര്പാദീനി; അഥവാ ഗൃഹാദീന്യേവോപകരണാനി| അന്യേ തു ഗൃഹദാരേത്യാദിഗദ്യേ ഗൃഹദാരശബ്ദൌ നിമിത്തശബ്ദം ച പരിത്യജ്യ ‘ശയനാസനയാനവാഹനമണിരത്നോപകരണഗര്ഹിതലക്ഷണപ്രാദുര്ഭാവൈര്വാ’ ഇതി പഠന്തി||൧൯||

ഇദാനീമൃതുവ്യാപദാദികൃതാനാം രോഗാണാം സാമാന്യേന ചികിത്സാം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര സ്ഥാനേത്യാദി| ഋതുകോപസ്യാധര്മകാരിത്വാത്തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം ഭേഷജമ്| ശാന്തിരിന്ദ്രിയവിജയഃ, അഥവാ വേദോക്തമന്ത്രൈര്യജനാദികം; പ്രായശ്ചിത്തം പ്രാക്തനകര്മോപശമാര്ഥം സ്മാര്തവചനേന ചാന്ദ്രായണാദി, അഥവാ “പ്രായോ നാമ തപഃ പ്രോക്തം ചിത്തം നിശ്ചയ ഉച്യതേ| തപോനിശ്ചിയസംയുക്തം പ്രായശ്ചിത്തമിതി സ്മൃതമ്”- ഇതി; മങ്ഗലം പ്രശസ്തൌഷധമണിധാരണാദി; ജപ ഓങ്കാരപൂര്വകമൃഗ്യജുഃസാമാവര്തനം; ഹോമോ ലക്ഷകോടിപ്രയുതോപലക്ഷിതഃ; ഉപഹാരഃ ദേവാദിഷു ഗവാശ്വപ്രഭൃതീനാമുപാ(ന)യനമ്, അന്യേ ഉപഹാരോ ദേവതാനാം സപശുര്ബലിഃ; ഇജ്യാ യാഗഃ; അഞ്ജലിഃ ഭക്ത്യാ കരസമ്പുടവിധാനം; നമസ്കാരോ ദേവദ്വിജഗുരുഭ്യഃ കായവാങ്മാനസഃ പ്രണാമഃ; തപഃ താപനാലക്ഷണമുപവാസാദി; നിയമഃ ശാസ്ത്രോദിതോ വിധിര്മൌനാദിഃ, ദയാ പ്രാണിഷു കൃപാ; ദാനം യഥാവിഭവം വിത്തവിസര്ഗഃ; ദീക്ഷാ ഗുരുതോ മന്ത്രാദിഗ്രഹണം; അഭ്യുപഗമഃ ഗുരുവാക്യാദീനാമങ്ഗീകാരഃ; പരശബ്ദഃ സ്ഥാനപരിത്യാഗാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ഏവം സാധു ഭവതി ഏവം കുശലം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨൦||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| അവ്യാപന്നാഃ പ്രസന്നാഃ||൨൧||

ഋതുപ്രകോപേ ഹി പൂര്വം ശാന്ത്യാദികമുക്തമ്, അധുനാ പ്രസന്നര്തുലക്ഷണാന്യാഹ- വായുര്വാത്യുത്തര ഇത്യാദി| തത്ര ഷഡൃതുഷു മധ്യേ, ഹേമന്തേ ഉത്തരദിശോ ജാതത്വാദുത്തരോ വായുര്വാതി വഹതി| രജഃ ധൂലിഃ; ആകുലാ വ്യാപ്താഃ| ഹിമാനദ്ധാ ഹിമസമ്ബദ്ധാഃ| ദര്പിതാ ഹര്ഷിതാഃ| ധ്വാങ്ക്ഷഃ കാകഃ, ഖങ്ഗഃ ഗണ്ഡകഃ, ഉരഭ്രോ മേഷഃ| പുന്നാഗ ഇതി നാഗകേശരമ് | ഹിമസാഹ്വയേ ഹേമന്തേ||൨൨-൨൩||

പ്രസന്നശിശിരര്തുലക്ഷണമാഹ- ശിശിര ഇത്യാദി| വാതവൃഷ്ട്യേതി വാതേന മിശ്രിതാ വൃഷ്ടിര്വാതവൃഷ്ടിഃ||൨൪||

അധുനാ വസന്തലക്ഷണമാഹ- സിദ്ധേത്യാദി| വസന്തേ ദക്ഷിണദിശോ ജാതത്വാന്മലയപര്വതസ്ഥിതചന്ദനസുരഭിര്ദക്ഷിണോ വായുര്വാതി| അന്യദപി വസന്തലക്ഷണമാഹ- ദിശോ വസന്ത ഇത്യാദി| വസന്തേ ദിശോ വിമലാ രജോധൂമാദിവര്ജിതത്വാന്നിര്മലാ ഭവന്തി| ദിശ ഏവ ച കിംശുകാദിവൃക്ഷപുഷ്പിതൈഃ കാനനൈരുപശോഭിതാ ഭൂഷിതാ ഭവന്തി| താ ഏവ ദിശഃ കോകിലാഷട്പദഗണൌരുപഗീതാ മധുരധ്വനിയുക്താ ഭവന്തി| ദക്ഷിണാനിലസംവീതാ ദക്ഷിണവാതേനാവൃതാ ദിശ ഇത്യര്ഥഃ| സുമുഖാഃ ശോഭനാവകാശാഃ| പല്ലവോജ്ജവലാഃ പല്ലവൈഃ കൃത്വാ ശൃങ്ഗാരിതാഃ||൨൫-൨൮||

അവ്യാപന്നഗ്രീഷ്മര്തുലക്ഷണമാഹ- ഗ്രീഷ്മ ഇത്യാദി| അസുഖ ഇതി ഗ്രീഷ്മേ ഹി നൈരൃതോ വായുരസുഖപ്രദോ ഭവതി| തന്വ്യഃ അല്പപ്രവാഹാഃ| ഭ്രാന്തചക്രാഹ്വയുഗലാ ഇതി ജലാശയാന്വേഷിതയാ ഭ്രാന്തചക്രവാകയുഗലാ ദിശോ ഭവന്തി| പയഃപാനാകുലാ ഇതി ഉദകപാനായ വ്യഗ്രാ മൃഗാ ഭവന്തി| ധ്വസ്തവീരുത്തൃണലതാ ഇതി വീരുധഃ വിടപാഃ, തൃണാനി പ്രസിദ്ധാനി, ലതാ വല്ലീ, ഏതേ വീരുദാദയോ ധ്വസ്താ അധഃപതിതാ ഭവന്തി| വിപര്ണാങ്കിതപാദപാ ഇതി വിപര്ണൈര്വിഗലിതപത്രൈഃ, അങ്കിതാശ്ചിഹ്നിതാഃ, പാദപാ വൃക്ഷാ ഭവന്തി||൨൯-൩൦||

അവ്യാപന്നപ്രാവൃഡൃതുലക്ഷണമാഹ- പ്രാവൃഷീത്യാദി| പശ്ചിമാനിലകര്ഷിതൈരമ്ബുദൈരമ്ബരമാകാശം പ്രാവൃഷി ആനദ്ധമാച്ഛാദിതം ഭവതി| കഥമ്ഭൂതൈരമ്ബുദൈരിത്യാഹ- വിദ്യുദുദ്ദ്യോതേത്യാദി|- വിദ്യുദുദ്ദ്യോതേന സഹ പ്രസ്രുതൈഃ ക്ഷരിതൈഃ, തുമുലസ്വനൈഃ പ്രചണ്ഡഗര്ജിതൈഃ| മഹീ ച പ്രാവൃഷി കഥമ്ഭൂതാ ഭവതീത്യാഹ- കോമലേത്യാദി|- ശഷ്പം ബാലതൃണമ്, ആഢ്യാ സമൃദ്ധാ| ശക്രഗോപഃ ഇന്ദ്രവധൂഃ, അന്യേ ജ്യോതിരിങ്ഗണമാഹുഃ| നീപോ ധൂലീകദമ്ബഃ||൩൧-൩൨||

അവ്യാപന്നവര്ഷാലക്ഷണമാഹ- തത്ര വര്ഷാസ്വിത്യാദി|- വര്ഷാസു അമ്ഭസാ പാനീയേന ഛന്നാ ഉത്ഖാതതടദ്രുമാശ്ച നദ്യോ ഭവന്തി| സോപാനസഹിതാഃ കൂപവിശേഷാഃ വാപ്യഃ| ഭൂരവ്യക്തസ്ഥലശ്വഭ്രേതി ഭൂമിശ്ച അദൃശ്യസ്ഥലഗര്താ ഭവതി| നാതിഗര്ജദിത്യാദി അതിഗര്ജിതവര്ജിതം പര്ജന്യോ യോऽസൌ മേഘസ്തേന നിരുദ്ധാര്കഗ്രഹം നഭോ ഭവതി||൩൩-൩൪||

ശരല്ലക്ഷണമാഹ- ബഭ്രുരിത്യാദി|- ബഭ്രുഃ കപിലപിങ്ഗലഃ| ശ്വേതാഭ്രവിമലം നഭ ഇതി നഭ ആകാശം, ശ്വേതാഭ്രം വിമലം ച ഭവതി| ഹംസാംസഘട്ടിതൈരിതി ഹംസസ്കന്ധചാലിതൈഃ| പങ്കശുഷ്കദ്രുമാകീര്ണാ നിമ്നോന്നതസമേഷു ഭൂരിതി നിമ്നാദിഷു പ്രദേശേഷു യഥാസങ്ഖ്യം പങ്കാദികീര്ണാ ഭവതി; ദ്രുമാശ്ച വല്മീകകാരിണ്യഃ സൂക്ഷ്മാഃ പിപീലികാഃ| ബാണേത്യാദി ബാണഃ സഹചരഃ, സപ്താഹ്വഃ സപ്തപര്ണഃ, ബന്ധൂകഃ ബന്ധുജീവകഃ, ‘വാദുലീ’ ഇതി ലോകേ| “മത്സ്യാമ്ലഭോജിനഃ പ്രാച്യാ നിത്യം ചാനൂപസേവിനഃ| ശ്ലീപദം ഗലഗണ്ഡാശ്ച പ്രായസ്തേഷു ഭവന്തി ഹി|| നിമ്നതോയഗതാന് മത്സ്യാന് ഭക്ഷയന്തി സമുദ്രജാന്| പ്രായശഃ കുഷ്ഠിനസ്തേന മനുഷ്യാ ദക്ഷിണാപഥേ|| തൈലാമ്ലഭോജിനോ നിത്യം ഗോധൂമവിദലാശിനഃ| ഭൂയിഷ്ഠമര്ശസാസ്തേന ഖഞ്ജാശ്ചാവന്തിജാ നരാഃ|| മാംസകാമാഃ സുരാകാമാഃ സ്ത്രീകാമാഃ സാഹസേ രതാഃ| മാഗധാസ്തേന ഭൂയിഷ്ഠം ദൃശ്യന്തേ രാജയക്ഷ്മിണഃ|| തീക്ഷ്ണാന്യന്നാനി സേവന്തേ ബാഹ്ലീകാസ്തു വിശേഷതഃ| അഭിഷ്യന്ദീനി മാംസാനി തഥാ ധാന്യോദകാനി ച|| പ്രകൃത്യാ ചാപ്യഭിഷ്യണ്ണാഃ സേവന്തേ മാനവാഃ സദാ| തേന ബാഹ്ലീകദേശേഷു പ്രായോ വ്യാധിര്ബലാസകഃ|| നാനാദേശസ്വഭാവാ യേ നാനാഹാരാസ്തഥൈവ ച| നാനാചാരാ നൈകസത്ത്വാ ധര്മിണോऽധര്മിണസ്തഥാ| തേഷാം സാത്മ്യം ച സത്ത്വം ച ഋതുകാലം ച ലക്ഷയേത്| ഭൈഷജ്യം തു തതഃ കുര്യാദ്ദേഹം വിജ്ഞായ ദേഹിനാമ്|| യസ്യ ദേശസ്യ യത്സാത്മ്യം യച്ചാസ്യ ചരിതം ഭവേത്| തേന ഭേഷജസംയുക്തം ഭൈഷജ്യമുപകല്പയേത്|| ആരോഗ്യം തേന വര്ണൌജോ ബലം വീര്യം ച ജായതേ| വര്ജനാദൃതുസാത്മ്യാനാം കൃശോ നിത്യം സുദുര്ബലഃ|| നിത്യം രോഗാഭിഭൂതശ്ച പുമാന് സാത്മ്യവിവര്ജനാത്|| തസ്മാത് സാത്മ്യം നിഷേവേത ഹ്യസാത്മ്യം പരിവര്ജയേത്|| സാത്മ്യസേവീ ജിതക്രോധോ നിത്യം ചാപി ജിതേന്ദ്രിയഃ|| ജീര്ണഭോജീ മിതസ്വപ്നഃ സുഖം ജീവത്യനാമയഃ|| ഋതവഃ പ്രാഗ്വിനിര്ദിഷ്ടാ ബലയോഗസ്വഭാവതഃ| തേഷു ഗര്ഭാ നിഷിക്താസ്തു തഥാരൂപാസ്തഥായുഷഃ| താന് വിജ്ഞായ തതോ ബുദ്ധ്യാ പ്രശസ്താന്നിന്ദിതാനപി|| തതോऽസ്യാഹാരസംയുക്തം ഭേഷജം ചാവചാരയേത്| തതോऽസ്യാരോഗതാ ദേഹേ ബലം വീര്യം ച വര്ധതേ” ഇതി||൩൫-൩൬||

ഇദാനീമധ്യായപരിസമാപ്തൌ വ്യാപത്സങ്ഗ്രഹശ്ലോകഃ- സ്വഗുണൈരിത്യാദി| സ്വഗുണൈരതിയുക്തേഷ്വിതി സ്വഗുണാ ഋതൂനാമനന്തരോക്താഃ, തൈരതിയുക്തേഷു അതിശയയുക്തേഷു ഋതുഷു, ദോഷാ ദേഹിനാം കുപ്യന്തീതി സര്വത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്; അഥവാ ഋതൂനാം സ്വഗുണാഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷാണി, തൈരതിയുക്തേഷു| വിപരീതേഷ്വിതി മന്ദശീതാദിയുക്തേഷു, അന്യേ തു ശീതേ ഉഷ്ണമ്, ഉഷ്ണേ ശീതം, വര്ഷാസ്വവൃഷ്ടിരിതി ഋതുവൈപരീത്യമാഹുഃ| വിഷമേഷ്വപീതി വൈഷമ്യം പുനഃ ഋതൂനാം വര്ഷാലിങ്ഗം ശരദി, ശരലിങ്ഗം ഹേമന്തേ, അന്യര്തുലിങ്ഗമന്യസ്മിന്; ഏവമനുലോമവിലോമാഭ്യാം ശേഷമൃതുവൈഷമ്യമുദാഹാര്യമ്; അന്യേ തു, ഋതൂനാം യഥോക്തലിങ്ഗാനാമേകസ്മിന്നൃതൌ സര്വേഷാം ലിങ്ഗാനാം ഭാവോऽഭാവശ്ചേതി വൈഷമ്യമാഹുഃ| ഏതേന സ്വഗുണാതിയോഗാദൃതൂനാം ഷഡ് വ്യാപത്തയഃ, വിപരീതേഷു ഷഡ്, വിഷമേഷു ച ഷഡേവ; ഇതി ഋതൂനാമഷ്ടാദശ വ്യാപത്തയ ഉക്താഃ||൩൭||

ഹരേദ്വസന്തേ ശ്ലേഷ്മാണമിത്യാദി സുഗമമ്||൩൮||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഋതുചര്യാധ്യായഃ ഷഷ്ഠഃ||൬||