Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤ ਤੁਚਰ੍ਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथात ऋतुचर्यमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
Hide commentary
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਵੋ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤਾਨ੍ਤਾਃ ਸਟ੍, ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਵਡਨ੍ਤਾ ਵਾ; ਤੇਸੁ ਚਰ੍ਯਾ ਚਰਣਂ ਵਰ੍ਤਨਂ; ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯਃ ਤੁਚਰ੍ਯਃ, ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤੁਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਚਰਧਾਤੋਰ੍ਗਤਿਭਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚਰ੍ਯਮਿਤਿ ਰੂਪਂ, ਤੇਨ, ਆਹਾਰੋ ਵਿਹਾਰਸ਼੍ਚ ਚਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਅਥਾਤ ਤੁਚਰ੍ਯਾਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਚਰ੍ਯਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਯਮਿਤ ਆਚਾਰਃ, ਤੁਸੁ ਤੂਨਾਂ ਵਾ ਚਰ੍ਯਾ ਤੁਚਰ੍ਯਾ, ਤੁਚਰ੍ਯਾਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ਤੁਚਰ੍ਯਾ; ਯਥਾ ਪ੍ਰਦੀਪਾਰ੍ਥਾ ਮਲ੍ਲਿਕਾ ਪ੍ਰਦੀਪ ਇਤਿ; ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍| ਤੁਚਰ੍ਯਾਂ ਨਾਮ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩
ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਾਮ (ਭਗਵਾਨ੍ ) ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਰਨਾਦਿਮਧ੍ਯਨਿਧਨਃ |
ਅਤ੍ਰ ਰਸਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਮ੍ਪਤ੍ਤੀ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚ ਮਨੁਸ੍ਯਾਣਾਮਾਯਤ੍ਤੇ |
ਸ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਕਲਾਂ ਨ ਲੀਯਤ ਇਤਿ ਕਾਲਃ, ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਕਾਲਯਤਿ ਵਾ ਭੂਤਾਨੀਤਿ ਕਾਲਃ ||੩||
View original
कालो हि नाम (भगवान् ) स्वयम्भुरनादिमध्यनिधनः |
अत्र रसव्यापत्सम्पत्ती जीवितमरणे च मनुष्याणामायत्ते |
स सूक्ष्मामपि कलां न लीयत इति कालः, सङ्कलयति कालयति वा भूतानीति कालः ||३||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰ ਯਦਙ੍ਗਭੂਤਾ ਤਵਸ੍ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਵਗੁਣਕਰ੍ਮਨਿਰੁਕ੍ਤਿਭਿਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲੋ ਹਿ ਨਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਨਾਮਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ, ਕਾਲ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਉਪਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰਿਤਿ ਨ ਕੇਨਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯਤੇ| ਅਨਾਦਿਮਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ- ਆਦਿਃ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਆਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰਨ੍ਤਰਾ ਮਧ੍ਯਂ, ਨਿਧਨਂ ਵਿਨਾਸ਼ਃ, ਏਤੈਰ੍ਵਰ੍ਜਿਤਃ| ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਕਾਲਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤਾਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਰ ਰਸਵ੍ਯਾਪਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਤ੍ਰ ਕਾਲੇ| ਰਸਸ੍ਯ ਮਧੁਰਾਦੇਃ, ਰਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸਵਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇਭੇਦੋਪਚਾਰਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਵ੍ਯਾਪਦ੍ ਵਿਪਨ੍ਨਤਾ, ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਤਾ, ਆਯਤ੍ਤੇ ਅਧੀਨੇ| ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਮਿਹਾਨੁਵਰ੍ਤਯਤਿ, ਤੇਨ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਅਤ੍ਰ ਕਾਲੇ ਆਯਤ੍ਤੇ; ਜੀਵਿਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਧੀਨਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਪਿ ਕਾਲਾਧੀਨੈਵ| ਕਥਮੇਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ ਸਮ੍ਪਦ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੀ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਯਾਤਾਂ? ਨ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨੇਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੌ, ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦੀਪਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਮਸੀ, ਇਤਿ| ਸਤ੍ਯਂ, ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਕਾਲਤ੍ਵੋਪਾਧਿਃ ਸ਼ੀਤਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਿਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਰਪਿ ਕਾਰ੍ਯਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਦੋਸਃ| ਕਾਲਸ੍ਯ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਃ ਕਾਲਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਪਿ ਸ੍ਤੋਕਾਮਪਿ, ਕਲਾਂ ਭਾਗਂ, ਨ ਲੀਯਤੇ ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਨ ਭਵਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਨ ਲੀਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਲੀਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਕਲੀਯਤੇ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਤੇ ਇਤਿ ਕਾਲਃ| ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਸਙ੍ਕਲਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਸਂਹਰਣਾਦੇਕਰਾਸ਼ੀਕਰੋਤਿ ਭੂਤਾਨੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਸਙ੍ਕਲਯਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖਾਭ੍ਯਾਂ ਭੂਤਾਨਿ ਯੋਜਯਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਕਾਲਯਤਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ, ਅਥਵਾ ਕਾਲਯਤਿ ਮਤ੍ਯੁਸਮੀਪਂ ਨਯਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਾਲਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਲਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਕਲਯਤਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੀਤਿ ਵਾ ਕਾਲ’ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੩||
Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪
ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨੋ ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯੋ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਕਾਸ੍ਠਾਕਲਾਮੁਹੂਰ੍ਤਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਸਂਵਤ੍ਸਰਯੁਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤਿ ||੪||
View original
तस्य संवत्सरात्मनो भगवानादित्यो गतिविशेषेणाक्षिनिमेषकाष्ठाकलामुहूर्ताहोरात्रपक्षमासर्त्वयनसंवत्सरयुगप्रविभागं करोति ||४||
Hide commentary
ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ? ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ; ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ; ਤੇਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਨਿਸ਼ਾਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਰਵਿਰੇਵ ਭਗਵਾਨ੍ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਵਾਨ੍ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਃ ਕੁਰੁਤੇ, ਕਾਲਵਿਭਾਗਂ ਚ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤ੍ਮੀਯੇਨੋਦਯਾਸ੍ਤਗਮਨਲਕ੍ਸਣੇਨ| ਨਨੁ, ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਨ ਇਤਿ ਕਿਮੁਕ੍ਤਂ? ਯੇਨ, ਤ੍ਵਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦਿਵਸਾਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਕਾਲਃ, ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਨੋ ਦਿਨਾਤ੍ਮਨੋ ਵੇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ, ਨ ਹ੍ਯੇਕਸ੍ਮਿਨਤੌ ਦਿਨੇ ਵਾ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਦਿਨਾਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਧਰ੍ਮਾਵਰੋਧਃ ਕੁਤਃ? ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਸ੍ਟਿਭੇਦੇਨ ਤੇਸਾਮਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਪੁਨਰੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਭੂਤਭਵਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਂ ਦਿਵਸਾਨਾਮਤੂਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਚ ਧਰ੍ਮੋਵਰੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਮੇਵ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍||੪||
Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਃ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਕ੍ਸਿਨਿਮੇਸਾਃ ਕਾਸ੍ਠਾ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਾਸ੍ਠਾਃ ਕਲਾ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ ਕਲਾਦਸ਼ਭਾਗਸ਼੍ਚ, ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ, ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਾਹੋਰਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਕ੍ਸਃ, ਸ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ- ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਤੌ ਮਾਸਃ ||੫||
View original
तत्र लघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः, पञ्चदशाऽक्षिनिमेषाः काष्ठा, त्रिंशत्काष्ठाः कला, विंशतिकलो मुहूर्तः कलादशभागश्च, त्रिंशन्मुहूर्तमहोरात्रं, पञ्चदशाहोरात्राणि पक्षः, स च द्विविधः- शुक्लः कृष्णश्च, तौ मासः ||५||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਂਸ਼ਾਨ੍ ਨਿਮੇਸਾਦੀਨ੍ ਵਿਵਰਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰਮਕਾਰਾਦਿ, ਤਸ੍ਯੋਚ੍ਚਾਰਣਂ ਕਣ੍ਠਤਾਲ੍ਵਾਦਿਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣੋਦੀਰਣਂ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੋ ਨਿਮੇਸਃ| ਨਨੁ, ਲਘ੍ਵਕ੍ਸਰੋਚ੍ਚਾਰਣਾਦਿਨਾ ਨਿਮੇਸਾਦਯੋ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਭਗਵਾਨਾਦਿਤ੍ਯੋ ਗਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਿਮੇਸਾਦੀਨਾਂ ਵਿਭਾਗਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਯਤੋ ਜ੍ਯੌਤਿਸਿਕਾ ਨਿਮੇਸਾਦਿਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਸ਼ਙ੍ਕੁਚ੍ਛਾਯਾਮਾਗਮੋਕ੍ਤਾਮਰ੍ਕਗਤ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਯਨ੍ਤਿ; ਸਾ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਜਨਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੇਤਿ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ| ਕਲਾਦਸ਼ਭਾਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਲਾਯਾ ਦਸ਼ਮੋ ਭਾਗਸ੍ਤ੍ਰਿਸ੍ਰਃਕਾਸ੍ਠਾਃ| ‘ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧੈਰ੍ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਦੂਸਿਤਃ| ‘ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸਕ੍ਰਮੋਮਾਵਾਸ੍ਯਾਵਧਿਂ ਮਾਸਂ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕਸ੍ਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੫||
Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬
ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਮਾਸਾਃ, ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕਮਤੁਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਤਪਸ੍ਤਪਸ੍ਯੌ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਃ, ਮਧੁਮਾਧਵੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਸ਼ੁਚਿਸ਼ੁਕ੍ਰੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ, ਨਭੋਨਭਸ੍ਯੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਇਸੋਰ੍ਜੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਸਹਃਸਹਸ੍ਯੌ ਹੇਮਨ੍ਤ ਇਤਿ ||੬||
View original
तत्र माघादयो द्वादश मासाः, द्विमासिकमृतुं कृत्वा षडृतवो भवन्ति; ते शिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः |
तेषां तपस्तपस्यौ शिशिरः, मधुमाधवौ वसन्तः, शुचिशुक्रौ ग्रीष्मः, नभोनभस्यौ वर्षाः, इषोर्जौ शरत्, सहःसहस्यौ हेमन्त इति ||६||
Hide commentary
ਤਤ੍ਰ ਮਾਘਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸਾਮਤੂਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ| ਤਪਾਃ ਮਾਘਃ, ਤਪਸ੍ਯਃ ਫਾਲ੍ਗੁਨਃ| ਮਧੁਃ ਚੈਤ੍ਰਃ, ਮਾਧਵਃ ਵੈਸ਼ਾਖਃ| ਸ਼ੁਚਿਃ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਆਸਾਢਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰੋ ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਃ, ਸ਼ੁਚਿਰਾਸਾਢ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਭਾਃ ਸ਼੍ਰਾਵਣਃ, ਨਭਸ੍ਯਃ ਭਾਦ੍ਰਪਦਃ| ਇਸਃ ਆਸ਼੍ਵਿਨਃ, ਊਰ੍ਜਃ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਸਹਾਃ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸਃ, ਸਹਸ੍ਯਃ ਪੌਸਃ| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਰਯਮਤੁਵਿਭਾਗੋ ਰਸਬਲਮਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਃ| ਚਰਕੇਪਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤੀਯੇ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਰਸਬਲਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਵਿਭਾਗੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ ਇਤਿ; ਅਯਮਰ੍ਥੋ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਬਹੁਧਾ ਦੂਸਿਤਃ||੬||
Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭
ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਦਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਭਵਤੋ ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ |
ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ; ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ, ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ |
ਉਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਃ, ਤੇਸੁ ਭਗਵਾਨਾਪ੍ਯਾਯਤੇਰ੍ਕਃ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਕਟੁਕਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਮੁਪਹੀਯਤੇ ||੭||
View original
त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च |
तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते |
उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||
Hide commentary
ਤ ਏਤੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ ਏਤੇ ਸਡਤਵਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਲਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾਤਕਤਮ੍, ਔਸ੍ਣ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਕਤਂ, ਵਰ੍ਸਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਃ; ਸ਼ੀਤਵਰ੍ਸੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਤਾਵਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਏਤੈਸ਼੍ਚ ਸਡਤੁਭਿਰ੍ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਭਵਤਃ| ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਯੋਃ ਕਾਲਵਿਭਾਗਕਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇ ਤੇ ਦ੍ਵੇ ਅਯਨੇ ਇਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਦਕ੍ਸਿਣਮੁਤ੍ਤਰਂ ਚ| ਅਤ੍ਰ ਦਕ੍ਸਿਣਮਯਨਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਲਂ ਵਿਭਾਗਯਤਿ, ਉਤ੍ਤਰਮਯਨਮਾਦਿਤ੍ਯਕਾਲਮਿਤਿ| ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਯੋਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋਤ੍ਤਰਾਯਣਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਂ; ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਸੋਮ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਸੋਮ ਏਵ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਰਸਾਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਾਦਯੋ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਬਲਮਭਿਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾ ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਂ, ਤੇਸੁ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੂਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਭਗਵਾਨਰ੍ਕ ਆਪ੍ਯਾਯਤੇ ਅਧਿਕਬਲੋ ਭਵਤਿ; ਤਿਕ੍ਤਾਦਯੋ ਰਸਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਬਲਮਪਹੀਯਤੇ ਬਲਹਾਨਿਰ੍ਭਵਤਿ| ‘ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਾਃ’ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਭਾਸ੍ਯੇ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਤਦੁਤ੍ਤਰਾਯਣਤੋਪਿ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਸ੍ਯ ਵੈਸ਼ਿਸ੍ਟ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ; ਕੁਤਃ? ਵਿਸਰ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਬਲਕਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ||੭||
Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁਃ ਕ੍ਲੇਦਯਤ੍ਯੁਰ੍ਵੀਂ ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਸ਼ੋਸਯਤ੍ਯਪਿ |
ਤਾਵੁਭਾਵਪਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਪਾਲਯਤਿ ਪ੍ਰਜਾਃ ||੮||
View original
भवति चात्र- शीतांशुः क्लेदयत्युर्वीं विवस्वान् शोषयत्यपि |
तावुभावपि संश्रित्य वायुः पालयति प्रजाः ||८||
Hide commentary
ਅਮੁਮੇਵਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਂਸ਼ੁਃ ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ| ਕ੍ਲੇਦਯਤਿ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਕਰੋਤਿ| ਉਰ੍ਵੀਂ ਭੂਮਿਮ੍| ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ੍ ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸ਼ੋਸਯਤਿ| ਤਾਵੁਭਾਵਾਪੀਤਿ ਤੌ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌ| ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਪਾਲਯਤਿ ਰਕ੍ਸਤਿ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਨਂ ਜਗਤਃ ਕਰੋਤਿ, ਸੂਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ਼ੋਸਣਂ; ਤਤੋ ਯਥਾਕਾਲਂ ਰਸਾਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਜਾ ਵਰ੍ਧਯਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ||੮||
Adhikarana ੮ (੯) · Śloka ੯
ਅਥ ਖਲ੍ਵਯਨੇ ਦ੍ਵੇ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਭਵਤਿ |
ਤੇ ਤੁ ਪਞ੍ਚ ਯੁਗਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ |
ਸ ਏਸ ਨਿਮੇਸਾਦਿਰ੍ਯੁਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਃ ਕਾਲਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਮਾਨਃ ਕਾਲਚਕ੍ਰਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ||੯||
View original
अथ खल्वयने द्वे युगपत् संवत्सरो भवति |
ते तु पञ्च युगमिति सञ्ज्ञां लभन्ते |
स एष निमेषादिर्युगपर्यन्तः कालश्चक्रवत् परिवर्तमानः कालचक्रमित्युच्यत इत्येके ||९||
Hide commentary
ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪੂਰ੍ਵਸੂਤ੍ਰਾਦ੍ਵ੍ਯਖ੍ਯਾਤੁਮਾਹ- ਅਥ ਖਲ੍ਵਯਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗਪਦੇਕਕਾਲਮਯਨਦ੍ਵਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ, ਨ ਪਥਗ੍ ਦਕ੍ਸਿਣਾਯਨਮੁਤ੍ਤਰਾਯਣਂ ਵਾ| ਨਨੁ, ‘ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਾਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨੇਨ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪੂਰ੍ਵੋਦਿਤੇ ਹਿ ਮਾਘਾਦਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਮਾਸਾ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾ ਅਕ੍ਰਮਪਠਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰ ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ‘ਅਥਖਲ੍ਵਯਨੇ ਦ੍ਵੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਡਤੁਵਿਭਾਗੇਯਨਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਂ ਤੇਨੈਵ ਚੇਦਯਨਦ੍ਵਯਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਂਵਤ੍ਸਰ ਇਤਿ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨਾਮਕ੍ਰਮਪਠਿਤਾਨਾਂ ਚ ਮਾਘਾਦੀਨਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਤ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਤਮਿਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਯੁਗਪ੍ਰਵਿਭਾਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਪੁਨਃ ਪਞ੍ਚ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਃ ਯੁਗਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ| ਇਯਂ ਚ ਯੁਗਸ੍ਯ ਪਾਰਿਭਾਸਿਕੀ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤੁ ਕਤਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਯੁਗਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਸ ਏਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ ਏਸਃ ਕਾਲਃ||੯||
Adhikarana ੯ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਇਹ ਤੁ ਵਰ੍ਸਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਸਃ ਸਡਤਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਂ; ਤੇ ਤੁ ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਦ੍ਯੇਨ ਦ੍ਵਿਮਾਸਿਕੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਭਾਦ੍ਰਪਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੌ ਵਰ੍ਸਾਃ, ਕਾਰ੍ਤਿਕਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੌ ਸ਼ਰਤ੍, ਪੌਸਮਾਘੌ ਹੇਮਨ੍ਤਃ, ਫਾਲ੍ਗੁਨਚੈਤ੍ਰੌ ਵਸਨ੍ਤਃ, ਵੈਸ਼ਾਖਜ੍ਯੇਸ੍ਠੌ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਃ; ਆਸਾਢਸ਼੍ਰਾਵਣੌ ਪ੍ਰਾਵਡਿਤਿ ||੧੦||
View original
इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||
Hide commentary
ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਇਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ, ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਪੁਨਃ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੋਪਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਨਨੁ, ਇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਵਾਤਾਦਿਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਨੈਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਿਹੇਤੂਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦੇਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਕਤਂ, ਅਥਵਾ ‘ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚੈਵ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚਾਪਿ ਮੋਕ੍ਸਯੇਤ੍’- (ਸੂ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਮਾਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਾਵਡ੍ਵਰ੍ਸਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਵਸ੍ਟੇਃ ਕਾਲਃ ਪ੍ਰਾਵਡ੍, ਤਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਵਰ੍ਸਾਃ| ਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਬਲਵਾਨ੍, ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋ ਤਵ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾ ਚਰਕੇਪਿ ਰੋਗਭਿਸਗ੍ਜਿਤੀਯੇ ਵਿਮਾਨੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਦਯੋਭਿਹਿਤਾਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਸਾਦਯਃ ਕਥਿਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਸੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ; ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਯਸ੍ਤੁ ਰਸਂ ਬਲਂ ਚਾਧਿਕਤ੍ਯੋਕ੍ਤਾਃ, ਵਰ੍ਸਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਗਙ੍ਗਾਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸਾਦ੍ਯਤੁਵਿਭਾਗੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ; ਅਯਮਪਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਦੂਸਿਤਃ||੧੦||
Adhikarana ੧੦ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਤ੍ਰ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵੋਸਧਯਸ੍ਤਰੁਣ੍ਯੋਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਨਭਸਿ ਮੇਘਾਵਤਤੇ ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਵਿਰਲਮੇਘੇ ਵਿਯਤ੍ਯੁਪਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਪਙ੍ਕੇਰ੍ਕਕਿਰਣਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ |
ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾ ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗੁਰ੍ਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਮਨ੍ਦਕਿਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਭਾਨੋਃ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਮਵਿਦਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਾਦ੍ਗੌਰਵਾਦੁਪਲੇਪਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਈਸਤ੍ਸ੍ਤਬ੍ਧਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ |
ਤਾ ਏਵੌਸਧਯੋ ਨਿਦਾਘੇ ਨਿਃਸਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਲਘ੍ਵ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ, ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ; ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ ਭੂਮੌ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤਿ |
ਏਵਮੇਸ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ ||੧੧||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति |
ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति |
ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति |
एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
Hide commentary
ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯਥਾ ਸਹੇਤੁਕੌ ਭਵਤਸ੍ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਓਸਧਯੋ ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਃ, ਤਰੁਣ੍ਯਃ ਅਭਿਨਵਾਃ, ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾ ਅਲ੍ਪਸ਼ਕ੍ਤਯਃ, ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਖ੍ਯਵੀਰ੍ਯਵਾਚਿਨਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਗੋਧੂਮਾਦਯਃ ਪੁਰਾਤਨਾ ਏਵ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਥਮਭਿਨਵਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਗੋਧੂਮਚਣਕਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯੋਨ੍ਤਃਸੂਕ੍ਸ੍ਮਜਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਨ੍ਮ੍ਰਦਿਮਾਨਮੁਪਗਤਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਿਰਸ੍ਕਤਸ਼ਕ੍ਤਯਃ ਪ੍ਰਰੋਹਧਰ੍ਮਿਣ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਚ੍ਛੂਨਤਾਮੁਪਗਤਾ ਅਨਵਾ ਅਪਿ ਤਰੁਣ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਾਕਾਦਯਸ੍ਤੁ ਨੂਤਨਾ ਏਵ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਆਪਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਅਪਰਿਣਤਾਃ, ਨਵਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ ਕਲੁਸਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਪ੍ਰਾਯਾਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਸ੍ਤਣਪਰ੍ਣੋਤ੍ਕਰਸ਼ਵਕੋਥਾਦਿਮਲਬਹੁਲਾਃ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਅਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ| ਕਾਸ੍ਤਾਃ? ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਕਿਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾਃ? ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ| ਕੇਸਾਮਮ੍ਲਪਾਕਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਿਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਤਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਃ (ਸ਼ਾਰੀਰਃ ), ਤੇਨ ਮਨ੍ਦਵੇਗੀਕਤਾਗ੍ਨੀਨਾਂ; ਨ ਪੁਨਰ੍ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਸ਼ੀਤਵਾਤੇਨ; ਯਤਸ੍ਤੇਨ ਬਹਿਰ੍ਲੋਮਕੂਪਰੋਧੇਨੋਸ੍ਮਣੋਨਿਰ੍ਗਮਾਦਨ੍ਤਰਗ੍ਨੇਰ੍ਬਲਮੇਧਤੇ| ਪੁਨਃ ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ ਆਰ੍ਦ੍ਰੀਭੂਤਸ਼ਰੀਰਾਣਾਮ੍| ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮੌ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਯਾਂ? ਜਲਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਂ; ਪਾਨੀਯੇਨ ਸੁਸ੍ਠੁ ਸ੍ਤਿਮਿਤਾਯਾਮ੍| ਕ੍ਵ ਸਤਿ? ਨਭਸਿ, ਆਕਾਸ਼ੇ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇ? ਮੇਘਾਵਤਤੇ, ਮੇਘਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇ| ਵਿਦਾਹਾਤ੍ ਅਮ੍ਲਪਾਕਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਚਯਮਿਤਿ ਸਂਹਤਿਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਞ੍ਚਯਃ; ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤਮਤੁਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੋਪਚਿਤਃ ਸਞ੍ਚਯਃ, ਸ਼ਰਦ੍ਯਲ੍ਪਮੇਘੇ ਆਕਾਸ਼ੇ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤਃ ਸਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਦ੍ਭਵਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਤਾ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਾ ਏਵੌਸਧਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਾਤ੍ ਕਾਲਪਰਿਪਾਕਾਤ੍| ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਾਃ ਸਞ੍ਜਾਤਸ਼ਕ੍ਤਿਕਾਃ| ਬਲਵਤ੍ਯੋ ਦੇਹੋਪਚਯਹੇਤਵਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਰਿਣਤਵੀਰ੍ਯਬਲਵਤੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਾਃ; ਕ੍ਸਿਤਿਮਲਾਪਗਮਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਾ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ| ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਖਾਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੀਯਮਾਨਾਸ਼੍ਚ| ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਦੇਹਾਨਾਮਿਤਿ ਸਤੁਸਾਰਪਵਨੇਨ ਹਿਮਾਰ੍ਦ੍ਰਵਾਤੇਨੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਿਤਾਨ੍ਯਾਪ੍ਯਾਯਿਤਾਨਿ ਦੇਹਾਨਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਾ ਓਸਧਯ ਆਪਸ਼੍ਚ ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ? ਅਵਿਦਗ੍ਧਾਃ, ਮਧੁਰਪਾਕਮੁਪਗਤਾਃ| ਤ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਕਫਸ੍ਯ ਸਞ੍ਚੀਯਮਾਨਸ੍ਯ ਹਿਮਾਨੀਵਸ਼ਾਤ੍ਤਦਾਨੀਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤੈਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਸ ਸਞ੍ਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਕਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਵਿਲਾਯਿਤ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਵਦ੍ਵਿਲਯਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਭਵਤਿ, ਨ ਤੂਪਸ਼ੋਸਣਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਃ, ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਅਰ੍ਕਸ੍ਯ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਅਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਦੀਨ੍| ਤਾ ਏਵੌਸਧਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਦਾਘੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ| ਨਿਃਸਾਰਾਃ ਨਿਰ੍ਗਤਸਾਰਾਃ , ਸਾਰੋਤ੍ਰ ਗੌਰਵਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਨਿਃਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੋਸਧਯ ਏਵਂਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਆਪਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਾ ਅਨਨ੍ਤਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਔਸਧਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਘੁਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਹੇਤੁਭ੍ਯਾਂ ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਤਾਪੋਪਸ਼ੋਸਿਤਦੇਹਾਨਾਂ ਦੇਹਿਨਾਂ ਨਣਾਂ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰੁਸ੍ਣੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯੋ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ , ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਗੁਣੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ, ਤੇਨੌਸਧੀਨਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਸਞ੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਦੋਸਃ | ਸ ਸਞ੍ਚਯਃ ਪ੍ਰਾਵਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਾਤਸਞ੍ਚਯਃ ਸ਼ੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਕ੍ਵ ਕਾਲੇ? ਪ੍ਰਾਵਸਿ; ਕੇਸਾਂ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ? ਦੇਹਿਨਾਂ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ? ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਦੇਹਾਨਾਂ; ਕਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ? ਭੂਮਾਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜਲੋਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਯਾਮ੍| ਏਵਮੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਏਸ ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਕਤੌਸਧਿਤਾਰੁਣ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯਾਵਚ੍ਛੀਤਵਾਤਵਰ੍ਸੇਰਿਤੋ ਵਾਤਿਕਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਞ੍ਜਨਯਤੀਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਯੌ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਤਯੋਰਯਂ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਨਨੁ, ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੋਪਸਂਹਾਰਃ? ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਿ ਯਥਾਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਸਹਿਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨ੍ਤਰਿਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪੋਪਕ੍ਰਮਵਿਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਵੇਵ ਤਾਵਤ੍ ਪਥਗਾਖ੍ਯਾਤਿ||੧੧||
Adhikarana ੧੧ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸੁ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍ ||੧੨||
View original
तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ||१२||
Hide commentary
ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਯਥਾਵਸਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਵਿਧੇਰਾਸਞ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਤਮੇਵ ਵਿਧਿਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਯੇ ਸਞ੍ਚਿਤਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ ਏਵ ਯਦਾ ਸ਼ਰਦਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਿਰ੍ਹਰਣਮਾਕਰ੍ਸਣਂ ਵਮਨਾਦਿਨਾ| ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਬਹੁਦੋਸਾਣਾਮੇਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਮਧ੍ਯਦੋਸੇਸੁ ਪਾਚਨਾਦਿ, ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਸੁ ਪੁਨਰ੍ਲਙ੍ਘਨਪਿਪਾਸਾਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿ ਯਥਰ੍ਤੁਵਿਧਿਸਮਾਚਾਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਨਨੁ, ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਸ਼ਰਦਾਦਿਸੁ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਯੋਰਨਨ੍ਤਰਮੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਮਰ੍ਥਮਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਹੇਮਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਃ? ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਵ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਤ੍ਯਂ, ਸ਼ਰਦਾਦਿਸ੍ਵੇਵ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਭੂਦਿਤਿ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ; ਯਦਿ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਕ੍ਰਿਯੇਤ, ਤਦਾ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਹੇਤੁਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਮਨਾਦਯੋ ਵਿਧੀਯੇਰਨ੍; ਨ ਚੈਤਦਿਸ੍ਯਤੇ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਹਿ ਵਮਨਾਦਯੋ ਵਿਧੀਯਮਾਨਾ ਵ੍ਯਾਪਦਂ ਮਰਣਂ ਵੋਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸੁ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਤਿਪਾਤਿਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਸਞ੍ਚਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਰ੍ਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮਤੁਵਿਹਿਤ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੋਦਿਤੋ ਵਿਧਿਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਸ਼ਰਦਾਦੀਨਾਮਤੂਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਾਸੇ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍; ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਮਾਰ੍ਗਸ਼ੀਰ੍ਸੇ, ਕਫਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਚੈਤ੍ਰੇ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ, ਏਵਂ ਹਿ ਸਾਧਾਰਣਃ ਕਾਲਃ, ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹ- “ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸਞ੍ਚਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਤ੍ਰਿਮਾਸਾਨ੍ਤਰਿਤਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍”- ਇਤਿ||੧੨||
Adhikarana ੧੨ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮੋ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਨਿਦਾਘੇ, ਵਾਤਿਕਾਨਾਂ ਸ਼ਰਦਿ , ਸ੍ਵਭਾਵਤ ਏਵ; ਤ ਏਤੇ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ||੧੩||
View original
तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते, श्लैष्मिकाणां निदाघे, वातिकानां शरदि , स्वभावत एव; त एते सञ्चयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ||१३||
Hide commentary
ਉਪਸ਼ਮਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਕਾਮ ਆਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤਃ, ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦੇਵ ਦੋਸਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਸ੍ਤਰ੍ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਨ ਚ ਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਤਦੁਕ੍ਤਵਿਧਾਨਾਦਪ੍ਯੁਪਸ਼ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਮੇਤਤ੍, ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵੇਪਿ ਚਯਾਦਿਵਿਸਦਸ਼ਸਨ੍ਤਾਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਹੇਤੁਤਯਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਨਾਨਰ੍ਥਕਂ; ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰਣਾਭਾਵੇਪਿ ਹਿ ਘਟਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਦਸ਼ਕਪਾਲਲਕ੍ਸਣੋਤ੍ਪਾਦੇ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸਾਫਲ੍ਯਮਸ੍ਤਿ||੧੩||
Adhikarana ੧੩ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਤਤ੍ਰ, ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਸਨ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਸ੍ਯ, ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਪ੍ਰਾਵਸਃ , ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ, ਸ਼ਾਰਦਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਸਸਿ ਹੈਮਨ੍ਤਮੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍; ਏਵਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ||੧੪||
View original
तत्र, पूर्वाह्णे वसन्तस्य लिङ्गं, मध्याह्ने ग्रीष्मस्य, अपराह्णे प्रावृषः , प्रदोषे वार्षिकं, शारदमर्धरात्रे, प्रत्युषसि हैमन्तमुपलक्षयेत्; एवमहोरात्रमपि वर्षमिव शीतोष्णवर्षलक्षणं दोषोपचयप्रकोपोपशमैर्जानीयात् ||१४||
Hide commentary
ਸਾਂਵਤ੍ਸਰਿਕਂ ਵਿਧਿਂ ਦਿਨੇਪ੍ਯਤਿਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ| ਸ਼ਾਰਦਮਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰ ਇਤਿ ਭੂਗੋਲਾਧਃਸ੍ਥਿਤਸੂਰ੍ਯਤ੍ਵਾਦਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ਾਰਦਂ ਲਿਙ੍ਗਮਾਤਪਾਭਾਵੇਪਿ ਗੋਲਕਗਣਿਤਵਿਦੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰ੍ਵਿਦੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਭਿਸਜਸ੍ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਦਾਹਾਰਵਸ਼ਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸੈਰ੍ਯੇ ਦੋਸੋਪਚਯਪ੍ਰਕੋਪੋਪਸ਼ਮਾਸ੍ਤੈਰਹੋਰਾਤ੍ਰਮਪਿ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਜਾਨੀਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤੇਨਾਹੋਰਾਤ੍ਰਿਕੇ ਸਞ੍ਚਯਾਦਾਵਨਾਗਤਾਬਾਧੋਕ੍ਤਦਨ੍ਤਧਾਵਨਾਦਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰੈਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਕਥਮਾਰ੍ਤਵਾਃ ਸਞ੍ਚਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਦਿਵਸੈਰੇਵਰ੍ਤੂਨਾਮਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਹ੍ਨਿਕਚਯਕੋਪਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮੇਵ ਪ੍ਰਤੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਤ੍ਯਮ੍, ਆਹ੍ਨਿਕੌ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਾਵਹੋਰਾਤ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਾਨਾਮੁਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਮਾਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਕਾਰਣੌ, ਅਲ੍ਪੇਨੈਵਾਨਾਗਤਾਬਾਧਵਿਧਾਨੇਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੁਪਯਾਤਃ; ਤੁਭਵੌ ਤੁ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪੌ ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਗਤਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਕਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਪ੍ਰਭਾਵੈਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰੋਪਚਿਤਤ੍ਵਾਦਹੋਰਾਤ੍ਰਮਾਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਰ੍ਕਾਦਿਗੁਣਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਭਿਨ੍ਨੈਰਾਰਭ੍ਯਮਾਣੌ ਮਹਾਕਾਰਣਕੌ ਮਹਤੈਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਵਿਧਿਨਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤਃ||੧੪||
Adhikarana ੧੪ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤੁਸ੍ਵਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪਸ਼੍ਚ; ਤਾ ਉਪਯੁਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾਯੁਰ੍ਬਲਵੀਰ੍ਯੌਜਸ੍ਕਰ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੫||
View original
तत्र, अव्यापन्नेषु ऋतुष्वव्यापन्ना ओषधयो भवन्त्यापश्च; ता उपयुज्यमानाः प्राणायुर्बलवीर्यौजस्कर्यो भवन्ति ||१५||
Hide commentary
ਸੋਯਂ ਦੋਸਚਯਾਦਿਰਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸੁ ਤੁਸੁ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾ ਅਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦਯਃ, ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮਨਸਾਂ ਸਂਯੋਗਃ, ਬਲਮੁਤ੍ਸਾਹੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਂ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਓਜਃ ਹਦਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਸਪ੍ਤਧਾਤੁਸ੍ਨੇਹਃ||੧੫||
Adhikarana ੧੫ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਪਦੋਦਸ੍ਟਕਾਰਿਤਾਃ, ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣਿ ਖਲੁ ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯੋਸਧੀਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਨ੍ਤ੍ਯਪਸ਼੍ਚ ||੧੬||
View original
तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः, शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च ||१६||
Hide commentary
ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ ਤੂਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪਦ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਤੂਨਾਮ੍| ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣਾਮੇਵ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਅਦਸ੍ਟੇਨ ਸਰ੍ਵਜਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਧਰ੍ਮੇਣ, ਕਾਰਿਤਾਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾਃ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਓਸਧੀਰਪਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਕਤ੍ਵਾਪਾਤਨਿਕਾਪੂਰ੍ਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਧਰ੍ਮਸ੍ਤਾਵਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਸਮ੍ਭਵੇ ਪ੍ਰਯੋਜਕਃ ਕਰ੍ਤਾ; ਕਃ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਰ੍ਤਾ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਣਾਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮੋਸਧੀਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਦਯਤ੍ਯਪਸ਼੍ਚ||੧੬||
Adhikarana ੧੬ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਤਾਸਾਮੁਪਯੋਗਾਦ੍ਵਿਵਿਧਰੋਗਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੋ ਮਰਕੋ ਵਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ||੧੭||
View original
तासामुपयोगाद्विविधरोगप्रादुर्भावो मरको वा भवेदिति ||१७||
Hide commentary
ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗਾਦ੍ਦੋਸਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਤਾਸਾਮੁਪਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੭||
Adhikarana ੧੭ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਤਤ੍ਰ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗਃ ||੧੮||
View original
तत्र, अव्यापन्नानामोषधीनामपां चोपयोगः ||१८||
Hide commentary
ਤੁਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ਼ਬ੍ਦ ਉਭਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪੁਰਾਣਾ ਓਸਧਯਃ, ਆਪਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਕ੍ਵਥਿਤਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਮਪਾਂ ਚੋਪਯੋਗ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਤ੍ਰ ਪੁਰਾਣਾਭਿਰੋਸਧਿਭਿਰਨੁਪਹਤਵੀਰ੍ਯਾਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਇਤਿ ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੧੮||
Adhikarana ੧੮ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਕਦਾਚਿਦਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁਸੁ ਕਤ੍ਯਾਭਿਸ਼ਾਪਰਕ੍ਸਃਕ੍ਰੋਧਾਧਰ੍ਮੈਰੁਪਧ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ, ਵਿਸੌਸਧਿਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨ ਵਾ ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਯੋ ਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਵਮਥੁਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੈਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਚਰਿਤੈਰ੍ਵਾ, ਗਹਦਾਰਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਵਾਹਨਮਣਿਰਤ੍ਨੋਪਕਰਣਗਰ੍ਹਿਤਲਕ੍ਸਣਨਿਮਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾ ||੧੯||
View original
कदाचिदव्यापन्नेष्वपि ऋतुषु कृत्याभिशापरक्षःक्रोधाधर्मैरुपध्वस्यन्ते जनपदाः, विषौषधिपुष्पगन्धेन वा वायुनोपनीतेनाक्रम्यते यो देशस्तत्र दोषप्रकृत्यविशेषेण कासश्वासवमथुप्रतिश्यायशिरोरुग्ज्वरैरुपतप्यन्ते, ग्रहनक्षत्रचरितैर्वा, गृहदारशयनासनयानवाहनमणिरत्नोपकरणगर्हितलक्षणनिमित्तप्रादुर्भावैर्वा ||१९||
Hide commentary
ਤੁਵ੍ਯਾਪਦ੍ਭ੍ਯੋਨ੍ਯੈਰਪਿ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਦਾਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍| ਕਤ੍ਯਾ ਕੁਪਿਤਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣੋਭਿਚਾਰਕਰ੍ਮਜਨਿਤੋ ਰਾਕ੍ਸਸੀਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਰਾਸ੍ਟ੍ਰਚ੍ਛੇਦ੍ਯਭਿਚਾਰਃ, ਅਭਿਚਾਰਸ੍ਤ੍ਵੇਕਪੁਰੁਸਵ੍ਯਾਪਾਦਕ ਏਵ; ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਦੀਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਃ; ਰਕ੍ਸਾਂਸਿ ਹਿਂਸਾਵਿਹਾਰਾਣਿ ਹੇਤਿਪ੍ਰਹੇਤਿਕੁਲਜਾਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰਧੋ ਰਕ੍ਸਃਕ੍ਰੋਧਃ; ਅਧਰ੍ਮਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸਾਂ ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤਮ੍| ਉਪਧ੍ਵਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਉਪਦੂਯਨ੍ਤੇ| ਜਨਪਦਾ ਲੋਕਾਃ| ਵਿਸੌਸਧਿਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ | ਵਿਸਾਣਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚ ਯਾਨਿ ਪੁਸ੍ਪਾਣਿ ਤੇਸਾਂ ਗਨ੍ਧੇਨ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ? ਵਾਯੁਨੋਪਨੀਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮੀਪਮਾਨੀਤੇਨ; ਤੇਨ ਯੇ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਾਦਯਸ੍ਤੈਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ| ਓਸਧਯਃ ਸੁਵਿਲਿਨ੍ਦਵਕ੍ਸਾਦਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਮਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਮਸੂਰਿਕਾਦਿਭਿਰੁਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਤਤ੍ਰ ਨਾਸਾਰਨ੍ਧ੍ਰਾਨੁਗਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨਭ੍ਰਮਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ, ਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਤੇਨ ਜ੍ਵਰਮਸੂਰਿਕਾਦਯਃ| ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸਤ੍ਰਚਰਿਤੈਰ੍ਵੇਤਿ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰਾਦੀਨਾਂ ਗਰ੍ਹਿਤਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰੋ ਗ੍ਰਹਚਰਿਤਂ; ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਣਿ ਅਸ਼੍ਵਿਨ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਚਰਿਤਮੁਲ੍ਕਾਪਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸਤ੍ਰਾਭਿਹਨਨਮ੍| ਗਹਦਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ ਗਹਾਦੀਨਾਂ ਯਾਨਿ ਗਰ੍ਹਿਤਾਨਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤੈਰ੍ਵਾ ਉਪਤਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਨਪਦਾਃ, ਦਾਰਾ ਭਾਰ੍ਯਾਃ, ਸ਼ਯਨਂ ਖਟ੍ਵਾ, ਆਸਨਂ ਪੀਠਂ, ਯਾਨਂ ਦੋਲਾਰਥਾਦਿ, ਵਾਹਨਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵਾਦਿ, ਮਣਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਃ; ਗਹਾਦਯੋ ਮਣਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਰਤ੍ਨਾਨੀਤਿ ਸਮਾਸਃ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਣਿਰਤ੍ਨਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਣਯਃ ਸਰ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਾਃ, ਰਤ੍ਨਾਨਿ ਮਾਣਿਕ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਉਪਕਰਣਾਨਿ ਘਟਪਿਠਰਸ਼ੂਰ੍ਪਾਦੀਨਿ; ਅਥਵਾ ਗਹਾਦੀਨ੍ਯੇਵੋਪਕਰਣਾਨਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗਹਦਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿਗਦ੍ਯੇ ਗਹਦਾਰਸ਼ਬ੍ਦੌ ਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ‘ਸ਼ਯਨਾਸਨਯਾਨਵਾਹਨਮਣਿਰਤ੍ਨੋਪਕਰਣਗਰ੍ਹਿਤਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੯||
Adhikarana ੧੯ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਤਤ੍ਰ, ਸ੍ਥਾਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਙ੍ਗਲਜਪਹੋਮੋਪਹਾਰੇਜ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਨਮਸ੍ਕਾਰਤਪੋਨਿਯਮ- ਦਯਾਦਾਨਦੀਕ੍ਸਾਭ੍ਯੁਪਗਮਦੇਵਤਾਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਗੁਰੁਪਰੈਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ||੨੦||
View original
तत्र, स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियम- दयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम्, एवं साधु भवति ||२०||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਮਤੁਵ੍ਯਾਪਦਾਦਿਕਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੁਕੋਪਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਭੇਸਜਮ੍| ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਜਯਃ, ਅਥਵਾ ਵੇਦੋਕ੍ਤਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਯਜਨਾਦਿਕਂ; ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮੋਪਸ਼ਮਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਵਚਨੇਨ ਚਾਨ੍ਦ੍ਰਾਯਣਾਦਿ, ਅਥਵਾ “ਪ੍ਰਾਯੋ ਨਾਮ ਤਪਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਸ਼੍ਚਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਪੋਨਿਸ਼੍ਚਿਯਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍”- ਇਤਿ; ਮਙ੍ਗਲਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੌਸਧਮਣਿਧਾਰਣਾਦਿ; ਜਪ ਓਙ੍ਕਾਰਪੂਰ੍ਵਕਮਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਵਰ੍ਤਨਂ; ਹੋਮੋ ਲਕ੍ਸਕੋਟਿਪ੍ਰਯੁਤੋਪਲਕ੍ਸਿਤਃ; ਉਪਹਾਰਃ ਦੇਵਾਦਿਸੁ ਗਵਾਸ਼੍ਵਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮੁਪਾ(ਨ)ਯਨਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਉਪਹਾਰੋ ਦੇਵਤਾਨਾਂ ਸਪਸ਼ੁਰ੍ਬਲਿਃ; ਇਜ੍ਯਾ ਯਾਗਃ; ਅਞ੍ਜਲਿਃ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਕਰਸਮ੍ਪੁਟਵਿਧਾਨਂ; ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਦੇਵਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਭ੍ਯਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸਃ ਪ੍ਰਣਾਮਃ; ਤਪਃ ਤਾਪਨਾਲਕ੍ਸਣਮੁਪਵਾਸਾਦਿ; ਨਿਯਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੋਦਿਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਮੌਨਾਦਿਃ, ਦਯਾ ਪ੍ਰਾਣਿਸੁ ਕਪਾ; ਦਾਨਂ ਯਥਾਵਿਭਵਂ ਵਿਤ੍ਤਵਿਸਰ੍ਗਃ; ਦੀਕ੍ਸਾ ਗੁਰੁਤੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ; ਅਭ੍ਯੁਪਗਮਃ ਗੁਰੁਵਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਮਙ੍ਗੀਕਾਰਃ; ਪਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਥਾਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਸਾਧੁ ਭਵਤਿ ਏਵਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੦||
Adhikarana ੨੦ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਤੂਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੨੧||
View original
अत ऊर्ध्वमव्यापन्नानामृतूनां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः ||२१||
Hide commentary
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਃ||੨੧||
Adhikarana ੨੧ (੨੨-੨੩) · Śloka ੨੩
ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਃ ਸ਼ੀਤੋ ਰਜੋਧੂਮਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ |
ਛਨ੍ਨਸ੍ਤੁਸਾਰੈਃ ਸਵਿਤਾ ਹਿਮਾਨਦ੍ਧਾ ਜਲਾਸ਼ਯਾਃ ||੨੨||
ਦਰ੍ਪਿਤਾ ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਖਙ੍ਗਾਹ੍ਵਮਹਿਸੋਰਭ੍ਰਕੁਞ੍ਜਰਾਃ |
ਰੋਧ੍ਰਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਪੁਨ੍ਨਾਗਾਃ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾ ਹਿਮਸਾਹ੍ਵਯੇ ||੨੩||
View original
वायुर्वात्युत्तरः शीतो रजोधूमाकुला दिशः |
छन्नस्तुषारैः सविता हिमानद्धा जलाशयाः ||२२||
दर्पिता ध्वाङ्क्षखङ्गाह्वमहिषोरभ्रकुञ्जराः |
रोध्रप्रियङ्गुपुन्नागाः पुष्पिता हिमसाह्वये ||२३||
Hide commentary
ਤੁਪ੍ਰਕੋਪੇ ਹਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਧੁਨਾ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸਡਤੁਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਉਤ੍ਤਰਦਿਸ਼ੋ ਜਾਤਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਿ ਵਹਤਿ| ਰਜਃ ਧੂਲਿਃ; ਆਕੁਲਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਾਃ| ਹਿਮਾਨਦ੍ਧਾ ਹਿਮਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾਃ| ਦਰ੍ਪਿਤਾ ਹਰ੍ਸਿਤਾਃ| ਧ੍ਵਾਙ੍ਕ੍ਸਃ ਕਾਕਃ, ਖਙ੍ਗਃ ਗਣ੍ਡਕਃ, ਉਰਭ੍ਰੋ ਮੇਸਃ| ਪੁਨ੍ਨਾਗ ਇਤਿ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍ | ਹਿਮਸਾਹ੍ਵਯੇ ਹੇਮਨ੍ਤੇ||੨੨-੨੩||
Adhikarana ੨੨ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਸ਼ੀਤਮਧਿਕਂ ਵਾਤਵਸ੍ਟ੍ਯਾਕੁਲਾ ਦਿਸ਼ਃ |
ਸ਼ੇਸਂ ਹੇਮਨ੍ਤਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੁਧੈਃ ||੨੪||
View original
शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः |
शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ||२४||
Hide commentary
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਸ਼ਿਸ਼ਿਰਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵਸ੍ਟ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਾ ਵਸ੍ਟਿਰ੍ਵਾਤਵਸ੍ਟਿਃ||੨੪||
Adhikarana ੨੩ (੨੫-੨੮) · Śloka ੨੮
ਸਿਦ੍ਧਵਿਦ੍ਯਾਧਰਵਧੂਚਰਣਾਲਕ੍ਤਕਾਙ੍ਕਿਤੇ |
ਮਲਯੇ ਚਨ੍ਦਨਲਤਾਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਾਧਿਵਾਸਿਤੇ ||੨੫||
ਵਾਤਿ ਕਾਮਿਜਨਾਨਨ੍ਦਜਨਨੋਨਙ੍ਗਦੀਪਨਃ |
ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰ੍ਮਾਨਭਿਦੁਰੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣੋਨਿਲਃ ||੨੬||
ਦਿਸ਼ੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਮਲਾਃ ਕਾਨਨੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾਃ |
ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਮ੍ਭੋਜਬਕੁਲਚੂਤਾਸ਼ੋਕਾਦਿਪੁਸ੍ਪਿਤੈਃ ||੨੭||
ਕੋਕਿਲਾਸਟ੍ਪਦਗਣੈਰੁਪਗੀਤਾ ਮਨੋਹਰਾਃ |
ਦਕ੍ਸਿਣਾਨਿਲਸਂਵੀਤਾਃ ਸੁਮੁਖਾਃ ਪਲ੍ਲਵੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾਃ ||੨੮||
View original
सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते |
मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते ||२५||
वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः |
दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः ||२६||
दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः |
किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ||२७||
कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः |
दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ||२८||
Hide commentary
ਅਧੁਨਾ ਵਸਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਿਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਕ੍ਸਿਣਦਿਸ਼ੋ ਜਾਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਲਯਪਰ੍ਵਤਸ੍ਥਿਤਚਨ੍ਦਨਸੁਰਭਿਰ੍ਦਕ੍ਸਿਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਤਿ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਵਸਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦਿਸ਼ੋ ਵਸਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਮਲਾ ਰਜੋਧੂਮਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਲਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਿਸ਼ ਏਵ ਚ ਕਿਂਸ਼ੁਕਾਦਿਵਕ੍ਸਪੁਸ੍ਪਿਤੈਃ ਕਾਨਨੈਰੁਪਸ਼ੋਭਿਤਾ ਭੂਸਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਾ ਏਵ ਦਿਸ਼ਃ ਕੋਕਿਲਾਸਟ੍ਪਦਗਣੌਰੁਪਗੀਤਾ ਮਧੁਰਧ੍ਵਨਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਦਕ੍ਸਿਣਾਨਿਲਸਂਵੀਤਾ ਦਕ੍ਸਿਣਵਾਤੇਨਾਵਤਾ ਦਿਸ਼ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਮੁਖਾਃ ਸ਼ੋਭਨਾਵਕਾਸ਼ਾਃ| ਪਲ੍ਲਵੋਜ੍ਜਵਲਾਃ ਪਲ੍ਲਵੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਙ੍ਗਾਰਿਤਾਃ||੨੫-੨੮||
Adhikarana ੨੪ (੨੯-੩੦) · Śloka ੩੦
ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਂਸ਼ੁਰਾਦਿਤ੍ਯੋ ਮਾਰੁਤੋ ਨੈਰਤੋਸੁਖਃ |
ਭੂਸ੍ਤਪ੍ਤਾ ਸਰਿਤਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਦਿਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤਾ ਇਵ ||੨੯||
ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵਯੁਗਲਾਃ ਪਯਃਪਾਨਾਕੁਲਾ ਮਗਾਃ |
ਧ੍ਵਸ੍ਤਵੀਰੁਤ੍ਤਣਲਤਾ ਵਿਪਰ੍ਣਾਙ੍ਕਿਤਪਾਦਪਾਃ ||੩੦||
View original
ग्रीष्मे तीक्ष्णांशुरादित्यो मारुतो नैरृतोऽसुखः |
भूस्तप्ता सरितस्तन्व्यो दिशः प्रज्वलिता इव ||२९||
भ्रान्तचक्राह्वयुगलाः पयःपानाकुला मृगाः |
ध्वस्तवीरुत्तृणलता विपर्णाङ्कितपादपाः ||३०||
Hide commentary
ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਗ੍ਰੀਸ੍ਮਰ੍ਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਗ੍ਰੀਸ੍ਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸੁਖ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਹਿ ਨੈਰਤੋ ਵਾਯੁਰਸੁਖਪ੍ਰਦੋ ਭਵਤਿ| ਤਨ੍ਵ੍ਯਃ ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਵਾਹਾਃ| ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਾਹ੍ਵਯੁਗਲਾ ਇਤਿ ਜਲਾਸ਼ਯਾਨ੍ਵੇਸਿਤਯਾ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚਕ੍ਰਵਾਕਯੁਗਲਾ ਦਿਸ਼ੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪਯਃਪਾਨਾਕੁਲਾ ਇਤਿ ਉਦਕਪਾਨਾਯ ਵ੍ਯਗ੍ਰਾ ਮਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਧ੍ਵਸ੍ਤਵੀਰੁਤ੍ਤਣਲਤਾ ਇਤਿ ਵੀਰੁਧਃ ਵਿਟਪਾਃ, ਤਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਨਿ, ਲਤਾ ਵਲ੍ਲੀ, ਏਤੇ ਵੀਰੁਦਾਦਯੋ ਧ੍ਵਸ੍ਤਾ ਅਧਃਪਤਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਣਾਙ੍ਕਿਤਪਾਦਪਾ ਇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਣੈਰ੍ਵਿਗਲਿਤਪਤ੍ਰੈਃ, ਅਙ੍ਕਿਤਾਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਿਤਾਃ, ਪਾਦਪਾ ਵਕ੍ਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana ੨੫ (੩੧-੩੨) · Śloka ੩੨
ਪ੍ਰਾਵਸ੍ਯਮ੍ਬਰਮਾਨਦ੍ਧਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਿਲਕਰ੍ਸਿਤੈਃ |
ਅਮ੍ਬੁਦੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੈਸ੍ਤੁਮੁਲਸ੍ਵਨੈਃ ||੩੧||
ਕੋਮਲਸ਼੍ਯਾਮਸ਼ਸ੍ਪਾਢ੍ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪੋਜ੍ਜ੍ਵਲਾ ਮਹੀ |
ਕਦਮ੍ਬਨੀਪਕੁਟਜਸਰ੍ਜਕੇਤਕਭੂਸਿਤਾ ||੩੨||
View original
प्रावृष्यम्बरमानद्धं पश्चिमानिलकर्षितैः |
अम्बुदैर्विद्युदुद्द्योतप्रस्रुतैस्तुमुलस्वनैः ||३१||
कोमलश्यामशष्पाढ्या शक्रगोपोज्ज्वला मही |
कदम्बनीपकुटजसर्जकेतकभूषिता ||३२||
Hide commentary
ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਪ੍ਰਾਵਡਤੁਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਵਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਨਿਲਕਰ੍ਸਿਤੈਰਮ੍ਬੁਦੈਰਮ੍ਬਰਮਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਆਨਦ੍ਧਮਾਚ੍ਛਾਦਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਥਮ੍ਭੂਤੈਰਮ੍ਬੁਦੈਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਿਦ੍ਯੁਦੁਦ੍ਦ੍ਯੋਤੇਨ ਸਹ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੈਃ ਕ੍ਸਰਿਤੈਃ, ਤੁਮੁਲਸ੍ਵਨੈਃ ਪ੍ਰਚਣ੍ਡਗਰ੍ਜਿਤੈਃ| ਮਹੀ ਚ ਪ੍ਰਾਵਸਿ ਕਥਮ੍ਭੂਤਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕੋਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼ਸ੍ਪਂ ਬਾਲਤਣਮ੍, ਆਢ੍ਯਾ ਸਮਦ੍ਧਾ| ਸ਼ਕ੍ਰਗੋਪਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਧੂਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਙ੍ਗਣਮਾਹੁਃ| ਨੀਪੋ ਧੂਲੀਕਦਮ੍ਬਃ||੩੧-੩੨||
Adhikarana ੨੬ (੩੩-੩੪) · Śloka ੩੪
ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਨਦ੍ਯੋਮ੍ਭਸ਼੍ਛਨ੍ਨੋਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਃ |
ਵਾਪ੍ਯਃ ਪ੍ਰੋਤ੍ਫੁਲ੍ਲਕੁਮੁਦਨੀਲੋਤ੍ਪਲਵਿਰਾਜਿਤਾਃ ||੩੩||
ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰਾ ਬਹੁਸ਼ਸ੍ਯੋਪਸ਼ੋਭਿਤਾ |
ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਤ੍ਸ੍ਰਵਨ੍ਮੇਘਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭਃ ||੩੪||
View original
तत्र वर्षासु नद्योऽम्भश्छन्नोखाततटद्रुमाः |
वाप्यः प्रोत्फुल्लकुमुदनीलोत्पलविराजिताः ||३३||
भूरव्यक्तस्थलश्वभ्रा बहुशस्योपशोभिता |
नातिगर्जत्स्रवन्मेघनिरुद्धार्कग्रहं नभः ||३४||
Hide commentary
ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਅਮ੍ਭਸਾ ਪਾਨੀਯੇਨ ਛਨ੍ਨਾ ਉਤ੍ਖਾਤਤਟਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਨਦ੍ਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸੋਪਾਨਸਹਿਤਾਃ ਕੂਪਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਵਾਪ੍ਯਃ| ਭੂਰਵ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਥਲਸ਼੍ਵਭ੍ਰੇਤਿ ਭੂਮਿਸ਼੍ਚ ਅਦਸ਼੍ਯਸ੍ਥਲਗਰ੍ਤਾ ਭਵਤਿ| ਨਾਤਿਗਰ੍ਜਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਤਿਗਰ੍ਜਿਤਵਰ੍ਜਿਤਂ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਯੋਸੌ ਮੇਘਸ੍ਤੇਨ ਨਿਰੁਦ੍ਧਾਰ੍ਕਗ੍ਰਹਂ ਨਭੋ ਭਵਤਿ||੩੩-੩੪||
Adhikarana ੨੭ (੩੫-੩੬) · Śloka ੩੬
ਬਭ੍ਰੁਰੁਸ੍ਣਃ ਸ਼ਰਦ੍ਯਰ੍ਕਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭਃ |
ਤਥਾ ਸਰਾਂਸ੍ਯਮ੍ਬੁਰੁਹੈਰ੍ਭਾਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਃ ||੩੫||
ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਃ |
ਬਾਣਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਬਨ੍ਧੂਕਕਾਸ਼ਾਸਨਵਿਰਾਜਿਤਾ ||੩੬||
View original
बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः |
तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५||
पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः |
बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||
Hide commentary
ਸ਼ਰਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬਭ੍ਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਬਭ੍ਰੁਃ ਕਪਿਲਪਿਙ੍ਗਲਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਵਿਮਲਂ ਨਭ ਇਤਿ ਨਭ ਆਕਾਸ਼ਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਭ੍ਰਂ ਵਿਮਲਂ ਚ ਭਵਤਿ| ਹਂਸਾਂਸਘਟ੍ਟਿਤੈਰਿਤਿ ਹਂਸਸ੍ਕਨ੍ਧਚਾਲਿਤੈਃ| ਪਙ੍ਕਸ਼ੁਸ੍ਕਦ੍ਰੁਮਾਕੀਰ੍ਣਾ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਸਮੇਸੁ ਭੂਰਿਤਿ ਨਿਮ੍ਨਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਪਙ੍ਕਾਦਿਕੀਰ੍ਣਾ ਭਵਤਿ; ਦ੍ਰੁਮਾਸ਼੍ਚ ਵਲ੍ਮੀਕਕਾਰਿਣ੍ਯਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਃ| ਬਾਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਬਾਣਃ ਸਹਚਰਃ, ਸਪ੍ਤਾਹ੍ਵਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ, ਬਨ੍ਧੂਕਃ ਬਨ੍ਧੁਜੀਵਕਃ, ‘ਵਾਦੁਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| “ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨਃ ਪ੍ਰਾਚ੍ਯਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਨੂਪਸੇਵਿਨਃ| ਸ਼੍ਲੀਪਦਂ ਗਲਗਣ੍ਡਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ੍ਤੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ|| ਨਿਮ੍ਨਤੋਯਗਤਾਨ੍ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯਨ੍ਤਿ ਸਮੁਦ੍ਰਜਾਨ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਸ੍ਠਿਨਸ੍ਤੇਨ ਮਨੁਸ੍ਯਾ ਦਕ੍ਸਿਣਾਪਥੇ|| ਤੈਲਾਮ੍ਲਭੋਜਿਨੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਗੋਧੂਮਵਿਦਲਾਸ਼ਿਨਃ| ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਰ੍ਸ਼ਸਾਸ੍ਤੇਨ ਖਞ੍ਜਾਸ਼੍ਚਾਵਨ੍ਤਿਜਾ ਨਰਾਃ|| ਮਾਂਸਕਾਮਾਃ ਸੁਰਾਕਾਮਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕਾਮਾਃ ਸਾਹਸੇ ਰਤਾਃ| ਮਾਗਧਾਸ੍ਤੇਨ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਬਾਹ੍ਲੀਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਤਥਾ ਧਾਨ੍ਯੋਦਕਾਨਿ ਚ|| ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾ ਚਾਪ੍ਯਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਾਃ ਸੇਵਨ੍ਤੇ ਮਾਨਵਾਃ ਸਦਾ| ਤੇਨ ਬਾਹ੍ਲੀਕਦੇਸ਼ੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਬਲਾਸਕਃ|| ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਸ੍ਵਭਾਵਾ ਯੇ ਨਾਨਾਹਾਰਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ| ਨਾਨਾਚਾਰਾ ਨੈਕਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਿਣੋਧਰ੍ਮਿਣਸ੍ਤਥਾ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਤੁਕਾਲਂ ਚ ਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੇਹਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਯਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਸ੍ਯ ਯਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍| ਤੇਨ ਭੇਸਜਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍|| ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਤੇਨ ਵਰ੍ਣੌਜੋ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਵਰ੍ਜਨਾਦਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਕਸ਼ੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਃ|| ਨਿਤ੍ਯਂ ਰੋਗਾਭਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਪੁਮਾਨ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਨਾਤ੍|| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵੇਤ ਹ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸੇਵੀ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਚਾਪਿ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ|| ਜੀਰ੍ਣਭੋਜੀ ਮਿਤਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸੁਖਂ ਜੀਵਤ੍ਯਨਾਮਯਃ|| ਤਵਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਬਲਯੋਗਸ੍ਵਭਾਵਤਃ| ਤੇਸੁ ਗਰ੍ਭਾ ਨਿਸਿਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਥਾਰੂਪਾਸ੍ਤਥਾਯੁਸਃ| ਤਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਤੋ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦਿਤਾਨਪਿ|| ਤਤੋਸ੍ਯਾਹਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਂ ਚਾਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਤਤੋਸ੍ਯਾਰੋਗਤਾ ਦੇਹੇ ਬਲਂ ਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ” ਇਤਿ||੩੫-੩੬||
Adhikarana ੨੮ (੩੭) · Śloka ੩੭
ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਵਾ ਪੁਨਃ |
ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਤੁਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍ ||੩੭||
View original
स्वगुणैरतियुक्तेषु विपरीतेषु वा पुनः |
विषमेष्वपि वा दोषाः कुप्यन्त्यृतुषु देहिनाम् ||३७||
Hide commentary
ਇਦਾਨੀਮਧ੍ਯਾਯਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਗੁਣੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਗੁਣਾ ਤੂਨਾਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਅਤਿਸ਼ਯਯੁਕ੍ਤੇਸੁ ਤੁਸੁ, ਦੋਸਾ ਦੇਹਿਨਾਂ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਤੂਨਾਂ ਸ੍ਵਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਣਿ, ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ| ਵਿਪਰੀਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮਨ੍ਦਸ਼ੀਤਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਸੁ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੇ ਉਸ੍ਣਮ੍, ਉਸ੍ਣੇ ਸ਼ੀਤਂ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਵਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਤੁਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਵਿਸਮੇਸ੍ਵਪੀਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਤੂਨਾਂ ਵਰ੍ਸਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ਰਦਿ, ਸ਼ਰਲਿਙ੍ਗਂ ਹੇਮਨ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯਰ੍ਤੁਲਿਙ੍ਗਮਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍; ਏਵਮਨੁਲੋਮਵਿਲੋਮਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ੇਸਮਤੁਵੈਸਮ੍ਯਮੁਦਾਹਾਰ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ, ਤੂਨਾਂ ਯਥੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤੌ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਾਵੋਭਾਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਹੁਃ| ਏਤੇਨ ਸ੍ਵਗੁਣਾਤਿਯੋਗਾਦਤੂਨਾਂ ਸਡ੍ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯਃ, ਵਿਪਰੀਤੇਸੁ ਸਡ੍, ਵਿਸਮੇਸੁ ਚ ਸਡੇਵ; ਇਤਿ ਤੂਨਾਮਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤਯ ਉਕ੍ਤਾਃ||੩੭||
Adhikarana ੨੯ (੩੮) · Śloka ੩੮
ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਰਦਿ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ |
ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ਵਾਯੁਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਿਕਾਰਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ ||੩੮||
View original
हरेद्वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् |
वर्षासु शमयेद्वायुं प्राग्विकारसमुच्छ्रयात् ||३८||
Hide commentary
ਹਰੇਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍||੩੮||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੬
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਨਾਮ ਸਸ੍ਠੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्या नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
Hide commentary
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਃ ਸਸ੍ਠਃ||੬||