Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ta ētē śītōṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayōḥ kālavibhāgakaratvādayanē dvē bhavatō dakṣiṇamuttaraṁ ca |
tayōrdakṣiṇaṁ varṣāśaraddhēmantāḥ; tēṣu bhagavānāpyāyatē sōmaḥ, amlalavaṇamadhurāśca rasā balavantō bhavanti, uttarōttaraṁ ca sarvaprāṇināṁ balamabhivardhatē |
uttaraṁ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ, tēṣu bhagavānāpyāyatē'rkaḥ, tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavantō bhavanti, uttarōttaraṁ ca sarvaprāṇināṁ balamupahīyatē ||7||
View original
त एते शीतोष्णवर्षलक्षणाश्चन्द्रादित्ययोः कालविभागकरत्वादयने द्वे भवतो दक्षिणमुत्तरं च |
तयोर्दक्षिणं वर्षाशरद्धेमन्ताः; तेषु भगवानाप्यायते सोमः, अम्ललवणमधुराश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमभिवर्धते |
उत्तरं च शिशिरवसन्तग्रीष्माः, तेषु भगवानाप्यायतेऽर्कः, तिक्तकषायकटुकाश्च रसा बलवन्तो भवन्ति, उत्तरोत्तरं च सर्वप्राणिनां बलमुपहीयते ||७||
Hide commentary
ta ētē śītōṣṇavarṣētyādi| ta ētē ṣaḍr̥tavaḥ, śītōṣṇavarṣalakṣaṇairlakṣitāḥ| atra śītaṁ vātakr̥tam, auṣṇyamādityakr̥taṁ, varṣaścandrakr̥taḥ; śītavarṣau candrakr̥tāvityanyē| ētaiśca ṣaḍr̥tubhirdvē ayanē bhavataḥ| kuta ityāha- candrādityayōḥ kālavibhāgakaratvāt| kē tē dvē ayanē iti pr̥ṣṭa āha- dakṣiṇamuttaraṁ ca| atra dakṣiṇamayanaṁ candrakālaṁ vibhāgayati, uttaramayanamādityakālamiti| tayōrdakṣiṇamityādi|- tayōrdakṣiṇōttarāyaṇayōrmadhyē varṣāśaraddhēmantā dakṣiṇāyanaṁ; tēṣu varṣādiṣūttarōttaraṁ bhagavān sōma āpyāyatē adhikabalō bhavati, na kēvalaṁ sōma ēva balavān bhavati rasāścāmlādayō varṣādiṣu yathāsaṅkhyamuttarōttaraṁ balavantō bhavanti; uttarōttaraṁ cēti cakārō vyatikramēṇa sambandhanīyaḥ, tēna sarvaprāṇināṁ cōttarōttaraṁ balamabhivardhatē ityarthaḥ| uttaramityādi|- śiśiravasantagrīṣmā uttarāyaṇaṁ, tēṣu śiśirādiṣūttarōttaraṁ bhagavānarka āpyāyatē adhikabalō bhavati; tiktādayō rasāśca śiśirādiṣu yathāsaṅkhyamuttarōttaraṁ ca balavantō bhavanti| balamapahīyatē balahānirbhavati| ‘tē śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhēmantāḥ’ iti sūtrē yadyapi prāguttarāyaṇaṁ paṭhitaṁ, tathā'pi bhāṣyē yat prathamaṁ dakṣiṇāyanasya vyākhyānaṁ taduttarāyaṇatō'pi dakṣiṇāyanasya vaiśiṣṭyaṁ pratipādayati; kutaḥ? visargatvāt prāṇināṁ balakaratvāccēti||7||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
iha tu varṣāśaraddhēmantavasantagrīṣmaprāvr̥ṣaḥ ṣaḍr̥tavō bhavanti, dōṣōpacayaprakōpōpaśamanimittaṁ; tē tu bhādrapadādyēna dvimāsikēna vyākhyātāḥ; tadyathā- bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau hēmantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyēṣṭhau grīṣmaḥ; āṣāḍhaśrāvaṇau prāvr̥ḍiti ||10||
View original
इह तु वर्षाशरद्धेमन्तवसन्तग्रीष्मप्रावृषः षडृतवो भवन्ति, दोषोपचयप्रकोपोपशमनिमित्तं; ते तु भाद्रपदाद्येन द्विमासिकेन व्याख्याताः; तद्यथा- भाद्रपदाश्वयुजौ वर्षाः, कार्तिकमार्गशीर्षौ शरत्, पौषमाघौ हेमन्तः, फाल्गुनचैत्रौ वसन्तः, वैशाखज्येष्ठौ ग्रीष्मः; आषाढश्रावणौ प्रावृडिति ||१०||
Hide commentary
saṁśōdhanāśrayaṁ darśanaṁ darśayannāha- ihētyādi| iha asminnadhyāyē, tuśabdaḥ punararthaḥ| asminnadhyāyē punaḥ kimarthaṁ varṣādayaḥ r̥tava ityāha- dōṣōpacayādyartham| nanu, idaṁ darśanaṁ vyādhihētuvātādisañcayādyarthatvāt prāk kartuṁ yujyatē| naivaṁ, tatra vātādihētūnāṁ rasānāṁ niṣpattēstadēva darśanaṁ prāk kr̥taṁ, athavā ‘hēmantē śiśirē caiva vasantē cāpi mōkṣayēt’- (sū. a. 5) ityādiślōkē śiśirādīnāmādau nirdiṣṭatvāt| nanu, prāvr̥ḍvarṣayōḥ kō bhēdaḥ? ucyatē, prathamaḥ pravr̥ṣṭēḥ kālaḥ prāvr̥ḍ, tasyānubandhō varṣāḥ| sañcayāt prakōpō balavān, tasya cikitsitaṁ saṁśōdhanamityatra varṣādayō r̥tava uktāḥ, tathā carakē'pi rōgabhiṣagjitīyē vimānē saṁśōdhanamadhikr̥tya varṣādayō'bhihitāḥ| yadyapi dōṣasañcayādinimittaṁ varṣādayaḥ kathitāḥ, tathā'pi sañcayādiṣu saṁśōdhanaṁ kāryamityasya prādhānyaṁ; śiśirādayastu rasaṁ balaṁ cādhikr̥tyōktāḥ, varṣādayastu saṁśōdhanamadhikr̥tya sañcayādyarthamiti tātparyārthaḥ| anyē tvanyathā vyākhyānayanti- gaṅgāyā dakṣiṇē dēśē varṣādyr̥tuvibhāgō jñātavya iti; ayamapi gayadāsācāryēṇa dūṣitaḥ||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
tatra, varṣāsvōṣadhayastaruṇyō'lpavīryā āpaścāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi mēghāvatatē jalapraklinnāyāṁ bhūmau klinnadēhānāṁ prāṇināṁ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṁ vidahyantē, vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralamēghē viyatyupaśuṣyati paṅkē'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati |
tā ēvauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyō hēmantē bhavantyāpaśca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṁ gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānōḥ satuṣārapavanōpastambhitadēhānāṁ dēhināmavidagdhāḥ snēhācchaityādgauravādupalēpācca ślēṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayō vasantē'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadēhānāṁ dēhināṁ ślaiṣmikān vyādhīñjanayati |
tā ēvauṣadhayō nidāghē niḥsārā rūkṣā atimātraṁ laghvyō bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ sūryapratāpōpaśōṣitadēhānāṁ dēhināṁ raukṣyāllaghutvācca vāyōḥ sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvr̥ṣi cātyarthaṁ jalōpaklinnāyāṁ bhūmau klinnadēhānāṁ dēhināṁ śītavātavarṣēritō vātikān vyādhīñjanayati |
ēvamēṣa dōṣāṇāṁ sañcayaprakōpahēturuktaḥ ||11||
View original
तत्र, वर्षास्वोषधयस्तरुण्योऽल्पवीर्या आपश्चाप्रशान्ताः क्षितिमलप्रायाः, ता उपयुज्यमाना नभसि मेघावतते जलप्रक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां प्राणिनां शीतवातविष्टम्भिताग्नीनां विदह्यन्ते, विदाहात् पित्तसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः शरदि प्रविरलमेघे वियत्युपशुष्यति पङ्केऽर्ककिरणप्रविलायितः पैत्तिकान् व्याधीञ्जनयति |
ता एवौषधयः कालपरिणामात् परिणतवीर्या बलवत्यो हेमन्ते भवन्त्यापश्च प्रशान्ताः स्निग्धा अत्यर्थं गुर्व्याश्च, ता उपयुज्यमाना मन्दकिरणत्वाद्भानोः सतुषारपवनोपस्तम्भितदेहानां देहिनामविदग्धाः स्नेहाच्छैत्याद्गौरवादुपलेपाच्च श्लेष्मसञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयो वसन्तेऽर्करश्मिप्रविलायित ईषत्स्तब्धदेहानां देहिनां श्लैष्मिकान् व्याधीञ्जनयति |
ता एवौषधयो निदाघे निःसारा रूक्षा अतिमात्रं लघ्व्यो भवन्त्यापश्च, ता उपयुज्यमानाः सूर्यप्रतापोपशोषितदेहानां देहिनां रौक्ष्याल्लघुत्वाच्च वायोः सञ्चयमापादयन्ति; स सञ्चयः प्रावृषि चात्यर्थं जलोपक्लिन्नायां भूमौ क्लिन्नदेहानां देहिनां शीतवातवर्षेरितो वातिकान् व्याधीञ्जनयति |
एवमेष दोषाणां सञ्चयप्रकोपहेतुरुक्तः ||११||
Hide commentary
pittādīnāṁ sañcayaprakōpau varṣādiṣu yathā sahētukau bhavatastathā nirdiśannāha- tatra varṣāsvityādi| tatra tēṣu r̥tuṣu madhyē, ōṣadhayō gōdhūmacaṇakaśālyādayaḥ, taruṇyaḥ abhinavāḥ, alpavīryā alpaśaktayaḥ, ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ; anyē tu vīryaśabdaṁ śītōṣṇākhyavīryavācinaṁ manyantē| nanu, varṣāsu gōdhūmādayaḥ purātanā ēva bhavanti, kathamabhinavā ityucyantē? naiṣa dōṣaḥ, gōdhūmacaṇakaśālyādayō'ntaḥsūkṣmajalapravēśānmradimānamupagatāḥ kiñcittiraskr̥taśaktayaḥ prarōhadharmiṇyaḥ prōcchūnatāmupagatā anavā api taruṇya ityucyantē, śākādayastu nūtanā ēva prayujyantē| āpaścāpraśāntā apariṇatāḥ, navatvāt; aprasannāḥ kaluṣā ityanyē; kṣitimalaprāyāḥ pr̥thivyāstr̥ṇaparṇōtkaraśavakōthādimalabahulāḥ, atrāpi ‘bhavanti’ ityadhyāhāraḥ| tā upayujyamānā ityādi| vidahyantē amlapākamupayānti| kāstāḥ? pūrvōktā ōṣadhaya āpaśca| kiṁ kriyamāṇāḥ? upayujyamānāḥ| kēṣāmamlapākamupayānti? dēhināṁ; kiṁviśiṣṭānāṁ? śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṁ; śītēna kupitō vātaḥ śītavātaḥ (śārīraḥ ), tēna mandavēgīkr̥tāgnīnāṁ; na punarbāhyēna śītavātēna; yatastēna bahirlōmakūparōdhēnōṣmaṇō'nirgamādantaragnērbalamēdhatē| punaḥ kimbhūtānāṁ dēhināṁ? klinnadēhānāṁ ārdrībhūtaśarīrāṇām| kasyāṁ satyāṁ? bhūmau| kiṁviśiṣṭāyāṁ? jalapraklinnāyāṁ; pānīyēna suṣṭhu stimitāyām| kva sati? nabhasi, ākāśē| kiṁviśiṣṭē? mēghāvatatē, mēghavyāptē| vidāhāt amlapākāt| pittasañcayamiti saṁhatirūpā vr̥ddhiḥ sañcayaḥ; svasthānavr̥ddhirityanyē| sañcīyamānamapi pittamr̥tuśaityāttasmin kālē na kupyati| sa sañcaya ityādi| sa ēva pittasya varṣākālōpacitaḥ sañcayaḥ, śaradyalpamēghē ākāśē sūryaraśmibhiḥ pravilāyitaḥ san pittōdbhavān vyādhīnutpādayati| tā ēvētyādi tā ēvauṣadhayaḥ pūrvōktāḥ| kālapariṇāmāt kālaparipākāt| pariṇatavīryāḥ sañjātaśaktikāḥ| balavatyō dēhōpacayahētavaḥ, anyathā pariṇatavīryabalavatōrēkārthatvāt punaruktiḥ syāt| āpaśca praśāntāḥ svacchāḥ; kṣitimalāpagamādityanyē| tā iti pūrvōktā ōṣadhaya āpaśca| upayujyamānāḥ khādyamānāḥ pīyamānāśca| satuṣārapavanōpastambhitadēhānāmiti satuṣārapavanēna himārdravātēnōpastambhitānyāpyāyitāni dēhāni śarīrāṇi yēṣāṁ tē tathōktāḥ| tā ōṣadhaya āpaśca kiṁviśiṣṭāḥ? avidagdhāḥ, madhurapākamupagatāḥ| r̥tvādisvabhāvāt kaphasya sañcīyamānasya himānīvaśāttadānīṁ styānataiva bhavati na prakōpaḥ| sa sañcaya ityādi| arkaraśmipravilāyita iti styānaghr̥tavadvilayanamātraṁ vasantē bhavati, na tūpaśōṣaṇākhyaḥ praśamaḥ, kasmāt? arkasya nātitīkṣṇatvācchlēṣmaprācuryācca| ślaiṣmikān vyādhīn annadvēṣahr̥dayōtklēdādīn| tā ēvauṣadhaya ityādi| nidāghē grīṣmē| niḥsārāḥ nirgatasārāḥ , sārō'tra gauravam| rūkṣāḥ niḥsnēhāḥ| na kēvalamōṣadhaya ēvaṁvidhā bhavanti āpaśca bhavantītyarthaḥ| tā upayujyamānā ityādi|- tā anantaranirdiṣṭā auṣadhayō raukṣyalaghutvābhyāṁ hētubhyāṁ sūryapratāpōpaśōṣitadēhānāṁ dēhināṁ nr̥̄ṇāṁ vātasañcayamāpādayantīti piṇḍārthaḥ| yadyapi śītasya vāyōruṣṇē grīṣmē sañcayō na yujyatē , tathā'pi vātaguṇēṣu sarvēṣu raukṣyaṁ pradhānaṁ, tēnauṣadhīnāmatyartharaukṣyēṇa rūkṣasya vāyōrgrīṣmē sañcayaḥ syādityadōṣaḥ | sa sañcayaḥ prāvr̥ṣītyādi| sa vātasañcayaḥ śītavātavarṣēritō vātikān vyādhīn kōṣṭhatōdasañcaraṇādīn janayati| kva kālē? prāvr̥ṣi; kēṣāṁ vātikān vyādhīn janayati? dēhināṁ; kiṁviśiṣṭānāṁ? klinnadēhānāṁ; kasyāṁ satyāṁ? bhūmāvatyarthaṁ jalōpaklinnāyām| ēvamēṣa ityādi| ēvamanēna prakārēṇa, ēṣa iti kālasvabhāvakr̥tauṣadhitāruṇyādiryāvacchītavātavarṣēritō vātikān vyādhīñjanayatīti dōṣāṇāṁ yau sañcayaprakōpau tayōrayaṁ hēturuktaḥ| nanu, dōṣōpacayaprakōpōpaśamanimittamiti trayāṇāṁ cayādīnāṁ pratijñātatvāt kathaṁ sañcayaprakōpau vyākhyāyōpasaṁhāraḥ? naiṣa dōṣaḥ, prakōpē hi saṁśōdhanaṁ kāryaṁ; tatra yadi yathāpratijñaṁ trīn praśamasahitān vyākhyāti tadā praśamāntaritaḥ prakōpōpakramavidhiḥ syāt; tasmāt sañcayaprakōpāvēva tāvat pr̥thagākhyāti||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
tatra varṣāhēmantagrīṣmēṣu sañcitānāṁ dōṣāṇāṁ śaradvasantaprāvr̥ṭsu ca prakupitānāṁ nirharaṇaṁ kartavyam ||12||
View original
तत्र वर्षाहेमन्तग्रीष्मेषु सञ्चितानां दोषाणां शरद्वसन्तप्रावृट्सु च प्रकुपितानां निर्हरणं कर्तव्यम् ||१२||
Hide commentary
prakōpē yathāvasaraṁ saṁśōdhanavidhērāsañjanārthaṁ tamēva vidhiṁ vaktumāha- tatra varṣētyādi| varṣādiṣu yē sañcitā dōṣāsta ēva yadā śaradādiṣu prakupitā bhavanti tadā nirharaṇaṁ kartavyam| nirharaṇamākarṣaṇaṁ vamanādinā| prakupitānāmiti praśabdō bahudōṣāṇāmēva saṁśōdhanamiti darśayati; madhyadōṣēṣu pācanādi, alpadōṣēṣu punarlaṅghanapipāsānigrahādi yathartuvidhisamācāraścēti cakārō darśayati| nanu, varṣādiṣu śaradādiṣu cayaprakōpayōranantaramēvōktatvāt kimarthamatra varṣāhēmantagrīṣmēṣvityādipāṭhaḥ? prakupitānāṁ nirharaṇaṁ kartavyamityēva vaktuṁ yuktam| satyaṁ, śaradādiṣvēva prakupitānāṁ nirharaṇaṁ yathā syādanyatra mābhūditi niyamārthaṁ punaḥ śaradādigrahaṇaṁ; yadi punaḥ śaradādigrahaṇaṁ na kriyēta, tadā grīṣmādiṣu hētubāhulyāt prakupitēṣu dōṣēṣu vamanādayō vidhīyēran; na caitadiṣyatē, grīṣmādiṣu hi vamanādayō vidhīyamānā vyāpadaṁ maraṇaṁ vōtpādayanti| prāvr̥ṭsu cēti cakāraḥ saṁśōdhanasādhyēṣvatipātiṣu rōgēṣu grīṣmādiṣvapi saṁśōdhanaṁ kartavyamiti jñāpayati| varṣādiṣu sañcayasya pūrvamēvōktatvāt punarvarṣādigrahaṇaṁ yathāsvamr̥tuvihita āhārācārākhyaḥ svasthavr̥ttōditō vidhiḥ kartavya iti sūcayati| śaradādīnāmr̥tūnāṁ dvitīyamāsē saṁśōdhanaṁ kartavyam; tatra pittasaṁśōdhanaṁ mārgaśīrṣē, kaphanirharaṇaṁ caitrē, vātasya śrāvaṇē, ēvaṁ hi sādhāraṇaḥ kālaḥ, trimāsāntaritāśca dōṣā bhavanti| tathā cāha- “grīṣmādisañcitān dōṣān trimāsāntaritān harēt”- iti||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
tatra paittikānāṁ vyādhīnāmupaśamō hēmantē, ślaiṣmikāṇāṁ nidāghē, vātikānāṁ śaradi , svabhāvata ēva; ta ētē sañcayaprakōpōpaśamā vyākhyātāḥ ||13||
View original
तत्र पैत्तिकानां व्याधीनामुपशमो हेमन्ते, श्लैष्मिकाणां निदाघे, वातिकानां शरदि , स्वभावत एव; त एते सञ्चयप्रकोपोपशमा व्याख्याताः ||१३||
Hide commentary
upaśamaṁ vyākhyātukāma āha- tatra paittikānāmityādi| svabhāvataḥ svalakṣaṇataḥ, svalakṣaṇaṁ punarēṣāṁ śītōṣṇavarṣādi| nanu, yadi kālasvabhāvādēva dōṣāṇāmupaśamastarhi śāstravaiyarthyaṁ syāt; na ca vaiyarthyaṁ dr̥śyatē, taduktavidhānādapyupaśamadarśanāt| satyamētat, dōṣāṇāṁ svabhāvavināśitvē'pi cayādivisadr̥śasantānōtpattau śāstraṁ hētutayā vyāpriyamāṇaṁ nānarthakaṁ; vināśakāraṇābhāvē'pi hi ghaṭādīnāṁ visadr̥śakapālalakṣaṇōtpādē mudgarādihētvantarasāphalyamasti||13||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
tēṣāṁ punarvyāpadō'dr̥ṣṭakāritāḥ, śītōṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyōṣadhīrvyāpādayantyapaśca ||16||
View original
तेषां पुनर्व्यापदोऽदृष्टकारिताः, शीतोष्णवातवर्षाणि खलु विपरीतान्योषधीर्व्यापादयन्त्यपश्च ||१६||
Hide commentary
kutaḥ punaḥ r̥tūnāṁ vyāpada ityāha- tēṣāṁ punarityādi| tēṣāṁ r̥tūnām| vyāpadaḥ śītōṣṇavātavarṣāṇāmēva vaiparītyam| adr̥ṣṭēna sarvajanasāmānyēnādharmēṇa, kāritāḥ kartuṁ prayōjitāḥ| śītōṣṇētyādi| viparītāni hīnamithyātiyuktāni| ōṣadhīrapaśca vyāpādayanti viruddhatāṁ prāpayanti| anyē tu śītōṣṇavātavarṣāṇītyādipāṭhamanyathā kr̥tvā''pātanikāpūrvaṁ paṭhanti| tadyathā- adharmastāvad vyāpadāṁ sambhavē prayōjakaḥ kartā; kaḥ punaḥ svatantraḥ kartā? ityāha- śītōṣṇavarṣāṇāṁ vaiparītyamōṣadhīrvyāpādayatyapaśca||16||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
tatra, sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahōmōpahārējyāñjalinamaskāratapōniyama- dayādānadīkṣābhyupagamadēvatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, ēvaṁ sādhu bhavati ||20||
View original
तत्र, स्थानपरित्यागशान्तिकर्मप्रायश्चित्तमङ्गलजपहोमोपहारेज्याञ्जलिनमस्कारतपोनियम- दयादानदीक्षाभ्युपगमदेवताब्राह्मणगुरुपरैर्भवितव्यम्, एवं साधु भवति ||२०||
Hide commentary
idānīmr̥tuvyāpadādikr̥tānāṁ rōgāṇāṁ sāmānyēna cikitsāṁ darśayannāha- tatra sthānētyādi| r̥tukōpasyādharmakāritvāttatra daivavyapāśrayaṁ bhēṣajam| śāntirindriyavijayaḥ, athavā vēdōktamantrairyajanādikaṁ; prāyaścittaṁ prāktanakarmōpaśamārthaṁ smārtavacanēna cāndrāyaṇādi, athavā “prāyō nāma tapaḥ prōktaṁ cittaṁ niścaya ucyatē| tapōniściyasaṁyuktaṁ prāyaścittamiti smr̥tam”- iti; maṅgalaṁ praśastauṣadhamaṇidhāraṇādi; japa ōṅkārapūrvakamr̥gyajuḥsāmāvartanaṁ; hōmō lakṣakōṭiprayutōpalakṣitaḥ; upahāraḥ dēvādiṣu gavāśvaprabhr̥tīnāmupā(na)yanam, anyē upahārō dēvatānāṁ sapaśurbaliḥ; ijyā yāgaḥ; añjaliḥ bhaktyā karasampuṭavidhānaṁ; namaskārō dēvadvijagurubhyaḥ kāyavāṅmānasaḥ praṇāmaḥ; tapaḥ tāpanālakṣaṇamupavāsādi; niyamaḥ śāstrōditō vidhirmaunādiḥ, dayā prāṇiṣu kr̥pā; dānaṁ yathāvibhavaṁ vittavisargaḥ; dīkṣā gurutō mantrādigrahaṇaṁ; abhyupagamaḥ guruvākyādīnāmaṅgīkāraḥ; paraśabdaḥ sthānaparityāgādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| ēvaṁ sādhu bhavati ēvaṁ kuśalaṁ bhavatītyarthaḥ||20||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
śiśirē śītamadhikaṁ vātavr̥ṣṭyākulā diśaḥ |
śēṣaṁ hēmantavat sarvaṁ vijñēyaṁ lakṣaṇaṁ budhaiḥ ||24||
View original
शिशिरे शीतमधिकं वातवृष्ट्याकुला दिशः |
शेषं हेमन्तवत् सर्वं विज्ञेयं लक्षणं बुधैः ||२४||
Hide commentary
prasannaśiśirartulakṣaṇamāha- śiśira ityādi| vātavr̥ṣṭyēti vātēna miśritā vr̥ṣṭirvātavr̥ṣṭiḥ||24||
Adhikarana 23 (25-28) · Śloka 28
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkitē |
malayē candanalatāpariṣvaṅgādhivāsitē ||25||
vāti kāmijanānandajananō'naṅgadīpanaḥ |
dampatyōrmānabhidurō vasantē dakṣiṇō'nilaḥ ||26||
diśō vasantē vimalāḥ kānanairupaśōbhitāḥ |
kiṁśukāmbhōjabakulacūtāśōkādipuṣpitaiḥ ||27||
kōkilāṣaṭpadagaṇairupagītā manōharāḥ |
dakṣiṇānilasaṁvītāḥ sumukhāḥ pallavōjjvalāḥ ||28||
View original
सिद्धविद्याधरवधूचरणालक्तकाङ्किते |
मलये चन्दनलतापरिष्वङ्गाधिवासिते ||२५||
वाति कामिजनानन्दजननोऽनङ्गदीपनः |
दम्पत्योर्मानभिदुरो वसन्ते दक्षिणोऽनिलः ||२६||
दिशो वसन्ते विमलाः काननैरुपशोभिताः |
किंशुकाम्भोजबकुलचूताशोकादिपुष्पितैः ||२७||
कोकिलाषट्पदगणैरुपगीता मनोहराः |
दक्षिणानिलसंवीताः सुमुखाः पल्लवोज्ज्वलाः ||२८||
Hide commentary
adhunā vasantalakṣaṇamāha- siddhētyādi| vasantē dakṣiṇadiśō jātatvānmalayaparvatasthitacandanasurabhirdakṣiṇō vāyurvāti| anyadapi vasantalakṣaṇamāha- diśō vasanta ityādi| vasantē diśō vimalā rajōdhūmādivarjitatvānnirmalā bhavanti| diśa ēva ca kiṁśukādivr̥kṣapuṣpitaiḥ kānanairupaśōbhitā bhūṣitā bhavanti| tā ēva diśaḥ kōkilāṣaṭpadagaṇaurupagītā madhuradhvaniyuktā bhavanti| dakṣiṇānilasaṁvītā dakṣiṇavātēnāvr̥tā diśa ityarthaḥ| sumukhāḥ śōbhanāvakāśāḥ| pallavōjjavalāḥ pallavaiḥ kr̥tvā śr̥ṅgāritāḥ||25-28||
Adhikarana 27 (35-36) · Śloka 36
babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvētābhravimalaṁ nabhaḥ |
tathā sarāṁsyamburuhairbhānti haṁsāṁsaghaṭṭitaiḥ ||35||
paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnōnnatasamēṣu bhūḥ |
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā ||36||
View original
बभ्रुरुष्णः शरद्यर्कः श्वेताभ्रविमलं नभः |
तथा सरांस्यम्बुरुहैर्भान्ति हंसांसघट्टितैः ||३५||
पङ्कशुष्कद्रुमाकीर्णा निम्नोन्नतसमेषु भूः |
बाणसप्ताह्वबन्धूककाशासनविराजिता ||३६||
Hide commentary
śarallakṣaṇamāha- babhrurityādi|- babhruḥ kapilapiṅgalaḥ| śvētābhravimalaṁ nabha iti nabha ākāśaṁ, śvētābhraṁ vimalaṁ ca bhavati| haṁsāṁsaghaṭṭitairiti haṁsaskandhacālitaiḥ| paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnōnnatasamēṣu bhūriti nimnādiṣu pradēśēṣu yathāsaṅkhyaṁ paṅkādikīrṇā bhavati; drumāśca valmīkakāriṇyaḥ sūkṣmāḥ pipīlikāḥ| bāṇētyādi bāṇaḥ sahacaraḥ, saptāhvaḥ saptaparṇaḥ, bandhūkaḥ bandhujīvakaḥ, ‘vādulī’ iti lōkē| “matsyāmlabhōjinaḥ prācyā nityaṁ cānūpasēvinaḥ| ślīpadaṁ galagaṇḍāśca prāyastēṣu bhavanti hi|| nimnatōyagatān matsyān bhakṣayanti samudrajān| prāyaśaḥ kuṣṭhinastēna manuṣyā dakṣiṇāpathē|| tailāmlabhōjinō nityaṁ gōdhūmavidalāśinaḥ| bhūyiṣṭhamarśasāstēna khañjāścāvantijā narāḥ|| māṁsakāmāḥ surākāmāḥ strīkāmāḥ sāhasē ratāḥ| māgadhāstēna bhūyiṣṭhaṁ dr̥śyantē rājayakṣmiṇaḥ|| tīkṣṇānyannāni sēvantē bāhlīkāstu viśēṣataḥ| abhiṣyandīni māṁsāni tathā dhānyōdakāni ca|| prakr̥tyā cāpyabhiṣyaṇṇāḥ sēvantē mānavāḥ sadā| tēna bāhlīkadēśēṣu prāyō vyādhirbalāsakaḥ|| nānādēśasvabhāvā yē nānāhārāstathaiva ca| nānācārā naikasattvā dharmiṇō'dharmiṇastathā| tēṣāṁ sātmyaṁ ca sattvaṁ ca r̥tukālaṁ ca lakṣayēt| bhaiṣajyaṁ tu tataḥ kuryāddēhaṁ vijñāya dēhinām|| yasya dēśasya yatsātmyaṁ yaccāsya caritaṁ bhavēt| tēna bhēṣajasaṁyuktaṁ bhaiṣajyamupakalpayēt|| ārōgyaṁ tēna varṇaujō balaṁ vīryaṁ ca jāyatē| varjanādr̥tusātmyānāṁ kr̥śō nityaṁ sudurbalaḥ|| nityaṁ rōgābhibhūtaśca pumān sātmyavivarjanāt|| tasmāt sātmyaṁ niṣēvēta hyasātmyaṁ parivarjayēt|| sātmyasēvī jitakrōdhō nityaṁ cāpi jitēndriyaḥ|| jīrṇabhōjī mitasvapnaḥ sukhaṁ jīvatyanāmayaḥ|| r̥tavaḥ prāgvinirdiṣṭā balayōgasvabhāvataḥ| tēṣu garbhā niṣiktāstu tathārūpāstathāyuṣaḥ| tān vijñāya tatō buddhyā praśastānninditānapi|| tatō'syāhārasaṁyuktaṁ bhēṣajaṁ cāvacārayēt| tatō'syārōgatā dēhē balaṁ vīryaṁ ca vardhatē” iti||35-36||