Skip to content

4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

tasmāt saviṁśamadhyāyaśatamanupadapādaślōkamanuvarṇayitavyamanuśrōtavyaṁ ca; kasmāt? sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadōṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā pranaṣṭaśalyōddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ sādhyayāpyapratyākhyēyatā ca vikārāṇāmēvamādayaścānyē viśēṣāḥ sahasraśō yē vicintyamānā vimalavipulabuddhērapi buddhimākulīkuryuḥ kiṁ punaralpabuddhēḥ, tasmādavaśyamanupadapādaślōkamanuvarṇayitavyamanuśrōtavyaṁ ca ||5||

View original

तस्मात् सविंशमध्यायशतमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च; कस्मात्? सूक्ष्मा हि द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकदोषधातुमलाशयमर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिगर्भसम्भवद्रव्यसमूहविभागास्तथा प्रनष्टशल्योद्धरणव्रणविनिश्चयभग्नविकल्पाः साध्ययाप्यप्रत्याख्येयता च विकाराणामेवमादयश्चान्ये विशेषाः सहस्रशो ये विचिन्त्यमाना विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः, तस्मादवश्यमनुपदपादश्लोकमनुवर्णयितव्यमनुश्रोतव्यं च ||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tasmādityādi| saviṁśamadhyāyaśataṁ sahōttaratantrēṇa viṁśatyadhikamadhyāyaśatam| anupadapādaślōkam anuśabdō vīpsārthaḥ, tēnāyamarthaḥ- padaṁ padaṁ pādaṁ pādaṁ ślōkaṁ ślōkamanuvarṇayitavyamācāryēṇa vyākhyātavyamityarthaḥ| hiśabdō yasmādarthē, yasmāt sūkṣmā dravyādivibhāgāstasmādanuvarṇayitavyamiti piṇḍārthaḥ| tatra, dravyaṁ sthāvarādi; rasāḥ ṣaṇmadhurādayaḥ; guṇā gurvādayaḥ; vīryaṁ śītōṣṇaṁ dvividhamaṣṭavidhaṁ vā; dvau vipākau madhurakaṭū; dōṣā vātādayaḥ; dhātavō rasādayaḥ, dhātugrahaṇāt stanyārtavalasīkāvasādayaścōpadhātavō gr̥hyantē; dvau malau śakr̥nmūtrē, anyē tu sapta malānācakṣatē, tatra dvau pūrvōktau, pañcānāṁ cēndriyādhiṣṭhānānāṁ pañca, tathāhi- dūṣikāsiṁhāna(siṅghāṇa)kakarṇagūtharōmakūpaprajananamalāścēti, malāḥ purīṣādayō dhātumalāścētyēkē, āśayāḥ sapta śārīrōktā vātādīnāṁ, strīṇāmaṣṭamō garbhāśayaḥ; saptōttaraṁ marmaśataṁ; sapta sirāśatāni; nava snāyuśatāni; sandhayō daśōttarē dvē śatē; asthīni śatāni trīṇi; āśayādīnāṁ vyaktiṁ śārīrē vakṣyati; garbhasambhavadravyāṇi śukraśōṇitādīni, ātmapañcamahābhūtamanāṁsītyanyē; samūhaḥ saṅghātaḥ, ētēṣāṁ vibhāgā bhēdāḥ| yasmāt sūkṣmā iti hētupadaṁ sarvatra sambadhyatē| tathā pranaṣṭaśalyōddharaṇādivikalpā iti pranaṣṭaśalyaṁ tvagādiṣu nilīnaṁ; vraṇaviniścayō vātādibhēdēna śuddhyā ca ṣōḍaśavidhaḥ; bhagnaṁ saṅkṣēpēṇa dvividhaṁ- sandhimuktaṁ, kāṇḍabhagnaṁ ca; pranaṣṭaśalyōddharaṇādibhiḥ saha vikalpaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; vikalpāḥ bhēdāḥ| sādhyayāpyapratyākhyēyatā ca vikārāṇāmiti atra caśabdāt sukhasādhyatā kr̥cchrasādhyatā ca gr̥hyatē| kimēta ēva paraṁ sūkṣmā ityanuktaṁ gr̥hṇannāha- ēvamādayaścānyē viśēṣā iti| ādiśabdaḥ prakāravācī, tēna ēvamprakārāścānyē viśēṣāḥ sūkṣmā iti prakāravācinā ādiśabdēna dyōtyantē , tē ca śastrakarmaṇāmaṣṭavidhatādayō bhēdāḥ| sahasraśō yē vicintyamānā iti sahasraśaḥ sahasravārān, yē iti dravyādīnāṁ bhēdāḥ, vicintyamānā ‘guruṁ vinā’ iti śēṣaḥ| vimalavipulabuddhērapīti vimalā buddhirmithyāsaṁśayajñānavarjitā| itthambhūtasyāpi puruṣasya buddhiṁ vyākulīkuryuḥ, alpabuddhēstu kā kathā| ‘sahasraśō yē'nucintyamānā’ ityanyē paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śrutasya paścādapi cintyamānāḥ, kiṁ punaraśrutā ityanuśabdārthaḥ| anupadapādētyādipunaruktiḥ śāstrasya viṣamatvakhyāpanāya||5||

4. प्रभाषणीयाध्यायः - Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi