45. dravadravyavidhyadhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṁ vā sēvēta, mahāguṇatvāt; śaradi sarvaṁ, prasannatvāt; hēmantē sārasaṁ tāḍāgaṁ vā; vasantē kaupaṁ prāsravaṇaṁ vā; grīṣmē'pyēvaṁ; prāvr̥ṣi cauṇṭyamanabhivr̥ṣṭaṁ sarvaṁ cēti ||8||

View original

तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत, महागुणत्वात्; शरदि सर्वं, प्रसन्नत्वात्; हेमन्ते सारसं ताडागं वा; वसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा; ग्रीष्मेऽप्येवं; प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति ||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tatrētyādi| atra varṣāśabdō varṣāntē āśvayujē vartatē na tu bhādrapadē, tatrāntarikṣajalasya niṣiddhatvāt; taduktaṁ- “balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khēcarāḥ| tadviṣōtsargasaṁsargādagrāhyaṁ tattadā jalam” iti| tarhi bhādrapadē kiṁ pātavyam? atrōcyatē- bhādrapadē māsyākāśaguṇabhūyiṣṭhabhūmyāśritamāntarikṣavadbhavatīti tatpayaḥ pēyamiti| anyē punastaptaśītamambhō bhādrapadē pāyayanti, pūrvasthāpitaṁ māhēndraṁ vā; anyē tu ‘varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṁ kaupaṁ vā’ iti paṭhanti, tacca kaupaṁ vidāhaparihārārthaṁ sakṣaudraṁ pēyamiti vyākhyānayanti| śaradi sarvaṁ ‘pātavyam’ iti śēṣaḥ| prasannatvāditi prasannatvaṁ nirdōṣatvamagastyōdayāt| prāvr̥ṣi cauṇṭyamanavamanabhivr̥ṣṭaṁ sarvaṁ cēti anavaṁ purātanaṁ, tacca sārasaṁ tāḍāgaṁ vā; anabhivr̥ṣṭamanābhasaṁ, tacca kaupam| paraṁ yatra na vr̥ṣṭō dēvastadā sarvamēva pātavyaṁ yadi vā saṁskr̥taṁ bhavēt kvathanādibhiḥ; sarvatraivābhinavasya jalasya praviṣṭatvāt| anyē tu ‘anavam’ ityasya sthānē ‘anabhinavam’ iti paṭhanti; atrāpi sa ēvārthaḥ||8||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakōthapradūṣitam | tr̥ṇaparṇōtkarayutaṁ kaluṣaṁ viṣasaṁyutam ||9|| yō'vagāhēta varṣāsu pibēdvā'pi navaṁ jalam | sa bāhyābhyantarān rōgān prāpnuyāt kṣipramēva tu ||10||

View original

कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् | तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम् ||९|| योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् | स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु ||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ navasya salilasya bāhyābhyantaraprayōgē bāhyābhyantarānēva ca rōgānnirdiśannāha- kīṭētyādi| kīṭādibhiḥ saha kōthaśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē, kōthaḥ śaṭitatvaṁ; kīṭāḥ saviṣā vr̥ścikādayaḥ, śavō mr̥taprāṇiśarīraṁ, pradūṣitaṁ vikr̥tīkr̥tam| tr̥ṇaparṇōtkarayutamiti tr̥ṇaparṇānāmutkaraḥ samūhastēna yutam| kaluṣaṁ malinam| viṣasaṁyutamiti sthāvarajaṅgamaviṣayuktamityarthaḥ| varṣāsviti āśvayujaṁ vihāyāṣāḍhaśrāvaṇabhādrapadā gr̥hyantē| varṣāśabdō'yaṁ prāvr̥ṣi varṣāsu ca vartatē| tadāha- “varṣāsu caturō māsān mātrāvadudakaṁ pibēt” iti| bāhyābhyantarān rōgāniti bāhyāḥ kuṣṭhādayaḥ, ābhyantarāstūdarādayaḥ; tē ca yathāsaṅkhyamavagāhapānābhyāṁ jñēyāḥ||9-10||

Adhikarana 37 (49) · Śloka 49

tatra sarvamēva kṣīraṁ prāṇināmapratiṣiddhaṁ jātisātmyāt, vātapittaśōṇitamānasēṣvapi vikārēṣvaviruddhaṁ, jīrṇajvarakāsaśvāsaśōṣakṣayagulmōnmādōdaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhr̥dbastidōṣa- pāṇḍurōgagrahaṇīdōṣārśaḥśūlōdāvartātisārapravāhikāyōnirōgagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṁ, pāpmāpahaṁ balyaṁ vr̥ṣyaṁ vājīkaraṇaṁ rasāyanaṁ mēdhyaṁ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṁ jīvanaṁ br̥ṁhaṇaṁ sandhānaṁ vamanavirēcanāsthāpanaṁ tulyaguṇatvāccaujasō vardhanaṁ bālavr̥ddhakṣatakṣīṇānāṁ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṁ ca pathyatamam ||49||

View original

तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात्, वातपित्तशोणितमानसेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं, जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छाभ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोष- पाण्डुरोगग्रहणीदोषार्शःशूलोदावर्तातिसारप्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं, पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वाजीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं सन्धानं वमनविरेचनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्यवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम् ||४९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

sarvēṣāmēva samānaguṇānāṁ kṣīrāṇāṁ samānakarma nirdēṣṭumāha- tatrētyādi| sarvam aṣṭavidhamapātyarthaḥ| prāṇināṁ jarāyujānām| jātisātmyāt manuṣyādijātisukhakaratvāt| mānasēṣu vikārēṣu rajastamaḥsaṁsargajēṣu| jīrṇajvarētyādi jīrṇaśabdamēkē jvarēṇa saha sambadhnanti, anyē tu klamāntairjvarādibhiḥ saha, jīrṇatvēnaitēṣu prāyēṇa vātapittānubandhō bhavatītyāhuḥ| haraśabdō jvarādibhiḥ klamāntaiḥ sarvaiḥ saha pratyēkamabhisambadhyatē| kāsēti kāsō'tra kaphakāsaṁ tyaktvā, śōṣō'tra mukhakaṇṭhatālūnāṁ, kṣayō rājayakṣmā, gulmōdarayōrvātapaittikayōḥ, mūrcchābhramamadapipāsāsu kaphāmarahitāsu, hr̥dayadōṣāṇāṁ vātapittaprāyāṇāṁ, pāṇḍurōgē vātapittaprāyē, grahaṇīpradōṣē jīrṇāvasthāyām, arśassu raktapittaprabalēṣu, atisārē vātapittaśōṇitaprāyē pakvāvasthāyāṁ, pravāhikāyāṁ vātapittaprabalāyāṁ, garbhasrāvē āmānvayādinā; raktapittē kaphapradhānē, agnimāndyē ca na dēyam| balyaṁ māṁsōpacayakaram, anyē ōjasō vardhanamiti; tanmatē ‘ōjasō vardhanam’ iti pāṭhō'grē na bhavati| vr̥ṣyaṁ śukrajanakaṁ, vājīkaraṇaṁ śukrapravartanam, ētēna janakapravartakamityuktam| rasāyanaṁ satatōpayōgāt| mēdhyaṁ mēdhājanakaṁ pavitraṁ vā| pāpmāpahaṁ pāpōpaśamanaṁ viśēṣatō gavyam| vayaḥsthāpanaṁ jarayā vinā| āyuṣyaṁ āyuṣē hitam| sandhānaṁ bhagnasya| vamanavirēcanāsthāpanamiti vamanaṁ vamanadravyasaṁyōgi; virēcanaṁ saratvānmr̥dukōṣṭhasya, ‘rēcanadravyasaṁyōgādvirēcanam’ ityanyē; āsthāpanam āsthāpanadravyasaṁyōgi, āsthāpanaṁ nirūhaṇamityanarthāntaram| tulyaguṇatvāccaujasō vardhanamiti yāvanta ēvaujasō guṇāstāvanta ēva kṣīrasyāpi, tēna taistairēvātmaguṇaistēṣāṁ samānānāmōjasō guṇānāmabhivardhanam| jējjhaṭastu ‘gavyaṁ tu śītaṁ snigdhaṁ madhuramavidāhī’ iti paṭhati, śēṣaṁ tu samaṁ; tanmatē gōkṣīrasyaiva guṇāḥ||49||

Adhikarana 70 (80) · Śloka 81

śaradgrīṣmavasantēṣu prāyaśō dadhi garhitam ||80|| hēmantē śiśirē caiva varṣāsu dadhi śasyatē |81|

View original

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ||८०|| हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते |८१|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

r̥tubhēdēna hēyōpādēyatāmāha- śaradityādi||80||-

Adhikarana 97 (107-111) · Śloka 111

sarpiḥ purāṇaṁ saraṁ kaṭuvipākaṁ tridōṣāpahaṁ mūrcchāmadōnmādōdarajvaragaraśōṣāpasmārayōniśrōtrākṣiśira śūlaghnaṁ dīpanaṁ bastinasyapūraṇēṣūpadiśyatē ||107|| bhavati cātra- purāṇaṁ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣōnmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| (ēkādaśaśataṁ caiva vatsarānuṣitaṁ ghr̥tam | rakṣōghnaṁ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghr̥tam ||109|| pēyaṁ mahāghr̥taṁ bhūtaiḥ kaphaghnaṁ pavanādhikaiḥ | balyaṁ pavitraṁ mēdhyaṁ ca viśēṣāttimirāpaham ||110|| sarvabhūtaharaṁ caiva ghr̥tamētat praśasyatē) ||111|| iti ghr̥tavargaḥ |

View original

सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते ||१०७|| भवति चात्र- पुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् | मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ||१०८|| (एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् | रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम् ||१०९|| पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः | बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम् ||११०|| सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते) ||१११|| इति घृतवर्गः |

🔊 Audio coming soon

Show commentary

purāṇaghr̥taguṇamāha- sarpirityādi| purāṇaṁ daśavarṣasthitam| viṣarudhiramadyajā madāstrayaḥ, garaḥ saṁyōgaviṣam| pūraṇē'kṣipūraṇē| ēkādaśaśatamiti ēkādaśōttaraṁ śatamityarthaḥ| bhūtaiḥ prāṇibhiḥ| ācāryastu ‘kaumbhaṁ tu śatavatsaram’ ityāha| ayaṁ pāṭhō nibandhēṣu na dr̥śyatē, asmābhistu bahuvaidyapaṭhitatvāt paṭhitaḥ||107-111||

Adhikarana 155 (184) · Śloka 184

tadvat pakvarasaḥ śīdhurbalavarṇakaraḥ saraḥ | śōphaghnō dīpanō hr̥dyō rucyaḥ ślēṣmārśasāṁ hitaḥ ||184||

View original

तद्वत् पक्वरसः शीधुर्बलवर्णकरः सरः | शोफघ्नो दीपनो हृद्यो रुच्यः श्लेष्मार्शसां हितः ||१८४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pakvarasaśīdhumāha- tadvadityādi| tadvat śārkaravat| pakvarasaḥ pakvēnēkṣurasādinā kr̥taḥ||184||

Adhikarana 167 (194-195) · Śloka 196

ariṣṭō dravyasaṁyōgasaṁskārādadhikō guṇaiḥ ||194|| bahudōṣaharaścaiva dōṣāṇāṁ śamanaśca saḥ | dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirōdhanaḥ ||195|| śūlādhmānōdaraplīhajvarājīrṇārśasāṁ hitaḥ |196|

View original

अरिष्टो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुणैः ||१९४|| बहुदोषहरश्चैव दोषाणां शमनश्च सः | दीपनः कफवातघ्नः सरः पित्ताविरोधनः ||१९५|| शूलाध्मानोदरप्लीहज्वराजीर्णार्शसां हितः |१९६|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

āsavaprasaṅgēna tatsadr̥śāriṣṭaguṇamāha- ariṣṭa ityādi| dravyasaṁyōgaḥ abhayācitrakādisaṁyōgaḥ| saṁskārācca madyādadhikakarmatā| bahudōṣaharaścaivēti dōṣaśabdō vyādhivācī| dōṣāṇāṁ śamana ityasya bhāṣyaṁ- kaphavātaghna iti| pittāvirōdhana iti nañīṣadarthē, tēnēṣat pittaṁ hantīti manyatē| bahuvyādhihara ityētasya tu bhāṣyaṁ- śūlādhmānōdarādīnāṁ hita iti; śūlādikē hita ityarthaḥ, anyē ‘kaphavātaghnatvaṁ viśēṣataḥ’ ityāhuḥ||194-195||-

← 44. virēcanadravyavikalpavijñānīyādhyāyaḥ 46. annapānavidhyadhyāyaḥ →