೪೫. ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಧ್ಯಧ್ಯಾಯಃ

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಾನೀಯಕ್ಷೀರಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಧಿರ್ವಿಧಾನಂ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

ಪಾನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತರೀಕ್ಷಾದಾಗತಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ, ನ ಪುನಸ್ತತ್ರ ಭವಂ; ಕುತಃ? ಮೇಘಜತ್ವಾತ್; ತತ್ರ ಜಾತಂ ಚೇತ್ಯೇಕೇ| ಅನಿರ್ದೇಶರಸಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತರಸಮಪ್ರಕಟರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅತ್ಯಲ್ಪರಸತ್ವಾತ್; ನ ಪುನಸ್ತಸ್ಯ ರಸೋ ನಾಸ್ತಿ| ಅಮೃತಮಿತಿ ಅಮೃತಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಮೃತತ್ವಂ ಪುನರಸ್ಯ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಸ್ಯಾಕರಣಾತ್; ‘ಅಮೃತಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಜೀವನಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ, ‘ಸೌಮ್ಯಧಾತುವೃದ್ಧಿಕರಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್, ‘ಓಜೋವೃದ್ಧಿಕರಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತರ್ಪಣಂ ತೃಪ್ತಿಜನಕಮ್| ಧಾರಣಮಿತಿ ಶಸ್ತ್ರಪಾತಾದಿವ್ಯಥಾಸು ಮೂರ್ಚ್ಛತಾಂ ಶರೀರಂ ದಧಾತೀತಿ ಧಾರಣಮ್| ಆಶ್ವಾಸಜನನಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಾದಿಶುಷ್ಕದೇಹಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಜನನಮ್| ಶ್ರಮೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಶಮನಶಬ್ದಃ ಶ್ರಮಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಶ್ರಮಾದೀನಾಂ ಪ್ರಶಮನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಬಹ್ವಾಯಾಸಕೃತಂ ಕಷ್ಟಂ ಶ್ರಮಃ; ಅಲ್ಪಾಯಾಸಕೃತಃ ಶ್ರಮ ಏವ ಕ್ಲಮಃ; ಮದಃ ಪೂಗಫಲೇನೇವ ಮತ್ತತಾ, ಸ ಚ ವಿಷಮದ್ಯಶೋಣಿತೋತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ; ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಯೋಃ ಕಫವಾತಕೃತಯೋರಪಿ ಪ್ರಶಮನಂ ಸ್ಪರ್ಶೇನ, ಯಾ ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ನಿದ್ರಾ ತಾಂ ಕರೋತ್ಯೇವ ಪೀತಂ ಸತ್; ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾಭೇದಃ, ನಿದ್ರಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧೈವ| ಏಕಾನ್ತತಃ ಪಥ್ಯತಮಮಿತಿ ಏಕಾನ್ತತೋಽತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ, ತರ್ಹಿ ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಕಥಂ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ವಾರ್ಥಿಕತ್ವಾತ್; ಏತೇನಾತಿಶಯೇನ ಪಥ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ಅನ್ಯೇಷಾಮಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಭೂಮಿಸಲಿಲಾನಾಂ ಪಥ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಪಥ್ಯಂ ಪಥ್ಯತಮಮ್; ಏಕಾನ್ತಗ್ರಹಣೇನ ಸರ್ವಕಾಲದೇಶಪುರುಷವ್ಯಾಧಿಷು ಪ್ರಯೋಗೋಽಸ್ಯ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ‘ತಮಪ್ಪ್ರತ್ಯಯೇನ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ಹಿತಮಿತ್ಯಭಿಹಿತಮ್’ ಇತ್ಯಪರೇ||೩||

ತಸ್ಯಾನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸಸ್ಯಾಪಿ ನಿರ್ದೇಶ್ಯರಸತ್ವೇ ಕಾರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತದೇವಾವನಿಪತಿತಮಾನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಜಲಂ ಭೂಮಿಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ಅನ್ಯತಮಂ ಮಧುರಾದಿಷ್ವೇಕತಮಮ್| ಉಪಲಭತೇ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾತ್ ದೇಶಭೇದಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾ ಇತ್ಯಾಹ- ನದೀತ್ಯಾದಿ| ನದ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾದ್ಯಾಃ; ನದಾಃ ಸಿನ್ಧುಶೋಣಾದಯಃ; ಸರೋ ದಿವ್ಯಖ್ಯಾತಂ ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಂ ವಿನಾ; ಪುರುಷವ್ಯಾಪಾರಕೃತಸ್ತಡಾಗಃ, ‘ತಲಾವ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಕೇಚಿದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾರ್ಥಮಾಹುಃ; ವಾಪೀ ಇಷ್ಟಕಾದಿಭಿರ್ಬದ್ಧಾ ಸಸೋಪಾನತೀರ್ಥಾ ‘ಪುಷ್ಕರಿಣೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಕೂಪೋ ಮೃತ್ತಿಕೇಷ್ಟಕಾದಿಭಿರ್ಬದ್ಧೋಽಸೋಪಾನಃ; ಚುಣ್ಟೀ ಅವಬದ್ಧಕೂಪಃ, ಅನ್ಯೇ ‘ಭುಆ ಗಿರಿಪಲ್ವಲಂ ವಾ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ, ಭುಆ ನದ್ಯಾಃ ಸಮೀಪೇ ತತ್ಕಾಲಕೃತಾ ಲಘುಕೂಪಿಕಾ, ಪಲ್ವಲಮಖಾತಗರ್ತ ಇತಿ; ಪ್ರಸ್ರವಣಮುಚ್ಚಪ್ರದೇಶಾತ್ ಪ್ರಸ್ರವಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ ಪರ್ವತಾಶ್ರಿತಮ್; ಉದ್ಭಿದಂ ಪುನರ್ನಿಮ್ನಪ್ರದೇಶಾದೂರ್ಧ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠಜ್ಜಲಸ್ಥಾನಂ; ವಿಕಿರಂ ವಾಲುಕಾದಿ ವಿಕೀರ್ಯ ಗೃಹ್ಯಮಾಣೋದಕಸ್ಥಾನಂ; ಕೇದಾರಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಪಲ್ವಲಮಾನೂಪದೇಶಜಂ ತೃಣಾದಿಚ್ಛನ್ನಂ ಸರಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಹ್ರದಸಮುದ್ರಾದಿಗ್ರಹಣಮ್||೪||

ಪರಮತಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೫||

ತನ್ನಿರಾಕೃತ್ಯ ಸ್ವಮತಮಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕೃತ ಇತಿ ಜನಿತಃ| ಉತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷೇಣೇತಿ ವೃದ್ಧಿಹ್ರಾಸಾಭ್ಯಾಮ್| ಸ್ವಲಕ್ಷಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಪೃಥಿವ್ಯಾಮಾತ್ಮಗುಣಬಹುಲಾಯಾಮ್ | ‘ತತ್ರ ಪೃಥಿವ್ಯಮ್ಬುಗುಣಬಾಹುಲ್ಯಾನ್ಮಧುರ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ರಸವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಉಕ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಧೇರುತ್ಸರ್ಗಾಖ್ಯಸ್ಯ ‘ತತ್ರ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮಾವಮ್ಲಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕೋ ವಿಶೇಷವಿಧಿರಪವಾದಾಖ್ಯೋಽತ್ರ ಪ್ರೋಕ್ತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಭೂತದ್ವಯಗುಣಸಂಯೋಗಂ ರಸವಿಶೇಷಹೇತುಮಾಹುಃ| ತಥಾಹಿ- ‘ತತ್ರ ಸ್ವಲಕ್ಷಣೋದಕಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಭೂಮೌ ಮಧುರಂ, ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮಮ್ಲಂ, ಜಲಾಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಲವಣಂ, ವಾಯ್ವಗ್ನಿಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಟುಕಂ, ಪೃಥಿವ್ಯನಿಲಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಂ ಕಷಾಯಮ್, ಆಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮವ್ಯಕ್ತರಸಮ್’ ಇತಿ||೬||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾರಾಭಿಃ ಪತತೀತಿ ಧಾರಮ್| ಕರಾ ವರ್ಷೋಪಲಾಃ, ತೇಷಾಂ ತೋಯಂ ಕಾರಮ್| ತೌಷಾರಮ್ ಅವಶ್ಯಾಯಜಂ ನಿಶಾಜಲಮ್| ತದೇವ ಸಂಹತಾವಯವತ್ವೇನ ಸ್ಫಟಿಕಶಿಲಾಶಕಲಸದೃಶಾವಯವಂ ಹಿಮಂ, ತದ್ಭವಂ ಹೈಮಮ್| ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಗಾಙ್ಗಮಾಕಾಶಾಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಸಾಮುದ್ರಂ ಪುನರವನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ‘ಗಾಙ್ಗಮಾಶ್ವಯುಜ ಏವ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಂ ನ ಭಾದ್ರಪದೇ ಮಾಸಿ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತಯೋರಿತಿ ತಯೋರ್ಗಾಙ್ಗಸಾಮುದ್ರಯೋರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಂ ಪರೀಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾಹ- ಶಾಲ್ಯೋದನೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿದಗ್ಧಮ್ ಅವಿವರ್ಣಮ್| ರೂಪ್ಯಮಯೇ ಭಾಜನೇಽಮ್ಲರಸೇ ಸಾಮುದ್ರತೋಯಂ ವಿನಾ ಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ನ ಕೋಥಮೇತಿ| ದಿನಸ್ಯ ರಾತ್ರೇಶ್ಚ ಪಞ್ಚದಶೋ ಭಾಗೋ ಮುಹೂರ್ತಃ| ಅವಗನ್ತವ್ಯಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಣಾನ್ಯತ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ಲೇದಃ ಕೋಥಃ| ತನ್ನೋಪಾದೇಯಮಿತಿ ದೋಷಲತ್ವಾತ್| ಸಾಮುದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಸಾಮುದ್ರಸ್ಯಾನುಪಾದೇಯಸ್ಯಾಪಿ ಕದಾಚಿದೇವೋಪಾದೇಯತಾ ದರ್ಶಿತಾ| ಆನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶುಚೀತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿರನುಪಹತಃ| ಹರ್ಮ್ಯತಲಪರಿಭ್ರಷ್ಟಮಿತಿ ಧವಲಗೃಹೋಪರಿಭೂಮಿಕಾಯಾಃ ಸಕಾಶಾದಧಃ ಪತದ್ಗೃಹೀತಮ್| ತದಿತ್ಯಾದಿ ಕೌಪಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಗೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್||೭||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ವರ್ಷಾಶಬ್ದೋ ವರ್ಷಾನ್ತೇ ಆಶ್ವಯುಜೇ ವರ್ತತೇ ನ ತು ಭಾದ್ರಪದೇ, ತತ್ರಾನ್ತರಿಕ್ಷಜಲಸ್ಯ ನಿಷಿದ್ಧತ್ವಾತ್; ತದುಕ್ತಂ- “ಬಲಾಹಕಾದ್ಯಾಃ ಸಮದಾಃ ಕೀಟಾ ಲೂತಾಶ್ಚ ಖೇಚರಾಃ| ತದ್ವಿಷೋತ್ಸರ್ಗಸಂಸರ್ಗಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ತದಾ ಜಲಮ್” ಇತಿ| ತರ್ಹಿ ಭಾದ್ರಪದೇ ಕಿಂ ಪಾತವ್ಯಮ್? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ಭಾದ್ರಪದೇ ಮಾಸ್ಯಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಭೂಮ್ಯಾಶ್ರಿತಮಾನ್ತರಿಕ್ಷವದ್ಭವತೀತಿ ತತ್ಪಯಃ ಪೇಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ಪುನಸ್ತಪ್ತಶೀತಮಮ್ಭೋ ಭಾದ್ರಪದೇ ಪಾಯಯನ್ತಿ, ಪೂರ್ವಸ್ಥಾಪಿತಂ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಂ ವಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವರ್ಷಾಸ್ವಾನ್ತರಿಕ್ಷಮೌದ್ಭಿದಂ ಕೌಪಂ ವಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಕೌಪಂ ವಿದಾಹಪರಿಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಪೇಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಶರದಿ ಸರ್ವಂ ‘ಪಾತವ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಂ ನಿರ್ದೋಷತ್ವಮಗಸ್ತ್ಯೋದಯಾತ್| ಪ್ರಾವೃಷಿ ಚೌಣ್ಟ್ಯಮನವಮನಭಿವೃಷ್ಟಂ ಸರ್ವಂ ಚೇತಿ ಅನವಂ ಪುರಾತನಂ, ತಚ್ಚ ಸಾರಸಂ ತಾಡಾಗಂ ವಾ; ಅನಭಿವೃಷ್ಟಮನಾಭಸಂ, ತಚ್ಚ ಕೌಪಮ್| ಪರಂ ಯತ್ರ ನ ವೃಷ್ಟೋ ದೇವಸ್ತದಾ ಸರ್ವಮೇವ ಪಾತವ್ಯಂ ಯದಿ ವಾ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಭವೇತ್ ಕ್ವಥನಾದಿಭಿಃ; ಸರ್ವತ್ರೈವಾಭಿನವಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯ ಪ್ರವಿಷ್ಟತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅನವಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಅನಭಿನವಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೮||

ಇದಾನೀಂ ನವಸ್ಯ ಸಲಿಲಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಪ್ರಯೋಗೇ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾನೇವ ಚ ರೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೀಟೇತ್ಯಾದಿ| ಕೀಟಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಕೋಥಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಕೋಥಃ ಶಟಿತತ್ವಂ; ಕೀಟಾಃ ಸವಿಷಾ ವೃಶ್ಚಿಕಾದಯಃ, ಶವೋ ಮೃತಪ್ರಾಣಿಶರೀರಂ, ಪ್ರದೂಷಿತಂ ವಿಕೃತೀಕೃತಮ್| ತೃಣಪರ್ಣೋತ್ಕರಯುತಮಿತಿ ತೃಣಪರ್ಣಾನಾಮುತ್ಕರಃ ಸಮೂಹಸ್ತೇನ ಯುತಮ್| ಕಲುಷಂ ಮಲಿನಮ್| ವಿಷಸಂಯುತಮಿತಿ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಷಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವರ್ಷಾಸ್ವಿತಿ ಆಶ್ವಯುಜಂ ವಿಹಾಯಾಷಾಢಶ್ರಾವಣಭಾದ್ರಪದಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ವರ್ಷಾಶಬ್ದೋಽಯಂ ಪ್ರಾವೃಷಿ ವರ್ಷಾಸು ಚ ವರ್ತತೇ| ತದಾಹ- “ವರ್ಷಾಸು ಚತುರೋ ಮಾಸಾನ್ ಮಾತ್ರಾವದುದಕಂ ಪಿಬೇತ್” ಇತಿ| ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾನ್ ರೋಗಾನಿತಿ ಬಾಹ್ಯಾಃ ಕುಷ್ಠಾದಯಃ, ಆಭ್ಯನ್ತರಾಸ್ತೂದರಾದಯಃ; ತೇ ಚ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮವಗಾಹಪಾನಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಾಃ||೯-೧೦||

ವ್ಯಾಪನ್ನಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಡ್ಕಃ ಕರ್ದಮಃ; ಶೈವಾಲಂ ಶೈವಲಂ; ಹಠಃ ಜಲಕುಮ್ಭಿಕಾ, ‘ಅಭೂಮಿಲಗ್ನಮೂಲಸ್ತೃಣವಿಶೇಷಃ’ ಇತ್ಯೇಕೇ| ಅವಚ್ಛನ್ನಮ್ ಆಚ್ಛಾದಿತಮ್| ನಾಭಿಜುಷ್ಟಂ ನ ಸ್ಪೃಷ್ಟಮ್| ಉಪಸೃಷ್ಟಂ ಸಂಯುತಮ್| ವ್ಯಾಪನ್ನಂ ದೋಷಾಕ್ರಾನ್ತಮ್| ತಾನೇವ ಷಡ್ದೋಷಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಭೂಬಾಷ್ಪಜನಿತಂ, ನ ಪುನರಗ್ನ್ಯಾತಪಕೃತಮ್| ದನ್ತಗ್ರಾಹಿತಾ ಅತಿಶೀತತಾಽಭಿಪ್ರೇತಾ| ಪಙ್ಕೇತ್ಯಾದಿ ಸಿಕತಾ ವಾಲುಕಾ| ಅನಿಷ್ಟಗನ್ಧತಾ ವಿಸ್ರಾದಿಗನ್ಧತಾ| ವ್ಯಕ್ತರಸತಾ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಮಧುರಾದಿರಸತಾ| ಯದುಪಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಕಫಪ್ರಸೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರವಣಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಚಾಚಿನ್ತ್ಯಕ್ರಿಯಾಹೇತುಃ| ಯದುಪಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡ್ಗುಡಾಶಬ್ದಃ| ತ ಏತೇ ಇತಿ ಏತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ ಷಡ್ದೋಷಾಃ| ಆನ್ತರಿಕ್ಷೇ ಇತ್ಯಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾದಾಕಾಶಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠೇಽಪಿ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ||೧೧||

ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಂ ಪ್ರಸನ್ನತೋಪಾಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿಕ್ವಥನಂ ಮಹಾದೋಷದುಷ್ಟಸ್ಯ, ಸೂರ್ಯಾತಪಪ್ರತಾಪನಮಲ್ಪದೋಷೇ, ತಪ್ತಾಯಃಪಿಣ್ಡಾದಿನಿರ್ವಾಪಣಂ ಮಧ್ಯದೋಷೇ| ಲೋಷ್ಟ್ರಃ ಕಠಿನೋ ಮೃನ್ಮಯಃ| ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಜಲೇ ನಿಃಕ್ಷೇಪಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಕ್ವಥನಾದಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸಾದನಂ ನಾನ್ಯತ್| ಗನ್ಧಾಪನಯನೇ ಉಪಾಯಮಾಹ- ನಾಗೇತ್ಯಾದಿ| ನಾಗೋ ನಾಗಕೇಶರಃ, ಚಮ್ಪಕೋ ರಾಜಚಮ್ಪಕಃ, ಉತ್ಪಲಂ ಸೌಗನ್ಧಿಕಂ; ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕೇತಕೀಮಲ್ಲಿಕಾದಿಪುಷ್ಪಾಣಿ||೧೨||

ತದುದಕಂ ಗುಣವದಪಿ ಕಿಮ್ಮಯಪಾತ್ರಸ್ಥಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸೌವರ್ಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಪಾವತಂಸಂ ಪುಷ್ಪಸುಗನ್ಧೀಕೃತಮ್||೧೩||

ವ್ಯಾಪನ್ನಾದಿವರ್ಜನಮಾಹ- ವ್ಯಾಪನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಾರ್ತವಮಿತಿ ಋತುವಿಶೇಷಾನುಪಯೋಗ್ಯಮ್, ಅನೃತುವೃಷ್ಟಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಅಪ್ರಸಾಧಿತಮಿತಿ ಕ್ವಥನಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಮ್||೧೪-೧೬||

ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕತಕಂ ಶಶಕಪುರೀಷಪ್ರತಿಮಂ ಫಲಂ; ಗೋಮೇದಕಃ ಪುಷ್ಪರಾಗಾಭೋ ಮಣಿಃ, ಮತ್ಕೋಲಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್; ಬಿಸಗ್ರನ್ಥಿಃ ಪದ್ಮಮೂಲಂ; ಶೈವಾಲಮೂಲಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್; ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಂ; ಮಣಿಃ ಸ್ಫಟಿಕಾದಿಃ| ಏತೇನ ರೂಪದೋಷಾಪಯನೋಪಾಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬಿಸಗ್ರನ್ಥೀತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಪರ್ಣೀಮೂಲಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಪರ್ಣೀ ಪಾನೀಯಪೃಷ್ಠಜಾ, ತಸ್ಯಾ ಮೂಲಂ ಜಟಾ||೧೭||

ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಯತ್ರ ಜಲಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇ, ತೇನ ಭೂಮ್ಯಾದಿಸ್ಪರ್ಶಾಭಾವಾದ್ದೋಷಾನ್ತರಾನುದಯಃ| ಫಲಕಂ ಶಾಲ್ಮಲೀಕಾಷ್ಠಾದಿವಿರಚಿತಂ, ತ್ರ್ಯಷ್ಟಕಮ್ ಅಷ್ಟಾಸ್ರದಣ್ಡತ್ರಯಸಂಯೋಗಃ, ಮುಞ್ಜವಲಯೋ ಮುಞ್ಜಾದಿವಿರಚಿತೋ ವಲಯಾಕಾರಃ, ಉದಕಮಞ್ಚಿಕಾ ಆಕಾಶಾನ್ತರಾಲೇ ನಿರನ್ತರನಿಹಿತವೇತ್ರವೇಣ್ವಾದಿವಿರಚಿತಾ ವೇತ್ರಗೃಹಾದ್ಯಭಿಧಾನಾ, ಶಿಕ್ಯಂ ಮುಞ್ಜಾದಿವಿರಚಿತಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೧೮||

ಸಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಉದಕಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಮಿತಿ ಸಲಿಲಪೂರ್ಣೇ ಭಾಜನೇ ವಸ್ತ್ರಾದಿಪೀಡಿತೇ ಆಕಣ್ಠಮಪರಶೀತಸಲಿಲನಿಕ್ಷೇಪಃ| ಯಷ್ಟಿಕಾಭ್ರಾಮಣಂ ಯನ್ತ್ರಯಷ್ಟ್ಯಾದಿಭ್ರಾಮಣಮ್| ವ್ಯಜನಮಿತಿ ವ್ಯಜನಾದಿನಾ ವಾತಲೀಕರಣಮ್| ವಸ್ತ್ರೋದ್ಧರಣಂ ವಸ್ತ್ರೇಣ ಗಾಲನಮ್| ವಾಲುಕಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಣಮ್ ಉದಕಪಾತ್ರಸ್ಯ ವಾಲುಕಾಮಧ್ಯೇ ನಿಕ್ಷೇಪಣಮ್| ಶಿಕ್ಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೧೯||

ಕೀದೃಶಂ ಪುನರುಪಾದೇಯಂ ಭೌಮಮಿತ್ಯಾಹ- ನಿರ್ಗನ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಚಿ ಅನುಪಹತಮ್| ಲಘು ಚೇತಿ ಚಕಾರಃ ಸಮಸ್ತಗುಣವತ್ತ್ವೇಽತ್ಯನ್ತಗುಣಕಾರಿ, ಅಲ್ಪಗುಣವತ್ತ್ವೇ ತ್ವಲ್ಪಗುಣಕಾರೀತಿ ತಾರತಮ್ಯಸೂಚಕಃ| ಹೃದ್ಯಂ ಚೇತ್ಯತ್ರ ತು ಕ್ವಥಿತಜಲಸ್ಯ ಹೃದಯಾಪ್ರಿಯತ್ವೇಽಪ್ಯುಪಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ| ಗುಣವತ್ ಪ್ರಶಸ್ತಗುಣೋಪೇತಮ್||೨೦||

ಇದಾನೀಂ ಜಾಙ್ಗಲಪಶ್ಚಿಮದೇಶಸ್ಥಾನೂಪಪೂರ್ವದೇಶಸ್ಥಸಾಧಾರಣಮಧ್ಯದೇಶಸ್ಥಾನಾಂ ನದೀನಾಂ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ನದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಚಿಮಾಭಿಮುಖಾ ಜಾಙ್ಗಲಪಶ್ಚಿಮದೇಶಸ್ಥಾಃ ಪಶ್ಚಿಮಸಮುದ್ರಗಾಃ, ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖಾಃ ಆನೂಪದೇಶಸ್ಥಾಃ ಪೂರ್ವಸಮುದ್ರಗಾಃ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖಾಃ ಮಧ್ಯದೇಶಸ್ಥಾಃ| ಶೈಲಾದಿಭೇದೇನ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ಮಲಯಪ್ರಭವಾ ಹಿ ನದ್ಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾ ಭವನ್ತಿ- ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ, ಅಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಶ್ಚ; ತತ್ರ ಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ಅಪಾಷಾಣಸಿಕತಾವಾಹಿನ್ಯಃ ಕೃಮೀನ್ ಜನಯನ್ತಿ| ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ತಾ ಅಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಹಿಮವದುಪರಿಭಾಗಪ್ರಭವಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ಅಧೋಭಾಗಪ್ರಭವಾಸ್ತು ಹೃದ್ರೋಗಾದಿಹೇತವಃ| ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾಶ್ರಿತಪರ್ವತಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಸಲಿಲಗುಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಚ್ಯೇತ್ಯದಿ| ಅವನ್ತೀ ಉಜ್ಜಯಿನೀ ತಯೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ದೇಶಸ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಂ ಜಾತಾಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾಃ, ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯಾಂ ಜಾತಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಃ ಶೈಲಾಃ, ತೇಷು ಯಾ ನದ್ಯಃ; ಏತೇನ ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾಶ್ರಿತಪರ್ವತಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಸಲಿಲಗುಣ ಉಕ್ತಃ| ‘ಉಜ್ಜಯಿನ್ಯುಪಲಕ್ಷಿತೇ ದೇಶೇ ಯಾಃ ಪ್ರಾಚೀಂ ಪಶ್ಚಿಮಾಂ ಚಾಭಿಮುಖಂ ಯಾನ್ತಿ ತಾಃ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವನ್ತ್ಯಾ ಅಪರಾವನ್ತ್ಯಾಶ್ಚ, ನ ತು ಉಜ್ಜಯಿನೀಪ್ರಭವೇಷು ಪರ್ವತೇಷು’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಅಯಮರ್ಥೋ ಗಯದಾಸೇನ ದೂಷಿತಃ| ಪಾರಿಯಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ ಪಾರಿಯಾತ್ರಃ ಪರ್ವತಭೇದಃ, ತತ್ರ ಪ್ರಭವಾ ನದ್ಯೋ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ತಡಾಗಜಾ ದರೀಜಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ತಡಾಗಜಾಃ ಪಥ್ಯಾಃ, ದರೀಜಾ ದೋಷಲಾಃ||೨೧||

ನದೀನಾಂ ಧನ್ವಾನೂಪಸಾಧಾರಣಶೈಲಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ಸರ್ವಾಸಾಮೇವ ಶೇಷೀಭೂತಂ ವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೨||

ಇದಾನೀಂ ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಪ್ರಭವಾಣಾಂ ನದೀನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮರುಷು ಪ್ರಸಿದ್ಧೇಷು ಮರುದೇಶೇಷು, ನತು ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದಾಭಿಹಿತೇಷು| ಪೌರುಷೇಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಈಷತ್ಕಷಾಯಾ ಮಧುರಾ ಲಘುಪಾಕಾ ಬಲೇ ಹಿತಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೩||

ಭೌಮಾನಾಂ ದಿನಾಪೇಕ್ಷಂ ಗ್ರಹಣಕಾಲಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೂಷಸಿ ಪ್ರಭಾತೇ| ಸ ಏವ ಚಾಪಾಂ ಪರೋ ಗುಣ ಇತಿ ಸ ಚ ಶೈತ್ಯಾಮಲತ್ವಲಕ್ಷಣೋಽಪಾಂ ಪರಮೋ ಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶೈತ್ಯಂ ಚಾಪಾಂ ಪರೋ ಗುಣಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರ ಚಕಾರೋಽಮಲಸೂಚನಾರ್ಥಃ||೨೪||

ತತ್ರ ಭೌಮಾನಾಮರ್ಕಸೋಮಕರಸಂಸ್ಕಾರಜಗುಣೇನಾನ್ತರಿಕ್ಷತುಲ್ಯತ್ವಂ ತದಲಾಭೇ ಉಪಾದಾನಾಯಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ದಿವಾಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತದಿನಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಂ, ಕಿರಣಗ್ರಹಣಂ ದುರ್ದಿನವ್ಯುದಾಸಾರ್ಥಮ್| ದಿವಾನಿಶೀತಿವಚನಾತ್ ಸರೋಽಪಿ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಕರಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಸತ್ಯಪ್ಯರ್ಕೇ ಚನ್ದ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಾದರೂಕ್ಷಂ, ಸತ್ಯಪಿ ಚನ್ದ್ರೇಽರ್ಕಸಮ್ಬನ್ಧಾದನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ದೋಷಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಝಟಿತಿ ಯದಭಿಷ್ಯನ್ದತೇ ಉತ್ಪಾದಯತಿ ತದಭಿಷ್ಯನ್ದಿ, ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ನಿಶಾಗ್ರಹಣಂ ಸಮಸ್ತರಾತ್ರಿಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮೇವ ಸಕಲರಾತ್ರೌ ಚನ್ದ್ರಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನಾನ್ಯಾಸು, ತಥಾಽಪಿ ಏಕಯಾಽಪಿ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾ ರಾತ್ರ್ಯಾಽತಿಶಾಯೀ ಸಂಸ್ಕಾರಃ ಕೃತೋಽನ್ಯಾಸ್ವಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಏತೇನಾತಿಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಂ ನಿನ್ದಿತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೨೫||

ಕಿಙ್ಗುಣಂ ಪುನರ್ಗಗನಾಮ್ಬು ಯೇನೈತತ್ತುಲ್ಯಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಗಗನಾಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲ್ಯಮುಪಚಯೌಜಃಶಕ್ತಿಕರತ್ವಾತ್| ವಿಶಿಷ್ಟರಸಾದ್ಯುತ್ಪಾದನಾದ್ರಸಾಯನಂ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರೋಪಯೋಗಿ| ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮ್| ಪಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷಿ ತತಃ ಪರಮಿತಿ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠಭಾಜನೇ ಗೃಹೀತಮಧಿಕಂ ಗುಣಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮೇಧ್ಯಸ್ಥಾನೇ ಶೀತಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಶಮನಾದಿ ನೋಕ್ತಮಧುನಾ ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯದರ್ಶನವಿಶೇಷಪ್ರಭಾವಾದುಕ್ತಮ್||೨೬||

ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಮಣಿಪ್ರಭವಜಲಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ರಕ್ಷೋಘ್ನಮಿತಾದಿ| ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ರಾಕ್ಷಸಭಯಹರಮ್| ಹ್ಲಾದಿ ಸುಖಾವಹಮ್| ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತೋದ್ಭವಮಿತಿ ಚನ್ದ್ರಕಾನ್ತಮಣಿಪ್ರಭವಮ್| ಇದಂ ತು ಚನ್ದ್ರಕಿರಣಾನುಪ್ರವೇಶಾನ್ನಾಭಸಂ, ಮಣಿಪ್ರಾದುರ್ಭೂತತ್ವಾದ್ಭೌಮಮಿತ್ಯುಭಯಾತ್ಮಕಮ್||೨೭||

ಶೀತೋಷ್ಣವಿಷಯಮಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೋಷ್ಣದಾಹೇಷ್ವಿತಿ ಉಷ್ಣೇ ಶರದಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚ| ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದ್ಯವಿಕಾರೇ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಪರೀತೇಷು ಯುಕ್ತೇಷು| ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸೋ ಮೋಹೋ ವಾ| ವಮಥೌ ಛರ್ದಿರೋಗೇ||೨೮||-

ಪಾರ್ಶ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತಿಮಿತೇ ಕೋಷ್ಠೇ ಆಮಕೋಷ್ಠೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸದ್ಯಃಶುದ್ಧೇ ಇತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಶೋಧನಂ ಕೃತಂ ತತ್ರೇತ್ಯೇಕೇ, ಅಪರೇ ತು ಸಪ್ತಾಹಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಂ ಸ್ಪರ್ಶದೋಷ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಂ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥತ್ವೇನೋಪಾದೇಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ವಮೌಷ್ಣ್ಯಂ ಭೂಬಾಷ್ಪಜನಿತಮೇವ ದೋಷತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತ್ವಗ್ನ್ಯಾತಪಕೃತಮಿತಿ ಸಮಾದಧತಿ||೨೯-೩೦||

ಸಮಸ್ತನದೀನಾಂ ಶೇಷಗುಣಮಾಹ- ನಾದೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿವಿಧಂ ಕೌಪಂ ಸಕ್ಷಾರಮವ್ಯಕ್ತರಸಂ ಚ; ಯತ್ ಸಕ್ಷಾರಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಲಂ, ಇತರನ್ನ ಪಿತ್ತಲಮ್||೩೧-೩೬||-

ಆನೂಪಧನ್ವಸಾಧಾರಣಗುಣೈರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅನೇಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ ದೋಷಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏಭಿರಿತಿ ಏಭಿಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈಃ ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿದಾಹಿ ಅದಾಹಕಾರೀತ್ಯರ್ಥಃ||೩೭-೩೮||-

ಉಷ್ಣೋದಕಗುಣಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಂ ಹಿತಮ್| ಉಷ್ಣೋದಕಮರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಮುದಕಮ್||೩೯||-

ಉಷ್ಣೋದಕಭೇದಮಾಹ- ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೇಗಂ ನಿಶ್ಚಲಮ್||೪೦||-

ಪರ್ಯುಷಿತಮುಷ್ಣೋದಕಂ ನ ದಾತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ಯುಷಿತಂ ರಾತ್ರ್ಯುಷಿತಮ್||೪೧||-

ಶೃತಶೀತವಿಷಯಮಾಹ- ಮದ್ಯಪಾನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಂ ಮದಾತ್ಯಯೇ ಶೀತಮ್, ಅತ್ರ ತು ಮದಾತ್ಯಯಸಮುದ್ಭೂತೇ ರೋಗೇ ಶೃತಶೀತಂ; ಮದಾತ್ಯಯೇ ಮದಾತ್ಯಯಸಮುದ್ಭೂತೇ ರೋಗೇ ಚೋಭಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಶೃತಶೀತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪೨||-

ಉದಕಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ನಾರಿಕೇಲಫಲಸಲಿಲಸ್ಯಾಪಿ ಗುಣಂ ನಿದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾರಿಕೇಲೋದಕಮೀಷತ್ಪಕ್ವಾರ್ದ್ರನಾರಿಕೇಲಫಲಾನ್ತರ್ವರ್ತಿ ಸಲಿಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು ‘ಲಘು’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಲಘುತ್ವಂ ಚ ಶೀಘ್ರಪರಿಣಾಮಿತ್ವಮಿಚ್ಛತಿ||೪೩||-

ಅಧುನಾ ಶೃತಶೀತಸ್ಯ ಶೇಷವಿಷಯಮಾಹ- ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ||೪೪||-

ಕೇಷು ರೋಗೇಷು ಜಲಂ ಮನ್ದಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅರೋಚಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಾವತ್ ಪ್ರತಿಷೇಧಯಿತುಮಶಕ್ಯಂ ತಾವದಾಚರೇದಿತಿ ಮನ್ದಾರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪಾನೀಯವರ್ಗೋ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ವಿಪರೀತಕ್ರಮೇಣ ಪಠಿತಃ| ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಯಥೈವ ಗುರುಭಿಃ ಕಥಿತಸ್ತಥೈವ ಕ್ರಮೇಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ಇತಿ ಪಾನೀಯವರ್ಗಃ||೪೫-೪೬||

ಇದಾನೀಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಷ್ಟವಿಧಾಂ ಯೋನಿಮಾಹ- ಗವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕರೇಣುರ್ಹಸ್ತಿನೀ| ಅಶ್ವಾಯಾಶ್ಚ ನಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕರೇಣೂನಾಂ ಚೇತಿ ಚಕಾರತ್ರಯಮನುಕ್ತಸಮಾನಜಾತೀಯಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಂ, ತೇನಾಶ್ವತರೀಖರೀಮೃಗೀಖಙ್ಗಿನೀಕ್ಷೀರಾಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ ಪುನರ್ಭೂಯಸಾ ನೋಪಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ನ ಕೃತಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತದ್ಗ್ರಹಣಮ್||೪೭||

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ದಶವಿಧಂ ಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವನೇಕೌಷಧಿರಸಪ್ರಸಾದಮಿತಿ ತುಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಓಷಧಿಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಿ ನ ತು ಫಲಪಾಕಾವಸಾನಾಃ, ರಸಃ ಸಾರಃ ಕಿಟ್ಟಭಾವ(ಗ)ರಹಿತ ಓಜಃಶುಕ್ರಾದಿವತ್, ಏತೇನ ಶುಕ್ಲತ್ವಂ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಣದಮಗ್ನಿಸೋಮಾದಿಧಾರಣಾದುಪಚಯಾದಿಕರಣಾದ್ವಾ| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ವಿಶದವಿಪರೀತಮ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಖರವಿಪರೀತಮ್| ಏವಮಿದಂ ಕ್ಷೀರಂ ದಶಗುಣಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು “ತತ್ತ್ವನೇಕೌಷಧಿರಸಪ್ರಸಾದಃ ಕ್ಷೀರತಾಂ ಗತಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಮಿಹೋಚ್ಯತೇ” ಇತಿ ಪಠತಿ, ವ್ಯಾರವ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ಕ್ಷೀರತಾಂ ಗತಃ ಕ್ಷೀರತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಃ| ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನಾಮ ಸುಸ್ವಂ ಯತ್ ಕರೋತಿ ತದುಚ್ಯತೇ||೪೮||

ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸಮಾನಗುಣಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ಸಮಾನಕರ್ಮ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಮ್ ಅಷ್ಟವಿಧಮಪಾತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜರಾಯುಜಾನಾಮ್| ಜಾತಿಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್ ಮನುಷ್ಯಾದಿಜಾತಿಸುಖಕರತ್ವಾತ್| ಮಾನಸೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ರಜಸ್ತಮಃಸಂಸರ್ಗಜೇಷು| ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇತ್ಯಾದಿ ಜೀರ್ಣಶಬ್ದಮೇಕೇ ಜ್ವರೇಣ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ, ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ಲಮಾನ್ತೈರ್ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಸಹ, ಜೀರ್ಣತ್ವೇನೈತೇಷು ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಹರಶಬ್ದೋ ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ ಕ್ಲಮಾನ್ತೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕಾಸೇತಿ ಕಾಸೋಽತ್ರ ಕಫಕಾಸಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ, ಶೋಷೋಽತ್ರ ಮುಖಕಣ್ಠತಾಲೂನಾಂ, ಕ್ಷಯೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾ, ಗುಲ್ಮೋದರಯೋರ್ವಾತಪೈತ್ತಿಕಯೋಃ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಮದಪಿಪಾಸಾಸು ಕಫಾಮರಹಿತಾಸು, ಹೃದಯದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಾಯಾಣಾಂ, ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಾಯೇ, ಗ್ರಹಣೀಪ್ರದೋಷೇ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಮ್, ಅರ್ಶಸ್ಸು ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲೇಷು, ಅತಿಸಾರೇ ವಾತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಪ್ರಾಯೇ ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾಯಾಂ, ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಬಲಾಯಾಂ, ಗರ್ಭಸ್ರಾವೇ ಆಮಾನ್ವಯಾದಿನಾ; ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಕಫಪ್ರಧಾನೇ, ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಚ ನ ದೇಯಮ್| ಬಲ್ಯಂ ಮಾಂಸೋಪಚಯಕರಮ್, ಅನ್ಯೇ ಓಜಸೋ ವರ್ಧನಮಿತಿ; ತನ್ಮತೇ ‘ಓಜಸೋ ವರ್ಧನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೋಽಗ್ರೇ ನ ಭವತಿ| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಜನಕಂ, ವಾಜೀಕರಣಂ ಶುಕ್ರಪ್ರವರ್ತನಮ್, ಏತೇನ ಜನಕಪ್ರವರ್ತಕಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ರಸಾಯನಂ ಸತತೋಪಯೋಗಾತ್| ಮೇಧ್ಯಂ ಮೇಧಾಜನಕಂ ಪವಿತ್ರಂ ವಾ| ಪಾಪ್ಮಾಪಹಂ ಪಾಪೋಪಶಮನಂ ವಿಶೇಷತೋ ಗವ್ಯಮ್| ವಯಃಸ್ಥಾಪನಂ ಜರಯಾ ವಿನಾ| ಆಯುಷ್ಯಂ ಆಯುಷೇ ಹಿತಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ ಭಗ್ನಸ್ಯ| ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ ವಮನಂ ವಮನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಿ; ವಿರೇಚನಂ ಸರತ್ವಾನ್ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ, ‘ರೇಚನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ವಿರೇಚನಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ಆಸ್ಥಾಪನಮ್ ಆಸ್ಥಾಪನದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಿ, ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಣಮಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತುಲ್ಯಗುಣತ್ವಾಚ್ಚೌಜಸೋ ವರ್ಧನಮಿತಿ ಯಾವನ್ತ ಏವೌಜಸೋ ಗುಣಾಸ್ತಾವನ್ತ ಏವ ಕ್ಷೀರಸ್ಯಾಪಿ, ತೇನ ತೈಸ್ತೈರೇವಾತ್ಮಗುಣೈಸ್ತೇಷಾಂ ಸಮಾನಾನಾಮೋಜಸೋ ಗುಣಾನಾಮಭಿವರ್ಧನಮ್| ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು ‘ಗವ್ಯಂ ತು ಶೀತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಧುರಮವಿದಾಹೀ’ ಇತಿ ಪಠತಿ, ಶೇಷಂ ತು ಸಮಂ; ತನ್ಮತೇ ಗೋಕ್ಷೀರಸ್ಯೈವ ಗುಣಾಃ||೪೯||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಗವ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗೋಕ್ಷೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಮನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನಕಮಲ್ಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ||೫೦||-

ಅಜಾಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ಗವ್ಯತುಲ್ಯಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಶಬ್ದಸ್ತತ್ಕಾರ್ಯೇ ಫಲೇ ವರ್ತತೇ| ಅತ್ರಾಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾದಯಃ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷೇಣ ನ ಕ್ಷೀರಪಥ್ಯತ್ವೇ ಹೇತವಃ, ತೇಷಾಮಲ್ಪಕಾಯತ್ವಾದೀನಾಮವ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಮ್ಭವಾತ್; ಅತೋ ದ್ವಯಮೇವ ಕ್ಷೀರಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯವಿಭಾಗೇ ಹೇತುರ್ಜಾತಿವಿಶೇಷೋ ಭ್ರಮಣಾದಿವಿಶೇಷಶ್ಚ| ಸರ್ವವ್ಯಾಧಿಹರಂ ಸರ್ವದೋಷಹರಮ್||೫೧-೫೨||-

ಇದಾನೀಮೌಷ್ಟ್ರಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ||೫೩||-

ಆವಿಕಕ್ಷೀರಗುಣಮಾಹ- ಆವಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾವಹಂ ಕಫಕರಮ್| ಕೇವಲವಾತೇಷ್ವಿತಿ ಕೇವಲೇಷ್ವನಾವೃತೇಷು, ಅಸಂಯುಕ್ತೇಷ್ವಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಆವಿಕಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಪಿತ್ತಕಫಾವಹಮ್| ಗುರು ಶುದ್ಧೇಽನಿಲೇ ಪಥ್ಯಂ ಸೇಕಶ್ಚಾನಿಲಶೋಣಿತೇ”- ಇತಿ| ಶುದ್ಧೇಽನಿಲೇ ಅನಾವೃತೇ, ಅನಿಲಶೋಣಿತೇ ರಕ್ತಾವೃತೇ ವಾತೇ, ಸೇಕಃ ಪರಿಷೇಕಃ||೫೪||-

ಮಹಿಷೀಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಮತಿಶಯಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನಕಂ ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ| ಗವ್ಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಂ ಗೋಕ್ಷೀರಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧತರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||-

ಅಶ್ವಾದಿಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಉಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಶಫಾ ಅಶ್ವಾದಯಃ, ಶಫಃ ಖುರಃ| ‘ಶಾಖಾ ಬಾಹುಜಙ್ಘೇ, ತದ್ವಾತಹರಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇ; ‘ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯೋ ಧಾತವಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ‘ಕಾಞ್ಜಿಕಸ್ಯೇವ ಪ್ರಭಾವಾದಾಧಾರಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ಶಾಖಾಯಾಂ ಹನ್ತಿ, ಕೋಷ್ಠೇ ಕರೋತೀ’ ಇತ್ಯಾಮನನ್ತಿ||೫೬||-

ಮಾನುಷಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ- ನಾರ್ಯಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಮಕ್ಷಿಪೂರಣಮ್||೫೭||-

ಹಸ್ತಿನೀಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಹಸ್ತಿನ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೈರ್ಯಕರಂ ಶರೀರದಾರ್ಢ್ಯಕರಮ್, ಅನ್ಯೇ ‘ತಾರುಣ್ಸ್ಥಾಪಕಮ್’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೫೮||-

ಪ್ರಾಭಾತಿಕಂ ಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಪ್ರಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ||೫೯||-

ಆಪರಾಹ್ಣಿಕಕ್ಷೀರಮಾಹ- ದಿವಾಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪರಾಹ್ಣೋ ದಿನಾನ್ತಭಾಗಃ| ವೃದ್ಧಾನುಮತೌ ಪಾಠಾವಿಮೌ||೬೦||-

ಆಮಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಪಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೬೧||

ಪಕ್ವಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೃತಂ ಪಕ್ವಮ್, ಆವರ್ತಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಕಿಞ್ಚಿದಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯರ್ಥಃ|೬೨|

ಸ್ತ್ರೀಕ್ಷೀರೇ ಪಾಕನಿಷೇಧಮಾಹ- ವರ್ಜಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತನ್ಯಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯದುಗ್ಧಾನಿ ಶೃತಾನ್ಯೇವ ಹಿತಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ ಸ್ತ್ರೀಭವಂ ಸ್ತನ್ಯಮಾಮಮಕ್ವಥಿತಮೇವ ಹಿತಮ್||೬೨||

ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಕ್ಷೀರಾಣಾಮೇವ ದೋಹನಕಾಲಧಾರಾಪಾತೋಷ್ಣಾನಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಧಾರೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗುಣವತ್ ಗುಣಾನ್ವಿತಂ, ವಿಪರೀತಮಗುಣವತ್, ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಧಾರೋಷ್ಣಂ ಯನ್ನ ಭವತಿ|೬೩|

ಅತಿಪಕ್ವಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹವೃದ್ಧಿಕರಮ್||೬೩||

ಕೀದೃಶಂ ಕ್ಷೀರಂ ವರ್ಜ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅನಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ವಿವರ್ಣಂ ಶುಕ್ಲಾದ್ವರ್ಣಾನ್ತರಮಾಪನ್ನಮ್| ವಿರಸಂ ಮಧುರಾದನ್ಯರಸಮ್| ವಿಗ್ರಥಿತಮಮ್ಲಾದಿದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗೇನ ವಿಗ್ರಥಿತಾವಯವಂ, ಯಲ್ಲೋಕೇ ವಿನಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೬೪||

ಅಥ ದಧಿಭೇದಾನಾಹ- ದಧೀತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ದಧ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸಾಮಾನ್ಯದಧಿಗುಣಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮ್| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಕರಮ್| ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಮಙ್ಗಲಹೇತುಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ದಧಿ ತು ಮಧುರಂ ಸೃಷ್ಟಮೂತ್ರಪುರೀಷಂ ಗುರ್ವಮ್ಲಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಶೋಫವರ್ಧನಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಾಪಹಂ ರೋಚನಂ ಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ಚ, ತದೇವ ಚೋದ್ಧೃತಸಾರಂ ಗ್ರಾಹ್ಯನಭಿಷ್ಯನ್ದಿ ಚ, ಸಸರಂ ಕಫಮೇದಃಶುಕ್ರಕೃತ್, ತ್ರಿದೋಷಕೃನ್ಮನ್ದಜಾತಮ್’ ಇತಿ||೬೫||

ಅಥ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಸ್ಯಾಪಿ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ಮಹೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್||೬೬||

ಮನ್ದಜಾತಗುಣಮಾಹ- ವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿದೋಷಕೃದಿತಿ ದೋಷಾನ್ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಕರೋತೀತಿ ದೋಷಕೃದಿತಿ ಸಿದ್ಧೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಮೇತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ ಯನ್ಮನ್ದಜಾತಂ ದಧಿ ತ್ರೀನಪಿ ದೋಷಾನ್ ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ತುಲ್ಯಬಲಸ್ವೇನ ಚ ಕೋಪಯತಿ, ನ ಪುನಃ ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಹೀನಾಧಿಕಭಾವೇನ ವಾ|೬೭|

ಗೋದಧ್ಯಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ||೬೭||-

ಅಜಾದಧ್ಯಾಹ- ದಧ್ಯಾಜಮಿತ್ಯಾದಿ||೬೮||-

ಮಹಿಷೀದಧ್ಯಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಲಾಸಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಸ್ನಿಗ್ಧಪದಬಲಾಸವರ್ಧನಪದಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ‘ವಿಶೇಷಾತ್’ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೬೯||-

ಉಷ್ಟ್ರೀದಧ್ಯಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಷಾರಮೀಷತ್ಕ್ಷಾರಮ್||೭೦||-

ಮೇಷೀದಧ್ಯಾಹ- ಕೋಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ನಾಮಾನಿ ಅರ್ಶಾಂಸಿ| ದೋಷಲಮಪಥ್ಯತ್ವೇನ ವಿಕಾರಕಾರಿ||೭೧||-

ಅಶ್ವಾದಧ್ಯಾಹ- ದೀಪನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಡವಮಾಶ್ವಮ್||೭೨||-

ಮಾನುಷೀದಧ್ಯಾಹ- ಸ್ನಿಗ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣೋತ್ತರಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮ್||೭೩||-

ಹಸ್ತಿನೀದಧ್ಯಾಹ- ಲಘ್ವಿತ್ಯಾದಿ||೭೪||-

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಗೋದಧಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯಾಹ- ದಧೀನೀತ್ಯಾದಿ| ಏವಮೇತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಏವಾವಧಾರಣೇ||೭೫||-

ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಾಲಿತದಧಿಗುಣಮಾಹ- ವಾತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಪರಿಸ್ರುತಂ ಸುಷ್ಠು ಗಾಲಿತಂ ವಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ||೭೬||-

ಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ಶೃತಾದಿತ್ಯಾದಿ||೭೭||-

ದಧ್ಯವಯವವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಗುಣವಿಶೇಷಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದಧ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರಃ ದಧ್ನ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ ಸ್ನೇಹಬಹುಲಃ ‘ತರ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವಹ್ನೇರ್ವಿಧಮನಃ ಅಗ್ನಿನಾಶನಃ| ವೃಷ್ಯಃ ಶುಕ್ರವರ್ಧನ ಇತಿ ಚೋಭಯಮತಿವೃದ್ಧಿಕರತ್ವಪ್ರಾಪ್ತಯೇ; ಏತೇನ ಜನಕಪ್ರವರ್ತಕಮುಕ್ತಮ್||೭೮||-

ಉದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದಧ್ನೋ ಗುಣಮಾಹ- ದಧೀತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾರಂ ಸಾರರಹಿತಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀತಿ ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ’ ಇತಿ ಪ್ರಾಹುಃ||೭೯||-

ಋತುಭೇದೇನ ಹೇಯೋಪಾದೇಯತಾಮಾಹ- ಶರದಿತ್ಯಾದಿ||೮೦||-

ಮಸ್ತುಗುಣಮಾಹ- ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮಸ್ತು ಅಧೋದಧಿ ಜಲಮಿಶ್ರಂ; ತಚ್ಚ ಸಪ್ತವಿಧಂ ದಧಿಭೇದಾತ್; ಅನ್ಯೇ ತು ದಧಿತಕ್ರಜಭೇದೇನ ಮಸ್ತು ದ್ವಿವಿಧಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಮಲಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದಂ ಭೋಜನಾಭಿಲಾಷಮ್||೮೧-೮೩||

ಅಥ ತಕ್ರಗುಣಾನಾಹ- ತಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗರಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಂ, ಸದಾಭಾವಿನಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯೇ ವಿಷಮಜ್ವರಾಃ, ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ಸ್ನೇಹವ್ಯಾಪತ್ ಸ್ನೇಹಾತಿಯೋಗಾಯೋಗಸಮುತ್ಥೋ ವಿಕಾರಃ| ಅವೃಷ್ಯಮ್ ಅಶುಕ್ರಲಮ್| ತಚ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತ್ರಿವಿಧಂ- “ರೂಕ್ಷಮರ್ಧೋದ್ಧೃತಸ್ನೇಹಂ ಯತಶ್ಚಾನುದ್ಧೃತಂ ಘೃತಮ್| ತಕ್ರಂ ದೋಷಾಗ್ನಿಬಲವಿತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೧೪)- ಇತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವೈತೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ಗುಣೋಪವರ್ಣನಂ ಕೃತಮ್||೮೪||

ಅಥ ಕೀದೃಕ್ ತಕ್ರಂ ಯಸ್ಯಾಯಂ ಗುಣನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಮನ್ಥನಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಘೋಲಮಾಹ- ಯತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತು ದಧಿಗುಣಮೇವ| ಸಸ್ನೇಹಂ ಸಜಲಮುದಶ್ವಿತ್; ತದ್ಗುಣಾಸ್ತು ಮತಾನ್ತರಾದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ||೮೫||

ತಸ್ಯ ತಕ್ರಸ್ಯ ನಿಷೇಧವಿಷಯಮಾಹ- ನೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣಕಾಲೇ ಶರದ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಃ||೮೬||

ಕೇಷು ಪ್ರಶಸ್ತಮಿತ್ಯಾಹ- ಶೀತಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ಗಾವರೋಧೇ ಸ್ರೋತಃಶೋಧಕತ್ವಾತ್| ದುಷ್ಟೇ ಚ ವಾಯೌ ವಿಕೃತೇ ವಾತೇ; ಸ ಚ ಪ್ರಾಯಃ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೮೭||

ತಕ್ರಸ್ಯ ರಸವಿಶೇಷೇಣ ಗುಣವಿಶೇಷಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ||೮೮||

ಸಂಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ತ್ರಿದೋಷಹರತ್ವಮಾಹ- ವಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೮೯||

ತಸ್ಯ ಹೇತ್ವನ್ತರೈರ್ವಿಗ್ರಥಿತಸ್ಯ ಘನೀಭೂತಾವಯವಸ್ಯ ಸ್ವಗುಣಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗ್ರಾಹಿಣೀತ್ಯಾದಿ| ವಿನಷ್ಟಂ ತಕ್ರಂ ಘನಾವಯವಂ ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾ|೯೦|

ಇದಾನೀಂ ತಕ್ರಾದ್ದಧಿಮಸ್ತುನಸ್ತಥಾ ತಕ್ರಮಸ್ತುನೋಽಪಿ ವಿಶೇಷಂ ಗುಣೇಷು ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತಕ್ರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಮಣ್ಡೋ ಮಸ್ತುಕಃ; ಕೂರ್ಚಿಕಾಭೂತಂ ಯದ್ದಧಿ ತಕ್ರಂ ಚ ತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೋ ಯೋ ಮಣ್ಡಃ ಸ ತಕ್ರಾಲ್ಲಘುತರಃ, ಪ್ರಾಕೃತದಧಿಜಾತಂ ಪುನರ್ಮಸ್ತು ಲಾಘವಾತ್ತಕ್ರಸಮಮೇವ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ, ‘ದಧಿಕೂರ್ಚಿಕತಕ್ರಜಃ’ ಇತಿ| ತಕ್ರ ಪ್ರಾಕೃತದಧಿಜಃ, ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತದಧಿಜಃ, ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತತಕ್ರಜ ಇತಿ ಮಸ್ತುತ್ರಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ‘ತಕ್ರತುಲ್ಯೋ ದಧಿಮಣ್ಡೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಾರುಚಿನಾಶನ’ ಇತಿ ಚ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಕೃತಮಸ್ತು ಚ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿವಿದಾಹೇನ ಸುಜಾತಸ್ಯ ದಧ್ನೋಽಚ್ಛೋ ಭಾಗ ಉಚ್ಯತೇ||೯೦||

ತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಪ್ರಸ್ತಾವೇ ಕ್ಷೀರಕೂರ್ಚಿಕಾಮಾಹ- ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೂರ್ಚಿಕೀಭೂತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಘನಭಾಗಃ ಕಿಲಾಟಃ; ಯಂ ಲೋಕಾಃ ಕ್ಷೀರಾಂಶುಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ಸೂದಾಸ್ತು ‘ಕಿಲಾಟೀ’ ಇತಿ| ಪುಂಸ್ತ್ವಂ ಶುಕ್ರಮ್|೯೧|

ಪೀಯೂಷಮೋರಟಾವಾಹ- ಮಧುರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವದಿತಿ ಕಿಲಾಟತುಲ್ಯೌ| ಪೀಯೂಷಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಸೂತಾಯಾ ಗೋಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸಪ್ತಾಹಂ ಯಾವತ್, ತದೇವ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪರತೋ ಯಾವತ್ ಪ್ರಸನ್ನತಾಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ ತಾವತ್ ‘ಮೋರಟ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ‘ವಿನಷ್ಟಕ್ಷೀರಭವಂ ಮಸ್ತು ಮೋರಟಮ್’ ಇತ್ಯಾಹ||೯೧||

ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ನವನೀತಮಾಹ- ನವನೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸದ್ಯಸ್ಕಂ ಸದ್ಯೋಭವಮ್| ಸುಕುಮಾರಂ ದೇಹಸೌಕುಮಾರ್ಯಕರಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್ತಕ್ರಾವಯವಸಮ್ಬನ್ಧಾಚ್ಚ, ಅತ ಏವಾಮ್ಲಮ್| ಚಿರೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ನವನೀತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಗುರ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಕರಮೋಜಸ್ಕರಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ದೇಹೋಪಚಯಕರಮ್| ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೨||

ಕ್ಷೀರಮಥನೋತ್ಥಿತಸ್ಯ ನವನೀತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ಯುತ್ಥಿತನವನೀತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೇ ಸ್ನೇಹಮಾಧುರ್ಯೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್ತಥಾ| ಅತಿಶೀತಮಪಿ ತದಪೇಕ್ಷಯೈವ| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚೇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತನೇತ್ರರೋಗಯೋಃ| ಪ್ರಸಾದನಸ್ಥಾನೇ ‘ವರ್ಣಪ್ರಸಾದನೀಯಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೯೩||

ಕ್ಷೀರೋತ್ಥನವನೀತಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಸನ್ತಾನಿಕಾಮಾಹ- ಸನ್ತಾನಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ತಾನಿಕಾ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಪರಿ ಸ್ತ್ಯಾನೋ ಭಾಗಃ ಕ್ಷೀರಸರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತರ್ಪಣೀ ತೃಪ್ತಿಜನಿಕಾ||೯೪||

ನನು ಚಾಷ್ಟಾನಾಂ ಕ್ಷೀರಾಣಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾದಿಹ ತಕ್ರಮಸ್ತುತಕ್ರಕೂರ್ಚಿಕಾಕಿಲಾಟಪೀಯೂಷಮೋರಟನವನೀತಸನ್ತಾನಿಕಾದಯಃ ಕಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೋಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಕಲ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಲ್ಪೋ ಭೇದಃ ಪ್ರಕಾರಃ| ದಧಿ ಆದಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ದಧ್ಯಾದಿಃ| ಗವ್ಯ ಇತಿ ಗೋರೇವ| ಅಭಿವರ್ಣಿತಃ ಕಥಿತಃ| ನ ಪುನರಜಾವಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಯತಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನಮ್| ತತ್ ಕಿಮಜಾದೀನಾಂ ದಧ್ಯಾದಿ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಕಲ್ಪಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಶಿಷ್ಟಾನ್ ಉರ್ವರಿತಾನ್| ಕ್ಷೀರವೀರ್ಯಾದಿತಿ ಕ್ಷೀರವೀರ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಗುಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಽಜಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಗುಣಸ್ತದನುಗುಣಸ್ತತ್ತಕ್ರಾದಿಗುಣೋ ವಾಚ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೫||

ಅಥ ಘೃತಮಾಹ- ಘೃತಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಘೃತಸ್ಯ ಗುಣಾಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಗವ್ಯಸ್ಯೈವೇತಿ ಗುಣಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವಾದಿತ್ಯಾಹುಃ| ಸೌಮ್ಯತ್ವಮುಷ್ಣೇಽಪಿ ಯಥಾಽವಿಕ್ಷೀರೇ, ಅತ ಏವ ಶೀತವೀರ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತಿ ಅತ್ರೇಷದರ್ಥೇ ನಞ್; ತೇನ, ಅಲ್ಪಾಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಮನ್ದಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮ್| ಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾಪಾದಕಮ್| ಉದಾವರ್ತಾದಿಪ್ರಶಮನಂ ನಿರಾಮಾಣಾಮೇವ ನತು ಸಾಮಾನಾಮ್| ಜ್ವರಸ್ಯ ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಪ್ರಶಮನಂ ಶಾನ್ತಿಕರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ಮೃತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಬಲಾನ್ತೈಃ ಸಹ ಕರಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ಮೃತಿಃ ಅತೀತಸ್ಮರಣಮ್; ಅನಾಗತಜ್ಞಾನಂ ಮತಿಃ; ಮೇಧಾ ಗ್ರನ್ಥಧಾರಣಶಕ್ತಿಃ; ಕಾನ್ತಿಃ ಶೋಭಾ; ಲಾವಣ್ಯಂ ರೂಪಾತಿಶಯಃ; ಸೌಕುಮಾರ್ಯಂ ಮಾರ್ದವಮಙ್ಗಾನಾಮ್; ಓಜೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಂ ಧಾತುಧಾಮ; ತೇಜಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ಅನ್ಯೇ ಪ್ರಭಾಮಾಹುಃ, ಸಾ ಚ ಮಹಾಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ನಿಷಿದ್ಧಾ; ಬಲಮುಪಚಯಃ| ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮ್| ವಯಃಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ ಯಾವದೇವಾಯುಃ ಪ್ರಮಿತಂ ತಾವದೇವಾಯುಃ ಸ್ಥಾಪಯತ್ಯನಾಬಾಧಮ್| ಪಾಪಾದೀನಿ ಹನ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ರಕ್ಷೋಘ್ನಂ ರಾಕ್ಷಸಭಯಹರಮ್| ‘ತ್ರಿದೋಷಾಪಕರ್ಷಣಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ತು ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಪಾಠಃ| ತತ್ರಾಪಿ ವಾತಪಿತ್ತಸಮ್ಬದ್ಧಸ್ಯೈವ ಕಫಸ್ಯ ಹನ್ತೃತ್ವಂ, ನತು ಕೇವಲಸ್ಯ||೯೬||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಘೃತಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಗವ್ಯಘೃತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಗುಣಮಾಹ- ವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವಚಕ್ಷುಷ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗುಣೋತ್ತರಂ ಗುಣೋತ್ಕೃಷ್ಟಮ್||೯೭||

ಆಜಂ ಘೃತಮಾಹ- ಆಜಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೮||

ಮಾಹಿಷಘೃತಮಾಹ- ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೯||

ಔಷ್ಟ್ರಘೃತಮಾಹ- ಔಷ್ಟ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೦೦||

ಆವಿಕಘೃತಮಾಹ- ಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೦೧||

ಆಶ್ವಘೃತಮಾಹ- ಪಾಕೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಐಕಶಫಂ ಘೃತಮಶ್ವಾಯಾ ಘೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೨||

ಮಾನುಷೀಘೃತಮಾಹ- ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಮಗ್ರ್ಯಂ ಸರ್ವಚಕ್ಷುಷ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠಮ್||೧೦೩||

ಹಾಸ್ತಿನಘೃತಮಾಹ- ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರೇಣವಂ ಹಾಸ್ತಿನಮ್||೧೦೪||

ಕ್ಷೀರೋತ್ಥಘೃತಗುಣಮಾಹ- ಕ್ಷೀರಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಮಥನಾತ್ ಸಮುದ್ಭೂತನವನೀತೋತ್ಥಿತಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ಭ್ರಮಃ ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ||೧೦೫||

ಘೃತಮಣ್ಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರ್ಮಣ್ಡಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೀನಘೃತಸ್ಯ ಘನೀಭೂತ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗೋ ಮಣ್ಡಃ||೧೦೬||

ಪುರಾಣಘೃತಗುಣಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪುರಾಣಂ ದಶವರ್ಷಸ್ಥಿತಮ್| ವಿಷರುಧಿರಮದ್ಯಜಾ ಮದಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಗರಃ ಸಂಯೋಗವಿಷಮ್| ಪೂರಣೇಽಕ್ಷಿಪೂರಣೇ| ಏಕಾದಶಶತಮಿತಿ ಏಕಾದಶೋತ್ತರಂ ಶತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೂತೈಃ ಪ್ರಾಣಿಭಿಃ| ಆಚಾರ್ಯಸ್ತು ‘ಕೌಮ್ಭಂ ತು ಶತವತ್ಸರಮ್’ ಇತ್ಯಾಹ| ಅಯಂ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧೇಷು ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಬಹುವೈದ್ಯಪಠಿತತ್ವಾತ್ ಪಠಿತಃ||೧೦೭-೧೧೧||

ಜಙ್ಗಮಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ಘೃತಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಸ್ಥಾವರಸ್ನೇಹೋತ್ತಮಂ ತೈಲಂ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಿಲೇಷು ಭವಂ ತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಮ್| ಆಗ್ನೇಯಮುಷ್ಣಮಿತಿ ಪ್ರಭಾ ಆಗ್ನೇಯೀ ನ ಚೋಷ್ಣಾ, ಕ್ಷಾರ ಉಷ್ಣಃ ಸೌಮ್ಯಶ್ಚ, ಮತ್ಸ್ಯಾ ಉಷ್ಣಾ ನ ತ್ವಾಗ್ನೇಯಾಃ, ಅತ ಏವಾಗ್ನೇಯಮುಷ್ಣಮಿತ್ಯುಭಯಮುಕ್ತಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ಧಾತುಪುಷ್ಟಿಕರತ್ವೇನ ಶರೀರದಾರ್ಢ್ಯಾವಹತ್ವಾತ್; ನ ಚ ಲೇಖನತ್ವಮಪ್ಯಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಂ, ಮೇದೋಹರತ್ವಾತ್| ನ ಖಲು ತೈಲಂ ಮೇದೋಘ್ನಮಪಿ ಮಾಂಸಂ ನ ಕರೋತಿ, ಪ್ರತಿನಿಯತಶಕ್ತಿತ್ವಾದ್ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮ್| ಪ್ರೀಣನಂ ತೃಪ್ತಿಜನಕಮ್| ವ್ಯವಾಯಿ ಅಪರಿಣತಮೇವ ವ್ಯಾಪ್ಯ ದೇಹಂ ಪಚ್ಯತೇ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋನುಸಾರಿ| ವಿಶದಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚಕಮ್| ವೃಷ್ಯಂ ಶುಕ್ರಲಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಧಾತುಪೋಷಣಕರಣಾದ್ವೃಷ್ಯಂ, ಸದ್ಯಃ ಪುನರವೃಷ್ಯಮೇವ| ಯದುಕ್ತಂ ಜಾತೂಕರ್ಣೇನ- ‘ಅಶುಕ್ರಾರ್ಥೇ ತೈಲಲವಣಮ್’ ಇತಿ| ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದನಮಭ್ಯಙ್ಗೇ ಭೋಜನೇ ಚ| ವರ್ಣೋ ಗೌರಾದಿಃ| ಬಲಕರಮುತ್ಸಾಹಕರಮ್| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಪರಿಣಾಮೇ, ನ ತು ಪೂರಣೇನ| ಲೇಖನಂ ಮೇದೋಹರಮ್| ಅನಿಲಬಲಾಸಕ್ಷಯಕರಮಿತಿ ಮಿಲಿತವಾತಬಲಾಸಯೋಃ ಕ್ಷಯಕರಂ, ನ ಕೇವಲಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ನ ಚ ಕೇವಲಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ; ಅಥವಾ ಕ್ಷಯೋ ಮಾರ್ಗಃ, ಅನಿಲಬಲಾಸಸ್ರೋತಃಶೋಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶಿತಪಿತ್ತಜನನಮ್ ಜಲ್ಪತನೂಕರಣಪಿತ್ತಯೋರ್ಜನಕಂ, ಶಿತಂ ಹಿ ತನೂಕರಣಂ, ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ತೇನಾಲ್ಪತನೂಕರಣಮಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ; ಕೇಚಿದಶಿತಮಿತಿ ಪೃಥಕ್ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಮಹಾಪಞ್ಜಿಕಾಯಾಂ ದೂಷಿತಮ್| ಛಿನ್ನಂ ದ್ವಿಧಾಭೂತಂ, ಭಿನ್ನಂ ವಿದಾರಿತಂ, ವಿದ್ಧಂ ಸೂಚ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಉತ್ಪಿಷ್ಟಂ ಚೂರ್ಣಿತಂ, ಚ್ಯುತಂ ಸ್ಥಾನಾದಧೋಗತಂ, ಮಥಿತಂ ವಿಲೋಡಿತಂ, ಕ್ಷತಮುರಃಕ್ಷತಾದಿ, ಪಿಞ್ಚಿತಂ ಚಿಪ್ಪಟೀಭೂತಂ ‘ಚಿರ್ಪಿತಂ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಭಗ್ನಂ ಸನ್ಧಿಮುಕ್ತಾದಿಭೇದಂ, ಸ್ಫುಟಿತಂ ಬಹುಧಾ ಖಣ್ಡೀಭೂತಂ, ವಿಶ್ಲಿಷ್ಟಂ ಸನ್ಧಿವಿಶ್ಲೇಷಮಾತ್ರಯುಕ್ತಂ, ದಾರಿತಂ ಸ್ಫಾಟಿ(ಡಿ)ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಭಿಹತಂ ಲಗುಡಾದಿಭಿಃ, ದುರ್ಭಗ್ನಂ ಚೂರ್ಣಿತಾತಿಪಾತಿತಂ ಮಜ್ಜಾನುಗತಾದಿಕಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ದುಷ್ಟಂ ಭಗ್ನಂ, ಮೃಗವ್ಯಾಲವಿದಷ್ಟಂ ದುಷ್ಟಮೃಗಭಕ್ಷಿತಮ್| ಪರಿಷೇಕಃ ಅಙ್ಗೋಪರಿ ತೈಲಧಾರಾದಿನಿಪಾತಃ, ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅವಗಾಹೋಽಪಕ್ರೀಡನಮ್ | ಅನ್ನಪಾನವಿಧಾವಿತಿ ವಿಧೌ ಸಂಸ್ಕರಣೇ||೧೧೨-೧೧೩||

ಏರಣ್ಡತೈಲಸ್ಯ ಗುಣಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ- ಏರಣ್ಡತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋಭಾಗದೋಷಹರಂ ವಿರೇಚನೇನ ದೋಷಹರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೪||

ನಿಮ್ಬಾದಿಫಲಸ್ನೇಹಗುಣಾನಾಹ- ನಿಮ್ಬೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀಮೂತಕೋ ದೇವದಾಲೀ, ವೃಕ್ಷಕಃ ಕುಟಜಃ, ಕೃತವೇಧನಃ ಕೋಶಾತಕೀ, ಅರ್ಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕೋ ರೇಚನಿಕಃ, ಹಸ್ತಿಕರ್ಣೋ ಮಹಾಪರ್ಣೋ ‘ಭೂಪಲಾಶ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಅನ್ಯೇ ರಕ್ತೈರಣ್ಡಮಾಹುಃ, ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಕೃಷ್ಣಜೀರಕಃ, ಪೀಲುಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕರಞ್ಜೋ ವೃಕ್ಷಕರಞ್ಜಃ, ಇಙ್ಗುದೀ ಕಣ್ಟಕೀ(ಕ)ವೃಕ್ಷಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಅನ್ಯೇ ಪುತ್ರಜೀವಕಮಾಹುಃ, ಶಿಗ್ರುಃ ಶೋಭಾಞ್ಜನಫಲಂ, ಸುವರ್ಚಲಾ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ, ವಿಡಙ್ಗಃ ಕೃಮಿಹಾ, ಜ್ಯೋತೀಷ್ಮತಿ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ನಿಮ್ಬತೈಲಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಲಿತಹರಮುಕ್ತಮ್, ಇಹಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶಿರೋರೋಗಾಪಹರತ್ವೇನ ಪಲಿತಹರತ್ವಮುಚ್ಯತೇ||೧೧೫||

ಏಷು ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಾದ್ವಿಶೇಷಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಾತಘ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೌಮಮಿತಿ ಅತಸೀಭವಮ್||೧೧೬-೧೧೯||

ಕಟೂನ್ಯಭಿಧಾಯ ಮಧುರಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಿರಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಮುಕ್ತಕ ಆವಾನ್ತಕಃ, ಕೋಲೋ ಬದರಮಜ್ಜಾ, ಅಕ್ಷೋಡ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಜೀವನ್ತೀ ಸ್ವರ್ಣಜೀವನ್ತೀಫಲಂ, ಪ್ರಿಯಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಫಲಃ, ಕರ್ಬುದಾರಃ ಕಾಞ್ಚನಾರಃ; ಸೂರ್ಯವಲ್ಲೀ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ, ‘ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಭೇದಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ಸುವರ್ಚಲಾಯಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ಪಠಿತತ್ವಾತ್; ತ್ರಪುಸಂ ಕರ್ಕಟೀಫಲಂ ‘ತ್ರಿಷುಡೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಏರ್ವಾರುರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಕರ್ಕಟಿಕಾ, ಕರ್ಕಾರು ವಾಡವಂ ತ್ರಪುಸಮ್| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕಾಲಿಙ್ಗಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಗ್ನಿಸಾದನಾನಿ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕರಾಣಿ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಾದೀನಾಂ ತಿಕ್ತಾನಾಮಪಿ ಮಧುರಾಣಿ ತೈಲಾನಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೨೦||

ಮಧೂಕಾದೀನಾಂ ತೈಲಾನ್ಯಾಹ- ಮಧೂಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪಲಾಶಃ ಕಿಂಶುಕಃ||೧೨೧||

ತುವರಕಾದಿತೈಲಮಾಹ- ತುವರಕೇತ್ಯಾದಿ| ತುವರಕಂ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವತೀರಜಾತಮಾಹುಃ| ತದುಕ್ತಂ- “ಪತ್ರೈಸ್ತು ಕೇಶರಾಕಾರೈಃ ಕಪಿತ್ಥಸದೃಶೈಃ ಫಲೈಃ| ವೃಕ್ಷಸ್ತುವರಕೋ ನಾಮ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಣವತೀರಜಃ”- ಇತಿ| ಉಭಯತೋಭಾಗದೋಷಹರೇ ಚೇತಿ ವಮನೇನ ವಿರೇಚನೇನ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೨||

ಸಾರಸ್ನೇಹಾನಾಹ- ಸರಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸರಲಾದಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಗಣ್ಡೀರಃ ಸಾರಪ್ರಧಾನಸ್ತರುವಿಶೇಷಃ| ಸಾರಸ್ತ್ವನ್ತರ್ಗತಃ ಪ್ರಧಾನಭೂತೋಽವಯವವಿಶೇಷಃ||೧೨೩||

ತುಮ್ಬ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಮಾಹ- ತುಮ್ಬೀತ್ಯಾದಿ| ತುಮ್ಬೀ ತಿಕ್ತಾಲಾಬುಃ, ಕೋಶಾಮ್ರಃ ‘ಕೋಶಮ್ಬ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ದನ್ತೀ ದನ್ತಿನೀ, ದ್ರವನ್ತೀ ಶಮ್ಬರೀ, ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರುಕಃ, ಸಪ್ತಲಾ ಸಾತಲೇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ, ನೀಲಿನೀ ಶ್ರೀಫಲಿಕಾ, ಕಮ್ಪಿಲ್ಲಕಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಶಙ್ಖಿನೀ ಶ್ವೇತಶ್ರೀಫಲಿಕಾ, ಅನ್ಯೇ ಯವತಿಕ್ತಾಭೇದಮಾಹುಃ| ಅಧೋಭಾಗದೋಷಹರಾ ಇತಿ ವಿರೇಚನೇನ ದೋಷಹರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೪||

ಯವತಿಕ್ತಾತೈಲಮಾಹ- ಯವತಿಕ್ತಾತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯವತಿಕ್ತಾ ಯವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಜಾಯತೇ ತಿಕ್ತಸಪ್ತಾಷ್ಟಪತ್ರಾ ‘ಯವೇನ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ||೧೨೫||

ಏಕೈಷಿಕಾತೈಲಮಾಹ- ಏಕೈಷಿಕಾತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಷಿಕಾ ಅವಿದ್ಧಕರಣೀ ‘ಪಾಠಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ತ್ರಿವೃದಿತಿ ಜೇಜ್ಝಟಃ||೧೨೬||

ಆಮ್ರತೈಲಮಾಹ- ಸಹಕಾರತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಹಕಾರತೈಲಮಾಮ್ರತೈಲಮ್| ತಚ್ಚ ‘ಆಮ್ರಸ್ಯ ತರುಣಫಲವೃನ್ತಭಙ್ಗಮಾತ್ರತ ಏವ ಜಾತಮ್’ ಇತಿ ಗಯೀ, ‘ತತ್ಫಲಮಜ್ಜಸ್ನೇಹಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೧೨೭||

ಫಲಾನಾಮಾನನ್ತ್ಯಾತ್ ಫಲಗುಣಾತಿದೇಶಂ ತೈಲೇಽಪ್ಯಾಹ- ಫಲೋದ್ಭವಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಜಗತಿ| ಫಲಾನೀವೇತಿ ಫಲಸದೃಶಗುಣಾಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಇಹ ತೈಲವರ್ಗೇ ಯಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್ ಫಲೋದ್ಭವಾನಿ ತೈಲಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ತಾನಿ ತಾವದುಕ್ತಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಮೇವ ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ಶೇಷಾಣಿ ತು ಫಲತೈಲಾನಿ ಫಲಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ ಕರ್ಮ ಚ ವಿಜ್ಞಾಯ ಫಲಾನೀವ ವಿನಿರ್ದಿಶೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನೀಹ ಕಾನಿಚಿತ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಯಾನೀತ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಕಾನಿಚಿತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಶೇಷಂ ಚ ಸಮಮ್| ತಚ್ಚ ಸುಬೋಧಮ್||೧೨೮||

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ತಿಲತೈಲಗುಣತ್ವಮಾಹ- ಯಾವನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ತೈಲಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಇತಿ ಏತೇನ ತಿಲತೈಲೇ ಯೇ ಕೇಚಿದ್ಧರ್ಮಾಃ ಯಾನಿ ಚ ಕಾನಿಚಿತ್ ಕರ್ಮಾಣಿ ತಾನ್ಯಪರೇಷ್ವಪಿ ತೈಲೇಷು ವರ್ತನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ, ನ ತು ಸರ್ವೇ ತಿಲತೈಲಧರ್ಮಾಃ ಸರ್ವಾಣಿ ತಿಲತೈಲಕರ್ಮಾಣಿ; ಅನ್ಯೇ ತು ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣೀಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತಾಮಾಹುಃ||೧೨೯||

ತಿಲತೈಲಪ್ರಾಧಾನ್ಯಕಥನದ್ವಾರೇಣೇತರೇಷಾಂ ತೈಲಾನಾಮಪಿ ತೈಲತ್ವಮಾಹ- ಸರ್ವೇಭ್ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಪತ್ತೇರಿತಿ ಯಥಾ ತೈಲಂ ತಿಲಾನಾಂ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ ತಥೈವೈರಣ್ಡಾದಿತೈಲಮಪೀತಿ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಸಾಮ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ಗುಣತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ಕೈಶ್ಚಿತ್ತಿಲತೈಲಕರ್ಮಭಿಃ ಕೈಶ್ಚಿತ್ತಿಲತೈಲಧರ್ಮೈಶ್ಚ ಸಮಾನತ್ವಾತ್||೧೩೦||

ಸ್ನೇಹಸಮಾನತ್ವಾದ್ವಸಾದಿಗುಣಕರ್ಮಾಹ- ಗ್ರಾಮ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ಗವೋಷ್ಟ್ರಬಸ್ತಾದಯಃ, ಆನೂಪಾ ಮಹಿಷಾದಯಃ, ಔದಕಾ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ| ಜಾಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿ ಜಾಙ್ಗಲಾ ಏಣಾದಯಃ, ಏಕಶಫಾ ಅಶ್ವಾದಯಃ, ಕ್ರವ್ಯಾದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ| ಪ್ರತುದೇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತುದಾಃ ಕಪೋತಪಾರಾವತಾದಯಃ, ವಿಷ್ಕಿರಾ ಲಾವಾದಯಃ||೧೩೧||

ಇದಾನೀಂ ಮಧ್ವಾಹ, ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸ್ವಗುಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷದೀಪನಲಘುತ್ವಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಪುರಾಣಂ, ನವಮೇತದ್ವಿಪರೀತಮಿತಿ| ಸುಕುಮಾರಂ ಸೌಕುಮಾರ್ಯಕರಮ್| ಲೇಖನಂ ಪತ್ತಲೀಕರಣಮ್| ಹೃದ್ಯಂ ಹೃದಯಪ್ರಿಯಂ ಹಿತಂ ಚ| ವಾಜೀಕರಣಂ ಶುಕ್ರಲಮ್| ಸನ್ಧಾನಂ ಭಗ್ನಸ್ಯ| ಶೋಧನಂ ದುಷ್ಟವ್ರಣಸ್ಯ| ರೋಪಣಂ ಶುದ್ಧವ್ರಣಸ್ಯ| ಚಕ್ಷುಷ್ಯಂ ಚಕ್ಷುಷೇ ಹಿತಮ್| ಪ್ರಸಾದನಂ ಚಕ್ಷುಷೋರ್ದೇಹಸ್ಯ ಚ| ಹ್ಲಾದಿ ಸುಖಕಾರಿ| ತ್ರಿದೋಷಶಮನಮಿತಿ ಯದ್ಯಪಿ ಶೈತ್ಯರೌಕ್ಷ್ಯಲಾಘವೈರ್ವಾತಕಾರಿತ್ವಂ ಮಧುರತ್ವಾದಿನಾ ಚ ಕಫಕಾರಿತ್ವಂ ತಥಾಽಪಿ ದ್ರವ್ಯಗುಣೋಭಯಪ್ರಭಾವಾತ್ತ್ರಿದೋಷಘ್ನತ್ವಮ್||೧೩೨||

ತದ್ಭೇದಾನಾಹ- ಪೌತ್ತಿಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಙ್ಗಲಾ ಮಹತ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪುತ್ತಿಕಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಪೌತ್ತಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಮಶಕೋಪಮಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಃ ಪುತ್ತಿಕಾಃ’ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಭ್ರಮರಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಭ್ರಾಮರಮ್| ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪಿಙ್ಗಲಾ ಏವ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಃ, ತದ್ಭವಂ ಕ್ಷೌದ್ರಮ್| ಪಿಙ್ಗಲವರ್ಣಾ ಮಹತ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಸ್ತದ್ಭವಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಅತ್ಯಲ್ಪಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಪೀತಕಪಿಙ್ಗಲಾ ‘ಬಗ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಯತ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಛತ್ರಕಾಕಾರಂ ಹೈಮವತೇ ವನೇ ಮಾಲವವನೇ ಚ ತಚ್ಛಾತ್ರಮ್| “ಮಧೂಕವೃಕ್ಷಪುಷ್ಪೇಭ್ಯೋ ಜರತ್ಕಾರ್ವಾಶ್ರಮೋದ್ಭವಾಃ| ಸ್ರವನ್ತ್ಯಾರ್ಧ್ಯಂ ಮಧು ಪ್ರಾಹುಃ ಶ್ವೇತಕಂ ಮಾಲವೇ ಜನಾಃ|| ತೀಕ್ಷ್ಣತುಣ್ಡಾಸ್ತು ಯಾಃ ಪೀತವರ್ಣಾಃ ಷಟ್ಪದಸನ್ನಿಭಾಃ| ಅರ್ಘಾ ನಾಮ ಚ ತದ್ಭೂತಮಾರ್ಘ್ಯಮಿತ್ಯಪರೇ ಜಗುಃ”- ಇತಿ| ಉಷ್ಣೇನ ಸಹಾರ್ಘ್ಯಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮಧೂನ್ಯುಷ್ಣೈರ್ವಿರುಧ್ಯನ್ತೇಽನ್ಯತ್ರಾರ್ಘ್ಯಾತ್”- ಇತಿ| ಉದ್ದಾಲಕಾಃ ಕಪಿಲಕೀಟಾಃ ಸ್ವಲ್ಪಾಃ ಪ್ರಾಯಶೋ ವಲ್ಮೀಕೇಷ್ವನ್ತರ್ಮಧು ಚಿನ್ವನ್ತಿ, ತದ್ಭವಮೌದ್ದಾಲಕಮ್| ದಾಲಮಿತಿ ದಲಂ ಪತ್ರಂ, ತದುಪರಿಸ್ಥಿತಂ ದಾಲಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಕಪಿಲಾ ಏವ ಸ್ವಲ್ಪತರಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವೃಕ್ಷಕೋಟರೋದ್ಭವಾ ‘ದಲಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ತದ್ಭವಂ ದಾಲಮಿತಿ||೧೩೩||

ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಗುಣಮಾಹ- ವಿಶೇಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಷಾನ್ವಯಾದಿತಿ ಸವಿಷಪುಷ್ಪಾಹಾರಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭತ್ವಾತ್| ಛೇದಿ ಮೇದೋಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮ್| ಮದಕೃದಿತಿ ವಿಷಾನ್ವಯತ್ವಾದೇವ ವಿಷಮದಕೃತ್||೧೩೪-೧೩೯||-

ನವಪುರಾಣಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ಬೃಂಹಣೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯಾಚ್ಚ್ಯಾವಿತಸ್ಯಾಲ್ಪಕಾಲಸ್ಥಾಪಿತತ್ವೇನ ನವತ್ವಮ್, ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ಪುರಾಣತ್ವಮ್||೧೪೦||-

ಪಕ್ವಾಮಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ದೋಷತ್ರಯಹರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವತ್ವಮಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾತ್, ಘನೀಭಾವಾದಿತ್ಯೇಕೇ; ‘ಅಗ್ನಿಸಂಯೋಗನಿಷೇಧಾನ್ನಿನ್ದಿತಮೇತತ್, ತಸ್ಮಾನ್ಮಧುನಃ ಕಾಲವಿಶೇಷಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಪರಿಣಾಮಾತ್ ಪಕ್ವತ್ವಮಾಮತ್ವಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೧೪೧||

ಅನೇಕಕರ್ಮಕಾರಿಣೀಂ ಯೋಗವಾಹಿತಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತದ್ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗೈರಿತಿ ಔಷಧಸಮೂಹೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾದೃಗ್ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಂಯೋಜ್ಯನ್ತೇ ತಾದೃಕ್ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಂ, ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಪರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಂ ಮಧ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೨||

ಇದಾನೀಮುಕ್ತಾಯಾಮಪಿ ಹಿತಾಹಿತೀಯೇ ಪ್ರಕ್ರಮಾಗತಾಯಾಮನುಷ್ಣೋಪಚಾರತಾಯಾಂ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಧು ಅನುಷ್ಣೋಪಚಾರಂ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾಹ- ಪುಷ್ಪರಸಾನಾಂ ಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್, ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಂ ನಾನಾದ್ರವ್ಯರಸಗುಣವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿರುದ್ಧಾನಾಂ; ‘ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಮಕ್ಷಿಕಾಸಮ್ಭವತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ; ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯೋ ಮಕ್ಷಿಕಾಃ ಪುಷ್ಪರಸವಿಷಮಕ್ಷಿಕಾಃ| ‘ಅನುಷ್ಣೋಪಚಾರಂ ಯೋಗವಾಹಿ ಚ’ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ದ್ವಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಪೂರ್ವಮುಕ್ತತ್ವಾದ್ಯೋಗವಾಹಿತಾಯಾಃ| (ಮಕ್ಷಿಕಾ ಹಿ ಪುಷ್ಪರಸಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯಸ್ತತ್ಸಮ್ಭವಂ ಮಧ್ವಪಿ ವೀರ್ಯೇಣೋಷ್ಣಂ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಧೂಷ್ಣದ್ರವ್ಯೇಣ ನೋಪಚರ್ಯತೇ ಯುಜ್ಯತೇ, ಉಷ್ಣೇನ ಸಹ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾದ್ ವಿಷವದಿತಿ ಭಾವಃ|) ಉಷ್ಣೇನ ಸಹ ವಿರೋಧೇ ಹೇತುಮಾಹ- ಉಷ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಉಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶೈಃ, ನ ತೂಷ್ಣವೀರ್ಯೈಃ| ವಿಷಾನ್ವಯತಯಾ ವಿಷಾಹಾರಮಕ್ಷಿಕಾಪ್ರಸವತಯಾ| ಉಷ್ಣಾರ್ತಂ ಘರ್ಮಪೀಡಿತಮ್| ಉಷ್ಣೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಹ| ಉಷ್ಣೇ ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ವಾ| ಉಕ್ತಮೇವ ಸುಖಬೋಧನಾರ್ಥಮಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಕುಮಾರಂ ಹ್ಯುಷ್ಣೇನ ವಿರುಧ್ಯತೇ; ಯಥಾ ನವನೀತಸ್ತ್ಯಾನಘೃತಜಲಕುಸುಮಾನಿ| ಶೀತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಶೀತೇನಾಪಿ ಕೇನಚಿದ್ವಿರೋಧಮಾಹ- ತಥಾಽನ್ತರೀಕ್ಷೇಣ ಜಲೇನ ಚಾಪಿ; ಖಜಲೇನ ಸ್ವಭಾವತಃ; ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರ್ಘ್ಯಮುಷ್ಣೇನ ಸಹ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ||೧೪೩-೧೪೫||

ವಮನವಿಷಯೇ ಉಷ್ಣೇನಾಪ್ಯವಿರೋಧಮಾಹ- ಉಷ್ಣೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ವಮನೇ ಉಷ್ಣಸ್ಯ ಮಧುನಾ ವಿರೋಧೋ ನೋಕ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ವೃದ್ಧಾ ನ ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ ವಮನಸ್ಯಾಧೋಗತಿಭಯಾತ್||೧೪೬||

ಅನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಜೀರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಸಕಾಶಾನ್ಮಧ್ವಜೀರ್ಣಂ ಕಷ್ಟಾವಹಮಿತ್ಯಾಹ- ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ವಾಮಂ ಮಧ್ವಜೀರ್ಣಮ್| ಪರತ ಊರ್ಧ್ವಮ್| ಆಮಸ್ಯ ಸ್ವೇದೋಷ್ಣೋದಕಾದಯ ಉಪಕ್ರಮಾಃ, ತೇ ಚೋಷ್ಣತ್ವಾನ್ಮಧುನೋ ವಿರುದ್ಧಾಃ| ಸರ್ವಂ ಪ್ರಾಣಿನಮ್||೧೪೭||

ಅಥೇಕ್ಷೂಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಗುಣಮಾಹ- ಇಕ್ಷವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರವಾಚೀ, ತೇನ ಭೋರದಶತಪತ್ರಪಾಣ್ಡುಕವೇತ್ರಕೋದ್ರವಕಚಣಿಪ್ರಭೃತಯೋ ಬಹ್ವಯೋ ಜಾತಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸ್ಥೌಲ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ಥೌಲ್ಯಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯಾದೇವ ದ್ವಾದಶಜಾತಯೋ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೮-೧೪೯||-

ಗುಣಾನಿತ್ಯಾದಿ||೧೫೦-೧೫೪||-

ತೇಷಾಮವಯವವಿಶೇಷೇಣ ಗುಣವಿಶೇಷಮಾಹ- ಅತೀವೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರೇಷ್ವಕ್ಷಿಷು ವಿಜ್ಞೇಯ ಇತಿ ಇಕ್ಷೂಣಾಮಕ್ಷೀಣಿ ಪರ್ವಸನ್ಧಿಷು ಪ್ರರೋಹಜನನಸಮರ್ಥಾ ಅಙ್ಕುರಾಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ತ್ವಕ್ಷು ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತ್ವಕ್ಷು ವಲ್ಕಲೇಷು||೧೫೫||-

ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಅವಿದಾಹೀತ್ಯಾದಿ|- ಬೃಹಲ್ಲಘುಪಞ್ಜಿಕಯೋಃ; ಜೇಜ್ಝಟಸ್ತು- “ಕಫಕೃಚ್ಚಾವಿದಾಹೀ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಃ| ಶರ್ಕರಾಸಮವೀರ್ಯಸ್ತು ದನ್ತನಿಷ್ಪೀಡಿತೋ ರಸಃ”- ಇತಿ ಪಠತಿ| ಶರ್ಕರಾಸಮವೀರ್ಯ ಇತ್ಯತ್ರ ವೀರ್ಯಶಬ್ದಃ ಶಕ್ತಯಭಿಧಾಯಕಃ, ನತು ಶೀತಾದಿವೀರ್ಯವಾಚಕಃ| ಕಸ್ಮಾದವಿದಾಹೀ? ಉಚ್ಯತೇ- ಬಹಿರಸ್ಥಾಯಿತ್ವೇನ ವಾತಾತಪಾದ್ಯನುಪಹತತ್ವಾತ್||೧೫೭||

ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಗುರುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯನ್ತ್ರಪೀಡಿತಸ್ಯ ಬಹಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತ್ಯಾ ವಾತಾತಪಾದಿಸಂಯೋಗೇ ತ್ವಗಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಪೀಡನಾಚ್ಚ ಗುರುತ್ವಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಗುರುತ್ವಂ ಚಿರಪಾಕಿತ್ವಮ್| ವಿದಾಹೀತಿ “ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಾದಯ ಗೌರವಾದ್ವಾ ಚಿರೇಣ ಪಾಕಂ ಜಠರಾಗ್ನಿಯೋಗಾತ್| ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಂ ವಿದಹತ್ ಕರೋತಿ ತದನ್ನಪಾನಂ ಕಥಿತಂ ವಿದಾಹಿ”- ಇತಿ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ|೧೫೮|

ತಸ್ಯಾಗ್ನಿಪಕ್ವಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಪಕ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೫೮||

ಫಾಣಿತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಫಾಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫಾಣಿತಂ ಕ್ಷುದ್ರಗುಡಃ ‘ಕಾಕವೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಅಸ್ಯ ತ್ರಿದೋಷಕರತ್ವಂ ಪ್ರಭಾವಾತ್||೧೫೯||

ತಸ್ಯೈವ ಪಾಕಾದತಿಘನಭಾವಂ ಗತಸ್ಯ ಗುಡಸಞ್ಜ್ಞಾ, ತಮಾಹ- ಗುಡ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ಷಾರ ಈಷತ್ಕ್ಷಾರಃ| ಏತೇಽನಿರ್ಮಲಗುಡಗುಣಾಃ||೧೬೦||

ನಿರ್ಮಲಗುಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಪಿತ್ತಘ್ನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧೋ ನಿರ್ಮಲೋ ಧವಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೬೧|

ಪುರಾಣಸ್ಯ ಗುಡಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸೇತ್ಯಾದಿ| ಸಪುರಾಣ ಈಷತ್ಪುರಾಣಃ||೧೬೧||

ತಸ್ಯ ಗುಡಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರವಿಶೇಷೇಣ ನಾಮಾನ್ತರಂ ಗುಣಾನ್ತರಂ ಚಾಹ- ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ದ್ರವಖಣ್ಡಃ ‘ಖಣ್ಡದ್ರವ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ; ಖಣ್ಡಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಶರ್ಕರಾ ಸಿತೋಪಲಾ ‘ತವರಾಜ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಗುಡಾನ್ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾ ತತಃ ಖಣ್ಡಸ್ತತಃ ಶರ್ಕರೇತಿ ವೈಮಲ್ಯೋತ್ಕರ್ಷೇ ಶೈತ್ಯಾದಿಪ್ರಕರ್ಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬೨||

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಯತಿ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಏಷಾಮಿಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಮ್| ಗೌರವಂ ವಾತಪಿತ್ತಹಾರಿತ್ವಂ, ಗೌರವಂ ಮಧುರವಿಪಾಕಿತ್ವಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಸ್ನೇಹಲಾಘವಶೈತ್ಯಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೧೬೩||

ಮತ್ಸ್ಯಣ್ಡಿಕಾದೀನಾಂ ಕರಣೇಽಪನೀಯಮಾನಸ್ಯ ಮಲಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಯೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಕೋ ಗುಣಃ ಶೀತಾದಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ತೇನೈವ ಸ್ವಕೀಯೇನ ಸ್ವಕೀಯೇನೈವ ಗುಣೇನ| ಕೋ ನಿರ್ದೇಶ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಂ ವಿಸ್ರಾವಣೋ ಗುಣ ಇತಿ; ನಿರ್ದೇಶ್ಯಃ ಕಥನೀಯಃ| ಗುಣಃ ಸಮಲಕ್ಷಾರೋಽವಯವವಿಶೇಷಃ| ಕಥಂ ಸಮಲಕ್ಷಾರೋ ಗುಣಃ ಕಥ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯೋ ಯತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಭವತಿ ಸ ತು ತದ್ಗುಣ ಏವ , ತತ್ಸಮ್ಭೂತತ್ವಾತ್||೧೬೪||

ಶರ್ಕರಾಯಾ ಉತ್ಕರ್ಷಮಾಹ- ಸಾರೇತ್ಯಾದಿ||೧೬೫||

ಮಧುಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಮಧುಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಕಾತ್ ಕಾಲಾನ್ತರಶೋಷಣಾದ್ವಾ ಘನೀಭೂತಾವಯವಂ ಮಧು ಶರ್ಕರಾತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ‘ಮಧುಶರ್ಕರಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಛೇದನೀ ಕಫಾದೀನಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಾನಾಂ ಭೇದಕಾರಿಣೀ||೧೬೬||

ಯವಾಸಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಯವಾಸಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿ| ಯವಾಸಕ್ವಾಥಪಾಕಘನೀಭಾವಾಚ್ಛರ್ಕರಾ ಕೃತಾ ಯವಾಸಶರ್ಕರಾ||೧೬೭||

ಅವಶಿಷ್ಟಶರ್ಕರಾಗುಣಮಾಹ- ಯಾವತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೧೬೮||

ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಫಾಣಿತಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿದೂಷಣಮಿತಿ ಮೂತ್ರಾಶಯೇ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಕಾರಿ||೧೬೯||

ಅಥ ಮದ್ಯಾನಿ ಗುಣಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಗೌಡಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಹಿ ಮದ್ಯಮ್| ಅಮ್ಲಮಿತಿ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಂ ಪಞ್ಚರಸತ್ವೇಽಪ್ಯಮ್ಲಸ್ಯೋತ್ಕಟತ್ವಾದಮ್ಲಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವಾಚ್ಚಾಮ್ಲಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಮ್ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಕರಮ್| ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚಕಮ್| ಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ವಿಷ್ಠಾಮೂತ್ರಪ್ರವರ್ತಕಮ್| ಏತೇ ಸರ್ವಮದ್ಯಗುಣಾಃ||೧೭೦||-

ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಾಹ- ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮವಿದಾಹಿತ್ವಾದಿತಿ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ದ್ರಾಕ್ಷೋದ್ಭವಮ್| ಮಧುರಾನ್ವಯತೋ ಮಧುರದ್ರವ್ಯಪ್ರಭವತ್ವಾತ್||೧೭೧-೧೭೩||

ಖಾರ್ಜೂರಮಾಹ- ಮಾರ್ದ್ವೀಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಾನ್ತರಂ ಸ್ತೋಕಭೇದಮ್| ಕರ್ಶನಂ ಕಾರ್ಶ್ಯಕರಮ್||೧೭೪||-

ಸುರಾಗುಣಮಾಹ- ಕಾಸಾರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾ ಲೋಹಿತವರ್ಣಾ ಪಿಷ್ಟಕಿಣ್ವಕಲ್ಕೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಲುಷಾ| ಏತೇ ಸರ್ವಸುರಾಗುಣಾಃ||೧೭೫||-

ಶ್ವೇತಸುರಾಗುಣಮಾಹ- ಕಾಸಾರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವೇತಸುರಾ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾದಿಮೂಲಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಕಕಿಣ್ವಪ್ರಭವಾ ‘ಕತೋಲೀ’ ಇತ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ||೧೭೬||-

ಪ್ರಸನ್ನಾಗುಣಮಾಹ- ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ತೋದಃ ಪೀಡಾ, ಶೂಲಂ ದ್ವಾದಶಪ್ರಕಾರಮುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮ್| ಪ್ರಸನ್ನಾ ಸುರಾಯಾ ಮಣ್ಡ ಉಪರ್ಯಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ| ವಿಬನ್ಧೋ ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಆನಾಹ ಉದರಾಪೂರಃ||೧೭೭||-

ಪಿಷ್ಟಸುರಾಂ ಕಥಯಿತ್ವಾ ಕುಧಾನ್ಯಸುರಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತಲೇತ್ಯಾದಿ| ಯವೈರಿತಿ ಬಹುವಚನಾದ್ಯವಯವಿಕಾತಿಯವಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಸವಾತತೋದಶೂಲಾ ಮಲಸ್ಯಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ, ಅನ್ಯೇ ಗುಡಗುಡಾಶಬ್ದಮಾಹುಃ| ಯವಕಿಣ್ವೇನ ಸುರೇಯಮ್||೧೭೮||-

ಮಧೂಲಕಮಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ತು ಮಧೂಲಕಮಿತಿ| ಮಧೂಲಕಃ ಸ್ವಲ್ಪಗೋಧೂಮೋ ಮಧ್ಯದೇಶೇ ‘ಪೀಶೀಕಾ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾಃ, ಮರ್ಕಟಹಸ್ತತೃಣಂ ವಾ, ತತ್ಫಲಕಿಣ್ವಂ ಮಧೂಲಕಮ್; ‘ಅಸಞ್ಜಾತಮದ್ಯಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥಮ್’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಝಟಃ||೧೭೮||

ಆಕ್ಷಿಕೀಂ ಸುರಾಮಾಹ- ರೂಕ್ಷೇತ್ಯದಿ| ಅಕ್ಷಸ್ಯ ಬಿಭೀತಕಸ್ಯ ವಲ್ಕಲೈಃ ಸಹ ಕೃತಾ ಆಕ್ಷಿಕೀ; ‘ವಲ್ಕಿಕೀ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೧೭೯||

ಕೋಹಲಗುಣಮಾಹ- ತ್ರಿದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯವಸಕ್ತುಕೃತಃ ಕೋಹಲಃ ‘ಕೌಹಲಿಕಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ಭಕ್ತಸುರಾಮಾಹುಃ, ಯಾಮೇವ ಪೌಣ್ಡ್ರಾಃ ‘ಕಾಞ್ಚನಾಲೀ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ|೧೮೦| -

ಜಗಲಗುಣಮಾಹ- ಗ್ರಾಹೀತ್ಯಾದಿ| ಜಗಲೋಽಧಃ ಕಿಟ್ಟಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಯೋ ಬಹಿಸ್ತ್ಯಜ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ‘ಕಿಣ್ವಭಕ್ತಸುರಾ ಜಗಲಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ’| ಶೋಫಹಾ ಲೇಪೇನ| ಶೋಷಃ ಕ್ಷಯಃ||೧೮೦||-

ಬಕ್ಕಸಗುಣಮಾಹ- ಬಕ್ಕಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಕ್ಕಸೋ ಜಗಲ ಏವಾದ್ರವಃ ಕಿಣ್ವೌಷಧಮಾತ್ರಮ್||೧೮೧||-

ಗುಡಶೀಧುಮಾಹ- ಕಷಾಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀಧುಃ ಸಸ್ಯಕ ಇಕ್ಷುರಸೇನ ಕ್ವಥಿತೇನ ಧಾತಕ್ಯಾದಿಬದ್ಧಪಾಶಃ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ನಿಷ್ಪನ್ನಃ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಗುಡಘೃತಾವಾಪಃ ಸಸ್ಯಕವಾಚ್ಯಃ||೧೮೨||

ಶಾರ್ಕರಶೀಧುಮಾಹ- ಶಾರ್ಕರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಡಶರ್ಕರಯಾ ಖಣ್ಡಶರ್ಕರಯಾ ವಾ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಶಾರ್ಕರಶೀಧುಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧನಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಾಟವಜನಕಃ||೧೮೩||

ಪಕ್ವರಸಶೀಧುಮಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವತ್ ಶಾರ್ಕರವತ್| ಪಕ್ವರಸಃ ಪಕ್ವೇನೇಕ್ಷುರಸಾದಿನಾ ಕೃತಃ||೧೮೪||

ಅಪಕ್ವರಸಶೀಧುಗುಣಮಾಹ- ಕರ್ಶನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತರಸಿಕಸ್ತ್ವಪಕ್ವರಸಕೃತಃ| ಜರಣೋಽನ್ನಾದಿಪರಿಣಾಮಕಾರೀ||೧೮೫||

ಆಕ್ಷಿಕಶೀಧುಮಾಹ- ಆಕ್ಷಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಭೀತಕಕ್ವಾಥಗುಡಕೃತೋ ಧಾತಕೀಕುಸುಮಾದಿಕೃತಸಂಸ್ಕಾರಃ ಶೀಧರಾಕ್ಷಿಕಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಾದಪರಮದ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ವ್ರಣೇ ಚಾವಿರುದ್ಧಾಃ; ಗ್ರಾಹಿತ್ವಮಪ್ಯೇವಂ ವಾಚ್ಯಮ್||೧೮೬||

ಜಾಮ್ಬವಶೀಧುಮಾಹ- ಜಾಮ್ಬವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜಮ್ಬೂಫಲರಸತುಮ್ಬರುಕ್ವಾಥಗುಡಧಾತಕ್ಯಾದಿಕೃತಸಂಸ್ಕಾರೋ ಜಾಮ್ಬವಃ ಶೀಧುರುಕ್ತಃ| ಬದ್ಧನಿಸ್ಯನ್ದೋ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಃ| ತುವರಃ ಕಷಾಯಃ|೧೮೭|

ಆಸವಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾಸವಃ ಸುರಯಾ ಸೂಯತೇ ತೋಯಕಾರ್ಯಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಃ ಸುರಾಸವಃ| ಸಃ ಸ್ಥಿರಮದಶ್ಚಿರಕಾಲಮತ್ತತಾಕಾರೀ||೧೮೭||-

ಮಧ್ವಾಸವಮಾಹ- ಲಘುರಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ವಾಸವೋ ಮಧುಗುಡಾಭ್ಯಾಂ ಸನ್ಧಾನಮ್||೧೮೮||-

ಮೈರೇಯಸಞ್ಜ್ಞಕತ್ರಿಯೋನಿಮಾಸವಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಮೈರೇಯೋ ನಾಮ ಸುರಾಸವಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕನಿಷ್ಪಾದಿತಯೋರೇಕೀಕೃತ್ಯ ಪುನಃ ಸನ್ಧಾನಾನ್ಮೈರೇಯಃ| ಸುರಾ ಪೈಷ್ಟೀ, ಆಸವಶ್ಚ ಗುಡಯೋನಿಃ, ಮಧು ಚ ದೇಯಮಿತಿ ತ್ರಿಯೋನಿತ್ವಮ್| ಯದಿ ವಾ ಪೈಷ್ಟೀ ಮಧ್ವಾಸವೋ ಗುಡಶ್ಚೇತಿ ಸನ್ಧಾನಾತ್ತ್ರಿಯೋನಿತ್ವೇನ ಮೈರೇಯೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ಭವತಿ||೧೮೯||-

ಇಕ್ಷುರಸಾಸವಮಾಹ- ಬಲ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ‘ಮೃದ್ವೀಕೇಕ್ಷುರಸಾಸವಃ’ ಇತಿ ದ್ವಯಮನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ ಮದ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಅಯಂ ತ್ವಾಸವಃ||೧೯೦||

ಪುಷ್ಪಯೋನಿಂ ಶೀಧುಮಾಹ- ಶೀಧುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪೋತ್ಥೇ ಕೇಚಿದ್ಗುಡಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಶೀಧುತ್ವಾದ್ಗುಡಮಿಚ್ಛನ್ತ್ಯನ್ಯೇ||೧೯೧||

ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಾಯಾಹ- ನಿರ್ದಿಶೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಕನ್ದಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಕಾಣ್ಡತ್ವಗಾಸವಾ ಅಪಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|೧೯೨|

ನವಮದ್ಯಸ್ಯ ದೋಷಮಾಹ- ನವಮಿತ್ಯಾದಿ| ನವತ್ವಮಜಾತರಸಪ್ರಸಾದತ್ವೇನ, ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅನತೀತಸಂವತ್ಸರಂ ನವಮ್’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧೯೨||-

ಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸುಗನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ರೋಚಿಷ್ಣು ಸಾಧು ರೋಚತೇ, ತೃಪ್ತಸ್ಯಾಪಿ ರುಚಿಕರಮ್| ಪುರಾಣತ್ವಂ ಜಾತರಸಪ್ರಸಾದನತ್ವೇನ ಗನ್ಧಾದಿಸಮ್ಪತ್ತ್ಯಾ; ‘ಅತೀತಸಂವತ್ಸರಂ ಜೀರ್ಣಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ||೧೯೩||-

ಆಸವಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ತತ್ಸದೃಶಾರಿಷ್ಟಗುಣಮಾಹ- ಅರಿಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವ್ಯಸಂಯೋಗಃ ಅಭಯಾಚಿತ್ರಕಾದಿಸಂಯೋಗಃ| ಸಂಸ್ಕಾರಾಚ್ಚ ಮದ್ಯಾದಧಿಕಕರ್ಮತಾ| ಬಹುದೋಷಹರಶ್ಚೈವೇತಿ ದೋಷಶಬ್ದೋ ವ್ಯಾಧಿವಾಚೀ| ದೋಷಾಣಾಂ ಶಮನ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಭಾಷ್ಯಂ- ಕಫವಾತಘ್ನ ಇತಿ| ಪಿತ್ತಾವಿರೋಧನ ಇತಿ ನಞೀಷದರ್ಥೇ, ತೇನೇಷತ್ ಪಿತ್ತಂ ಹನ್ತೀತಿ ಮನ್ಯತೇ| ಬಹುವ್ಯಾಧಿಹರ ಇತ್ಯೇತಸ್ಯ ತು ಭಾಷ್ಯಂ- ಶೂಲಾಧ್ಮಾನೋದರಾದೀನಾಂ ಹಿತ ಇತಿ; ಶೂಲಾದಿಕೇ ಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅನ್ಯೇ ‘ಕಫವಾತಘ್ನತ್ವಂ ವಿಶೇಷತಃ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧೯೪-೧೯೫||-

ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದ್ಯರಿಷ್ಟಮಾಹ- ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೀತ್ಯಾದಿ||೧೯೬||

ಶೇಷಾರಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ಥಾನಮಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ|೧೯೭|

ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಮಾಹ- ಅರಿಷ್ಟಾಸವೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀಧುಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಮದ್ಯಮಾಹುಃ| ದ್ರವ್ಯಪ್ರಧಾನಮರಿಷ್ಟಂ, ದ್ರವಪ್ರಧಾನ ಆಸವಃ, ಉಭಯಪ್ರಧಾನಂ ಮದ್ಯಮ್| ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯ ರೋಗಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಹಿತಂ ದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಏತೇನಾರಿಷ್ಟಾದಿ ವಿಧೀಯತೇ , ಅತಸ್ತದನುರೂಪಂ ಗುಣಕರ್ಮ ವಾಚ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯೭||-

ಮದ್ಯದೋಷಾನಾಹ- ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಮ್| ವಿದಾಹೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಿದಾಹಿ “ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯಃ ಪಾಕಮಗಚ್ಛನ್ ಮಧ್ಯಮಾಯಾಮೇವ ಪಾಕಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಹ್ಯಮಾನಃ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವಂಶ್ಚಿರಕಾಲಮವತಿಷ್ಠತೇ ನ ಶೀಘ್ರಂ ಜರಾಂ ಯಾತಿ ಗುರುತ್ವಾದ್ವಸ್ತುಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ಸ ವಿದಾಹಯುಕ್ತೋ ಭಾವೋ ಭಣ್ಯತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಿಕಾಃ; ಅನ್ಯೇ ‘ವಿದಾಹಿ ವಿವಿಧಸನ್ತಾಪಕಾರಿ’ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ದುರ್ಗನ್ಧಂ ಕುತ್ಸಿತಗನ್ಧಮ್| ವಿರಸಂ ವಿರುದ್ಧರಸಮನಿಷ್ಟರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಮಿಲಂ ಕೃಮಿಯುಕ್ತಮ್| ಗುರು ಚಿರಪಾಕಿ| ಅಹೃದ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಿಯಮ್| ತರುಣಂ ನವಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮುಖೇ ದುಃಖೋತ್ಪಾದಕಮ್| ಉಷ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶತಃ| ದುರ್ಭಾಜನಸ್ಥಿತಂ ಕುತ್ಸಿತಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್| ಅಲ್ಪೌಷಧಂ ಸ್ತೋಕಧಾತಕ್ಯಾದಿಕಮ್| ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಸನ್ಧಾನಭಾಣ್ಡಾದನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಭಾಣ್ಡೇ ರಾತ್ರ್ಯುಷಿತಮ್| ಅತ್ಯಚ್ಛಮ್ ಅತಿತನು| ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಪರ್ಶವತ್| ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ| ಸ್ತೋಕಸಮ್ಭಾರಾದಿದೋಷಫಲಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೋಕಸಮ್ಭಾರಮ್ ಅಲ್ಪೌಷಧಮ್| ಪೇಲವಮ್ ಅಚ್ಛಮ್, ಅನ್ಯೇ ತರುಣಮಾಹುಃ| ಸರ್ವದೋಷೈರಿತಿ ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸಾನ್ದ್ರಾದಿಭಿಃ||೧೯೮-೨೦೨||-

ದೋಷಾನಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಮದ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ- ಚಿರಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನಂ ನಿರ್ಮಲಮ್| ಸುರಭಿ ಸುಗನ್ಧಿ| ಮದಾವಹಂ ಹರ್ಷಕಾರಿ| ಪೂರ್ವದೋಷಾನ್ವಿತಂ ವರ್ಜ್ಯಮ್; ಏತದ್ಗುಣಾನ್ವಿತಂ ಸೇವ್ಯಮ್||೨೦೩||-

ಇದಾನೀಂ ಯಥಾ ಮದ್ಯಂ ಮದಯತಿ ತದಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಮದ್ಯಸ್ಯ, ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯಾಚಿರೇಣ ಮದಯತಿ ಹರ್ಷಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನೇಕಪ್ರಕಾರತ್ವಂ ಮೃದ್ವೀಕಾದಿಯೋನಿಭೇದೇನ, ತಥಾ ರಸವೀರ್ಯತಶ್ಚ; ರಸಾ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾಃ, ವೀರ್ಯಮುಷ್ಣರೂಕ್ಷಾದಿ| ಕಥಂ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಚಾಲ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಚೇತಾಂಸೀತಿ; ವಿಚಾಲ್ಯ ಕ್ಷೋಭಯಿತ್ವಾ , ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ಚೇತೋ ಮನಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ ವೀರ್ಯಂ? ಧಮನೀರೂರ್ಧ್ವಮಾಗತಮಿತಿ| ಕಥಂ ಪುನರಸ್ಯ ಧಮನೀಭಿರೂರ್ಧ್ವಗಮನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವಹ್ನಿನಾ ಸಮೇತ್ಯ ಮಿಲಿತ್ವಾ, ಸ್ವಭಾವೇನೈವ ವಹ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್| ಕಥಂ ಪುನಸ್ತನ್ಮದ್ಯವೀರ್ಯಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಚೇತಾಂಸಿ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಿತಿ| ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಹೇತುಮಾಹ- ಔಷ್ಣ್ಯಾದಿತಿ| ಆಗ್ನೇಯದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವೇನೈವೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿತ್ವಾತ್| ಕುತಃ ಪುನರಚಿರೇಣ ಮದ್ಯವೀರ್ಯಂ ಮದಯತೀತ್ಯಾಹ- ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಿತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಹಿ ದ್ರವ್ಯಮಚಿರಕಾರಿ ಭವತಿ| ಮದ್ಯವೀರ್ಯಸ್ಯಾಚಿರಕಾರಿತ್ವೇಽಪರಮಪಿ ಹೇತುಮಾಹ- ವಿಕಾಸಿತ್ವಾದಿತಿ|- ವಿಕಾಸಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧವಿಮೋಚನಕಾರಿ| ಚಕಾರೇಣಾನುಕ್ತಮಪಿ ಲಾಘವಮೂರ್ಧ್ವಗಮನೇ ಹೇತುಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ||೨೦೪-೨೦೫||-

ಶಾರೀರದೋಷೇಣ ಮದಭೇದಮಾಹ- ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ವಾತಿಕೇ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಶೀಘ್ರಮೇವ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ||೨೦೬||

ಮಾನಸದೋಷೇಣ ಮದಭೇದಮಾಹ- ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ತ್ವಿಕೇ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಂ ಪರಾಪೇಕ್ಷಿಣೀ ಪ್ರಕೃತಿಃ| ಲಾಲಸಃ ಅಭಿಲಾಷುಕಃ| ಸುರತೋತ್ಸಾಹೋ ಮೈಥುನೋದ್ಯಮಃ| ರಾಜಸೇ ರಜಃಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ದುಃಖಶೀಲತ್ವಂ ದುಃಖಸೇವಿತ್ವಮ್| ಆತ್ಮತ್ಯಾಗಂ ಸಸಾಹಸಂ ದೇಹನಾಶಕಾರಿ ಸಾಹಸಮ್| ಅನುಬನ್ಧಂ ನಿರನ್ತರಮ್| ಮದ್ಯಕಾರ್ಯೋ ಮದೋ ಮತ್ತತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶೌಚೇತ್ಯಾದಿ| ತಾಮಸೇ ತಾಮಸಪ್ರಕೃತಿಕೇ| ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ ಪರಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ಲೋಲತಾ ಅಭಿಲಾಷಃ||೨೦೭-೨೦೯||

ಶುಕ್ತಾದಿಕರ್ಮಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಮುಚ್ಯತೇ; ಯದುಕ್ತಂ- “ಯನ್ಮಸ್ತ್ವಾದಿ ಶುಚೌ ಭಾಣ್ಡೇ ಸಗುಡಕ್ಷೌದ್ರಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಥಂ ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ; ತಚ್ಚೇಕ್ಷುರಸಮಧೂಕಪುಷ್ಪಪೀಲುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಕಷಾಯವ್ಯತಿರೇಕೇಣಾಸೂಯತೇ, ಕನ್ದಾದ್ಯಾಸುತಮಪಿ ಶುಕ್ತಮಾಹುರನ್ಯೇ| ಛೇದನಂ ಕಫಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮ್| ವೈಸ್ವರ್ಯಂ ವಿಸ್ವರತ್ವೋತ್ಪಾದಕಮ್| ಜರಣಮಾಮಸ್ಯ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಾಣ್ಡುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕಟಃ ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧೦||-

ಶುಕ್ತಸನ್ಧಿತಾನಾಂ ಕನ್ದಾದೀನಾಮಪಿ ಶುಕ್ತಗುಣಮಾಹ- ತದ್ವದಿತ್ಯಾದಿ| ತದ್ವತ್ ಶುಕ್ತವತ್| ತದಾಸುತಂ ಶುಕ್ತಸನ್ಧಿತಂ ಕನ್ದಾದಿಕಮ್||೨೧೧||

ಶುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋನಿಭೇದೇನ ಗುಣಮಾಹ- ಗೌಡಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಗೌಡಾನಿ ಗುಡೋದ್ಭವಾನಿ; “ಗುಡಾಮ್ಬುನಾ ಸತೈಲೇನ ಸನ್ಧಾನಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ತು ಯತ್| ಕನ್ದಶಾಕಫಲೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಗುಡಶುಕ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ”- ಇತಿ| ರಸಶುಕ್ತಾನಿ ಇಕ್ಷುರಸಾದಿಕೃತಾನಿ| ಗುಡಶುಕ್ತವದಿಕ್ಷುರಸಶುಕ್ತಂ ಸನ್ಧೇಯಮ್| ಮಧುಶುಕ್ತಂ ತು “ಜಮ್ಬೀರಸ್ಯ ಫಲರಸಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಸಂಯುತಮ್| ಮಧುಭಾಣ್ಡೇ ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಧಾನ್ಯರಾಶೌ ನಿಧಾಪಯೇತ್|| ತ್ರ್ಯಹೇಣ ತಜ್ಜಾತರಸಂ ಮಧುಶುಕ್ತಮುದಾಹೃತಮ್|”- ಇತಿ| (ಮಧುಭಾಣ್ಡೇ ಇತಿ ಮಧುಪೂರ್ಣಪ್ರಾಯೇ ಭಾಣ್ಡೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಅಥವಾ ಮಧೂನಿ ಕೃತ್ವಾ ಭಾಣ್ಡೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|) ಮದ್ಯಶುಕ್ತಮಿತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ; ತತ್ರ ಮದ್ಯಶುಕ್ತಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ- “ಸರ್ವಂ ಮದ್ಯಂ ಪಞ್ಚರಸಂ ಕಾಲಾನ್ತರವಶಾದ್ಯದಾ| ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽನ್ಯರಸಮಮ್ಲತ್ವಂ ಯಾತಿ ಶುಕ್ತಂ ತದುಚ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಚಕಾರೇಣ ಧಾನ್ಯಯೋನಿಶುಕ್ತಮಪ್ಯಸ್ತೀತಿ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಃ; ಮದ್ಯಶುಕ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ರಸಶುಕ್ತಂ ಗುರು, ತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಗೌಡಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸ್ರೋತಸಾಂ ಕ್ಲೇದಪ್ರಾಪ್ತಿಜನನಮಭಿಷ್ಯನ್ದಿ||೨೧೨||

ತುಷಾಮ್ಬುಸೌವೀರಕಯೋರ್ಗುಣಮಾಹ- ತುಷಾಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಞ್ಜಿಕಭೇದಾವೇತೌ| ತುಷಾಮ್ಬುಸೌವೀರಕೇ ವಿರೇಚನಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೇ ಅಪಿ ಸನ್ಧಾನಸಾಮಾನ್ಯಾದಧಿಕಗುಣಕರ್ಮದರ್ಶನಾಯೇಹೋಕ್ತೇ||೨೧೩||

ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಾಹ- ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ ಶಾಲಿಜೂರ್ಣಾಹ್ವಕೋದ್ರವಾದಿಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಜೀವನಂ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಂ ಶಾಲ್ಯಾ ದಿಕೃತತ್ವಾತ್| ದಾಹನಾಶನಂ ಸ್ಪರ್ಶಾತ್| ಪಾನಾತ್ತು ಪವನಕಫತೃಷ್ಣಾಹರಮಿತಿ ಪಾನಾತ್ ಸವಾಯುಂ ಕಫಂ, ತಯೋಸ್ತೃಷ್ಣಾಂ ಚ ಹರತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೋಷೋ ಮುಖಸ್ಯ| ಜರಣಂ ಪಾಚನಮ್| ಆಸ್ಥಾಪನೇಷು ನಿರೂಹೇಷು||೨೧೪-೨೧೬||

ಅಥ ಮೂತ್ರಾಣ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ- ಮೂತ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟಾನಾಮಪಿ ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಶೋಧನಾನಿ ಮಲಶುದ್ಧಿಕರಾಣಿ| ತತ್ ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾನ್ನ ದ್ವಿರುಕ್ತಮ್||೨೧೭-೨೧೯||

ಗೋಮೂತ್ರಗುಣಮಾಹ- ಗೋಮೂತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೋಮೂತ್ರಂ ಗೋರೇವ ನ ತು ವೃಷಭಸ್ಯ, ಮಹಿಷೀಸಾಹಚರ್ಯಾತ್, ನ ಹಿ ತತ್ರ ಮಹಿಷೇತಿ ಪಾಠಃ; ಅಥವಾ ವೃದ್ಧವ್ಯವಹಾರಾದಿತ್ಯೇಕೇ; ಆಚಾರ್ಯಾಸ್ತು ಗೋಮಹಿಷ್ಯಜಾವೀನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ, ಗಜಹಯಖರೋಷ್ಟ್ರಮಾನುಷಾಣಾಂ ಪುನಃ ಪುಂಸಾಮ್, ಅನುಕ್ತವ್ಯಕ್ತಿಕೇ ತು ಮೂತ್ರಪಾಠೇ ಉಭಯೋರಪಿ ಮೂತ್ರಾಣಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ, ಯತ್ರ ತು ವ್ಯಕ್ತಯಾ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷನಿರ್ದೇಶಸ್ತತ್ರ ತಸ್ಯೈವೇತಿ ನಿರ್ಣೀತವನ್ತಃ||೨೨೦-೨೨೧||

ಮಾಹಿಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ದುರ್ನಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಶುದ್ಧಿರ್ವಮನಾದೀನಾಮ್||೨೨೨||

ಛಾಗಮೂತ್ರಮಾಹ- ಕಾಸಶ್ವಾಸಾಪಹಮಿತ್ಯಾದಿ||೨೨೩||

ಮೈಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ಕಾಸೇತ್ಯಾದಿ||೨೨೪||

ಆಶ್ವಮೂತ್ರಮಾಹ- ದೀಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತೋವಿಕಾರ ಉನ್ಮಾದಾದಯಃ||೨೨೫||

ಗಜಮೂತ್ರಮಾಹ- ಸತಿಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಲಾಸಂ ಪಾಣ್ಡುರಂ ಕುಷ್ಠಮ್||೨೨೬||

ಗರ್ದಭಮೂತ್ರಮಾಹ- ಗರಚೇತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗರಃ ಕೃತ್ರಿಮಂ ವಿಷಮ್||೨೨೭||

ಕಾರಭಮೂತ್ರಮಾಹ- ಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಭಮ್ ಔಷ್ಟ್ರಮ್|೨೨೮|

ಮಾನುಷಮೂತ್ರಮಾಹ- ಮಾನುಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರಭಂ ಮಾನುಷಂ ಚ ಮೂತ್ರಂ ವಿಷಾಪಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾನುಷಮಷ್ಟಾನಾಂ ಮೂತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನುದ್ದಿಷ್ಟಮಪಿ ‘ತತ್ ಸರ್ವಮ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಸೂಚಿತತ್ವಾದ್ವಿವೃತಮ್||೨೨೮||

ಉಕ್ತಾನುಕ್ತದ್ರವಾಣಾಮೂಹಾರ್ಥಮಾಹ- ದ್ರವದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲವಿಭಾಗಜ್ಞ ಇತಿ ‘ವೈದ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೨೨೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪಞ್ಚಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೫||