5. agrōpaharaṇīyādhyāyaḥ

Devanagari IAST (Roman)Telugu Tamil Malayalam Kannada Gujarati Bengali Gurmukhi

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

trividhaṁ karma- pūrvakarma, pradhānakarma, paścātkarmēti; tadvyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ ||3||

View original

त्रिविधं कर्म- पूर्वकर्म, प्रधानकर्म, पश्चात्कर्मेति; तद्व्याधिं प्रत्युपदेक्ष्यामः ||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pūrvakarmētyādi tatraikē- “laṅghanādi virēkāntaṁ pūrvakarma vraṇasya ca| pāṭanaṁ rōpaṇaṁ yacca pradhānaṁ karma tat smr̥tam| balavarṇāgnikāryaṁ tu paścātkarma samādiśēt’’- iti; anyē tu saṁśōdhyasya pācanasnēhanasvēdanāni pūrvakarma, vamanavirēcanabastinasyasirāmōkṣaṇāni pradhānaṁ karma, pēyādyannasaṁsarjanaṁ paścātkarma; aparē tu cayādīnāṁ pūrvarūpāntānāmātaṅkōtpattēḥ prāgyat kriyatē tat pūrvakarma, ātaṅkōtpattau yat tat pradhānaṁ karma, nivr̥ttātaṅkasyānubandhōpacaraṇāya yat tat paścātkarma| idaṁ tat pūrvakarmētyādi iha kathaṁ nōdāhriyata iti praṣṭuruttaramāha- tadvyādhimityādi|- taditi trividhaṁ karma vyādhiṁ vyādhiṁ pratyupadēkṣyāmaḥ; na iha, granthagauravabhayāt||3||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

atō'nyatamaṁ karma cikīrṣatā vaidyēna pūrvamēvōpakalpayitavyāni bhavanti, tadyathā- yantraśastrakṣārāgniśalākāśr̥ṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprōtasūtrapatrapaṭṭamadhughr̥tavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālēpanakalkavyajanaśītōṣṇōdakakaṭāhādīni, parikarmiṇaśca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||

View original

अतोऽन्यतमं कर्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्वमेवोपकल्पयितव्यानि भवन्ति, तद्यथा- यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालाबूजाम्बवौष्ठपिचुप्रोतसूत्रपत्रपट्टमधुघृतवसापयस्तैल- तर्पणकषायालेपनकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि, परिकर्मिणश्च स्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

atō'nyatamamityādi| -ataḥ ēṣāṁ madhyē, anyatamam ēkatamaṁ, karma chēdyādikaṁ, cikīrṣatā kartumicchatā, pūrvamēvōpakalpayitavyāni samīpamānētavyāni| jāmbavauṣṭhaṁ jambuphalasadr̥śamukhāgrā kr̥ṣṇapāṣāṇaracitā vartiḥ, picuḥ ‘tulaṁ’ iti lōkē, prōtaṁ karpaṭaṁ, paṭṭaḥ vraṇabandhanadravyaṁ, tarpaṇaṁ jalaplutaṁ śaktukṣīrādi, kaṣāyaḥ auṣadhakvathitamudakaṁ, vyajanaṁ vaṁśādiracitaṁ, kaṭāhō lauhādinirmitaḥ; ādiśabdāt kavalikāmr̥tkapālakalasasthālīśayanāsanādi| yantrādiṣu madhyē kānicidupakaraṇāni karmāṅgāni, kānicid vyāpatpraśamanāni| parikarmiṇaścēti na kēvalaṁ yantrādīnyēvōpakalpayitavyāni kintu parikarmiṇaśca sarvakarmaṇāṁ kartāraḥ paricārakāḥ; kiṁviśiṣṭāstē? snigdhā anuraktāḥ, sthirāḥ acalāḥ, balavantaḥ sarvakāryēṣu samarthāḥ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tataḥ praśastēṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatrēṣu dadhyakṣatānnapānaratnairagniṁ viprān bhiṣajaścārcayitvā, kr̥tabalimaṅgalasvastivācanaṁ laghubhuktavantaṁ prāṅmukhamāturamupavēśya , yantrayitvā , pratyaṅmukhō vaidyō marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulōmaṁ śastraṁ nidadhyādāpūyadarśanāt , sakr̥dēvāpaharēcchastramāśu ca; mahatsvapi ca pākēṣu dvyaṅgulāntaraṁ tryaṅgulāntaraṁ vā śastrapadamuktam ||7||

View original

ततः प्रशस्तेषु तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान् भिषजश्चार्चयित्वा, कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघुभुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य , यन्त्रयित्वा , प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्, अनुलोमं शस्त्रं निदध्यादापूयदर्शनात् , सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च; महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलान्तरं त्र्यङ्गुलान्तरं वा शस्त्रपदमुक्तम् ||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

tataḥ praśastēṣvityādi|- tataḥ yantrādisambhārōpakalpanānantaram| tithayaḥ pratipadādayaḥ, karaṇāni bavādīni, muhūrtāḥ triṁśacchivādyāḥ, nakṣatrāṇi aśvinīprabhr̥tīni; praśastatvaṁ caiṣāṁ jyōtiḥśāstravidāṁ vacanājjñēyam| akṣatāni yavadhānyāni, ratnāni māṇikyamauktikādīni| kr̥tabalimaṅgalasvastivācanamiti baliḥ pūjōpahāraḥ, maṅgalaṁ gītādi, svastivācanamāśīrvādōccāraṇaṁ, kr̥taśabdō baliprabhr̥tibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| marmāṇi saptōttaraśatabhēdabhinnāni, sirāḥ saptaśatabhēdabhinnāḥ, navaśatabhēdabhinnāḥ snāyavaḥ, sandhayaḥ daśōttaradviśatabhēdabhinnāḥ, asthīni śatatrayabhēdabhinnāni, dhamanyaḥ nābhiprabhavāścaturviṁśatibhēdabhinnāḥ; ētāḥ parityajan| anulōmamiti lōmānukūlyēna, yēnaivāvartēna lōmāni santi tēnaivāvartēnētyarthaḥ; pratilōmaṁ tu lōmabhirēva pratihatadhāraṁ śastraṁ kuṇṭhībhavati vyathāṁ cōtpādayati| nidadhyāt pravēśayēt| kiyaddūraṁ śastraṁ nidadhyādityāha- āpūyadarśanāditi| sakr̥t ēkavāraṁ, na punaḥ punarityarthaḥ| āśu cēti caśabda ēvārthaḥ, tēnōbhayatrāpi niyamaḥ; ētēna sakr̥dēva śastramapaharēt, āśvēva śastramapaharēdityuktam| śastraṁ praṇidadhyādityatra śastrapraṇidhānamātramuktam, apaharēcchastramāśu cētyatra śastraśabda āśvapaharaṇakriyayā sambadhyata iti na paunaruktyam| idānīṁ sudūraśastrapātē'narthaṁ sambhāvayannavadhimāha- mahatsvapi ca pākēṣvityādi| antaraśabdō'yamavakāśavācī; tēna śastrapadaṁ śastrasthānaṁ dvyaṅgulāvakāśaṁ tryaṅgulāvakāśaṁ vētyuktaṁ; tatra dvyaṅgulāvakāśaṁ nātyavagāḍhē, tryaṅgulāvakāśamavagāḍhē iti| kēcidantaraśabdaṁ na paṭhanti||7||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

bhavataścātra- āyataśca viśālaśca suvibhaktō nirāśrayaḥ | prāptakālakr̥taścāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyatē ||9||

View original

भवतश्चात्र- आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः | प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्मणि शस्यते ||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

amumēvārthaṁ ślōkēna sphuṭīkurvannāha- āyataścētyādi| ēvaṁ vidhō vraṇaḥ śastrakarmaṇi praśasyatē| āyataśca viśālaścēti dvicakārēṇa āyatō'pi viśālō'pi āyataviśala iti pratipāda yati| nirāśrayō marmādyanāśritaḥ; ‘nirāśaya’ ityanyē, tatrānanuṣaṅgītyarthaḥ| prāptakālakr̥taścāpīti yuktē kālē kr̥taḥ; ētēna śastrakṣārāgnisādhyō bālavr̥ddhayōraprāptakālaḥ, tayōrvraṇē śastrādiniṣēdhāt; athavā śītakālē'gnisādhyō vraṇaḥ, grīṣmē sa ēvā prāptakālaḥ| anyē tu ‘yuktakālakr̥taḥ’ iti paṭhanti; tatra samapāka ityācakṣatē, yuktakālakr̥taḥ samyakpākakr̥tapratikriya ityaparē| āyataśca viśālaścētyādiślōkaṁ kēcinna paṭhanti||9||

Adhikarana 15 (19-33) · Śloka 33

udakumbhāccāpō gr̥hītvā prōkṣayan rakṣākarma kuryāt; tadvakṣyāmaḥ- ||19|| kr̥tyānāṁ pratighātārthaṁ tathā rakṣōbhayasya ca | rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20|| nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitarō yakṣarākṣasāḥ | abhidravanti yē yē tvāṁ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21|| pr̥thivyāmantarīkṣē ca yē caranti niśācarāḥ | dikṣu vāstunivāsāśca pāntu tvāṁ tē namaskr̥tāḥ ||22|| pāntu tvāṁ munayō brāhmayā divyā rājarṣayastathā | parvatāścaiva nadyaśca sarvāḥ sarvē ca sāgarāḥ ||23|| agnī rakṣatu tē jihvāṁ prāṇān vāyustathaiva ca | sōmō vyānamapānaṁ tē parjanyaḥ parirakṣatu ||24|| udānaṁ vidyutaḥ pāntu samānaṁ stanayitnavaḥ | balamindrō balapatirmanurmanyē matiṁ tathā ||25|| kāmāṁstē pāntu gandharvāḥ sattvamindrō'bhirakṣatu | prajñāṁ tē varuṇō rājā samudrō nābhimaṇḍalam ||26|| cakṣuḥ sūryō diśaḥ śrōtrē candramāḥ pātu tē manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṁ chāyāṁ pāntu niśāstava ||27|| rētastvāpyāyayantvāpō rōmāṇyōṣadhayastathā | ākāśaṁ khāni tē pāntu dēhaṁ tava vasundharā ||28|| vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam | pauruṣaṁ puruṣaśrēṣṭhō brahmā''tmānaṁ dhruvō bhruvau ||29|| ētā dēhē viśēṣēṇa tava nityā hi dēvatāḥ | ētāstvāṁ satataṁ pāntu dīrghamāyuravāpnuhi ||30|| svasti tē bhagavān brahmā svasti dēvāśca kurvatām | (svasti tē candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) | svastyagniścauva vāyuśca svasti dēvāḥ sahēndragāḥ ||31|| pitāmahakr̥tā rakṣā svastyāyurvardhatāṁ tava | ītayastē praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32|| iti svāhā | ētairvēdātmakairmantraiḥ kr̥tyāvyādhivināśanaiḥ | mayaivaṁ kr̥tarakṣastvaṁ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||

View original

उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वा प्रोक्षयन् रक्षाकर्म कुर्यात्; तद्वक्ष्यामः- ||१९|| कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च | रक्षाकर्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ||२०|| नागाः पिशाचा गन्धर्वाः पितरो यक्षराक्षसाः | अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ||२१|| पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः | दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ||२२|| पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्मया दिव्या राजर्षयस्तथा | पर्वताश्चैव नद्यश्च सर्वाः सर्वे च सागराः ||२३|| अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च | सोमो व्यानमपानं ते पर्जन्यः परिरक्षतु ||२४|| उदानं विद्युतः पान्तु समानं स्तनयित्नवः | बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ||२५|| कामांस्ते पान्तु गन्धर्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु | प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ||२६|| चक्षुः सूर्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः | नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ||२७|| रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा | आकाशं खानि ते पान्तु देहं तव वसुन्धरा ||२८|| वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् | पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्माऽऽत्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ||२९|| एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः | एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३०|| स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्वताम् | (स्वस्ति ते चन्द्रसूर्यौ च स्वस्ति नारदपर्वतौ) | स्वस्त्यग्निश्चौव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ||३१|| पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्वर्धतां तव | ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ||३२|| इति स्वाहा | एतैर्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्याव्याधिविनाशनैः | मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ vraṇitasya śōṇitapūyādisambhavādrakṣōbhayaparihārārthaṁ rakṣākarma nidarśayannāha- udakumbhāccētyādi|- udakumbhāt pānīyakumbhāt, āpaḥ jalaṁ, gr̥hītvā ādāya, prōkṣayan pramārjayan| rakṣākarmanirdiṣṭapadānāṁ mantratvādvivaraṇaṁ na karaṇīyamiti kēcit; anyē tu vyākhyānayanti|- kr̥tyānāmiti kupitamantriṇō'bhicārakarmajanitā rākṣasī ‘kr̥tyā’ ityucyatē| pratighātārthaṁ nivāraṇārtham, atra ‘parirakṣārthaṁ’ iti kēcit paṭhanti| tathā rakṣōbhayasya cēti rākṣasabhayasya ca pratighātārthamityarthaḥ| brahmā tadanumanyatāmiti tadrakṣākarma brahmā aṅgīkarōtu| nāgā ityādi| yē yē nāgādayastvāmabhidravanti pīḍayanti tān brahmādyā dēvā ghnantviti piṇḍārthaḥ| tatra nāgāḥ vāsukyādayaḥ, piśācāḥ piśitāśanāḥ, gandharvāḥ dēvagāyanā hāhāhūhūprabhr̥tayaḥ, pitaraḥ agniṣvāttādayaḥ, yakṣāḥ dhanadādayaḥ, rakṣasāḥ rāvaṇaprabhr̥tayaḥ| dikṣvityatra yē carantīti sambadhyatē| vāstunivāsāḥ gr̥habhūminivāsinaḥ| prāṇāniti agniḥ sōmō vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcēndriyāṇi bhūtātmēti prāṇāḥ, atra dvādaśaprāṇēṣu madhyē sāmānyavātavācyō'pi vātaśabdaḥ prāṇākhyē vātaviśēṣē vartatē; kutaḥ? caturṇāṁ vyānādīnāmagrē vakṣyamāṇatvāt| sōmaḥ candramāḥ| tē tava| parjanyaḥ vr̥ṣṭimān mēghaḥ, indra ityanyē| stanayitnavaḥ mēghāḥ| balapatiriti indrasya viśēṣaṇam| manuḥ prajāpatiḥ, manyē grīvāpaścimabhāgāśritē dvē sirē ‘manyē’ ityucyētē, matiṁ tathā sa ēva manurmatiṁ rakṣatviti sambandhaḥ; ‘tathā manurmatiṁ rakṣatu’ ityahaṁ manyē, iti vyākhyānayanti kēcit| sattvaṁ guṇaviśēṣaḥ| manaḥ cittam| rūpamiha lāvaṇyaṁ vivakṣitaṁ, yatparyāyaḥ saundaryam| chāyā prabhābhēdaḥ; taduktam- “āsannā lakṣyatē chāyā prabhā dūrāt prakāśatē” (ca. i. a. 7)- iti| rētaḥ śukram, āpaḥ pānīyāni, āpyāyayantu vardhayantu| khāni srōtāṁsi, indriyāṇītyanyē| parākramaḥ sāmarthyam| pauruṣaṁ mēḍhraṁ, puruṣaśrēṣṭhaḥ nārāyaṇaḥ| ātmānaṁ jīvam| dhruvaḥ tārāviśēṣaḥ| ētāḥ pūrvōktā dēvatāḥ, nityāḥ satatasthitāḥ| svasti tē bhagavān brahmēti svasti maṅgalaṁ, bhagavān viśiṣṭajñānavān, dēvāḥ sahēndragā indrānuyāyina ityarthaḥ| pitāmahaḥ brahmā| ītayaḥ annādikṣayahētavō'tivr̥ṣṭyādayaḥ; taduktam- “ativr̥ṣṭiranāvr̥ṣṭirmūṣikāḥ śalabhāḥ khagāḥ| svacakraṁ paracakraṁ ca saptaitā ītayaḥ smr̥tāḥ”- iti||19-33||

← 4. prabhāṣaṇīyādhyāyaḥ 6. r̥tucaryādhyāyaḥ →