Skip to content

12. agnikarmavidhyadhyāyaḥ

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

tatra, śabdaprādurbhāvō durgandhatā tvaksaṅkōcaśca tvagdagdhē, kapōtavarṇatā'lpaśvayathuvēdanā śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṁsadagdhē; kr̥ṣṇōnnatavraṇatā srāvasannirōdhaśca sirāsnāyudagdhē, rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhē ||8||

View original

तत्र, शब्दप्रादुर्भावो दुर्गन्धता त्वक्सङ्कोचश्च त्वग्दग्धे, कपोतवर्णताऽल्पश्वयथुवेदना शुष्कसङ्कुचितव्रणता च मांसदग्धे; कृष्णोन्नतव्रणता स्रावसन्निरोधश्च सिरास्नायुदग्धे, रूक्षारुणता कर्कशस्थिरव्रणता च सन्ध्यस्थिदग्धे ||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tvagādiṣu karmaṇi kr̥tē prativiṣayaṁ bhēdalakṣaṇaṁ darśayannāha- tatra śabdētyādi| sthiravraṇatā kaṭhinavraṇatā||8||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthisthitē'tyugraruji vāyāvucchritakaṭhinasuptamāṁsē vraṇē granthyarśō'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravr̥ddhisandhisirācchēdanādiṣu nāḍīśōṇitātipravr̥ttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||

View original

त्वङ्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिस्थितेऽत्युग्ररुजि वायावुच्छ्रितकठिनसुप्तमांसे व्रणे ग्रन्थ्यर्शोऽर्बुदभगन्दरापचीश्लीपदचर्मकीलतिलकालकान्त्रवृद्धिसन्धिसिराच्छेदनादिषु नाडीशोणितातिप्रवृत्तिषु चाग्निकर्म कुर्यात् ||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śēṣaviṣayamavasthābhēdēna darśayannāha- tvaṅmāṁsētyādi| atyugrarujē vāyau iti ugraśūlē vāyau| ucchritakaṭhinasuptamāṁsē iti ucchritamutsēdhavat, suptamacētanam| nāḍīti vraṇaviśēṣaḥ||10||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

athēmānagninā pariharēt- pittaprakr̥timantaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamanuddhr̥taśalyaṁ durbalaṁ bālaṁ vr̥ddhaṁ bhīrumanēkavraṇapīḍitamasvēdyāṁścēti ||14||

View original

अथेमानग्निना परिहरेत्- पित्तप्रकृतिमन्तःशोणितं भिन्नकोष्ठमनुद्धृतशल्यं दुर्बलं बालं वृद्धं भीरुमनेकव्रणपीडितमस्वेद्यांश्चेति ||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

agnērnivr̥ttiviṣayaṁ darśayannāha- athēmānityādi| antaḥśōṇitaṁ bhinnakōṣṭhamiti itthambhūtasya puruṣasya śōṇitanirōdhēna dāhapākādisambhavāt| ‘anēkavraṇapīḍitam’ ityasya sthānē kēcit ‘anēkavyādhiparipīḍitam’ iti paṭhanti| asvēdyāḥ ‘pāṇḍurmēhī raktapittī tr̥ṣārtaḥ’ (ci. a. 32) ityādayaḥ||14||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

tatra pluṣṭaṁ durdagdhaṁ samyagdagdhamatidagdhaṁ cēti caturvidhamagnidagdham | tatra yadvivarṇaṁ pluṣyatē'timātraṁ tat pluṣṭaṁ; yatrōttiṣṭhanti sphōṭāstīvrāścōṣadāharāgapākavēdanāścirāccōpaśāmyanti taddurdagdhaṁ; samyagdagdhamanavagāḍhaṁ tālavarṇaṁ susaṁsthitaṁ pūrvalakṣaṇayuktaṁ ca; atidagdhē māṁsāvalambanaṁ gātraviślēṣaḥ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṁ jvaradāhapipāsāmūrcchāścōpadravā bhavanti, vraṇaścāsya cirēṇa rōhati, rūḍhaśca vivarṇō bhavati | tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇamātmakarmaprasādhakaṁ bhavati ||16||

View original

तत्र प्लुष्टं दुर्दग्धं सम्यग्दग्धमतिदग्धं चेति चतुर्विधमग्निदग्धम् | तत्र यद्विवर्णं प्लुष्यतेऽतिमात्रं तत् प्लुष्टं; यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीव्राश्चोषदाहरागपाकवेदनाश्चिराच्चोपशाम्यन्ति तद्दुर्दग्धं; सम्यग्दग्धमनवगाढं तालवर्णं सुसंस्थितं पूर्वलक्षणयुक्तं च; अतिदग्धे मांसावलम्बनं गात्रविश्लेषः सिरास्नायुसन्ध्यस्थिव्यापादनमतिमात्रं ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चोपद्रवा भवन्ति, व्रणश्चास्य चिरेण रोहति, रूढश्च विवर्णो भवति | तदेतच्चतुर्विधमग्निदग्धलक्षणमात्मकर्मप्रसाधकं भवति ||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatrāgnidagdhaṁ vaidyadōṣāt pramādādvā caturvidhaṁ darśayannāha- tatra pluṣṭamityādi| pluṣṭadurdagdhayōrhīnadagdhatvē'pi pr̥thakkaraṇaṁ lakṣaṇacikitsābhēdāt| ‘tatra pluṣṭam’ ityādigaṇanayaiva catuḥsaṅkhyā labdhā, punaḥ ‘caturvidham’ itikaraṇaṁ pluṣṭadurdagdhābhyāṁ bhēdābhyāṁ hīnadagdhasya triprakāradāhaśaṅkānirāsārtham| ēṣāṁ lakṣaṇamāha- tatra yadvivarṇamityādi| tatra tēṣu madhyē| vivarṇaṁ prākr̥tavarṇādanyavarṇam| pluṣyatē'timātram atyarthaṁ dahyatē na ca sphōṭōtpattiḥ syāt| anyē tvatra ‘pluṣṭamatimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyatē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- atimātraṁ vivarṇaṁ yat pluṣyata iti agnitāpēnōtsvinnamiva bhavati; vivarṇamatra pāṇḍuvarṇam| yatrētyādi| cōṣa ākr̥ṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ, dāhō bhasmasādbhavatīva, rāgō raktatā, vēdanā ōṣādayaḥ| samyagdagdhamityādi| anavagāḍham atidagdhalakṣaṇarahitam| tālavarṇaṁ pakvatālaphalavarṇamityarthaḥ; ‘pakvatālavarṇaṁ’ ityēkē paṭhanti, aparē tu ‘tālapakvaphalavarṇaṁ’ iti| susaṁsthitam atyunnatāvanatādidōṣavarjitam| pūrvalakṣaṇayuktaṁ cēti tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthidāhaliṅgayuktam| atidagdhē ityādi| gātraviślēṣō viṣaṭanaṁ, vyāpādanaṁ hiṁsanam| atimātraśabdō jvarādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē| mūrcchāścēti cakārācchōṇitasrāvādayaśca| tadētadityādi| pluṣṭādibhēdēna caturvidhamapyagnikarma vaidyasya yadātmakarma cikitsārūpaṁ tasya prasādhakaṁ bhavatītyarthaḥ| nanu, samyagdagdhalakṣaṇamēva vaidyasyātmakarmaprasādhakaṁ bhavati, na punaḥ pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ, satyaṁ, samyagdagdhalakṣaṇaṁ vaidyakarmaprasādhakamupādēyatvēna, pluṣṭadurdagdhātidagdhalakṣaṇaṁ parihāryatvēnēti na dōṣaḥ| anyē cānyathā paṭhanti- ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhakaṁ bhavati’- iti, vyākhyānayanti ca- “pūrvōktaṁ tvaṅmāṁsāśritaṁ yadagnikarma tallakṣaṇaprasādhakaṁ dyōtakaṁ bhavati; athavā pūrvōktēṣvagnisādhyēṣu śirōrōgādhimanthādiṣu yadagnikarma tatprasādhakaṁ hēyōpādēyarūpatayētyarthaḥ” iti| aparē tu ‘tadētaccaturvidhamagnidagdhalakṣaṇaṁ pūrvōktakarmaprasādhanaṁ ca bhavati’ iti cakāraṁ paṭhanti vyākhyānayanti ca; tēṣāṁ matē yadētaccaturvidhamagnikarma tatkathaṁ cikitsanīyamityāha- pūrvōktakarmaprasādhanaṁ; pūrvapratipāditā yā kriyā tatpratīkāraṁ taccikitsitamityarthaḥ| pūrvapratipāditakriyā tu ‘samyagdagdhē madhusarpirbhyāmabhyaṅga’ ityādikā| cakārādvakṣyamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakamiti jñēyam||16||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

śītāmuṣṇāṁ ca durdagdhē kriyāṁ kuryādbhiṣak punaḥ | ghr̥tālēpanasēkāṁstu śītānēvāsya kārayēt ||22||

View original

शीतामुष्णां च दुर्दग्धे क्रियां कुर्याद्भिषक् पुनः | घृतालेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

durdagdhakriyāṁ nirdiśannāha- śītāmityādi| durdagdhē'vagāḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya nirvāpaṇārthaṁ śītāṁ kriyāṁ kuryāt, anavagāḍhamūladagdhabhāgasyāsvinnaraktasya vilayanārthamuṣṇāṁ kriyāṁ kuryāt; anyē tu śītāṁ dāhātiśayē, nātidāhē uṣṇāmiti| punaḥ kiṁ kuryādityāha- ghr̥tālēpanādīnapi śītānēva kārayēditi| ēvaṁ sukhībhavati vraṇarōhaṇaṁ ca||22||

Adhikarana 20 (25-26) · Śloka 27

atidagdhē viśīrṇāni māṁsānyuddhr̥tya śītalām | kriyāṁ kuryādbhiṣak paścācchālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25|| tindukītvakkapālairvā ghr̥tamiśraiḥ pralēpayēt | vraṇaṁ guḍūcīpatrairvā chādayēdathavaudakaiḥ ||26|| kriyāṁ ca nikhilāṁ kuryādbhiṣak pittavisarpavat |27|

View original

अतिदग्धे विशीर्णानि मांसान्युद्धृत्य शीतलाम् | क्रियां कुर्याद्भिषक् पश्चाच्छालितण्डुलकण्डनैः ||२५|| तिन्दुकीत्वक्कपालैर्वा घृतमिश्रैः प्रलेपयेत् | व्रणं गुडूचीपत्रैर्वा छादयेदथवौदकैः ||२६|| क्रियां च निखिलां कुर्याद्भिषक् पित्तविसर्पवत् |२७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atidagdhē cikitsāmāha- atidagdhē ityādi| viśīrṇāni avalambitāni| śālitaṇḍulakaṇḍanairiti śālitaṇḍulakaṇḍanōdbhavairguṇḍanaiḥ kaṇairityarthaḥ; kaṇaiśca cūrṇaprayōgakālē ‘avacūrṇayēt’ ityadhyāhāraḥ| tindukītvakkapālairvēti tindukīvalkalakarparaiḥ; ‘tindukītvacā tindukīvalkalēna, kapālairmr̥tkharparaiḥ’ ityanyē| ‘tindukītvakkaṣāyairvā’ iti kēcit paṭhanti; tindukyā yā tvak tayā pralēpayēt, kaṣāyāḥ kaṣāyavr̥kṣāśca yē tairapītyarthaḥ| anyē tu kaṣāyaśabdēna cūrṇamāhuḥ; tatra tindukīvalkalacūrṇairityarthaḥ| audakaiḥ padmōtpalādipatraiḥ; pittaraktōpadrutō vraṇō guḍūcyādipatracchādanēnōṣmāṇaṁ tyaktvā sukhaṁ saṁrōhati||25-26||-

Adhikarana 24 (38-39) · Śloka 39

uṣṇavātātapairdagdhē śītaḥ kāryō vidhiḥ sadā | śītavarṣānilairdagdhē snigdhamuṣṇaṁ ca śasyatē ||38|| tathā'titējasā dagdhē siddharnāsti kathañcana | indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt | snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak ||39||

View original

उष्णवातातपैर्दग्धे शीतः कार्यो विधिः सदा | शीतवर्षानिलैर्दग्धे स्निग्धमुष्णं च शस्यते ||३८|| तथाऽतितेजसा दग्धे सिद्धर्नास्ति कथञ्चन | इन्द्रवज्राग्निदग्धेऽपि जीवति प्रतिकारयेत् | स्नेहाभ्यङ्गपरीषेकैः प्रदेहैश्च तथा भिषक् ||३९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ dagdhacikitsāprasaṅgēna dagdhasadr̥śasya cikitsāṁ darśayannāha- uṣṇētyādi| uṣṇavātō graiṣmikaḥ śāradō vā; uṣṇavātēnātapēna ca dagdha iva dagdhaḥ; uṣṇavātātapābhyāmiti dvivacanē prāptē bahuvacanamanuktōṣṇaprāpaṇārtham| sadāsthānē kēcid ‘vraṇē’ iti paṭhanti vyākhyānayanti ca- vraṇē iti tvagādivraṇavastuni| śītavarṣānilairdagdhē iti śītaṁ himaṁ, himadagdhastuṣāradagdha iti lōkōktyā himadagdhē'pi dāhasādr̥śyamasti; varṣānila iti vr̥ṣṭisaṁyuktō vātaḥ, atrāpi bahuvacanamanuktaśītaprāpaṇārtham| ‘dagdhē’ ityasya sthānē kēcit ‘hatē’ iti paṭhanti| tathā'titējasā dagdhē iti atitējasā vajrāgninā | ‘tathā'titējasā dagdhē na sidhyati kathañcana’ iti yat kr̥taṁ tat kiñciddagdhē siddhirapi bhavatīti jñāpanārtham| tatra ca pūrvōktēna vidhinā śītōṣṇādinā pratikartavyamiti| asyāgrē kēcit “indravajrāgnidagdhē'pi jīvati pratikārayēt| snēhābhyaṅgaparīṣēkaiḥ pradēhaiśca tathā bhiṣak”- iti paṭhanti; taṁ ca nibandhakārā na paṭhanti||38-39||