Skip to content

3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12

vēdōtpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvr̥tucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṁ yōgyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyō hyadhyāyō raktavarṇanam ||5|| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāya ēva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālēpō vraṇyupāsanam ||6|| hitāhitō vraṇapraśnō vraṇāsrāvaśca yaḥ pr̥thak | kr̥tyākr̥tyavidhirvyādhisamuddēśīya ēva ca ||7|| viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyōddhr̥tirvraṇajñānaṁ dūtasvapnanidarśanam ||8|| pañcēndriyaṁ tathā chāyā svabhāvādvaikr̥taṁ tathā | avāraṇō yuktasēnīya āturakramabhūmikau ||9|| miśrakākhyō dravyagaṇaḥ saṁśuddhau śamanē ca yaḥ | dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ viśēṣō dravyagō'paraḥ ||10|| rasajñānaṁ vamanārthamadhyāyō rēcanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantatēḥ | ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānaṁ pracakṣatē ||12||

View original

वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pratisthānōktānāmadhyāyānāṁ nāmāni nirdēṣṭumāha- vēdōtpattirityādi| śiṣyanayaḥ śiṣyōpanayanīyaḥ| adhyayanadānikaḥ adhyayanasampradānīyaḥ| prabhāṣaṇaḥ prabhāṣaṇīyaḥ| agraharaṇaḥ agrōpaharaṇīyaḥ| r̥tucaryā r̥tucaryādhyāyaḥ| yāntrikaḥ yantravidhiḥ| śastrāvacāraṇaḥ śastrāvacāraṇīyaḥ| yōgyā yōgyāsūtrīyaḥ| viśikhā viśikhānupravēśanīyaḥ| kṣārakalpanaṁ kṣārapākavidhiḥ| agnikarma agnikarmavidhiḥ| jalaukākhyaḥ jalaukōvacāraṇīyaḥ| adhyāyō raktavarṇanaṁ śōṇitavarṇanīyō'dhyāyaḥ| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāyaḥ dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyaḥ| karṇavyadhaḥ karṇavyadhabandhavidhiḥ| āmapakvaiṣaḥ āmapakvaiṣaṇīyaḥ| ālēpaḥ vraṇālēpanabandhavidhiḥ| vraṇyupāsanaṁ vraṇitōpāsanīyaḥ| hitāhitaḥ hitāhitīyādhyāyaḥ| vraṇāsrāvaḥ vraṇāsrāvavijñānīyaḥ| viniścayaḥ śastravidhau aṣṭavidhaśastrakarmīyaḥ| pranaṣṭajñānikaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaḥ| śalyōddhr̥tiḥ śalyāpanayanīyaḥ| vraṇajñānaṁ viparītāviparītavraṇavijñānīyaḥ| dūtasvapnanidarśanaṁ viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyaḥ| pañcēndriyaṁ pañcēndriyārthavipratipattiḥ| chāyā chāyāvipratipattiḥ| svabhāvādvaikr̥taṁ svabhāvavipratipattiḥ| avāraṇaḥ avāraṇīyādhyāyaḥ| āturakramaḥ āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ| bhūmikō bhūmipravibhāgīyaḥ| dravyagaṇaḥ dravyasaṅgrahaṇīyaḥ| saṁśuddhau śamanē ca yaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyaḥ| dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyaḥ| viśēṣō dravyagō'paraḥ dravyaviśēṣavijñānīyaḥ| rasajñānaṁ rasaviśēṣavijñānīyaḥ| vamanārthamadhyāyaḥ vamanadravyavikalpavijñānīyaḥ| rēcanāya ca virēcanadravyavikalpavijñānīyaḥ| śēṣāstu nirdiṣṭanāmaprasiddhā iti nōktāḥ| ‘āturakramamiśrakau’ iti kēcit paṭhanti; tanna, yataḥ pūrvanibandhakārairēṣa kramō nāṅgīkr̥taḥ| sūtrasthānasya niruktiṁ kartumāha- sūcanāditi| sūcanāt lēśatō'rthaprakāśanāt| sūtraṇāt arthānāṁ yathāsthānaṁ nivēśanāt| savanāt jananāt| arthasantatēḥ arthasamūhasya| sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṁśaditi prāgēva saṅkhyānirdēśāt punaḥ ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānamiti saṅkhyākaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna dravadravyānnapānikānāmudakagōrasatailādiprakaraṇānāṁ pratyēkamadhyāyatvaṁ nirākr̥tam||4-12||

Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26

dvivraṇīyō vraṇaḥ sadyō bhagnānāṁ vātarōgikam | mahāvātikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṁ mahatāṁ cāpi maihikaṁ paiḍikaṁ tathā | madhumēhacikitsā ca tathā cōdariṇāmapi ||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṁ visarpiṇām | granthivr̥ddhyupadaṁśānāṁ tathā ca kṣudrarōgiṇām ||20|| śūkadōṣacikitsā ca tathā ca mukharōgiṇām | śōphasyānāgatānāṁ ca niṣēdhō miśrakaṁ tathā ||21|| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē sarvābādhaśamō'pi ca | mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22|| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanam | snēhōpayaugikaḥ svēdō vamanē savirēcanē ||23|| tayōrvyāpaccikitsā ca nētrabastivibhāgikaḥ | nētrabastivipatsiddhistathā cōttarabastikaḥ ||24|| nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṁśaditi smr̥tāḥ ||25|| prāyaścittaṁ praśamanaṁ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdēśāccikitsāsthānamucyatē ||26||

View original

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kāni punaścikitsitānītyāha- dvivraṇīya ityādi| vraṇaḥ sadyaḥ sadyōvraṇacikitsitam| bhagnānāṁ bhagnacikitsitam| vātarōgikaṁ vātavyādhicikitsitam| mahāvātikaṁ mahāvātavyādhicikitsitam| mahatāṁ cāpi mahākuṣṭhacikitsitam| maihikaṁ pramēhacikitsitam| paiḍikaṁ pramēhapiḍakācikitsitam| visarpiṇāṁ visarpanāḍīstanarōgacikitsitam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam| vr̥ddhyupadaṁśānāṁ vr̥ddhyupadaṁśaślīpadacikitsitam| anāgatānāṁ niṣēdhaḥ anāgatābādhapratiṣēdhacikitsitam| miśrakaṁ miśrakacikitsitam| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitam| sarvābādhaśamō'pi sarvābādhaśamanīyaṁ rasāyanam| mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi mēdhāyuṣkāmīyaṁ rasāyanam| svabhāvavyādhivāraṇaṁ svabhāvavyādhipratiṣēdhanīyaṁ rasāyanam| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanaṁ nivr̥ttasantāpīyaṁ rasāyanam| svēdaḥ svēdāvacāraṇīyaṁ cikitsitam| vamanē savirēcanē vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitam| tayōrvyāpaccikitsā ca vamanavirēcanavyāpaccikitsitam| nētrabastivibhāgikaḥ nētrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam| nētrabastivipatsiddhiḥ nētrabastivyāpaccikitsitam| tathā cōttarabastikaḥ anuvāsanōttarabasticikitsitam| nirūhakramasañjñaśca nirūhōpakramacikitsitam| tathaivāturasañjñitaḥ āturōpadravacikitsitam| dhūmanasyavidhiścāntyaḥ dhūmanasyakavaḍa(la)grahacikitsitam; antē bhavō'ntyaḥ| cikitsitasya paryāyāntaraṁ darśayitumāha- prāyaścittamityādi| ētē prāyaścittādayastasya cikitsitasya paryāyāḥ| tasyaivamparyāyavinirdiṣṭasya cikitsitasya nirdēśād vivaraṇāccikitsāsthānaṁ kathyatē||18-26||