Skip to content

3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14

vātavyādhikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ | kuṣṭhamēhōdaraṁ mūḍhō vidradhiḥ parisarpaṇam ||13|| granthivr̥ddhikṣudraśūkabhagnāśca mukharōgikam | hētulakṣaṇanirdēśānnidānānīti ṣōḍaśa ||14||

View original

वातव्याधिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः | कुष्ठमेहोदरं मूढो विद्रधिः परिसर्पणम् ||१३|| ग्रन्थिवृद्धिक्षुद्रशूकभग्नाश्च मुखरोगिकम् | हेतुलक्षणनिर्देशान्निदानानीति षोडश ||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kāni punastāni ṣōḍaśa nidānānītyāha- vātavyādhikamityādi| mūḍhagarbhādīnāmēkadēśēna samudāyasūcanaṁ lāghavārtham; ēvamuttaratrāpi bōddhavyam| mūḍhaḥ mūḍhagarbhanidānam| parisarpaṇaṁ visarpanāḍīstanarōganidānam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam| vr̥ddhiriti vr̥ddhyupadaṁśaślīpadanidānam| śūkaḥ śūkadōṣanidānam| nidānaniruktiṁ pratipādayannāha- hētvityādi| hētava iti kārakahētavō balavadvigrahakrōdhadivāsvapnādayaḥ; lakṣaṇāni jñāpakahētavaḥ, tē ca pūrvarūparūpōpaśayasamprāptayaḥ| nirdēśāt vivaraṇāt||13-14||

Adhikarana 6 (18-26) · Śloka 26

dvivraṇīyō vraṇaḥ sadyō bhagnānāṁ vātarōgikam | mahāvātikamarśāṁsi sāśmariśca bhagandaraḥ ||18|| kuṣṭhānāṁ mahatāṁ cāpi maihikaṁ paiḍikaṁ tathā | madhumēhacikitsā ca tathā cōdariṇāmapi ||19|| mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṁ visarpiṇām | granthivr̥ddhyupadaṁśānāṁ tathā ca kṣudrarōgiṇām ||20|| śūkadōṣacikitsā ca tathā ca mukharōgiṇām | śōphasyānāgatānāṁ ca niṣēdhō miśrakaṁ tathā ||21|| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē sarvābādhaśamō'pi ca | mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22|| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanam | snēhōpayaugikaḥ svēdō vamanē savirēcanē ||23|| tayōrvyāpaccikitsā ca nētrabastivibhāgikaḥ | nētrabastivipatsiddhistathā cōttarabastikaḥ ||24|| nirūhakramasañjñaśca tathaivāturasañjñakaḥ | dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṁśaditi smr̥tāḥ ||25|| prāyaścittaṁ praśamanaṁ cikitsā śāntikarma ca | paryāyāstasya nirdēśāccikitsāsthānamucyatē ||26||

View original

द्विव्रणीयो व्रणः सद्यो भग्नानां वातरोगिकम् | महावातिकमर्शांसि साश्मरिश्च भगन्दरः ||१८|| कुष्ठानां महतां चापि मैहिकं पैडिकं तथा | मधुमेहचिकित्सा च तथा चोदरिणामपि ||१९|| मूढगर्भचिकित्सा च विद्रधीनां विसर्पिणाम् | ग्रन्थिवृद्ध्युपदंशानां तथा च क्षुद्ररोगिणाम् ||२०|| शूकदोषचिकित्सा च तथा च मुखरोगिणाम् | शोफस्यानागतानां च निषेधो मिश्रकं तथा ||२१|| वाजीकरं च यत् क्षीणे सर्वाबाधशमोऽपि च | मेधायुष्करणं चापि स्वभावव्याधिवारणम् ||२२|| निवृत्तसन्तापकरं कीर्तितं च रसायनम् | स्नेहोपयौगिकः स्वेदो वमने सविरेचने ||२३|| तयोर्व्यापच्चिकित्सा च नेत्रबस्तिविभागिकः | नेत्रबस्तिविपत्सिद्धिस्तथा चोत्तरबस्तिकः ||२४|| निरूहक्रमसञ्ज्ञश्च तथैवातुरसञ्ज्ञकः | धूमनस्यविधिश्चान्त्यश्चत्वारिंशदिति स्मृताः ||२५|| प्रायश्चित्तं प्रशमनं चिकित्सा शान्तिकर्म च | पर्यायास्तस्य निर्देशाच्चिकित्सास्थानमुच्यते ||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

kāni punaścikitsitānītyāha- dvivraṇīya ityādi| vraṇaḥ sadyaḥ sadyōvraṇacikitsitam| bhagnānāṁ bhagnacikitsitam| vātarōgikaṁ vātavyādhicikitsitam| mahāvātikaṁ mahāvātavyādhicikitsitam| mahatāṁ cāpi mahākuṣṭhacikitsitam| maihikaṁ pramēhacikitsitam| paiḍikaṁ pramēhapiḍakācikitsitam| visarpiṇāṁ visarpanāḍīstanarōgacikitsitam| granthiriti granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitam| vr̥ddhyupadaṁśānāṁ vr̥ddhyupadaṁśaślīpadacikitsitam| anāgatānāṁ niṣēdhaḥ anāgatābādhapratiṣēdhacikitsitam| miśrakaṁ miśrakacikitsitam| vājīkaraṁ ca yat kṣīṇē kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitam| sarvābādhaśamō'pi sarvābādhaśamanīyaṁ rasāyanam| mēdhāyuṣkaraṇaṁ cāpi mēdhāyuṣkāmīyaṁ rasāyanam| svabhāvavyādhivāraṇaṁ svabhāvavyādhipratiṣēdhanīyaṁ rasāyanam| nivr̥ttasantāpakaraṁ kīrtitaṁ ca rasāyanaṁ nivr̥ttasantāpīyaṁ rasāyanam| svēdaḥ svēdāvacāraṇīyaṁ cikitsitam| vamanē savirēcanē vamanavirēcanasādhyōpadravacikitsitam| tayōrvyāpaccikitsā ca vamanavirēcanavyāpaccikitsitam| nētrabastivibhāgikaḥ nētrabastipramāṇapravibhāgacikitsitam| nētrabastivipatsiddhiḥ nētrabastivyāpaccikitsitam| tathā cōttarabastikaḥ anuvāsanōttarabasticikitsitam| nirūhakramasañjñaśca nirūhōpakramacikitsitam| tathaivāturasañjñitaḥ āturōpadravacikitsitam| dhūmanasyavidhiścāntyaḥ dhūmanasyakavaḍa(la)grahacikitsitam; antē bhavō'ntyaḥ| cikitsitasya paryāyāntaraṁ darśayitumāha- prāyaścittamityādi| ētē prāyaścittādayastasya cikitsitasya paryāyāḥ| tasyaivamparyāyavinirdiṣṭasya cikitsitasya nirdēśād vivaraṇāccikitsāsthānaṁ kathyatē||18-26||

Adhikarana 9 (29-34) · Śloka 35

ataḥ paraṁ svanāmnaiva tantramuttaramucyatē ||29|| adhikr̥tya kr̥taṁ yasmāttantramētadupadravān | aupadravika ityēṣa tasyāgryatvānnirucyatē ||30|| sandhau vartmani śuklē ca kr̥ṣṇē sarvatra dr̥ṣṭiṣu | saṁvijñānārthamadhyāyā gadānāṁ tu prati prati ||31|| cikitsāpravibhāgīyō vātābhiṣyandavāraṇaḥ | paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32|| lēkhyabhēdyaniṣēdhau ca chēdyānāṁ vartmadr̥ṣṭiṣu | kriyākalpō'bhighātaśca karṇōtthāstaccikitsitam ||33|| ghrāṇōtthānāṁ ca vijñānaṁ tadgadapratiṣēdhanam | pratiśyāyaniṣēdhaśca śirōgadavivēcanam ||34|| cikitsā tadgadānāṁ ca śālākyaṁ tantramucyatē |35|

View original

अतः परं स्वनाम्नैव तन्त्रमुत्तरमुच्यते ||२९|| अधिकृत्य कृतं यस्मात्तन्त्रमेतदुपद्रवान् | औपद्रविक इत्येष तस्याग्र्यत्वान्निरुच्यते ||३०|| सन्धौ वर्त्मनि शुक्ले च कृष्णे सर्वत्र दृष्टिषु | संविज्ञानार्थमध्याया गदानां तु प्रति प्रति ||३१|| चिकित्साप्रविभागीयो वाताभिष्यन्दवारणः | पैत्तस्य श्लैष्मिकस्यापि रौधिरस्य तथैव च ||३२|| लेख्यभेद्यनिषेधौ च छेद्यानां वर्त्मदृष्टिषु | क्रियाकल्पोऽभिघातश्च कर्णोत्थास्तच्चिकित्सितम् ||३३|| घ्राणोत्थानां च विज्ञानं तद्गदप्रतिषेधनम् | प्रतिश्यायनिषेधश्च शिरोगदविवेचनम् ||३४|| चिकित्सा तद्गदानां च शालाक्यं तन्त्रमुच्यते |३५|

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śalyatantraṁ pratipādya taduttaramarthavaśādāgataṁ pratipādayannāha- ataḥ paramiti| ataḥ param uktasthānapañcakādanantaraṁ, svanāmnaiva svasañjñayaiva tantramucyatē| kiṁ tadātmīyamasya nāma yēnōcyatē tattantramityāha- uttaratantramiti; na śalyatantrasañjñayā| kutaḥ punaraupadravikādhyāyasyōttaratantrasyādau sthitasya ‘aupadravika’ iti nāma kr̥tamityāha- adhikr̥tyētyādi| adhikr̥tya aṅgīkr̥tya, upadravān rōgān, yasmāttantramētaduttaratantraṁ kr̥tam, atastasyōttaratantrasyāgryatvāt prathamatvāt, ‘aupadravika’ ityadhyāyō nirucyatē niruktyā kathyatē; upadravādhikr̥tatantrasya prathamatvādadhyāyasya ‘aupadravika’ iti nāma kr̥tamityarthaḥ| sandhau vartmanītyādiṣu gatānāṁ gadānāṁ tu prati prati samyagvijñānārthamadhyāyā iti sambandhaḥ| tēnāyamarthaḥ- sandhāviti sandhigatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, vartmanīti vartmagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, śuklē cēti śuklagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, kr̥ṣṇē iti kr̥ṣṇagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ, sarvatrēti sarvagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ dr̥ṣṭiṣviti dr̥ṣṭigatarōgavijñānīyādhyāyaḥ| paittasyētyādiṣu abhiṣyandavāraṇa iti sambandhaḥ, tēna paittasyēti pittābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ, ślēṣmikasyēti ślēṣmābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ, raudhirasyēti raktābhiṣyandapratiṣēdhādhyāyaḥ| lēkhyabhēdyaniṣēdhau cēti lēkhyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ, bhēdyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| chēdyānāmiti chēdyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| vartmadr̥ṣṭiṣviti vartmagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ, dr̥ṣṭigatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| abhighātaścēti nayanābhighātapratiṣēdhādhyāyaḥ| karṇōtthā iti karṇagatarōgavijñānīyādhyāyaḥ| taccikitsitamiti karṇagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| ghrāṇōtthānāṁ ca vijñānamiti nāsāgatarōgavijñānajñānīyadhyāyaḥ| tadgadapratiṣēdhanamiti nāsāgatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ| pratiśyāyaniṣēdhaścēti pratiśyāyapratiṣēdhādhyāyaḥ| śirōgadavivēcanamiti śirōrōgavijñānīyādhyāyaḥ| cikitsā tadgadānāṁ cēti śirōrōgapratiṣēdhādhyāyaḥ||29-34||-

Adhikarana 14 (43) · Śloka 43

śrēṣṭhatvāduttaraṁ hyētattantramāhurmaharṣayaḥ | bahvarthasaṅgrahācchrēṣṭhamuttaraṁ vā'pi paścimam ||43||

View original

श्रेष्ठत्वादुत्तरं ह्येतत्तन्त्रमाहुर्महर्षयः | बह्वर्थसङ्ग्रहाच्छ्रेष्ठमुत्तरं वाऽपि पश्चिमम् ||४३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

uttaratantrasya niruktiṁ pratipādayannāha- śrēṣṭhatvādityādi| śrēṣṭhatvāditi ētattantraṁ maharṣayaḥ śrēṣṭhatvāduttaraṁ bruvanti| kutaḥ punarasya śrēṣṭhatvamityāha- bahvarthasaṅgrahācchrēṣṭhamiti| śālakyakumārābādhakāyacikitsābhūtavidyātantrabhūṣaṇādhyāyanirdiṣṭānāmarthānāṁ saṅgrahācchrēṣṭhamuttaratantram| tasya niruktipakṣāntaraṁ vaktumāha- uttaraṁ vā'pi paścimamiti|- paścimatvādvā idaṁ tantramuttaram| ‘śēṣatvāduttaraṁ hyētat’- iti kēcit paṭhanti, pūrvatantraśēṣatvādidaṁ tantramuttaraṁ śraiṣṭhyādvēti vyākhyānayanti||43||

Adhikarana 22 (55) · Śloka 55

bhavataścātra | śucirguruparō dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ | paṭhannētēna vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt ||55||

View original

भवतश्चात्र | शुचिर्गुरुपरो दक्षस्तन्द्रानिद्राविवर्जितः | पठन्नेतेन विधिना शिष्यः शास्त्रान्तमाप्नुयात् ||५५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

paṭhataḥ śiṣyasya śāstrāntāvāptihētumāha- bhavataścātrētyādi| śuciḥ bāhyābhyantaraśaucayuktaḥ| guruparaḥ gurukāryarataḥ| dakṣaḥ nityābhiyuktaḥ| tandrā ālasyam||55||

3. अध्ययनसंप्रदानीयाध्यायः - Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi