Skip to content

3. adhyayanasaṁpradānīyādhyāyaḥ

Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12

vēdōtpattiḥ śiṣyanayastathā'dhyayanadānikaḥ | prabhāṣaṇāgraharaṇāvr̥tucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| śastrāvacāraṇaṁ yōgyā viśikhā kṣārakalpanam | agnikarma jalaukākhyō hyadhyāyō raktavarṇanam ||5|| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāya ēva ca | karṇavyadhāmapakvaiṣāvālēpō vraṇyupāsanam ||6|| hitāhitō vraṇapraśnō vraṇāsrāvaśca yaḥ pr̥thak | kr̥tyākr̥tyavidhirvyādhisamuddēśīya ēva ca ||7|| viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā | śalyōddhr̥tirvraṇajñānaṁ dūtasvapnanidarśanam ||8|| pañcēndriyaṁ tathā chāyā svabhāvādvaikr̥taṁ tathā | avāraṇō yuktasēnīya āturakramabhūmikau ||9|| miśrakākhyō dravyagaṇaḥ saṁśuddhau śamanē ca yaḥ | dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ viśēṣō dravyagō'paraḥ ||10|| rasajñānaṁ vamanārthamadhyāyō rēcanāya ca | dravadravyavidhistadvadannapānavidhistathā ||11|| sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantatēḥ | ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānaṁ pracakṣatē ||12||

View original

वेदोत्पत्तिः शिष्यनयस्तथाऽध्ययनदानिकः | प्रभाषणाग्रहरणावृतुचर्याऽथ यान्त्रिकः ||४|| शस्त्रावचारणं योग्या विशिखा क्षारकल्पनम् | अग्निकर्म जलौकाख्यो ह्यध्यायो रक्तवर्णनम् ||५|| दोषधातुमलाद्यानां विज्ञानाध्याय एव च | कर्णव्यधामपक्वैषावालेपो व्रण्युपासनम् ||६|| हिताहितो व्रणप्रश्नो व्रणास्रावश्च यः पृथक् | कृत्याकृत्यविधिर्व्याधिसमुद्देशीय एव च ||७|| विनिश्चयः शस्त्रविधौ प्रनष्टज्ञानिकस्तथा | शल्योद्धृतिर्व्रणज्ञानं दूतस्वप्ननिदर्शनम् ||८|| पञ्चेन्द्रियं तथा छाया स्वभावाद्वैकृतं तथा | अवारणो युक्तसेनीय आतुरक्रमभूमिकौ ||९|| मिश्रकाख्यो द्रव्यगणः संशुद्धौ शमने च यः | द्रव्यादीनां च विज्ञानं विशेषो द्रव्यगोऽपरः ||१०|| रसज्ञानं वमनार्थमध्यायो रेचनाय च | द्रवद्रव्यविधिस्तद्वदन्नपानविधिस्तथा ||११|| सूचनात् सूत्रणाच्चैव सवनाच्चार्थसन्ततेः | षट्चत्वारिंशदध्यायं सूत्रस्थानं प्रचक्षते ||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

pratisthānōktānāmadhyāyānāṁ nāmāni nirdēṣṭumāha- vēdōtpattirityādi| śiṣyanayaḥ śiṣyōpanayanīyaḥ| adhyayanadānikaḥ adhyayanasampradānīyaḥ| prabhāṣaṇaḥ prabhāṣaṇīyaḥ| agraharaṇaḥ agrōpaharaṇīyaḥ| r̥tucaryā r̥tucaryādhyāyaḥ| yāntrikaḥ yantravidhiḥ| śastrāvacāraṇaḥ śastrāvacāraṇīyaḥ| yōgyā yōgyāsūtrīyaḥ| viśikhā viśikhānupravēśanīyaḥ| kṣārakalpanaṁ kṣārapākavidhiḥ| agnikarma agnikarmavidhiḥ| jalaukākhyaḥ jalaukōvacāraṇīyaḥ| adhyāyō raktavarṇanaṁ śōṇitavarṇanīyō'dhyāyaḥ| dōṣadhātumalādyānāṁ vijñānādhyāyaḥ dōṣadhātumalakṣayavr̥ddhivijñānīyaḥ| karṇavyadhaḥ karṇavyadhabandhavidhiḥ| āmapakvaiṣaḥ āmapakvaiṣaṇīyaḥ| ālēpaḥ vraṇālēpanabandhavidhiḥ| vraṇyupāsanaṁ vraṇitōpāsanīyaḥ| hitāhitaḥ hitāhitīyādhyāyaḥ| vraṇāsrāvaḥ vraṇāsrāvavijñānīyaḥ| viniścayaḥ śastravidhau aṣṭavidhaśastrakarmīyaḥ| pranaṣṭajñānikaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaḥ| śalyōddhr̥tiḥ śalyāpanayanīyaḥ| vraṇajñānaṁ viparītāviparītavraṇavijñānīyaḥ| dūtasvapnanidarśanaṁ viparītāviparītadūtasvapnanidarśanīyaḥ| pañcēndriyaṁ pañcēndriyārthavipratipattiḥ| chāyā chāyāvipratipattiḥ| svabhāvādvaikr̥taṁ svabhāvavipratipattiḥ| avāraṇaḥ avāraṇīyādhyāyaḥ| āturakramaḥ āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ| bhūmikō bhūmipravibhāgīyaḥ| dravyagaṇaḥ dravyasaṅgrahaṇīyaḥ| saṁśuddhau śamanē ca yaḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyaḥ| dravyādīnāṁ ca vijñānaṁ dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyaḥ| viśēṣō dravyagō'paraḥ dravyaviśēṣavijñānīyaḥ| rasajñānaṁ rasaviśēṣavijñānīyaḥ| vamanārthamadhyāyaḥ vamanadravyavikalpavijñānīyaḥ| rēcanāya ca virēcanadravyavikalpavijñānīyaḥ| śēṣāstu nirdiṣṭanāmaprasiddhā iti nōktāḥ| ‘āturakramamiśrakau’ iti kēcit paṭhanti; tanna, yataḥ pūrvanibandhakārairēṣa kramō nāṅgīkr̥taḥ| sūtrasthānasya niruktiṁ kartumāha- sūcanāditi| sūcanāt lēśatō'rthaprakāśanāt| sūtraṇāt arthānāṁ yathāsthānaṁ nivēśanāt| savanāt jananāt| arthasantatēḥ arthasamūhasya| sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṁśaditi prāgēva saṅkhyānirdēśāt punaḥ ṣaṭcatvāriṁśadadhyāyaṁ sūtrasthānamiti saṅkhyākaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna dravadravyānnapānikānāmudakagōrasatailādiprakaraṇānāṁ pratyēkamadhyāyatvaṁ nirākr̥tam||4-12||

Adhikarana 21 (54) · Śloka 54

atha vatsa! tadētadadhyēyaṁ yathā tathōpadhāraya mayā prōcyamānaṁ- atha śucayē kr̥tōttarāsaṅgāyāvyākulāyōpasthitāyādhyayanakālē śiṣyāya yathāśakti gururupadiśēt padaṁ pādaṁ ślōkaṁ vā; tē ca padapādaślōkā bhūyaḥ kramēṇānusandhēyāḥ, ēvamēkaikaśō ghaṭayēdātmanā cānupaṭhēt; adrutamavilambitamaviśaṅkitamananunāsikaṁ suvyaktākṣaramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṁ susaṁskr̥taṁ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhēt | na cāntarēṇa kaścidvrajēt tayōradhīyānayōḥ ||54||

View original

अथ वत्स! तदेतदध्येयं यथा तथोपधारय मया प्रोच्यमानं- अथ शुचये कृतोत्तरासङ्गायाव्याकुलायोपस्थितायाध्ययनकाले शिष्याय यथाशक्ति गुरुरुपदिशेत् पदं पादं श्लोकं वा; ते च पदपादश्लोका भूयः क्रमेणानुसन्धेयाः, एवमेकैकशो घटयेदात्मना चानुपठेत्; अद्रुतमविलम्बितमविशङ्कितमननुनासिकं सुव्यक्ताक्षरमपीडितवर्णमक्षिभ्रुवौष्ठहस्तैरनभिनीतं सुसंस्कृतं नात्युच्चैर्नातिनीचैश्च स्वरैः पठेत् | न चान्तरेण कश्चिद्व्रजेत् तयोरधीयानयोः ||५४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

idānīṁ prakr̥tamadhyayanaṁ prastauti- atha vatsētyādi| athēti āhnikādyāvaśyakādānantaryē, āvaśyakamāhnikaṁ kr̥tvētyarthaḥ| śucayē kr̥tāhnikatvēna pavitrāya| kr̥tōttarāsaṅgāya gr̥hītōttarīyavastrāya| avyākulāya ēkacittāya| upasthitāya samīpasthitāya, dūrasthitāvantarāyasambhavaḥ; upasthitāya abhivādanānantaraṁ kr̥tōpasthānāyētyanyē| adhyayanakālē prātarādāvanadhyayanavarjitē| śiṣyāya upanayanavidhānēnāgnisākṣikamanuśiṣṭāya| yathāśakti śiṣyasya śaktyanatikramēṇa| padaṁ pādaṁ ślōkaṁ vēti anēna trividhāṁ grahaṇaśaktiṁ sthāpayati; tēna hīnaśaktayē padaṁ, tacca padaṁ svādyantaṁ tyādyantaṁ vā; tathāhi- “śucayē kr̥tōttarāsaṅgāya” ityādi svādyantaṁ bhavati, upadiśyatē iti tyādyantaṁ; madhyamaśaktayē pādaṁ ślōkacaturthāṁśam; uttamaśaktayē ślōkaṁ catuṣpādaparipūrṇam| tē ca padapādaślōkā upadiṣṭāḥ, bhūyaḥ punaḥ punaḥ, anukramēṇa, sandhēyāḥ sandhānīyāḥ; tathāhi- padēna pādaḥ sandhānīyaḥ, padapādābhyāṁ ślōkaḥ sandhānīyaḥ| ēvamēkaikaśō ghaṭayēt anēna prakārēṇa ēkamēkaṁ śiṣyaṁ prati yōjanikāṁ kārayēt| ātmanā cānupaṭhēt paṭhataḥ śiṣyasya paścādācāryaḥ svayaṁ paṭhēt| śiṣyasya sukhapaṭhanārthama | kāyamanōbhyāṁ śiṣyaṁ niyamya pāṭhē vāci niyantumāha- adrutamityādi|- adrutam asannikr̥ṣṭavarṇapadapādōccāraṇam| avilambitaṁ nātivisrastam| aśaṅkitaṁ trāsarahitam| ananunāsikaṁ ḍañaṇanamān varjayitvā nāsikōccaritavarjyam| apīḍitavarṇaṁ varṇamapīḍayan| akṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītam akṣyādibhirnartaka ivābhinayaṁ na kuryādityarthaḥ| susaṁskr̥tam akliṣṭavarṇaśrutikam| nātyuccairnātinīcairiti ētēnaitaduktaṁ- madhyamēna svarēṇa paṭhēt| na cāntarēṇētyādi tayōrguruśiṣyayōrmadhyē na kaścidgacchēdityarthaḥ| anyē tvanyathā paṭhanti vyākhyānayanti ca- śāstramuddiśya tasya sampradānāyāha- atha vatsētyādi|- vatsa suśruta iti gamyatē, śāstrapraśnē tasyādhikr̥tatvāt| kasmai taddēyamityāha- śucaya ityādi||54||